# بيس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بيس

باب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من النّاقة، فيها الولد.
وإذا كَثُرَ نَسلُ الغَنَم سُمِّيتِ السّابِياءَ ويقعُ اسمُ السّابياءِ على المالِ الكَثير، والعَدَدِ الكَثير، وتقول: يَرُوح وعليه سابياءُ من ماله قال:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
واسابيّ الدِّماء: طرائقُها. الواحدة: إسْبِيّة.
وبنو السّابياء: قومٌ في بني فزارة، ويُقالُ لهم: بنو العُشَراء.
سيب:
السَّيْب: المعروف والعطاء، قال:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
والسِّيبُ: مَجْرى الماء، وكمعه: سُيُوب، وقد ساب الماءُ يَسِيبُ، إذا جرى.
والحيّةُ تسيبُ وتَنْسابُ، إذا مرّتْ مُسْتَمِرّة.
وسَيَّبْت الدّابّة أو الشّيء: تركْتَهُ يسيب حيث شاء.
والسّائبة: العبد، يُعْتَقُ ثمّ يُجْعَلُ سائبةً لله لا يكون ولاؤه لمن يتعتقه، ويضعُ مالَه حيث شاء بعدَ موته.
والسُّيوفُ: الرِّكاز والسَّيابُ والسُّيّابَ، يخفَفُ ويشدّد: البَلَح. وسايَبَتِ النّخلة ثمرتها قبلَ أن تُدْرِك، أي: ألفتها.
والبعيرُ إذا نُتِجَ سنتين، وأَدْرَكَ نِتاجَ نِتاجِهِ يَرْعَى حيث شاء، لا يُرْكَب ولا يُسْتَعمل.
بيس:
بَيْسانُ: مَوْضعٌ.
يبس:
اليُبْس: نقيضُ الرُّطوبة واللّين يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ، يقال هذا لكلّ شيء كانت له النُّدُوّةُ والرُّطوبةُ خِلْقَةًُ. ويُقال لما كان ذلك فيه عَرَضاً: جفّ.
وطريقٌ يَبَسٌ: لا نُدُوّةَ فيه، قال جلّ وعزّ: "فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً".
واليَبِيسُ: الكَلأَ الكثيرُ اليابس. وأَيبَسَتِ الأرض والخُضْر: صارت يَبَساً ويَبساً.
وأرضٌ مُوبِسة: أَيْبَسَها اللهُ.
والشَّعَر اليابسُ: أردؤه، ولا يُرىَ فيه سَحجٌ ولا دهْنٌ.
ويدٌ يابسةٌ: جاسيةٌ من غير يُبْس، كَنَع عرض لها قيبَّسَها.
ووَجْهٌ يابسٌ: قليلُ الخَيْر.
وايِبَسْ يا رَجُلُ، أي اسْكُتْ.
والأَيابِسُ: ما كان مثلَ عُرْقُوبٍ وساقٍ والأَيْبَسانِ: عَظْما الوظيف في اليد والرجل.
سبأ:
سَبَأ: اسم رجُلٍ يجمعُ عامّةَ قبائلِ اليمَنَ، وهو اسم بلدة أيضاً سَكَنَتْها مَلِكَتُهُمْ بلقيس.
وسبَأْت الخَمْرَ، أي اشتريتها واسْمُها: السَّبِيئةُ، ومَصْدرُها: السِّباء، قال لبيد:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
والاشتراء: الاسْتِباءُ لنفسك.
وسَبَأَتْهُ النّار: مَحَشَنْتُه فأحرقتْ شيئاً من أعاليه وسَبَأَتْهُ السِّياطُ: لَذَعَتْه.
وسَبَأَ على يمينٍ كاذبه، أي: مرّ عليها غَيْرَ مُكْتَرِثٍ.
سأب:
السًّأْبُ: زِقٌّ أو وعاءٌ من أَدَمٍ للشّراب، وجمعه: سوائب، قال:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وسأبته سَأْباً، أي: خَنَقتَهُ شديداً.
بسأ:
بَسَأَ بهذا الأمر: مَرَنَ عليه واستمرّ فلم يكترثْ لقُبْحه، وما قيل له فيه، وكذلك إذا كان عَمَلاً أو أمراً وطّن نَفْسَه عليه فاستمرّ وصَبَر قيل: بَسَأ به يَبْسَأ بَسْأً. وبَسَأَ به يَبْسَأُ بَسْاً وبُسُوءاً، وبَسِئَ يَبسَأً بسأً، إذا أَنِسَ به.
أسب:
الإسبُ: شَعَر الفَرْج، أَصلُه: وِسْب، واشتقاقه من وِسْب العُشب والنّبات.
بأس:
البأس: الحربُ. رَجُلٌ بَئِسٌ، قد بَؤُسَ بَآسة، أي: شُجاع. والبأساء: اسمٌ الحرب، والمشقّة، والضّرر. والبائس: الرّجلُ النّازلُ به بليّة، أو عُدْمٌ يُرحَمُ لما به، قد بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى، ومنه اشتقاق بئس، وهو نقيض صلح، يجري مجرى نِعم في المصادر، إلاّ أنّهم إذا صرّفوه قالوا بَئِسُوا ونعموا، وإِذا جعلوه نعتاً قالوا: نَعِيم وبئيس، كما يقرأ قوله تعالى: "بعذابٍ بئيس" على فَعِيل، ولغة لسُفلَى مُضَر: نِعِيم وبِئِيس يكْسِرون الفاء في فعيل إذا كان الحرفُ الثّاني منه من حروف الحَلْق السّتة، وبلغتهم كُسِر الضِّئين ورِئيس ودِهين، وأمّا من كسر كِثير، وأشباه ذلك من غير حروف الحلق فإنهم ناسٌ من أهلِ اليَمَن، وأهل الشّحر، يكسرون كلّ فعيل وهو قبيحٌ إلاّ في الحروف السّتة، وفيها أيضاً يكسِرون صَدْر كلِّ فعلٍ يجيء على بناء عَمِل، نحو قولك: شِهِد وسِعِد، ويقرءون: "ما شِهِدنا إلاّ بما علمنا".
والمَبأَسة: اسم للفقر، وهي التي عَنَى عَدِيُّ بنُ زَيْد حين قال: "في غير مَبْأَسةٍ"
أبس:
الأَبسُ: يكونُ توبيخاً، ويكن ترويعاً أَبَستُه بما صنع آبِسُهُ أَبْساً، قال:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
أي: لا تلمْهُ، واعفُ عنه. وقال العجّاج:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
أي: بزَجرٍ وتَرْويعٍ.
وأَبَّسْتُه تأبيساً إذا قابلتَه بمكروه. أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً، أي ذلّله، والمؤابس: المذلّل.
والأَبْسُ: السُّلَحْفاةُ.

