# بيع (ب-ي-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır

- Harfler: ب - ي - ع
- Kur'an'da: 15 geçiş · 11 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَيْعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B9%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Alışveriş | 3 | 3 | [2:254](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:254.md) |
| [الْبَيْعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B9%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Alışveriş | 2 | 2 | [2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:275.md) |
| [يُبَايِعُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَكَ | Seninle biatlaşırlar | 2 | 2 | [48:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/48:10.md) |
| [الْبَيْعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B9%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Alışveriş | 1 | 1 | [2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:275.md) |
| [بَايَعْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَاعَلْتُمْ | Biatlaştınız | 1 | 1 | [9:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/9:111.md) |
| [بِبَيْعِكُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B9%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | بِفَعْلِكُمُ | Sizin alışverişinizle | 1 | 1 | [9:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/9:111.md) |
| [تَبَايَعْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تَفَاعَلْتُمْ | Güvenceli alışveriş yaptınız | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:282.md) |
| [فَبَايِعْهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%90%D8%B9%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَفَاعِلْهُنَّ | Hemen onlarla biatlaş | 1 | 1 | [60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/60:12.md) |
| [وَبِيَعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%8C.md) | وَفِعَلٌ | Ve pazar yerleri | 1 | 1 | [22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/22:40.md) |
| [يُبَايِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Biatlaşırlar | 1 | 1 | [48:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/48:10.md) |
| [يُبَايِعْنَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%90%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يُفَاعِلْنَكَ | Seninle biatlaşırlar | 1 | 1 | [60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/60:12.md) |

## Mücavir kökler — 136 mücavir (161 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Namaz
2. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 17 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
3. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
4. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Rical ayak demektir
5. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
6. [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Habet ağaçtan yere dökülmüş yaprak demektir
7. [صمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Öğrenim yerleri
8. [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Öyleyse yıkıldı
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 13 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
10. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
11. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
12. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Söz
13. [سأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Körleşmiş bıçaktır
14. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
15. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ad verilen
16. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
17. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
18. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · “Yemm” durgun akan su demektir
19. [زني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
20. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bozulmuş iptir
21. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
22. [سرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çaldı
23. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İki yüzlüler
24. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
25. [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Mehd beşik demektir
26. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Boynun üst tarafıdır
27. [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
28. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
29. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Üzüm demektir
30. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
31. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
32. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
33. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
34. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların ön ayaklarına denir
35. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
36. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
37. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Büyük
38. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
39. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Boğazdaki küçük dil demektir
40. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
41. [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnanç
42. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
43. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
44. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
45. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Satın aldılar
46. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Denk tutuyorlar
47. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
48. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
49. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
50. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç
51. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Şefeve” dudak demektir
52. [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fevz Gölgeliktir
53. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sua’f el çatlamasıdır
54. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
55. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsyan eder
56. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
57. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
58. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
59. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
60. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بيع |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md), [صفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%82.md), [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md), [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki tarafın rıza ile bir hakkı, malı veya yetkiyi el sıkışarak/akdederek mübadele etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Mal mübadelesi (ticaret) ile bağlılık ve meşru otoriteye sadakat ahdi (biat) arasındaki bağlayıcı taahhüt |
| Çekirdek Özet 3 | Rıza, karşılıklılık ve bağlayıcılık esasına dayalı iktisadi ve siyasi meşruiyet sözleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Biati tek taraflı mutlak itaat, bey‘i ise sadece salt mekanik bir ticaret sayarak kavramın rıza ve karşılıklı hak devri boyutunu yitirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بي | Ortaya çıkma, açığa vurma, ayrışarak belirginleşme ve içindekini dışa dökme; nitekim [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) kökünde ayrılma ve açığa çıkma, [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) kökünde parıldama ve belirme, [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) kökünde açığa çıkarak yok olma durumları mevcuttur. | ع | ع sesinin boğazdan çıkan genişletici, derinleştirici ve harici alana açan niteliğiyle, açığa çıkan iradeyi iki elin temas ettiği bir dış sözleşme, mal veya yetki mübadelesi işlemine dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, bir alanın içine dahil olma | Kişinin mülkiyet havzasını, şahsi hak ve yetki alanını, rızanın içsel barınağını temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tasarruf etme | İradenin fiiliyata dökülmesini, hakkın el değiştirilmesini ve iki tarafın el sıkışarak akit kurmasını simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak, şahit olma | Akdin gizli kalmayıp aleniyet kazanmasını, açıkça tecelli etmesini ve gözetilen bir taahhüt halini almasını ifade eder. |
| بيع | Kişinin mülk veya tasarruf alanından çıkan iradenin, el uzatılarak ve el sıkışılarak açık, görünür ve bağlayıcı bir ahde dönüştürülmesi hareketi | Mülkiyetin veya sadakatin rıza dairesinde el sıkışma (safka) yoluyla alenileşerek karşılıklı devredilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki kişinin bir mübadele üzerinde anlaştıklarında ellerini birbirine vurması (safka), tokalaşması ve bu hareketle akdi kesinleştirmesi; ayrıca elin bilekten parmak uçlarına kadar olan tasarruf organı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Ecda‘ el-Hemdânî bir beytinde kökün if‘âl formunu satışa arz etmek manasında şöyle kullanır: نقفو الجياد من البيوت فمن يبع / فرسا فليس جوادنا بمباع |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi Araplarında بيع kökü hem satmak hem de satın almak (ezdâd) anlamında ortak bir işlem adıdır; akit yapıldığında الصفقة باليمين denilerek el sıkışılır ve sözleşme cayılmaz kılınırdı. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât (el-Ecda‘ el-Hemdânî şahidi).

