# بيض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بيض

الأبيض: ضد الأسود  ، من البياض، يكون ذلك في الحيوان والنبات وغير ذلك مما يقبله غيره، وحكاه ابن الأعرابي في الماء أيضا،  ج بيض  ، بالكسر، قال الجوهري: و  أصله بيض، بالضم، أبدلوه بالكسر لتصح الياء  . الأبيض،  السيف  ، نقله الجوهري، أي لبياضه. قال المتنحل الهذلي:
  شربت بجمه وصدرت عنه                      بأبيض صارم ذكر إباطي الأبيض:  الفضة  ، لبياضها، ومنه الحديث:  أعطيت الكنزين الأحمر والأبيض  هما الذهب والفضة. الأبيض:  كوكب في حاشية المجرة  ، نقله الصاغاني. من المجاز: الأبيض:  الرجل النقي العرض  . قال الأزهري: إذا قالت العرب فلان أبيض، وفلانة بيضاء، فالمعنى نقاء العرض من الدنس والعيوب، ومن ذلك قول زهير بن أبي سلمى يمدح هرم بن سنان:
  أشم أبيض فياض يفكـك عـن                      أيدي العناة وعن أعناقها الربقا وقال ابن قيس الرقيات في عبد العزيز بن مروان:
  أمك بيضاء من قضاعة في ال                      بيت الذي يستظل في طنبـه قال: وهذا كثير في شعرهم، لا يريدون به بياض اللون، ولكنهم يريدون المدح بالكرم، ونقاء العرض من العيوب. وإذا قالوا: فلان أبيض الوجه، وفلانة بيضاء الوجه، أرادوا نقاء اللون من الكلف والسواد الشائن، قال الصاغاني: وأما قول الشاعر:
  بيض مفارقنا تغلي مراجلنا                      نأسو بأموالنا آثـار أيدينـا

  فإنه قيل فيه مائتا قول، وقد أفرد لتفسير هذا البيت كتاب. والبيت يروى لمسكين الدارمي، وليس له. ولبشامة بن حزن النهشلي. ولبعض بني قيس بن ثعلبة، كذا في التكملة، وفي العباب: سمعت والدي، المرحوم، بغزنة في شهور سنة نيف وثمانين وخمسمائة يقول: كنت أقرأ  في صباي  كتاب الحماسة لأبي تمام على شيخي بغزنة، ففسر لي هذا البيت، وأول لي قوله: بيض مفارقنا مائتي تأويل، فاستغربت ذلك حتى وجدت الكتاب الذي بين فيه هذه الوجوه ببغداد في حدود سنة أربعين وستمائة، والحمد لله على نعمه. قلت: وأبيض الوجه: لقب أبي الحسن محمد بن محمد، أبي البقاء جلال الدين البكري المتوفى سنة 952 المدفون ببركة الرطلي، وهو جد السادة الموجودين الآن بمصر. الأبيض:  جبل بمكة  ، شرفها الله تعالى، مشرف على حق أبي لهب، وحق إبراهيم بن محمد بن طلحة، وكان يسمى في الجاهلية المستنذر، قاله الأصمعي. الأبيض:  قصر للأكاسرة  بالمدائن  كان من العجائب  ، لم يزل قائما  إلى أن نقضه المكتفي  بالله العباسي، في حدود سنة 290  وبنى بشرافاته أساس التاج  الذي بدار الخلافة،  وبأساسه شرافاته، فتعجب من هذا الانقلاب  ، وإياه أراد البحتري بقوله:
  ولقد رابني نبـو ابـن عـمـي                      بعد لين من جـانـبـيه وأنـس
  وإذا ما جفـيت كـنـت حـريا                      أن أرى غير مصبح حيث أمسى
  حضرت رحلي الهموم فـوجـه                      ت إلى أبيض المدائن عنـسـي
  أتسلى عن الحـظـوظ وآسـى                      لمحل مـن آل سـاسـان درس
  ذكرتنيهم الخطوب الـتـوالـي                      ولقد تذكر الخطوب وتنـسـي  والأبيضان: اللبن والماء  ، نقله الجوهري عن ابن السكيت وأنشد لهذيل بن عبد الله الأشجعي:
  ولكنما يمضي لي الحول كاملا                      ومالي إلا الأبيضين شـراب
  من الماء أو من در وجناء ثرة                      لها حالب لا يشتكي وحـلاب

   أو الشحم واللبن  ، قاله أبو عبيدة.  أو الشحم والشباب  ، قاله أبو زيد وابن الأعرابي، ومنه قولهم: ذهب أبيضاه.  أو الخبز والماء  ، قاله الأصمعي وحده.  أو الحنطة والماء  . قاله الفراء. قال الكسائي: يقال:  ما رأيته مذ أبيضان  ، أي  مذ شهران أو يومان  ن وذلك لبياض الأيام، وعلى الأخير اقتصر الزمخسري. في الحديث:  لا تقوم الساعة حتى يظهر  الموت الأبيض  والأحمر  ، الأبيض:  الفجأة  ، أي ما يأتي فجأة ولم يكن قبله مرض يغير لونه. والأحمر: الموت بالقتل لأجل الدم. وقيل معنى البياض فيه خلوه مما يحديه من لا يعاقص من توبة، واستغفار، وقضاء حقوق لازمة، وغير ذلك من قولهم: بيضت الإناء، إذا فرغته، قاله الصاغاني.  والأبايض  ، ضبطه هنا بالضم، والإطلاق هنا و  في أ ب ض  يدل على أنه بالفتح، وهو الصواب فإن ياقوتا قال في معجمه كأنه جمع بايض. وقد تقدم أنه هضبات يواجهن ثنية هرشى.  والبيضاء: الداهية  ، نقله الصاغاني، وكأنه على سبيل التفاؤل، كما سموا اللديغ سليما. البيضاء:  الحنطة  وهي السمراء أيضا. البيضاء أيضا:  الرطب من السلت  ، قاله الخطابي. وفي حديث سعد:  سئل عن السلت بالبيضاء فكرهه  ، أي لأنهما عنده جنس واحد، وخالفه غيره، وعلى قول الخطابي كره بيعه باليابس منه، لأنه مما يدخله الربا، فلا يجوز بعضه ببعض إلا متماثلين، ولا سبيل إلى معرفة التماثل فيهما وأحدهما رطب والآخر يابس، وهذا كقوله صلى الله عليه وسلم:  أينقص الرطب إذا يبس? فقيل له: نعم. فنهى الحنطة والشعير، لا قشر له. البيضاء:  الخراب  من الأرض، وهو في حديث ظبيان وذكر حمير، قال: وكانت لهم البيضاء والسوداء  ، أراد الخراب والعامر من الأرض، لأن الموات من الأرض يكون أبيض، فإذا غرس فيه الغراس اسود واخضر. البيضاء:  القدر  ، عن أبي عمرو،  كأم بيضاء  ، عنه أيضا، وأنشد:
  وإذ ما يريح الناس صرماء جونة                      ينوس عليها رحلها مـا يحـول
  فقلت لها يا أم بيضـاء فـتـية                      يعودك منهم مرملـون وعـيل البيضاء:  حبالة الصائد  ، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  وبيضاء من مال الفتى إن أراحها                      أفاد وإلا ماله مـال مـقـتـر يقول: إن نشب فيها عير فجرها بقي صاحبها مقترا. البيضاء:  فرس قعنب بن عتاب  بن الحارث. البيضاء:  دار بالبصرة لعبيد الله بن زياد  ابن أبيه. البيضاء: بيضاء البصرة، و  هي المخيس  ، هكذا نقله الصاغاني. ويفهم من سياق المصنف أن المخيس هو دار عبيد الله، وليس كذلك. ويدل لذلك قول سيدنا علي رضي الله عنه فيما روي عنه:
  أما تراني كيسا مكيسا
  بنيت بعد نافع مخيسا قال جحدر المحرزي، اللص، وكان قد حبس فيها:
  أقول للصحب في البيضاء دونكم                      محلة سودت بيضاء أقطـاري

  البيضاء:  أربع قرى بمصر  ، اثنتان منها في الشرقية، وواحدة من أعمال جزيرة قويسنا. وأخرى من ضواحي الإسكندرية، إحداهن تذكر مع المليص، والتي في الشرقية تذكر مع مجول. البيضاء:  د، بفارس  ، سمي لبياض طينه، ومنه القاضي ناصر الدين، عبد الله بن عمر ابن محمد بن علي البيضاوي المفسر، توفي بتبريز سنة 691 وأبو الأزهر عبد الواحد بن محمد ابن حبان الإصطخري، صاحب الرباط بالبيضاء، والقاضي أبو الحسن محمد بن محمد بن عبد الله بن أحمد البيضاوي، حدث عنه أبو بكر الخطيب. البيضاء:  كورة بالمغرب  البيضاء:  ع، بحمى الربذة  ، وفيه يقول الشاعر:
  لقد مات بالبيضاء من جانب الحمى البيضاء:  ع بالبحرين  ، كان لعبد القيس، وهو ثغر دون ثاج، فيه نخيل ومياه وأحساء عذبة، وقصور في حدود الخط، وتعرف ببيضاء بني جذيمة. قال أبو سعيد: وقد أقمت به مع القرامطة قيظة. البيضاء:  عقبة بجبل  يسمى  المناقب  . البيضاء:  ماء بنجد، لبني معاوية  بن عقيل، ومعهم فيه عامر بن عقيل. البيضاء:  د، خلف باب الأبواب  ببلاد الخزر. البيضاء:  اسم لحلب الشهباء  ، يقال لها ذلك، كما يقال لها الشهباء. البيضاء:  ع، بالقطيف  ، وهو قريات في رمل فيها النخل. البيضاء:  عقبة  ، وفي التكملة: ثنية  التنعيم  البيضاء:  ماء لبني سلول  قول أبي سعيد الخدري:  رأيت في عام كثر فيه الرسل،  البياض  أكثر من السواد  أي  اللبن  أكثر من التمر. البياض: لون الأبيض، كالبياضة  ، كما قالوا: منزل ومنزلة، كما في الصحاح، وزاد في العباب: ودار ودارة. البياض:  ع، باليمامة  . البياض:  حصن باليمن  . البياض:  أرض بنجد لبني عامر  بن عقيل.  وبنو بياضة: قبيلة من الأنصار  . ومنه حديث أسعد بن زرارة، رضي الله عنه:  إن أول جمعة جمعت في الإسلام بالمدينة في هزم بني بياضة  . قلت: وهو بياضة بن عامر بن زريق بن عبد حارثة بن مالك بن زيد مناة، من ولد جشم بن الخزرج. من ولده زياد بن لبيد، وفروة بن عمرو، وخالد بن قيس، وغنام بن أوس، وعطية بن نويرة، الصحابيون، رضي الله عنهم. تقول:  هذا أشد بياضا منه، و  يقال أيضا: هذا  أبيض منه  ، وهو  شاذ كوفي  . قال الجوهري: وأهل الكوفة يقولونه ويحتجون بقول الراجز:
  جارية في درعها الفضفاض
  أبيض من أخت بني إباض قال المبرد: البيت الشاذ ليس بحجة على الأصل المجمع عليه. قال: وأما قول الآخر:
  إذا الرجال شتوا واشتد أكلهم                      فأنت أبيضهم سربال طباخ فيحتمل أن لا يكون بمعنى أفعل الذي تصحبه من للمفاضلة، وإنما هو بمنزلة قولك: هو أحسنهم وجها وأكرمهم أبا، تريد: حسنهم وجها وكريمهم أبا، فكأنه قال: فأنت مبيضهم سربالا، فلما أضافه انتصب ما بعده على التمييز. انتهى. قلت: البيت لطرفة يهجو عمرو بن هند، ويروى:
  إن قلت نصر فنصر كان شر فتى                      قدما وأبيضهم سربـال طـبـاخ

