# بيض — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B6/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: بيض

- البياض في الألوان: ضد السواد، يقال: ابيض يبيض ابيضاضا وبياضا، فهو مبيض وأبيض. قال عز وجل: ﴿يوم تبيض وجوه وتسود وجوه فأما الذين اسودت وجوههم أكفرتم بعد إيمانك فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون *** وأما الذين ابيضت وجوههم ففي رحمة الله﴾ [آل عمران/106 - 107].
والأبيض: عرق سمي به لكونه أبيض، ولما كان البياض أفضل لون عندهم كما قيل: البياض أفضل، والسواد أهول، والحمرة أجمل، والصفرة أشكل، عبر به عن الفضل والكرم بالبياض، حتى قيل لمن لم يتدنس بمعاب: هو أبيض اللون. وقوله تعالى: ﴿يوم تبيض وجوه﴾ [آل عمران/106]، فابيضاض الوجوه عبارة عن المسرة، واسودادها عن الغم، وعلى ذلك ﴿وإذا بشر أحدهم بالأنثى ظل وجهه مسودا﴾ [النحل/58]، وعلى نحو الابيضاض قوله تعالى: ﴿وجوه يومئذ ناضرة﴾ [القيامة/22]، وقوله: ﴿وجوه يومئذ مسفرة *** ضاحكة مستبشرة﴾ [عبس/38 - 39]
وقيل:
أمك بيضاء من قضاعة
(شطر بيت لابن قيس الرقيات؛ وتمامه:
أمك بيضاء من قضاعة في ال *** بيت الذي يستظل في طنبه
انظر ديوانه ص 14، والعفو والاعتذار 2/413)
وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿بيضاء لذة للشاربين﴾ [الصافات/46]، وسمي البيض لبياضه، الواحدة: بيضة، وكني عن المرأة بالبيضة تشبيها بها في اللون، وكونها مصونة تحت الجناح. وبيضة البلد يقال في المدح والذم، أما المدح فلمن كان مصونا من بين أهل البلد ورئيسا فيهم، وعلى ذلك قول الشاعر:
*كانت قريش بيضة فتفلقت ** فالمح خالصة لعبد مناف*
(البيت لعبد الله بن الزبعرى، وهو في ديوانه ص 53؛ وأمالي المرتضى 2/268؛ واللسان والصحاح: (مح) ؛ والمحاسن والمساوئ للبيهقي ص 91)
وأما الذم فلمن كان ذليلا معرضا لمن يتناوله كبيضة متروكة بالبلد، أي: العراء والمفازة. وبيضتا الرجل سميتا بذلك تشبيها بها في الهيئة والبياض، يقال: باضت الدجاجة، وباض كذا، أي: تمكن.
قال اشاعر:
*بداء من ذوات الضغن يأوي ** صدورهم فعشش ثم باض*
(لم أجده)
وباض الحر: تمكن، وباضت يد المرأة: إذا ورمت ورما على هيئة البيض، ويقال: دجاجة بيوض، ودجاج بيض (هو جمع بيوض).

### Türkçe

- Renklerde **البياض**: **السواد**’ın zıddıdır; denilir: **ابيض يبيض ابيضاضا وبياضا**; o hâlde o **مبيض** ve **أبيض**’tir. Aziz ve celil olan dedi: ﴿Bir gün yüzler **تبيض** olur ve yüzler **تسود** olur; yüzleri **اسودت** olanlara gelince: İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şey sebebiyle azabı tadın. *** Yüzleri **ابيضت** olanlara gelince, onlar Allah’ın rahmeti içindedirler﴾ [Âl-i İmrân/106 - 107].
Ve **الأبيض**: bir damardır; beyaz olduğu için onunla adlandırılmıştır. Ve **البياض** onların yanında en faziletli renk olduğundan, nitekim denildiği gibi: **البياض** daha faziletlidir, **السواد** daha dehşetlidir, **الحمرة** daha güzeldir, **الصفرة** daha şekillidir; fazilet ve kerem hakkında **البياض** ile ifade edildi; hatta ayıplarla kirlenmemiş olana: “O, renkçe **أبيض**’tir” denildi. Ve Yüce’nin sözü: ﴿Bir gün yüzler **تبيض** olur﴾ [Âl-i İmrân/106]; öyleyse yüzlerin **ابيضاض**’ı sevinçten bir ibaredir, onların **اسوداد**’ı ise gamdan; ve bunun üzerine ﴿Onlardan birine dişi ile müjdelendiği zaman, yüzü **مسودا** olarak kalır﴾ [Nahl/58]; ve **الابيضاض** benzeri üzere Yüce’nin sözü: ﴿O gün yüzler **ناضرة**’dır﴾ [Kıyâme/22]; ve sözü: ﴿O gün yüzler **مسفرة** *** gülen, sevinçli﴾ [Abese/38 - 39]
Ve denildi:
Annen, Kudâa’dan **بيضاء**’dır
(İbn Kays er-Rukayyât’a ait bir beytin yarısıdır; tamamı:
Annen, Kudâa’dan **بيضاء**’dır; **البيت**’te, onun ipinde gölgelenilen
Divanına bak s. 14; ve el-‘Afv ve’l-İ‘tizâr 2/413)
Ve bunun üzerine Yüce’nin sözü: ﴿İçenler için lezzet olan **بيضاء**﴾ [Sâffât/46]; ve **البيض** onun beyazlığından dolayı adlandırıldı; teki: **بيضة**. Ve kadın hakkında, renkte ona benzetme ve onun kanat altında korunmuş olması sebebiyle **البيضة** ile kinaye yapıldı. Ve **بيضة البلد** övgüde ve yergide söylenir: övgü ise, belde halkı arasından korunmuş ve onların içinde reis olan kimse içindir; ve bunun üzerine şairin sözü:
*قريش **بيضة** idi, sonra yarıldı ** ف** **المح** Abd Menâf’a hâlis oldu*
(Beyit Abdullah b. ez-Zeb‘arâ’nındır; Divanında s. 53; Emâlî el-Murtazâ 2/268; Lisân ve Sıhâh: (**مح**); el-Mehâsin ve’l-Mesâvî li’l-Beyhakî s. 91)
Yergi ise, beldede bırakılmış bir **بيضة** gibi, kendisini ele alacak olana maruz, zelil kimse içindir; yani: çıplak yer ve çöl. Ve erkeğin iki **بيضتا**’sı, şekil ve beyazlıkta ona benzetme sebebiyle böyle adlandırıldı. Denilir: **باضت الدجاجة**; ve **باض** şu, yani: yerleşti/sağlamca tutundu.
Şair dedi:
*Kin sahiplerinden bir şey belirdi; onların göğüslerine sığınır ** صدورهم**; derken yuva yaptı, sonra **باض***
(Bulamadım)
Ve **باض الحر**: yerleşti/sağlamca tutundu. Ve **باضت يد المرأة**: yumurta biçiminde bir şişlikle şiştiği zaman. Ve denilir: **دجاجة بيوض**; ve **دجاج بيض** (o, **بيوض**’un cem‘idir).