### Türkçe

باب **السين** و**الباء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
و **س ب**، **س ب ي**، **س ي ب**، **ب ي س**، **ي ب س**، **س ب أ**، **س أ ب**، **ب س أ**، **أ س ب**، **ب أ س**، **أ ب س** مستعملات

**وسب**:
**الوَسْبُ** koyundan: yünü çok olan; yerden: otu çok olan, yahut kurusu çok olan; ve gerçekten **أوسبت**.

**سبي**:
**السَّبنيُ**: bilinen (ma‘rûf). **تسابَى القوم**: onların bazısı bazısını esir aldı; ve bunlar çok **سَبْيٌ**’dir. Ve onları **سَبْياً** ve **سِباءً** olarak esir aldım.
Ve cariye, delikanlının kalbini **تَسْبِيهِ**; yani: onu (kalbini) götürdü.
Ve **السّابِياء**: deveden **الحِوَلاء** gibi; onda yavru vardır.
Ve koyunun nesli çoğalınca ona **السّابِياء** adı verilir; ve **السّابياءِ** ismi çok mala ve çok sayıya vâki olur; ve dersin ki: “Gider, ve onun üzerinde malından **سابياءُ** vardır.” Dedi ki:
الم تَرَ أنّ بَنِي السّـابِـياء		إذا قارعوا نَهْنَهُوا الجُهّلا
Ve **اسابيّ الدِّماء**: onun yolları/izleri. Bir tanesi: **إسْبِيّة**.
Ve **بنو السّابياء**: Benî Fezâre içinde bir kavimdir; ve onlara: **بنو العُشَراء** denilir.