  وهكذا رواه صاحب العباب.  والبيضة واحدة بيض الطائر  ، سميت لبياضها،  ج بيوض  ن بالضم،  وبيضات  ، وبيض. قال عمرو بن أحمر:
  أريهم سهيلا والمطـي كـأنـهـا                      قطا الحزن قد كانت فراخا بيوضها قال الصاغاني: ولا تحرك الياء من بيضات إلا في ضرورة الشعر، قال:
  أخو بيضات رائح متـأوب                      رفيق بمسح المنكبين سبوح كذلك البيضة واحدة البيض من  الحديد  ، على التشبيه ببيضة النعام، قاله أبو عبيدة معمر بن المثنى التيمي في كتاب  الدروع  ، وأنشد فيه:
  كأن نعام الدو باض علـيهـم                      وأعينهم تحت الحبيك حواجز وقال آخر:
  كأن النعام باض فوق رؤوسنا                      بنهي القذاف أو بنهي مخفق وقال فيه: البيضة: اسم جامع لما فيها من الأسماء والصفات التي من غير لفظها، ولها قبائل وصفائح كقبائل الرأس، تجمع أطراف بعضها إلى بعض بمسامير يشدون طرفي كل قبيلتين. قال: وربما لم تكن من قبائل، وكانت مصمتة مسبوكة من صفيحة واحدة، فيقال لها صماء. ثم أطال فيها. البيضة:  الخصية  ، جمعه بيضاه، بالكسر. من المجاز: البيضة:  حوزة كل شيء  . يقال: استبيحت بيضتهم، أي أصلهم ومجتمعهم، وموضع سلطانهم، ومستقر دعوتهم. البيضة:  ساحة القوم  . قال لقيط بن معبد:
  يا قوم بيضتكم لا تفضحم بهاإني أخاف عليها الأزلم الجذعا يقول: احفظوا عقر داركم. والأزلم الجذع: الدهر، لأنه لا يهرم أبدا. وبيضة الدار: وسطها ومعظمها. وبيضة الإسلام: جماعتهم: وبيضة القوم: أصلهم ومجتمعهم. يقال: أتاهم العدو في بيضتهم. وبيضة القوم: عشيرتهم. وقال أبو زيد: يقال لوسط الدار: بيضة، ولجماعة المسلمين: بيضة. البيضة:  ع بالصمان  لبني دارم، قاله ابن حبيب. قلت: وهو دارم بن مالك بن حنظلة،  ويكسر  . وقال أبو سعيد: يقال: لما بين العذيب والعقبة: البيضة، وبعد البيضة البسيطة كذا نص العباب. وفي الصحاح: بيضة، بالكسر: اسم بلدة. قال الصاغاني: هي بالحزن لبني يربوع. قلت: وفي المعجم: المصعد إلى مكة ينهض في أول الحزن من العذيب في أرض يقال لها البيضة حتى يبلغ مرحلة العقبة في أرض يقال لها: البسيطة، ثم يقع في القاع، وهو سهل، ويقال: زبالة أسهل منه.  وبيضة النهار: بياضه  ، يقال: أتيته في بيضة النهار. من المجاز قولهم:  هو أذل من بيضة البلد  ، أي  من بيضة النعام  ، وهي التريكة  التي تتركها  في الفلاة فلا تحضنها، وهو ذم. وأنشد ثعلب للراعي يهجو ابن الرقاع العاملي:
  لو كنت من أحد يهجى هجوتكميا ابن الرقاع ولكن لست من أحد
  تأبى قضاعة لم تعرف لكم نسبا                      وابـنـا نـزار فـأنـتــم بـــيضة الـــبـــلـــد أراد أنه لا نسب له ولا عشيرة تحميه. وأنشد الجوهري لشاعر. قال ابن بري: هو صنان بن عباد اليشكري:
  لو كان حوض حمار ما شربت به                      إلا بإذن حـمـار آخـر الأبـد
  لكنه حوض من أودى بإخـوتـه                      ريب المنون فأمسى بيضة البلـد

  أي أمسى ذليلا كهذه البيضة التي فارقها الفرخ فرمى بها الظليم فديست، فلا أذل منها. وقال كراع: الشعر للمتلمس. وقال المرزباني: إن الشعر لثوب بن النار اليشكري. يقال أيضا:  هو بيضة البلد  ن إذا مدحوه ووصفوه بالتفرد، أي  واحده الذي يجتمع إليه ويقبل قوله  . وأنشد أبو العباس لامرأة من بني عامر بن لؤي ترثي عمرو بن عبد ود، وتذكر قتل علي إياه:
  لو كان قاتل عمرو غير قاتلـه                      بكيته ما أقام الروح في جسدي
  لكن قاتله مـن لا يعـاب بـه                      وكان يدعى قديما بيضة البلـد أي أنه فرد ليس أحد مثله في الشرف، كالبيضة التي هي تريكة وحدها ليس معها غيرها. قال الصاغاني: قائله هذا الشعر هي أخت عمرو بن عبد ود وإذا ذم الرجل فقيل هو بيضة البلد، أرادوا هو منفرد لا ناصر له بمنزلة بيضة قام عنها الظليم وتركها لا خير فيها ولا منفعة،  ضد  . ذكره أبو حاتم في كتاب الأضداد. وكذا أبو الطيب اللغوي في كتاب الأضداد. وسئل ابن الأعرابي عن ذلك فقال: إذا مدح بها فهي التي فيها الفرخ، لأن الظليم حينئذ يصونها، وإذا ذم بها فهي التي قد خرج الفرخ عنها ورمى بها الظليم فداسها الناس والإبل، وهكذا نقله أبو عمرو عن أبي العباس أيضا. وقال أبو بكر: قولهم: فلان بيضة البلد، هو من الأضداد، يكون مدحا، ويكون ذما. قلت: وأما قول حسان في نفسه:
  أمسى الخلابيس قد عزوا وقد كثرواوابن الفريعة أمسى بيضة البلد فقال أبو حاتم: هو مدح. وأباه الأزهري وقال: بل هو ذم، انظره في التهذيب.  وبيضة البلد: الفقع  ، كما في العباب، وفي الأساس: هي الكمأة. من المجاز قولهم في المثل: كانوا  بيضة العقر  ، للمرة الأخيرة، نقله الزمخشري. وقال الليث  يبيضها الديك مرة واحدة، ثم لا يعود  . يضرب لمن يصنع الصنيعة ثم لا يعود لها. وقيل: بيضة العقر: أن تغصب الجارية نفسها فتقتض فتجرب ببيضة، وتسمى تلك البيضة بيضة العقر، وقد تقدم في  ع ق ر  . من المجاز:  بيضة الخدر: جاريته  ، لأنها في خدرها مكنونة. وفي البصائر: وكنى عن المرأة بالبيضة تشبيها بها في اللون، وفي كونها مصونة تحت الجناح، ويقال: هي من بيضات الحجال. وأنشد الصاغاني لامرئ القيس:
  وبيضة خدر لا يرام خبـاؤهـا                      تمتعت من لهو بها غير معجل  والبيضتان  ، بالفتح،  ويكسر  ، وبهما روي قول الأخطل:
  فهو بها سيئ ظنا وليس لـه                      بالبيضتين ولا بالغيض مدخر وهو  ع  على طريق الشام من الكوفة. وقال أبو عمرو: هو بالفتح،  فوق زبالة  . وقال غيره: هو ما حول البحرين من البرية، ورواه بالكسر. وأما قول: الفرزدق:
  قعيدكما الله الذي أنتما لـه                      ألم تسمعا بالبيضتين المناديا فإنه أراد بهما الموضع الذي بالحزن لبني يربوع، والذي بالصمان لبني دارم. وقد روي فيهما الفتح والكسر، كما تقدم. وهناك قول آخر، يقال لما بين العذيب وواقصة بأرض الحزن من ديار بني يربوع بن حنظلة: بيضة.  والبيضة، بالكسر: الأرض البيضاء الملساء  . قال رؤبة:

  ينشق عني الحزن والبريت
  والبيضة البيضاء والخبوت هكذا رواه شمر عن ابن الأعرابي بكسر الباء قال ابن عباد: البيضة:  لون من التمر، ج البيض  ، بالكسر أيضا. من المجاز قولهم: سد  ابن بيض  الطريق، بالكسر،  وقد يفتح  ، كما هو في الصحاح. ووجدت في هامشه بخط أبي زكريا، قال أبو سهل الهروي: هكذا رأيت بخط الجوهري بفتح الباء. وكذا رواه خاله أبو إبراهيم الفارابي في ديوان الأدب.  أو هو وهم للجوهري  ، قال أبو سهل: والذي قرأته على شيخنا أبي أسامة، بكسر الباء، وهكذا رأيته بخط جماعة من العلماء باللغة، بكسر الباء، وهكذا نقله ابن العديم في تاريخ حلب. قلت: والصواب أنه بالكسر والفتح، كما نقله الصاغاني وغيره، وبهما روي قول عمرو بن الأسود الطهوي:
  سددنا كما سد ابن بيض طريقه                      فلم يجدوا عند الثنية مطلعـا وكذا قول عوف بن الأحوص العامري:
  سددنا كما سد ابن بيض فلم يكـن                      سواها لذي الأحلام قومي مذهب والجوهري لم يصرح بالفتح ولا بالكسر، وإنما هو ضبط قلم، فلا ينسب إليه الوهم في مثل ذلك، على أن له أسوة بخاله، وكفى به قدوة. وأما ابن بري فقد اختلف النقل عنه في التعقيب. وقال رضي الدين الشاطبي على حاشية الأمالي لابن بري ما نصه: وأبو محمد، رحمه الله، حمل الفتح في باء الشاعر على فتح الباء في صاحب المثل، فعطفه عليه، أي أن الشاعر الذي هو حمزة بن بيض، وسيأتي ذكره بكسر الباء لا غير، فتأمل:  تاجر مكثر من عاد  ، كذا نص المحيط. وقال ابن القطاع: أخبرنا أبو بكر اللغوي، أخبرنا أبو محمد إسماعيل بن محمد النيسابوري، أخبرنا أبو نصر الجوهري، قال: قال الأصمعي: ابن بيض كان في الزمن الأول،  عقر ناقته على ثنية  ، وعند ابن قتيبة: نحر بعيرا له على أكمة،  فسد بها الطريق ومنع الناس من سلوكها  . وقال المفضل: كان ابن بيض رجلا من عاد تاجرا مكثرا، فكان لقمان بن عاد يخفره في تجارته ويجيزه على خرج يعطيه ابن بيض يضعه له على ثنية، إلى أن يأتي لقمان فيأخذه، فإذا أبصره لقمان قد فعل ذلك. قال:  سد ابن بيض السبيل  ، أي لم يجعل لي سبيلا على أهله وماله. وذكر ابن قتيبة عن بعضهم: هو رجل كانت عليه إتاوة فهرب بها فاتبعه مطالبه، فلما خشي لحاقه وضع ما يطالبه به على الطريق ومضى، فلما أخذ الإتاوة رجع وقال هذا المثل، أي منعنا من اتباعه حين أوفى بما عليه، فكأنه سد الطريق. وقال بشامة بن عمرو:
  وإنكم وعطـاء الـرهـان                      إذا جرت الحرب جلا جليلا
  كثوب ابن بيض وقاهم بـه                      فسد على السالكين السبـيلا

  قال الصاغاني: الثوب كناية عن الوقاية لأنها تقي وقاية الثوب. وقال ابن قتيبة في قول عمرو بن الأسود الطهوي السابق: كنى الشاعر عن البعير، إن كان التفسير على ما قاله الأصمعي، أو عن الإتاوة إن كان التفسير على ما ذكره غيره بالثوب، لأنهما وقيا، كما يقي الثوب، كذا في تاريخ حلب لابن العديم.  وبيضات  هكذا في النسخ بالتاء الفوقية، والصواب بيضان  الزروب، بالكسر  والنون:  د  قال أبو سهم أسامة بن الحارث الهذلي:
  فلست بمقسم لوددت أني                      غداتئذ ببيضان الزروب  والبيضان  ، بالكسر:  جبل لتني سليم  . قال معن بن أوس المزني، يمدح بعض بني الشريد السلميين:
  لآل الشريد إذ أصابوا لقاحـنـا                      ببيضان والمعروف يحمد فاعله البيضان من الناس:  ضد السودان  ، جمع أبيض، وأسود. من المجاز:  البيض، بالفتح: ورم في يد الفرس  ، مثل النفخ والغدد، وفرس ذو بيض. قال الأصمعي: هو من العيوب الهينة.  وقد باضت يده تبيض بيضا  . وقال أبو زيد: البيضة: ورم في ركبة الدابة. باضت  الدجاجة  ، ونص الصحاح: الطائرة،  فهي بائض  : ألقت بيضها. دجاجة  بيوض  ، كصبور: كثيرة البيض.  ج بيوض  ، بضمتين،  وبيض  ، بالكسر، الأولى  ككتب  ، الأولى تمثيلها بصبر في جمع صبور، الثانية مثل  ميل  ، في لغة من يقول في الرسل رسل، وإنما كسرت الباء لتسلم الباء، قاله الجوهري وقال غيره: وقد قالوا: بوض. وقال الأزهري: يقال دجاجة بائض، بغير هاء، لأن الديك لا يبيض. وقال غيره: يقال ديك بائض، كما يقال: والد، وكذلك الغراب، قال:
  بحيث يعتش الغراب البائض قال ابن سيده: وهو عندي على النسب. من المجاز: باض  الحر  ، أي  اشتد  ، كما في الصحاح، والأساس، ووهم الصاغاني فذكره في التكملة، وهو موجود في نسخ الصحاح كلها. من المجاز: باضت  البهمى  ، أي  سقطت نصالها  ، كما في الصحاح  كأباضت وبيضت  . والذي في التكملة والعباب: أباضت البهمى، مثل باضت، وكذلك أبيضت. باض  فلانا  يبيضه:  غلبه في البياض  ، ولا يقال يبوضه، كما في الصحاح والعباب، وهو مطاوع بايضه فباضه، كما قاله الجوهري. قال ابن عباد: باض  العود  ، إذا  ذهبت بلته  ويبس، فهو يبيض بيوضا، وهو مجاز. باض  بالمكان: أقام  به، كما في العباب، وهو مجاز. باض  السحاب  ، إذا  مطر  ، عن ابن الأعرابي، وهو مجاز، وأنشد:
  باض النعام به فنفر أهلـه                      إلا المقيم على الدوا المتأفن

  قال: أراد مطرا وق  بنوء النعائم. يقول: إذا وقع هذا المطر هرب العقلاء وأقام الأحمق، كما في العباب. وقال ابن بري: وصف هذا الشاعر واديا أصابه المطر فأعشب. والنعام هنا النعائم من النجوم، وإنما تمطر النعائم في القيظ فينبت في أصول الحلي نبت يقال له النشر، وهو سم إذا أكله المال موت. ومعنى باض: أمطر. والدوا بمعنى الداء. وأراد بالمقيم المقيم به على خطر أن يمون. والمتأفن: المتنقص. قال: هكذا فسره المعلبي في باب المقصور لابن ولاد، في باب الدال قال الفراء: تقول العرب:  امرأة مبيضة  ، إذا  ولدت البيضان  ، قال،  ومسودة ضدها  . قال: وأكثر ما يقولون: موضحة، إذا ولدت البيضان، كما في العباب. قال الفراء:  ولهم لعبة، يقولون: أبيضي حبالا وأسيدي حبالا  ، هكذا نقله الصاغاني في كتابيه.  وبيضه  تبييضا:  ضد سوده  . يقال: بيض الله وجهه. من المجاز: بيض السقاء إذا  ملأه  من الماء واللبن، نقله الجوهري والصاغاني. بيضه أيضا، إذا  فرغه  ، وهو  ضد  ، نقله الصاغاني وصاحب اللسان، وهو مجاز. والمبيضة، كمحدثة: فرقة من الثنوية  . قال الجوهري: وهم أصحاب المقنع، سموا بذلك  لتبييضهم ثيابهم مخالفة للمسودة من العباسيين  ، أي لأن شعارهم كان السواد. يسكنون قصر عمير.  وابتاض  الرجل:  لبس البيضة  من الحديد. من المجاز: ابتاض  القوم  ، أي  استأصلهم  . يقال: أوقعوا بهم فابتاضوهم، أي استأصلوا بيضتهم  فابتيضوا  : استؤصلوا، وأبيحت بيضتهم.  وابيض  الشيء،  وابياض: ضد اسود، واسواد  ، وهو مطاوع بيضت الشيء تبييضا، كما في الصحاح.  وأيام البيض  ، بالإضافة، لأن البيض من صفة الليالي،  أي أيام الليالي البيض، وهي الثالث عشر إلى الخامس عشر  ، وهو القول الصحيح، كما قاله النووي وغيره، وإنما سميت لياليها بيضا لأن القمر يطلع فيها من أولها إلى آخرها.  أو  هي من  الثاني عشر إلى الرابع عشر  ، وهو قول ضعيف شاذ. قال شيخنا: ولا يصح إطلاق البياض على الثاني عشر، لأن القمر لا يستوعب ليلته،  ولا تقل: الأيام البيض  ، قاله ابن بري، وابن الجواليقي، ولكن أكثر الروايات هكذا:  كان يأمرنا أن نصوم الأيام البيض  ، وقد أجاب شراح البخاري عما أنكراه، مع أن المصنف قد ارتكبه بنفسه في  و ض ح  ففسر الأواضح هناك بالأيام البيض: ومما يستدرك عليه: أباض الشيء مثل ابيض، وكذلك ابيضض، في ضرورة الشعر، قال الشاعر:
  إن شكلي وإن شـكـلـك شـتـى                      فالزمي الخص واخفضي تبيضضي

  فإنه أراد: تبيضي، فزاد ضادا أخرى ضرورة لإقامة الوزن، أورده الجوهري هكذا في مادة  خ-ف-ض  . ويقال: أعطني أبيضه، بتشديد الضاد، حكاه سيبويه عن بعضهم، يريد أبيض، وألحق الهاء كما ألحقها في هنه، وهو يريد: هن. ولكون الضاد الثانية وهي الزائدة ليست بحرف الإعراب لحقته بيان الحركة. قال أبو علي: وهي ضعيفة في القياس. وأباض الكلأ: ابيض ويبس. والمبايضة: المغالبة في البياض، نقله الجوهري. وأبيضت المرأة وأباضت: ولدت البيض، وكذلك الرجل. والبياض، ككتان: الذي يبيض الثياب، على النسب، لا على الفعل، لأن حكم ذلك إنما هو مبيض. والأبيض: عرق السرة، وقيل: عرق في الصلب، وقيل: عرق في الحالب، صفة غالبة، كل ذلك لمكان البياض. وقال الجوهري: الأبيضان: عرقان في حالب البعير، وأنشد للراجز
  كأنما ييجع عرقي أبيضه قال الصاغاني: ووقع في الصحاح: عرقا أبيضه بالألف، والصواب عرقي بالنصب كقولهم: يوجع رأسه. وقال غيره: هما عرقا الوريد. وقيل: عرقان في البطن، لبياضهما. قال ذو الرمة:
  وأبيض قد كلفته بعد شقة                      تعقد منها أبيضاه وحالبه وبياض الكبد والقلب والظفر: ما أحاط به. وقيل: بياض القلب من الفرس: ما أطاف بالعرق من أعلى القلب. وبياض البطن: بنات اللبن وشحم الكلى ونحو ذلك، سموها بالعرض كأنهم أرادوا: ذات البياض. وكتيبة بيضاء: عليها بياض الحديد. والبيضاء: الشمس، لبياضها، قال الشاعر:
  وبيضاء لم تطبع ولم تدر ما الخناترى أعين الفتيان من دونها خزرا ويقال: كلمته فما رد علي بيضاء ولا سوداء، أي كلمة حسنة ولا قبيحة، على المثل. وكلام أبيض: مشروح، على المثل أيضا، وكذا صوت أبيض، أي مرتفع عال، على المثل أيضا. وقال ابن السكيت: يقال للأسود: أبو البيضاء، وللأبيض أبو الجون. واليد البضاء، الحجة المبرهنة، وهي أيضا اليد التي لا تمن والتي عن غير سؤال، وذلك لشرفها في أنواع الحجاج والعطاء. وأرض بيضاء: ملساء لا نبات فيها، كأن النبات كان يسودها، وقيل: هي التي لم توطأ. وبياض الجلد: ما لا شعر عليه. ودجاجة بياضة، كبيوض، وهن بوض. وغراب بائض على النسب، والأبيض: ملك فارس لبياض ألوانهم، أو لأن الغالب على أموالهم الفضة. والبيضة، بالفتح: عنب بالطائف، أبيض عظيم الحب. وبيضة السنام: شحمته، على المثل. وبيض الحي: أصيبت بيضتهم وأخذ كل شيء إلهم، وبضناهم، كبتضناهم: فعلنا بهم ذل: عنوة. وبيضة الصيف: معظمه. وبيضة الحر: شدته. وبيضة القيظ: شدة حره، وقال الشماخ:
  طوى ظمأها في بيضة القيظ بعدماجرى في عنان الشعريين الأماعز