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بيع kökü, zayıf orta harfli bir morfolojik gelişim sergiler. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan b-y-‘ kök biçiminde genel bir ticaret fiilinden ziyade, kökün el uzatma, bağ kurma veya bir yere/cemaate katılma anlamı taşıyan formlarla semantik akrabalığı görülür. Doğu Sami (Akadca) dairesinde doğrudan sesçil denklik yerine mübadele ve satın alma için farklı kökler (şâmum) öne çıkarken, Güneybatı Sami ve özellikle Arapçada kök, el sıkışma (safkatü’l-yed) fiilinden hızla soyutlanarak hem mal mübadelesini hem de meşru yöneticiye sadakat sözleşmesini ifade eden merkezi bir kurumsal kavrama dönüşmüştür. Süryanicede yer alan ve Hristiyan ibadethanesini ifade eden bī‘tā / bī‘ā biçimi, Arapçaya بيعة (çoğulu بيع) olarak geçmiş ve kilise/havra anlamında Kur'an'da da yer bulmuştur. Bu durum, kökün hem yerleşik ticaret hukukunda hem de manevi/hukuki bağ kurma alanında erken dönem Sami havzasında derin köklere sahip olduğunu belgeler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Payne Smith (A Compendious Syriac Dictionary), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | باع - يبيع / بيعة | Elin uzatılması ve tokalaşma (صفقة) kök eyleminden hak ve mal devrine geçiş; ezdâd olarak hem alış hem satış. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice bī‘tā (ibadethane, kilise) | Arapçadaki بيعة (kilise/mabet) kelimesiyle fonetik ve semantik tam örtüşme; Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md) ayetinde geçer. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde köke dair güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بيع | Anlamlı | Mal veya ahit mübadelesi | Karşılıklı rıza ile mülkiyet veya bağlılık devri yapmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İllet harfi yâ ile başlayan bu tertip sözlüklerde kökleşmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يعب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilim mühmeldir. | Kur'an'da geçmez. |
| [عبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Düzenlemek, hazırlamak | [عبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%A3.md) / [عبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%8A.md) kökünde orduyu veya eşyayı tanzim etmek, bir araya toplamak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle sesdeş varyant. |
| [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) | Anlamlı | Kusur, noksanlık | Bir nesnede, sözde veya fiilde beliren leke, noksanlık ve bozukluk. | Kur'an'da geçer (Kehf [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)); kalb/zıt karakter taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بيع | Merkez | Mübadele ve sadakat sözleşmesi | İki tarafın rıza ile el sıkışarak mal, mülk veya velayet bağı kurmasıdır. | Hem ticari alışverişi hem siyasi-hukuki meşruiyet akdini kapsar. |
| [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Satın alma ve satma | بيع köküne nispetle daha ziyade bir şeyi verip karşılığını elde etme kastına odaklanır. | Kök yine ezdâddandır ancak el sıkışma imgesinden ziyade bedel ödeme baskındır. |
| [صفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Akdi kesinleştirme | İki elin ses çıkaracak şekilde birbirine vurulmasıyla sözleşmenin mühürlenmesidir. | بيع eyleminin fiziksel ve usuli icra anına işaret eder. |
| [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Taahhüt ve sorumluluk | Tarafların birbirine verdiği söze riayet etmesi ve sürekli gözetmesidir. | بيع gibi mübadele şartı içermeyebilir; tek taraflı veya ahlaki taahhüt olabilir. |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Bağlama ve ilzam | İki irade beyanının düğümlenerek hukuki bağ haline gelmesidir. | بيع bir akit türüdür; [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) ise bütün hukuki bağların genel cins adıdır. |