**سيب**:
**السَّيْب**: iyilik (ma‘rûf) ve bağış. Dedi ki:
بسطتُ لهم سَيْبي بَكفِّ مُشـيعةٍ		تَجودُ إذا ما خادع النَّفس جودُها
Ve **السِّيبُ**: suyun akacağı yer; ve onun çoğulu, **كمعه** gibi: **سُيُوب**. Ve su **ساب** eder, **يَسِيبُ**; yani aktığı zaman.
Ve yılan **تسيبُ** eder ve **تَنْسابُ**; yani sürekli geçip gittiği zaman.
Ve biniti yahut şeyi **سَيَّبْت**: onu bıraktım; dilediği yerde **يسيـب** eder.
Ve **السّائبة**: köle; azat edilir, sonra Allah için **سائبةً** kılınır; onun velâsı onu azat edene olmaz; ve ölümünden sonra malını dilediği yere koyar.
Ve **السُّيوفُ**: **الرِّكاز** ve **السَّيابُ** ve **السُّيّابَ**; hafifletilir ve şeddelenir: **البَلَح**. Ve hurma ağacı meyvesini **سايَبَت**; olgunlaşmadan önce; yani: onu alıştı.
Ve deve, iki yıl yavruladığı zaman ve kendi yavrusunun yavrusunun doğumuna eriştiği zaman, dilediği yerde otlar; binilmez ve kullanılmaz.

**بيس**:
**بَيْسانُ**: bir yerdir.

**يبس**:
**اليُبْس**: rutubetin ve yumuşaklığın zıddı. **يَبِسَ يَيْبَسُ يَبْسأ**; bu, yaratılışça nemi ve rutubeti olan her şey için söylenir. Ve bu, onda ârızî olarak bulunan şey için: **جفّ** denilir.
Ve **طريقٌ يَبَسٌ**: onda nem yoktur. Yüce ve aziz dedi ki: “فاضْرِبْ لهم في البَحْرِ طَريقاً يَبَساً”.
Ve **اليَبِيسُ**: çok olan kuru otlaktır. Ve yer ve yeşillikler **أَيبَسَت**: **يَبَساً** ve **يَبساً** oldu.
Ve **أرضٌ مُوبِسة**: Allah onu **أَيْبَسَ** etti.
Ve kuru kıl: onun daha kötüsüdür; onda ne bir sürtünme izi görülür ne de yağ.
Ve **يدٌ يابسةٌ**: serttir; **يُبْس** olmaksızın; **كَنَع** gibi; ona arız oldu da onu **قيبَّسَها** etti.
Ve **وَجْهٌ يابسٌ**: hayrı az.
Ve “**وايِبَسْ** يا رَجُلُ”: yani sus.
Ve **الأَيابِسُ**: **عُرْقُوبٍ** ve ساق gibi olan şey; ve **الأَيْبَسانِ**: elde ve ayakta **الوظيف**’in iki kemiği.

**سبأ**:
**سَبَأ**: Yemen kabilelerinin umumunu toplayan bir adamın adıdır; ve aynı zamanda bir beldenin adıdır; onların melikesi Belkıs orada oturmuştur.
Ve şarabı **سبَأْت**; yani onu satın aldım; ve onun adı: **السَّبِيئةُ**; ve onun masdarı: **السِّباء**. Lebîd dedi ki:
أُغْلي السِّباءَ بكُلِّ أَدْكَنَ عاتـقٍ		أو جَوْنةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
Ve satın alma: kendin için **الاسْتِباءُ**’dır.
Ve ateş onu **سَبَأَتْهُ**: onu **مَحَشَنْتُه** de, üst taraflarından bir şeyi yaktı; ve kamçılar onu **سَبَأَتْهُ**: onu yaktı/acıttı.
Ve yalancı bir yemin üzerine **سَبَأَ**: yani ona aldırmaksızın geçti.