  وقال بعض العرب: يكون على الماء بيضاء القيظ، وذلك من طلوع الدبران إلى طلوع سهيل. وفي الأساس: أتيته في بيضة القيظ، وبيضاء القيظ، أي صميمه، من طلوع سهيل والدبران. وقال الأزهري: والذي سمعته: يكون على الماء حمراء القيظ، وحمر القيظ. وقال ابن شميل: أفرخ بيضة القوم: إذا ظهر مكتوم أمرهم. وأفرخت البيضة: صار فيها فرخ. وباضت الأرض: اصفرت خضرتها، ونفضت الثمرة وأيبست، وقيل: باضت: أخرجت ما فيه من النبات. وفي الحديث في صفة أهل النار  فخذ الكافر في النار مثل البيضاء  قيل: هو اسم جبل. قلت: ولعله الذي تقدم في المتن، أو غيره، فلينظر. ورجل مبيض، كمحدث: لابس ثيابا بيضا. وحمزة بن بيض بن عبد الله بن شمر الحنفي: شاعر مشهور فصيح، روى عن الشعبي، وعنه ولده مخلد، قدم حلب ومدح المهلب في الحبس، كذا في تاريخ ابن العديم وهو بكسر الباء لا غير، قاله ابن بري، وضبطه الحافظ بالفتح. وذكر النضر بن شميل أنه دخل على المأمون فقال: أنشدني أخلب بيت قالته العرب، قال: فأنشدته أبيات حمزة بن بيض في الحكم بن أبي العاص:
  تقول لي والعيون هاجـعة                      أقم علينا يوما فـلـم أقـم
  أي الوجوه انتجعت، قلت لها                      وأي وجه إلا إلى الحـكـم متى يقل صاحبا سرادقه هذا ابن بيض بالباب يبتسم وفي شرح أسماء الشعراء لأبي عمر المطرز: حمزة بن بيض. قال الفراء: البيض: جمع أبيض وبيضاء. والبيضة، بالفتح: موضع عند ماوان، به بئار كثيرة، من جباله أديمة والشقدان. وبالكسر جبل لبني قشير: والبييضة، بالتصغير: اسم ماء. والبويضاء، مصغرا: قرية بالقرب من دمشق الشام، وأهلها مشهورون بالجود، وبها مات الملك الأمجد، الحسن بن داوود بن عيسى بن أبي بكر بن أيوب. وذو بيضان، بالكسر: موضع. قال مزاحم:
  كما صاح في أفنان ضال عشـية                      بأسفل ذي بيضان جون الأخاطب وقال ابن الأعرابي: البيضة، بالفتح: أرض بالدو، وحفروا بها حتى أتتهم الريح من تحتهم فرفعتهم، ولم يصلوا إلى الماء. وقال غيره: البيضة: أرض بيضاء لا نبات فيها. والسودة: أرض بها نخيل. والبياضة: موضع بالإطفيحية، من أعمال مصر، وهي أرض بيضاء سهل لا نبات بها. والسوادة تجاه منية بني خصيب، بها نخيل ومزارع. وبياض أيضا من قرى الفيوم. وقال الفراء: يقال: ما علمك أهلك إلا بيضا، بالكسر، أي تمطقا، نقله الصاغاني. وباض مني فلان: هرب. وابتاضهم: دخل في بيضتهم. وابتاض: اختار. وباضت الأرض: أنبتت الكمأة. وبايضني فلان: جاهرني، من بياض النهار. ولا يزايل سوادي بياضك، أي شخصي شخصك، وهو مجاز. والأبيض بن مجاشع بن دارم: بطن من تميم، منهم أبو ليلى الأبيض الشاعر. والبياضة، مشددة: محلة بحلب.

### Türkçe

**الأبيض**: **الأسود**’un zıddı; **البياض**’dan (olan). Bu, hayvanda, bitkide ve başkasının kabul ettiği diğer şeylerde olur. İbnü’l-A‘râbî bunu suda da nakletmiştir. Çoğulu **بيض**’dir; kesre ile. el-Cevherî dedi ki: Aslı **بيض**’dir; damme ile; **الياء** sahih olsun diye onu kesre ile değiştirdiler.

**الأبيض**: kılıç; el-Cevherî nakletti; yani beyazlığından dolayı. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:

  Onunla içtim ve ondan döndüm                      **أبيض** keskin (kılıç) ile, koltuk altımı anan

**الأبيض**: gümüş; beyazlığından dolayı. Ondan (şu) hadis: **أعطيت الكنزين الأحمر والأبيض**; ikisi altın ve gümüştür.

**الأبيض**: Samanyolu’nun kenarında bir yıldız; es-Sâğânî nakletti.

Mecazdan: **الأبيض**: ırzı temiz adam. el-Ezherî dedi ki: Araplar “falanca **أبيض**”, “falanca kadın **بيضاء**” dediğinde, mana: ırzın pislikten ve ayıplardan arınmışlığıdır. Bundan, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın Hirm b. Sinân’ı övdüğü sözü:

  Yüce burunlu, **أبيض**, taşkın; çözer                      zorluk sahiplerinin ellerinden ve boyunlarındaki bağları

İbn Kays er-Rukayyât, Abdülazîz b. Mervân hakkında dedi ki:

  Annen **بيضاء**’dır Kudâa’dan, o                      evde ki gölgesi ipinin altında barınılır

Dedi ki: Bu onların şiirinde çoktur; onunla renk beyazlığını kastetmezler; fakat cömertlikle övgüyü ve ırzın ayıplardan arınmışlığını kastederler. “Falanca yüzü **أبيض**”, “falanca kadın yüzü **بيضاء**” dediklerinde, çil ve çirkin karalıktan rengin arınmışlığını kastederler. es-Sâğânî dedi ki: Şairin sözüne gelince:

  **بيض** ayrılıklarımız; kazanlarımız kaynar                      mallarımızla tedavi ederiz ellerimizin izlerini

Onun hakkında iki yüz söz söylenmiştir; bu beyti açıklamak için müstakil bir kitap ayrılmıştır. Beyit Miskîn ed-Dârimî’ye rivayet edilir; onun değildir. Beşâme b. Hazn en-Nehşelî’ye ve Benî Kays b. Sa‘lebe’den birine (nispet edilir); **التكملة**’de böyle. **العباب**’da: Merhum babamı Gazne’de beş yüz seksen küsur senesinin aylarında şöyle derken işittim: “Çocukluğumda Gazne’de şeyhimin yanında Ebû Temmâm’ın **كتاب الحماسة**’sini okurdum; bana bu beyti tefsir etti ve ‘**بيض مفارقنا**’ sözünü iki yüz te’vile yordu; buna şaştım; nihayet bu vecihleri açıkladığı kitabı altı yüz kırk senesi civarında Bağdat’ta buldum; nimetlerine hamd Allah’a.” Dedim ki: “Yüzü **أبيض**”: 952 senesinde vefat eden, Berketü’r-Rutlî’de defnedilmiş Ebü’l-Hasen Muhammed b. Muhammed, Ebü’l-Bekâ Celâlüddîn el-Bekrî’nin lakabıdır; o, şimdi Mısır’da mevcut olan seyyidlerin dedesidir.

**الأبيض**: Mekke’de bir dağ; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; Ebû Leheb’in hakkına ve İbrâhîm b. Muhammed b. Talha’nın hakkına nazırdır. Cahiliyede **المستنذر** diye adlandırılırdı; el-Asma‘î söyledi.

**الأبيض**: Medâin’de Kisrâlar için bir saray; acayiplerden idi; Abbasî el-Muktefî Billâh onu 290 senesi civarında yıkıncaya kadar ayakta kaldı; onun şerefeleriyle Dârü’l-Hilâfe’deki **التاج**’ın temelini yaptı; onun temeliyle de onun şerefelerini (yaptı); bu inkılâba şaşılır. el-Buhturî şu sözüyle onu kastetti:

  Andolsun beni ürküttü amcam oğlunun uzak durması                      iki yanından yumuşaklık ve ünsiyet sonra
  Ve ne zaman uzak dursam, layık olurum                      akşamladığı yerde sabahlamamış bir başkasını görmeye
  Gamlar yükümün yanına geldi; yüzümü                      Medâin’in **أبيض**’ine çevirdim, dişi deveyi
  Nasiplerden teselli bulurum ve acırım                      Âl-i Sâsân’dan silinmiş bir mekâna
  Peş peşe gelen musibetler onları bana hatırlattı                      musibetler hatırlatır da unutturur da

**الأبيضان**: süt ve su; el-Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti ve Hüzel b. Abdillâh el-Eşca‘î’den şu beyti okudu:

  Fakat bana bir yıl tam olarak geçer                      ve benim için **الأبيضين**’den başka içecek yoktur
  Sudan yahut dolgun boyunlu, memesi dolu bir (deve)nin sütünden                      onun sağanı vardır; ne sağan şikâyet eder ne sağım

Veya iç yağı ve süt; Ebû Ubeyde söyledi. Veya iç yağı ve gençlik; Ebû Zeyd ve İbnü’l-A‘râbî söyledi; bundan onların sözü: “Gitti onun iki beyazı.” Veya ekmek ve su; yalnız el-Asma‘î söyledi. Veya buğday ve su; el-Ferrâ söyledi. el-Kisâî dedi ki: “Denir: **ما رأيته مذ أبيضان**”; yani “iki aydan yahut iki günden beri”; bu, günlerin beyazlığındandır. Zemahşerî sonuncusuyla yetindi.

Hadiste: “Kıyamet kopmaz ta ki **الموت الأبيض** ve **الأحمر** ortaya çıkıncaya kadar.” **الأبيض**: ansızın (ölüm); yani ansızın gelen ve öncesinde rengini değiştiren bir hastalık bulunmayan. **الأحمر**: kan sebebiyle öldürülerek ölüm. “Beyazlık”taki mananın, tövbe, istiğfar, gerekli hakları ödeme ve benzeri şeylerden onu alıkoyan şeylerden hâlî oluşu olduğu da söylenmiştir; onların sözü: “Kabı **بيضت** ettim” yani onu boşalttım; es-Sâğânî söyledi.

**الأبايض**: burada damme ile ضبط edildi; buradaki إطلاق ve **أ ب ض**’da (olan) onun fetha ile olduğuna delalet eder; doğru olan budur. Çünkü Yâkût, mu‘ceminde “sanki **بايض**’in çoğuludur” dedi. Daha önce geçti ki o, Hershâ geçidine bakan tepeciklerdir.

**البيضاء**: musibet; es-Sâğânî nakletti; sanki uğur sayma yoluyla, tıpkı sokulmuş olana “Selîm” adını vermeleri gibi.

**البيضاء**: buğday; o, esmer olan da (denir).

**البيضاء** ayrıca: **السلت**’ten yaş hurma (taze tane); el-Hattâbî söyledi. Sa‘d hadîsinde: “**سئل عن السلت بالبيضاء فكرهه**”; yani ikisi onun yanında tek cinstir diye; başkası ona muhalefet etti. el-Hattâbî’nin sözüne göre, onun kurusuyla satışını kerih gördü; çünkü o, ribânın girdiği şeylerdendir; bu yüzden bir kısmı bir kısmıyla ancak eşit olarak caiz olur; ikisinde eşitliği bilmeye yol yoktur; biri yaş, diğeri kuru iken. Bu, Peygamber’in (s.a.v.) sözü gibidir: “**أينقص الرطب إذا يبس?**” Ona: “Evet” denildi. (Bu) kabuğu olmayan buğday ve arpadır.

**البيضاء**: yerden harabe; bu, Zabyân hadîsindedir ve Himyer’i zikretti; dedi ki: “Onların **البيضاء**’sı ve **السوداء**’sı vardı”; yerin harabını ve mamurunu kastetti; çünkü yerin ölü kısmı beyaz olur; içine fidan dikilince kararır ve yeşerir.

**البيضاء**: tencere; Ebû Amr’dan. “**كأم بيضاء**”; ondan da. Şu beyti okudu:

  Ve insanlar rahatladığında, kapkara, sert bir (deve)                      üzerinde yükü sallanır; hiçbir şey engel olmaz
  Ona dedim: Ey **أم بيضاء**; yiğitler                      senden yana döner; onlardan yoksullar ve çoluk çocuklular

**البيضاء**: avcının ağı; İbnü’l-A‘râbî’den. Şu beyti okudu:

  Ve delikanlının malından bir **بيضاء**; eğer onu dinlendirirse                      kazanç sağlar; yoksa onun malı, cimrinin malıdır

Diyor ki: Eğer ona bir yaban eşeği takılırsa, onu çekip çıkarır; sahibi de cimri kalır.

**البيضاء**: Ka‘neb b. ‘Atâb b. el-Hâris’in atı.

**البيضاء**: Basra’da Ubeydullâh b. Ziyâd b. Ebîh’in evi.

**البيضاء**: Basra’nın **بيضاء**’sı; ve o **المخيس**’tir; es-Sâğânî böyle nakletti. Musannifin سياقından, **المخيس**’in Ubeydullâh’ın evi olduğu anlaşılır; öyle değildir. Buna delalet eden, Efendimiz Ali (r.a.)’dan rivayet edilende (şu) sözdür:

  Beni görmüyor musun; akıllıyım, pek akıllıyım
  Nâfi‘den sonra bir **مخيس** bina ettim

Cahdar el-Muhrizî, hırsız, —orada hapsedilmişti— dedi ki:

  Yoldaşlara **البيضاء**’da derim: sizden aşağıda                      bir mahalle; çevrelerimi **بيضاء**’yı kararttı

**البيضاء**: Mısır’da dört köy; bunlardan ikisi Şarkıyye’dedir, biri Cezîret-i قويسنا amellerindendir. Diğeri İskenderiye’nin kenar semtlerindendir; bunlardan biri **المليص** ile birlikte zikredilir; Şarkıyye’de olan ise **مجول** ile birlikte zikredilir.

**البيضاء**: Fars’ta bir köy; toprağının beyazlığından dolayı adlandırılmıştır. Ondandır: müfessir **البيضاوي** olan kadı Nâsıruddîn, Abdullah b. Ömer b. Muhammed b. Ali; Tebriz’de 691 yılında vefat etti. Ve **البيضاء**’daki ribâtın sahibi, Ebü’l-Ezher Abdülvâhid b. Muhammed b. Hibbân el-İstahrî. Ve kadı Ebü’l-Hasen Muhammed b. Muhammed b. Abdullah b. Ahmed **البيضاوي**; ondan Ebû Bekr el-Hatîb rivayette bulunmuştur.

**البيضاء**: Mağrib’de bir **كورة**.

**البيضاء**: **الربذة** hummâsında bir yer; şair onda şöyle der:
لقد مات بالبيضاء من جانب الحمى

**البيضاء**: Bahreyn’de bir yer; Abdülkays’a ait idi; **ثاج**’dan aşağıda bir sınır kalesidir; onda hurmalıklar, sular ve tatlı **أحساء**lar, ve **الخط** hudutlarında köşkler vardır; **بيضاء بني جذيمة** diye bilinir. Ebû Saîd dedi: Karamıtalarla birlikte onda bir yaz mevsimi ikamet ettim.

**البيضاء**: Bir dağda bir geçit; **المناقب** diye adlandırılır.

**البيضاء**: Necd’de bir su; Benî Muâviye b. Akîl’indir; onlarla birlikte onda Âmir b. Akîl de vardır.

**البيضاء**: **الخزر** ülkesinde, **باب الأبواب**’un arkasında bir köy.

**البيضاء**: **حلب الشهباء** için bir ad; ona böyle denir, tıpkı ona **الشهباء** denildiği gibi.

**البيضاء**: **القطيف**’te bir yer; hurmalık bulunan kumda küçük köylerdir.

**البيضاء**: Bir geçit; ve **التكملة**’de: **ثنية التنعيم**.

**البيضاء**: Benî Selûl’e ait bir su.

Ebû Saîd el-Hudrî’nin sözü: “Elçilerin çok olduğu bir yılda gördüm ki **البياض** **السواد**dan daha çoktu”; yani süt hurmadan daha çoktu.

**البياض**: Beyazın rengi; **البياضة** gibi; tıpkı onların “**منزل** ve **منزلة**” demeleri gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere; **العباب**’da da artırdı: “**دار** ve **دارة**”.

**البياض**: Yemâme’de bir yer.

**البياض**: Yemen’de bir hisar.

**البياض**: Necd’de Benî Âmir b. Akîl’e ait bir arazi.

Ve **بنو بياضة**: Ensâr’dan bir kabile. Ondandır Es‘ad b. Zürâre hadisi, Allah ondan razı olsun: “İslâm’da Medine’de cem edilen ilk cuma, **هزم بني بياضة**’da cem edildi.” Dedim: O, Cüşem b. Hazrec soyundan, Zeyd Menât b. Mâlik b. Abd Hârise b. Züreyḳ b. Âmir’in oğlu **بياضة**’dır. Onun soyundandır: Ziyâd b. Lebîd, Furve b. Amr, Hâlid b. Kays, Gannâm b. Evs ve Atıyye b. Nuveyre; sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun.

Dersin ki: “Bu, ondan daha şiddetli beyazdır”; ve ayrıca denir ki: “Bu, ondan **أبيض**dır”; ve bu, **شاذ كوفي**’dir. Cevherî dedi: Kûfe ehli bunu söyler ve râcizin sözüyle delil getirir:
جارية في درعها الفضفاض
أبيض من أخت بني إباض

Müberred dedi: Şâz beyit, üzerinde icmâ edilmiş asıl üzerine hüccet değildir. Dedi: Diğerinin sözüne gelince:
إذا الرجال شتوا واشتد أكلهم                      فأنت أبيضهم سربال طباخ

Şu ihtimali taşır: “Mufâdala için **من**’in eşlik ettiği **أفعل** mânasında olmasın; bilakis senin ‘O, yüzce onların en güzeli ve babaca onların en keremlisidir’ sözün menzilesinde olsun; yani ‘yüzce onların güzeli ve babaca onların keremlisi’ni kastedersin; sanki şöyle dedi: ‘Sen onların elbiseyi beyazlatanısın’; onu izâfet edince, ondan sonrası temyiz olarak mansûb oldu.” Bitti.

Dedim: Beyit, Tarafe’nindir; Amr b. Hind’i hicveder; şöyle de rivayet edilir:
إن قلت نصر فنصر كان شر فتى                      قدما وأبيضهم سربـال طـبـاخ

Ve **العباب** sahibinin rivayeti de böyledir.

Ve **البيضة**: kuşun yumurtası olan **بيض**’in bir tanesi; beyazlığından dolayı adlandırılmıştır; çoğulu **بيوض** (ب’nin dammesiyle), ve **بيضات**, ve **بيض**. Amr b. Ahmer dedi:
أريهم سهيلا والمطـي كـأنـهـا                      قطا الحزن قد كانت فراخا بيوضها

Sâğânî dedi: Şiir zarureti dışında **بيضات**’taki yâ’yı harekeleme. Dedi:
أخو بيضات رائح متـأوب                      رفيق بمسح المنكبين سبوح

Aynı şekilde **البيضة**: **الحديد**den olan **البيض**’in bir tanesi; devekuşu yumurtasına benzetme üzere. Bunu, Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ et-Teymî, **الدروع** kitabında söylemiştir; onda şu beyti okumuştur:
كأن نعام الدو باض علـيهـم                      وأعينهم تحت الحبيك حواجز

Bir başkası dedi:
كأن النعام باض فوق رؤوسنا                      بنهي القذاف أو بنهي مخفق

Ve onda dedi ki: **البيضة**: Kendi lafzı dışında olan isim ve sıfatlardan, içinde bulunanların hepsine şâmil bir addır; onun “kabîleler”i ve “safîhalar”ı, başın kabîleleri gibidir; bazısının uçlarını bazısının uçlarına, her iki kabîlenin ucunu bağladıkları çivilerle birleştirirler. Dedi: Bazen kabîlelerden olmaz; tek parça, dökme, bir tek safîhadan olur; ona **صماء** denir. Sonra onda uzattı.