**سأب**:
**السًّأْبُ**: içecek için deriden bir tulum yahut kap; ve onun çoğulu: **سوائب**. Dedi ki:
إذا ذُقتَ فاها قلتَ عِلقٌ مِدَمَّس		أريد به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
Ve onu **سأبته سَأْباً**: yani onu şiddetle boğdun.

**بسأ**:
Bu iş ile **بَسَأَ**: ona alıştı ve sürdürdü; onun çirkinliğine ve kendisine söylenene aldırmadı. Ve yine, bir amel yahut iş olduğu zaman, nefsini ona alıştırdı da sürdürdü ve sabretti; denilir ki: onunla **بَسَأ** eder, **يَبْسَأ بَسْأً**. Ve onunla **بَسَأَ** eder, **يَبْسَأُ بَسْاً** ve **بُسُوءاً**. Ve **بَسِئَ يَبسَأً بسأً**: yani ona ünsiyet ettiği zaman.

**أسب**:
**الإسبُ**: ferç kılları; aslı: **وِسْب**; ve onun iştikakı, otun ve bitkinin **وِسْب**’inden (gelir).

**بأس**:
**البأس**: savaş. **رَجُلٌ بَئِسٌ**; gerçekten **بَؤُسَ بَآسة**; yani yiğit. Ve **البأساء**: savaşın, meşakkatin ve zararın adıdır. Ve **البائس**: başına bir belâ inen adam; yahut kendisinde olan şey sebebiyle merhamet edilen yokluk (içindeki) kimse; gerçekten **بَؤُس يَبْؤُس بؤساً وبُؤْسَى**. Ve ondan **بئس**’in iştikakı; ve o, **صلح**’un zıddıdır; masdarlarda **نِعم**’in yürüdüğü gibi yürür; ancak onu tasrif ettikleri zaman “**بَئِسُوا** ve **نعموا**” dediler; ve onu sıfat yaptıkları zaman “**نَعِيم** ve **بئيس**” dediler; nitekim Allah’ın sözü “بعذابٍ **بئيس**”i **فَعِيل** üzere okur. Ve Süflâ Mudar’ın bir dili: **نِعِيم** ve **بِئِيس**; **فعيل**’de fâyı kesrelerler; ikinci harf, boğazın altı harfinden olduğu zaman. Ve onların diliyle **الضِّئين** ve **رِئيس** ve **دِهين** kesrelenmiştir. Ama **كِثير** ve bunun benzerlerini, boğaz harflerinden olmaksızın kesreleyen kimseler, Yemen ehli ve Şihr ehli olan bir topluluktur; her **فعيل**’i kesrelerler; ve bu çirkindir; ancak altı harfte (müstesna). Ve onda da, **عَمِل** binası üzere gelen her fiilin صدر’ünü kesrelerler; senin “**شِهِد** ve **سِعِد**” sözün gibi; ve “ما **شِهِدنا** إلاّ بما علمنا” diye okurlar.
Ve **والمَبأَسة**: fakirliğin adı; ve o, Adiyy b. Zeyd’in şu sözünde kastettiği şeydir: “في غير **مَبْأَسةٍ**”.

**أبس**:
**الأَبسُ**: azarlama olur; ve korkutma olur. Yaptığı şey sebebiyle onu **أَبَستُه**; onu **آبِسُهُ أَبْساً**. Dedi ki:
ولا تأبَسَنْهُ بالذي، كان، فاعلُهُ
Yani: onu kınama; ve onu bağışla. Ve el-Acçâc dedi ki:
لُيُوثُ هَيجاء لم تُرَمْ بأَبسِ
Yani: bir azarlama ve korkutma ile.
Ve ona bir mekruh ile karşılaştığım zaman onu **وأَبَّسْتُه تأبيساً**. Onu **أَبَسَهُ يأبِسُه أبْساً**: yani onu zelil kıldı; ve **المؤابس**: zelil kılan.
Ve **الأَبْسُ**: kaplumbağadır.