**البيضة**: **الخصية**; çoğulu **بيضاه**; kesre ile.

Mecazdandır: **البيضة**: her şeyin **حوزة**si. Denir ki: “**استبيحت بيضتهم**”; yani kökleri ve toplulukları, saltanatlarının yeri ve davetlerinin karargâhı.

**البيضة**: kavmin meydanı. Lekît b. Ma‘bed dedi:
يا قوم بيضتكم لا تفضحم بهاإني أخاف عليها الأزلم الجذعا

Yani: yurdunuzun merkezini koruyun. Ve **الأزلم الجذع**: dehrdir; çünkü asla ihtiyarlamaz.

Ve **بيضة الدار**: onun ortası ve en büyüğü. Ve **بيضة الإسلام**: onların cemaatleri. Ve **بيضة القوم**: onların kökü ve topluluğu. Denir ki: “Düşman onlara **في بيضتهم** geldi.” Ve **بيضة القوم**: onların aşiretleri. Ebû Zeyd dedi: Evin ortasına **بيضة** denir; Müslümanların cemaatine **بيضة** denir.

**البيضة**: **الصمان**’da, Benî Dârim’e ait bir yer; bunu İbn Habîb söyledi. Dedim: O, Hanzala b. Mâlik’in oğlu Dârim’dir; ve (bâ’sı) kesrelenir. Ebû Saîd dedi: **العذيب** ile **العقبة** arasına **البيضة** denir; ve **البيضة**’dan sonra **البسيطة** (böyledir **العباب**’ın nassı). **الصحاح**’ta: kesre ile **بيضة**: bir beldenin adıdır. Sâğânî dedi: **الحزن**’dedir, Benî Yerbû‘a aittir. Dedim: **المعجم**’de: Mekke’ye çıkan yol, **العذيب**’den **الحزن**’ın başında, **البيضة** denilen bir arazide yükselir; **البسيطة** denilen bir arazide **العقبة** menziline varıncaya kadar; sonra **القاع**’a düşer; o düzlük bir yerdir; ve **زبالة** ondan daha düzdür denir.

Ve **بيضة النهار**: onun beyazlığı; denir ki: “Ona **في بيضة النهار** geldim.”

Mecazdandır onların sözü: “O, **بيضة البلد**’den daha zelildir”; yani **بيضة النعام**’dan; o da **التريكة**’dir; onu ıssız yerde bırakır da kuluçkaya yatmaz; bu bir zemmdir. Sa‘leb, er-Râ‘î’den, İbn er-Riḳâ‘ el-Âmilî’yi hicvederken şu beyti rivayet etti:
لو كنت من أحد يهجى هجوتكميا ابن الرقاع ولكن لست من أحد
تأبى قضاعة لم تعرف لكم نسبا                      وابـنـا نـزار فـأنـتــم بـــيضة الـــبـــلـــد

Onun muradı: Onun nesebi yoktur ve onu koruyacak aşireti yoktur.

Cevherî bir şaire ait olarak rivayet etti. İbn Berrî dedi: O, Sınân b. Abbâd el-Yeşkürî’dir:
لو كان حوض حمار ما شربت به                      إلا بإذن حـمـار آخـر الأبـد
لكنه حوض من أودى بإخـوتـه                      ريب المنون فأمسى بيضة البلـد

Yani, bu civcivin kendisinden ayrıldığı şu yumurta gibi zelil olarak akşamladı; derken devekuşu onu attı da çiğnendi; artık ondan daha zelil yoktur. Kıra‘ dedi: Şiir, Mütelemmis’indir. Merzübânî dedi: Şiir, Yeşkürî Sevb b. en-Nâr’ındır. Yine denir: Onu övdükleri ve onu teferrüd ile vasfettikleri vakit: “O, **بيضة البلد**’dir”; yani, onun bir teki; kendisine toplanılan ve sözü kabul olunan.

Ebû’l-‘Abbâs, Benî ‘Âmir b. Lüey’den bir kadın için inşâd etti; ‘Amr b. ‘Abd Ved’i mersiye ediyor ve ‘Alî’nin onu öldürmesini anıyordu:
  Eğer ‘Amr’ın katili, onun katilinden başkası olsaydı                      Ruh bedenimde durdukça ona ağlardım
  Lâkin onun katili, kendisiyle ayıplanmayan kimsedir                      Ve eskiden **بيضة البلد** diye adlandırılırdı

Yani o, şerefte benzeri olmayan bir ferd idi; tek başına olan, yanında başkası bulunmayan yumurta gibi. Sâgânî dedi: Bu şiirin söyleyeni, ‘Amr b. ‘Abd Ved’in kız kardeşidir. Ve eğer adam zemmedilir de “O, **بيضة البلد**’dir” denilirse, murad ettiler ki: O, yardımcısı olmayan münferiddir; devekuşunun üzerinden kalkıp onu bıraktığı, onda hayır da fayda da olmayan yumurta menzilesinde; **ضد**. Ebû Hâtim onu **كتاب الأضداد**’ında zikretti. Kezâ Ebû’t-Tayyib el-Lugavî de **كتاب الأضداد**’ında. İbnü’l-A‘râbî’ye bundan soruldu da dedi ki: Eğer onunla medhedilirse, o, içinde civciv olan (yumurta)dır; çünkü devekuşu o vakit onu korur. Eğer onunla zemmedilirse, o, civcivin ondan çıkmış olduğu (yumurta)dır; devekuşu onu atmıştır da insanlar ve develer onu çiğnemiştir. Ebû ‘Amr da bunu Ebû’l-‘Abbâs’tan yine böyle nakletti. Ebû Bekr dedi: Onların “Falan **بيضة البلد**’dir” sözü, **الأضداد**’dandır; medih olur, zemm olur. Dedim: Hassân’ın kendi nefsi hakkında sözüne gelince:
  **الخلابيس** aziz oldular ve çoğaldılar; İbnü’l-Furay‘a **بيضة البلد** olarak akşamladı

Ebû Hâtim dedi: O, medihdir. Ezherî bunu reddetti ve dedi: Bilakis o, zemmdir; onu **التهذيب**’de gör. Ve **بيضة البلد**: **الفقع**’dır; **العباب**’da olduğu gibi. **الأساس**’ta: O, **الكمأة**’dir.

Mecazdan, onların meselde sözleri: “Onlar **بيضة العقر** idiler”; son defa için; Zemahşerî onu nakletti. Leys dedi: Horoz onu bir kere yumurtlar, sonra dönmez. Bir iyiliği yapıp sonra ona dönmeyen kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve denildi: **بيضة العقر**: Cariyenin kendisini gasbetmesidir; derken kanı akıtılır da yumurta ile tecrübe edilir; o yumurtaya **بيضة العقر** denir. Bu, **ع ق ر**’da geçmişti.

Mecazdan: **بيضة الخدر**: onun cariyesi; çünkü o, perdesinde saklıdır. **البصائر**’de: Kadına, renkte ona benzeterek ve kanat altında korunmuş olması bakımından yumurta ile kinaye yapıldı; ve denir: O, **بيضات الحجال**’dendir. Sâgânî, İmru’ül-Kays için inşâd etti:
  Çadırı hedef alınmayan bir **بيضة خدر**                      Onunla oyundan, acele etmeyen kimse faydalandı

Ve **البيضتان**, fetha ile; ve kesre de yapılır; ve onunla Ahtal’ın sözü rivayet olundu:
  O, onun hakkında kötü zan sahibidir; onun için                      Ne **البيضتين**’de ne de **الغيض**’de birikmiş (şey) yoktur

Ve o, Kûfe’den Şam yolunda bir **ع**’dır. Ebû ‘Amr dedi: O, fetha iledir; **زبالة**’nin üstündedir. Başkası dedi: O, Bahreyn’in çevresindeki karadan olan yerdir; onu kesre ile rivayet etti. Ferazdak’ın sözüne gelince:
  Sizi, kendisine ait olduğunuz Allah’a (yeminle)                      **البيضتين**’de çağıranı işitmediniz mi?

Şüphesiz o, onlarla iki yeri murad etti: Hazn’de Benî Yerbû‘ için olanı ve Sammân’da Benî Dârim için olanı. O ikisinde fetha ve kesre rivayet olundu; geçtiği gibi. Ve orada başka bir söz vardır: Hazn arazisinde Benî Yerbû‘ b. Hanzala diyarından ‘Azîb ile Vâkısa arasına: **بيضة** denir.

Ve **البيضة**, kesre ile: beyaz, düz arazi. Ru’be dedi:

  Benden **الحزن** ve **البريت** yarılır
  Ve beyaz **البيضة** ve **الخبوت**

Şemmer onu İbnü’l-A‘râbî’den **الباء**’yı kesreleyerek böyle rivayet etti. İbn ‘Abbâd dedi: **البيضة**: hurmadan bir renktir; çoğulu **البيض**; yine kesre ile.

Mecazdan onların sözü: **سد ابن بيض** yolu; kesre ile; ve fetha da yapılabilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun hâmişinde Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla buldum: Ebû Sehl el-Herevî dedi: Cevherî’nin hattıyla **الباء**’yı fetha ile böyle gördüm. Kezâ onu dayısı Ebû İbrâhîm el-Fârâbî **ديوان الأدب**’de rivayet etti. Yahut o, Cevherî için bir vehimdir. Ebû Sehl dedi: Benim şeyhimiz Ebû Üsâme’ye okuduğum, **الباء**’yı kesre iledir; ve onu, dilde âlimlerden bir cemaatin hattıyla **الباء**’yı kesre ile böyle gördüm; ve İbnü’l-‘Adîm onu **تاريخ حلب**’de böyle nakletti. Dedim: Doğru olan, Sâgânî ve başkalarının naklettiği üzere kesre ve fethadır; ve onunla ‘Amr b. el-Esved et-Tahâvî’nin sözü rivayet olundu:
  Biz, **ابن بيض**’in yolunu kapattığı gibi kapattık                      Derken onlar, **الثنية** yanında bir çıkış bulmadılar

Kezâ ‘Avf b. el-Ahvas el-‘Âmirî’nin sözü:
  Biz, **ابن بيض**’in kapattığı gibi kapattık; artık olmadı                      Onun dışında, akıl sahipleri için kavmimin bir gidişi

Cevherî fethayı da kesreyi de açıkça belirtmedi; ancak o, kalem zaptıdır; böyle bir şeyde vehim ona nisbet edilmez; üstelik onun dayısıyla bir örnekliği vardır; ona örnek olarak yetti. İbn Berî’ye gelince, ta‘kîbde ondan nakil ihtilaf etti. Radıyyüddîn eş-Şâtıbî, İbn Berî’nin **الأمالي**’sinin hâşiyesinde lafzen şunu dedi: Ebû Muhammed, Allah ona rahmet etsin, şairdeki **الباء**’nın fethasını mesel sahibindeki **الباء**’nın fethasına hamletti de onu ona atfetti; yani şair, ki o Hamza b. Bîd’dır; onun zikri, yalnız kesre ile gelecektir; öyleyse düşün: **تاجر مكثر من عاد**; **المحيط**’un nassı böyledir.

İbnü’l-Kattâ‘ dedi: Bize Ebû Bekr el-Lugavî haber verdi; bize Ebû Muhammed İsmâ‘îl b. Muhammed en-Nîsâbûrî haber verdi; bize Ebû Nasr el-Cevherî haber verdi; dedi ki: Asma‘î dedi: **ابن بيض** ilk zamanda idi; **ثنية** üzerinde dişi devesini **عقر** etti. İbn Kuteybe’de: Kendisine ait bir deveyi bir tümsek üzerinde boğazladı; derken onunla yolu kapattı ve insanların ondan geçmesini men etti. Mufaddal dedi: **ابن بيض**, ‘Âd’dan, çok mal sahibi bir tüccar olan bir adamdı; Lokmân b. ‘Âd, ticaretinde onu himaye eder ve onu, **ابن بيض**’in verdiği bir yük karşılığında geçirirdi; onu bir **ثنية** üzerine onun için koyardı; Lokmân gelinceye kadar, onu alırdı; Lokmân onu görürse, bunu yapmış olurdu. Dedi: **سد ابن بيض السبيل**; yani onun ehli ve malı üzerinde bana bir yol kılmadı. İbn Kuteybe, bazılarından zikretti: O, üzerinde bir vergi olan bir adamdı; onunla kaçtı; onu talep eden onu takip etti; ona yetişmesinden korkunca, kendisinden talep edileni yol üzerine koydu ve geçti; talep eden vergi(yi) alınca geri döndü ve bu meseli söyledi; yani, üzerindeki borcu yerine getirince onu takip etmekten men olunduk; sanki yolu kapattı. Beşâme b. ‘Amr dedi:
  Şüphesiz siz ve rehin bağışı                      Savaş büyük bir büyük (iş) olarak cereyan edince
  **ابن بيض**’in elbisesi gibi; onunla onları korudu                      Derken yürüyenlere yol üzerine kapattı

Sâgānî dedi: Elbise, korunmaya kinayedir; çünkü elbisenin koruduğu gibi korur. İbn Kuteybe, daha önce geçen Amr b. el-Esved et-Tahavî’nin sözü hakkında dedi: Şair, eğer tefsir Asmaî’nin dediği üzere ise deveye; yahut tefsir başkasının zikrettiği üzere ise **الثوب** ile vergiye kinaye yaptı; çünkü ikisi de, elbisenin koruduğu gibi korudular; İbnü’l-Adîm’in Halep Tarihi’nde böyledir.

Ve **بيضات**: nüshalarda üstteki **التاء** ile böyledir; doğrusu **بيضان** **الزروب**’dur; kesre ile ve **النون**: **د**. Ebû Sehm Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:

  Ben taksim eden değilim; keşke ben                      o gün **بيضان الزروب**’da olsaydım

Ve **البيضان**, kesre ile: Süleym’e ait bir dağdır. Ma‘n b. Evs el-Müzenî, Süleymîlerden Benî’ş-Şerîd’in bazısını överken dedi:

  Âlü’ş-Şerîd’e; zira onlar süt develerimize isabet ettiklerinde                      **بيضان**’da; ve ma‘rûf, onu yapanı över

İnsanlardan **البيضان**: **السودان**’ın zıddıdır; **أبيض**’in ve **أسود**’un cem‘idir.

Mecazdan: **البيض**, fetha ile: atın elinde bir şişliktir; üfleme ve guddeler gibidir; ve **فرس ذو بيض**. Asmaî dedi: O, hafif ayıplardandır. Ve “eli şişti” denir: **باضت يده تبيض بيضا**. Ebû Zeyd dedi: **البيضة**: binen hayvanın dizinde bir şişliktir.

**باضت** **الدجاجة**; Sıhâh’ın nassı: **الطائرة**; o hâlde o **بائض**’dır: yumurtasını bıraktı. **دجاجة بيوض**, **صبور** gibi: çok yumurtlayan. Çoğulu: **بيوض**, iki damme ile; ve **بيض**, kesre ile; birincisi **كتب** gibi; birincinin temsili, **صبور**’un cem‘inde **صبر** ile; ikincisi, “resuller” hakkında **رسل** diyenin lügatinde **ميل** gibidir. Ancak **الباء** kırıldı ki **الباء** selâmette kalsın; Cevherî söyledi. Başkası dedi: “**بوض**” da demişlerdir. Ezherî dedi: “**دجاجة بائض**” denir, **هاء**sız; çünkü horoz yumurtlamaz. Başkası dedi: “**ديك بائض**” denir; nasıl ki “**والد**” denir; aynı şekilde karga da. Dedi ki:

  öyle bir yerde ki yumurtlayan karga susuzluktan içmeye çalışır

İbn Sîde dedi: Bu, bence nisbet üzerinedir.

Mecazdan: **باض** **الحر**; yani şiddetlendi; Sıhâh’ta ve Esâs’ta olduğu gibi. Sâgānî yanıldı da onu Tekmile’de zikretti; hâlbuki Sıhâh’ın bütün nüshalarında mevcuttur.

Mecazdan: **باضت** **البهمى**; yani kılçıkları düştü; Sıhâh’ta olduğu gibi; **كأباضت وبيضت**. Tekmile ve ‘Ubâb’da olan: “**أباضت البهمى**”, “**باضت**” gibi; aynı şekilde “**أبيضت**”.

**باض** birini **يبيضه**: onu beyazlıkta yendi; “**يبوضه**” denmez; Sıhâh ve ‘Ubâb’da olduğu gibi. O, “**بايضه فباضه**”nin mutâvi‘idir; Cevherî’nin dediği gibi.

İbn ‘Abbâd dedi: **باض** **العود**: rutubeti gitti ve kuruduğu zaman; o, **يبيض بيوضا**; bu mecazdır.

**باض** mekânda: orada ikamet etti; ‘Ubâb’da olduğu gibi; bu mecazdır.

**باض** **السحاب**: yağmur yağdığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den; bu mecazdır. Şu beyit okundu:

  Orada devekuşu yumurtladı da ehli ürktü                      ancak bunak dert üzerine mukim olan hariç

Dedi: “Yağmur”u kastetti; ve **بنؤ النعائم** ile. Der ki: Bu yağmur vuku bulduğunda akıllılar kaçar, ahmak kalır; ‘Ubâb’da olduğu gibi.

İbn Berrî dedi: Bu şair, yağmur isabet edip ot bitiren bir vadiyi vasfetti. Buradaki **النعام** yıldızlardan **النعائم**’dir. **النعائم** ancak yaz sıcağında yağmur yağdırır; **الحلي** köklerinde **النشر** denilen bir bitki biter; o zehirdir, mal onu yerse ölür. **باض**’ın manası: yağmur yağdırdı. **الدوا** “dert” manasındadır. **المقيم** ile, helâk olma tehlikesi üzere orada mukim olanı kastetti. **المتأفن**: eksilten.

Dedi: Muallebî, İbn Velâd’ın “maksûr” babında, **الدال** babında bunu böyle tefsir etti.

Ferrâ dedi: Araplar “**امرأة مبيضة**” der; **البيضان** doğurduğu zaman. Dedi: ve **مسودة** onun zıddıdır. Dedi: Çoğunlukla “**موضحة**” derler; **البيضان** doğurduğu zaman; ‘Ubâb’da olduğu gibi.

Ferrâ dedi: Onların bir oyunu vardır; derler ki: “**أبيضي حبالا وأسيدي حبالا**”; Sâgānî bunu iki kitabında böyle nakletti.

Ve “onu beyazlattı” **بيضه تبييضا**: “onu karaladı”nın zıddıdır. “Allah yüzünü ak etsin” denir.

Mecazdan: **بيض** tulumu; onu su ve sütten doldurduğu zaman; Cevherî ve Sâgānî nakletti. Yine **بيضه**: onu boşalttığı zaman; bu zıddır; Sâgānî ve Lisân sahibi nakletti; bu mecazdır.

Ve **المبيضة**, **محدثة** gibi: Seneviyye’den bir fırkadır. Cevherî dedi: Onlar **المقنع**’ın ashabıdır; **لتبييضهم ثيابهم مخالفة للمسودة من العباسيين** diye böyle adlandırıldılar; yani onların şiarı siyahlıktı. Kasr ‘Umeyr’de otururlar.

Ve **ابتاض** adam: demirden **البيضة** giydi.

Mecazdan: **ابتاض** kavim: onları kökünden kazıdı. “Onlara saldırdılar da onları **فابتاضوهم**” denir; yani yumurtalarını kökünden kazıdılar. O hâlde “**فابتيضوا**”: kökünden kazındılar; ve yumurtaları helâl kılındı.

Ve **ابيض** şey; ve **ابياض**: **اسود**’un zıddıdır; ve **اسواد**; o, “şeyi beyazlattın” **بيضت الشيء تبييضا**’nın mutâvi‘idir; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve **أيام البيض**, izafetle; çünkü **البيض** gecelerin sıfatındandır; yani “beyaz gecelerin günleri”; o, on üçüncüden on beşinciye kadardır; bu sahih görüştür; Nevevî ve başkalarının dediği gibi. Ancak geceleri “beyaz” diye adlandırıldı; çünkü ay onlarda başından sonuna kadar doğar.

Yahut o, on ikinciden on dördüncüye kadardır; bu zayıf, şâz bir görüştür. Şeyhimiz dedi: On ikinciye “beyazlık” ıtlakı sahih değildir; çünkü ay onun gecesini bütünüyle kaplamaz.

Ve “**الأيام البيض**” deme; İbn Berrî ve İbnü’l-Cevâlikî söyledi. Fakat rivayetlerin çoğu böyledir: “**كان يأمرنا أن نصوم الأيام البيض**”. Buhârî şârihleri, onların inkâr ettiklerine cevap vermişlerdir; bununla beraber musannif bunu bizzat **و ض ح**’ta işlemiş, orada **الأواضح**’ı **الأيام البيض** diye tefsir etmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **أباض** şey, **ابيض** gibidir; aynı şekilde **ابيضض**; şiir zaruretinde. Şair dedi:

  Benim şeklim ve senin şeklin ayrı                      öyleyse hasıma yapış ve alçal; **تبيضضي**

Zira o “**تبيضي**”yi kastetti; vezni ikame için zarureten bir **ضاد** daha artırdı. Cevherî bunu **خ-ف-ض** maddesinde böyle zikretti.

Ve “Bana onun beyazını ver” denir: “**أعطني أبيضه**”, **الضاد**’ı şeddeli; Sîbeveyh bazı kimselerden hikâye etti; **أبيض**’i kasteder; ve **هنه**’de ilhak ettiği gibi **الهاء**yı ilhak etti; o ise “**هن**”i kasteder. Ve ikinci **الضاد** ki o ziyadedir, i‘rab harfi olmadığı için, ona harekeyi beyan için (bir şey) ilhak edildi. Ebû ‘Alî dedi: O, kıyasta zayıftır.

Ve **أباض** ot: **ابيض** oldu ve kurudu.

Ve **المبايضة**: beyazlıkta galebe çalma; Cevherî nakletti.

Ve kadın **أبيضت** ve **أباضت**: beyazları doğurdu; aynı şekilde erkek.

Ve **البياض**, **كتان** gibi: elbiseleri beyazlatan; nisbet üzerinedir, fiil üzere değil; çünkü bunun hükmü ancak **مبيض**’dir.

Ve **الأبيض**: göbek bağı damarıdır; denildi ki: belde bir damardır; denildi ki: idrar yolunda bir damardır; galip bir sıfattır; bunların hepsi beyazlık sebebiyledir.

Cevherî dedi: **الأبيضان**: devenin idrar yolunda iki damardır. Recez söyleyen için şu beyit okundu:

  Sanki onun **أبيضه**’nin iki damarı ağrır

Sâgānî dedi: Sıhâh’ta “**عرقا أبيضه**” elif ile vaki olmuştur; doğrusu “**عرقي**” mansubdur; “**يوجع رأسه**” demeleri gibi. Başkası dedi: İkisi, **الوريد**’in iki damarıdır. Denildi ki: Karında iki damardır; ikisinin beyazlığı sebebiyle.

Zü’r-Rumme dedi:

  Ve bir **أبيض** ki onu uzaklıktan sonra yükledim                      ondan **أبيضاه**’ı ve idrar yolu düğümlenir

Ve karaciğerin, kalbin ve tırnağın **بياض**’ı: onu kuşatan şeydir. Denildi ki: Atın kalbinin **بياض**’ı: kalbin üst tarafından damarı kuşatan şeydir.

Ve karnın **بياض**’ı: süt kızları, böbrek içyağı ve benzeri; onları genişlik yoluyla adlandırdılar; sanki “beyazlık sahibi”ni kastettiler.

Ve **كتيبة بيضاء**: üzerinde demirin beyazlığı vardır.

Ve **البيضاء**: güneştir; beyazlığı sebebiyle. Şair dedi:

  Ve bir **بيضاء** ki damgalanmadı ve **الخناترى**’nın ne olduğunu bilmedi                      onun önünde delikanlıların gözleri kısık

Ve “Onunla konuştum da bana ne beyaz ne siyah cevap verdi” denir; yani ne güzel ne çirkin bir söz; darb-ı mesel üzere.

Ve **كلام أبيض**: açıklanmış; yine darb-ı mesel üzere. Aynı şekilde **صوت أبيض**; yani yüksek, yüce; yine darb-ı mesel üzere.

İbnü’s-Sikkît dedi: Siyaha “**أبو البيضاء**” denir; beyaza “**أبو الجون**”.

Ve **اليد البضاء**: burhanlanmış hüccettir. O, aynı zamanda minnet etmeyen ve istenmeksizin (veren) eldir; bu, cedel ve ihsan çeşitlerinde şerefi sebebiyledir.

Ve **أرض بيضاء**: bitki olmayan düz, kaygan; sanki bitki onu karartıyordu. Denildi ki: O, çiğnenmemiş olandır.

Ve derinin **بياض**’ı: üzerinde kıl olmayan yerdir.

Ve **دجاجة بياضة**, **بيوض** gibi; ve onlar **بوض**’dur.

Ve **غراب بائض** nisbet üzerinedir.

Ve **الأبيض**: Fars’ın kralıdır; renklerinin beyazlığı sebebiyle; yahut mallarının galibi gümüş olduğu için.

Ve **البيضة**, fetha ile: Tâif’te bir üzümdür; beyaz, iri taneli.

Ve **بيضة السنام**: hörgücün içyağı; darb-ı mesel üzere.

Ve **بيض الحي**: yumurtaları vuruldu ve onlardan her şey alındı; ve onları **بضناهم**, **كبتضناهم** gibi: onlara zillet yaptık; zorla.

Ve **بيضة الصيف**: onun çoğu.

Ve **بيضة الحر**: onun şiddeti.

Ve **بيضة القيظ**: sıcağının şiddeti. Şemmâh dedi:

  Onun susuzluğunu **بيضة القيظ**’da dürdü; sonra                      **الشعريين**’in yularında keçiler koştu

Bazı Araplar dedi: Su üzerinde **بيضاء القيظ** olur; bu, **الدبران**’ın doğuşundan **سهيل**’in doğuşuna kadardır.

Esâs’ta: “Ona **بيضة القيظ**’da ve **بيضاء القيظ**’da geldim”; yani onun tam ortasında; **سهيل** ve **الدبران**’ın doğuşundan.

Ezherî dedi: Benim işittiğim: su üzerinde **حمراء القيظ** olur; ve **حمر القيظ**.

İbn Şümeyl dedi: “Kavmin yumurtası civciv çıkardı” **أفرخ بيضة القوم**: gizli işleri ortaya çıktığı zaman. Ve “yumurta civciv çıkardı” **أفرخت البيضة**: içinde civciv olduğu zaman.

Ve “yer yumurtladı” **باضت الأرض**: yeşilliği sarardı, meyveyi döktü ve kuruttu. Denildi ki: **باضت**: içindeki bitkiyi çıkardı.

Cehennem ehlinin vasfında hadiste: “Cehennemde kâfirin uyluğu **مثل البيضاء**” denmiştir. Denildi ki: O, bir dağın adıdır. Dedim: Belki metinde daha önce geçen odur; yahut başkasıdır; bakılsın.

Ve **رجل مبيض**, **محدث** gibi: beyaz elbiseler giyen.

Ve Hamza b. Beyd b. Abdullâh b. Şemer el-Hanefî: meşhur, fasih bir şairdir; Şa‘bî’den rivayet etti; ondan oğlu Muhalled rivayet etti. Halep’e geldi ve hapiste Mühelleb’i övdü; İbnü’l-Adîm’in tarihinde böyledir. O, **الباء**’ın kesresi iledir, başka değil; İbn Berrî söyledi. Hâfız onu fetha ile ضبط etti.

Nadr b. Şümeyl zikretti ki Me’mûn’un yanına girdi; dedi: “Arapların söylediği en ‘ahleb’ beyti bana oku.” Dedi: Ona, Hakem b. Ebî’l-Âs hakkında Hamza b. Beyd’in beyitlerini okudum:

  Bana der ki, gözler uyuklarken                      “Bir gün yanımızda kal”; fakat kalmadım
  “Hangi yüzlere yöneldin?” dedim ona                      “Hangi yüz; ancak **الحكم**’e doğru”
  Ne zaman iki arkadaş çadırının perdesini kaldırsa                      “Bu, kapıda gülümseyen İbn Beyd’dir” der

Ebû Ömer el-Mutarriz’in “Şairlerin İsimleri Şerhi”nde: Hamza b. Beyd.

Ferrâ dedi: **البيض**: **أبيض** ve **بيضاء**’nın cem‘idir.

Ve **البيضة**, fetha ile: Mâvân yanında bir yerdir; orada çok kuyular vardır; dağlarından Edîme ve Şekdân’dır.

Ve kesre ile: Benî Kuşeyr’e ait bir dağdır.

Ve **البييضة**, tasğîr ile: bir suyun adıdır.

Ve **البويضاء**, tasğîr edilmiş olarak: Şam Dımaşk yakınında bir köydür; ahalisi cömertlikle meşhurdur; orada el-Melikü’l-Emced, Hasan b. Dâvûd b. Îsâ b. Ebî Bekr b. Eyyûb öldü.

Ve **ذو بيضان**, kesre ile: bir yerdir. Muzâhim dedi:

  Nasıl ki bir akşam dal budaklarda şaşkın (kuş) öttü                      **ذي بيضان**’ın aşağısında; kara, benekli

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البيضة**, fetha ile: **الدو**’da bir arazidir; orada kazdılar; nihayet altlarından rüzgâr geldi de onları kaldırdı; suya ulaşmadılar.

Başkası dedi: **البيضة**: bitki olmayan beyaz bir arazidir. **السودة**: içinde hurmalık olan arazidir.

Ve **البياضة**: Mısır amellerinden İtfîhiyye’de bir yerdir; o, bitki olmayan düz beyaz bir arazidir. **السوادة**, Menyetü Benî Hasîb’in karşısındadır; orada hurmalıklar ve ekinler vardır.

Ve **بياض** da Fayyûm köylerindendir.

Ferrâ dedi: “Ailen sana ancak **بيضا** öğretti” denir; kesre ile; yani gerinme; Sâgānî nakletti.

Ve “Falancadan **باض مني**”: kaçtı.

Ve **ابتاضهم**: onların yumurtasının içine girdi.

Ve **ابتاض**: seçti.

Ve “yer yumurtladı” **باضت الأرض**: keme’eyi bitirdi.

Ve “Falanca benimle **بايضني**”: bana açıktan yaptı; gündüzün beyazlığından.

Ve “Senin beyazlığın benim siyahlığımdan ayrılmaz”: yani benim şahsım senin şahsın; bu mecazdır.

Ve **الأبيض** b. Mucâşi‘ b. Dârim: Temîm’den bir batındır; onlardan şair Ebû Leylâ el-Ebyad vardır.

Ve **البياضة**, şeddeli: Halep’te bir mahalledir.