| [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Satın alma (özel kullanımıyla) | بيع mülkü elden çıkarma yönüyle kullanıldığında, [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) onu mülk edinme yönüyle karşıtlanır. | Kur'an'da ve dilde birbirinin hem müteradifi hem de alma/satma ekseninde zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بيع | Alışveriş, sözleşme, biat | Hem iktisadi mübadeleyi hem de siyasi bağlılık ve meşruiyet sözleşmesini birlikte ifade eder. | Kesin |
| Latince | Commercium / Pactum | Ticaret, anlaşma, pakt | Commercium mal değişimini, pactum ise tarafların uzlaşmasını verir; siyasi biat boyutunu tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Sale, transaction / Allegiance, pledge | Satış, işlem / Sadakat yemini | İngilizcede iktisadi (sale) ve siyasi (pledge of allegiance) anlamlar iki ayrı kelimeyle karşılanır, tek kökte birleşmez. | Kesin |
| Almanca | Kauf, Handel / Treueid, Huldigung | Alışveriş, ticaret / Bağlılık yemini | Ticari devir (Handel) ile otoriteyi tanıma (Huldigung) birbirinden bütünüyle ayrılmıştır. | Güçlü |
| Fransızca | Vente, échange / Allégeance | Satış, takas / Tabi olma yemini | Fransızca venta/échange iktisadi boyutu karşılarken, allégeance feodal sadakati anlatır; rızai mübadele nüansı eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| البيع / بيع | Helal kılınmış iktisadi ticaret ve mübadele | Ribânın zıddı olarak serbest piyasada rızaya dayalı mal mübadelesi bağlamında (Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md), Cuma [62:9](https://lisan.digital/tr/ayet/62:9.md)). |
| بيع | Ahirette geçersiz olan dünyevi fidye veya kurtuluş akdi | Kıyamet gününde hiçbir maddi veya manevi takasın, fidye ile kurtuluşun olamayacağı bağlamında (Bakara [2:254](https://lisan.digital/tr/ayet/2:254.md), İbrâhîm [14:31](https://lisan.digital/tr/ayet/14:31.md)). |
| بيع / تجارة | İnsanı Allah'ı anmaktan alıkoymaması gereken meşru dünyevi kazanç | Müminlerin mescitlerde ibadet ederken dünyevi meşgalelere esir olmaması bağlamında (Nûr [24:37](https://lisan.digital/tr/ayet/24:37.md)). |
| تبايعتم | Vadeli borçlanmalarda şahit tutulması gereken hukuki işlem | Borçlanma ve peşin alışverişlerde adaletin ve hukuki güvencenin tesisi bağlamında (Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)). |
| بايعتم / بيعة | Allah ile müminler arasındaki can ve mal karşılığı cennet ahdi | İman ve cihat ile ebedi kurtuluşun karşılıklı bir mübadele olarak tarif edildiği bağlamda (Tevbe [9:111](https://lisan.digital/tr/ayet/9:111.md)). |
| يبايعونك / مبايعة | Peygamber'e veya meşru lidere yapılan sadakat ve itaat sözleşmesi | Hudeybiye Rıdvan biatı ve kadınların imtihan edilerek toplumsal sözleşmeye dahil olması bağlamında (Fetih [48:10](https://lisan.digital/tr/ayet/48:10.md), [48:18](https://lisan.digital/tr/ayet/48:18.md), Mümtehine [60:12](https://lisan.digital/tr/ayet/60:12.md)). |
| بيع (çoğul) | Hristiyan mabetleri, kiliseler | Yeryüzünde Allah'ın adının anıldığı ve korunması gereken ibadethaneler bağlamında (Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-amel ilişkisi ve ilahi adalet | Allah'ın müminlerin canlarını satın alması (Tevbe [9:111](https://lisan.digital/tr/ayet/9:111.md)) ve kulluk taahhüdünün bağlayıcılığı; cebr ve ihtiyar meselesi. | Akdin rızaiyet temeli; kulun iradi seçimi olmadan biatin geçerli olamayacağı. |
| Fıkıh | İktisadi ve anayasal sözleşmeler | Akdin rükünleri (icap-kabul), mülkiyetin intikali, hıyâr-ı meclis; halifeye biat şartları ve kamu otoritesinin sınırları. | Şart muhayyerliği, rıza şartı ve ribâ yasağı ile meşru otoritenin biatle kurulması. |
| Tefsir | Ribâ-ticaret tefriki ve Rıdvan biati | Ribâcıların ticareti faize benzetme mugalatası ile Fetih suresindeki "Allah'ın eli onların elleri üzerindedir" mecazı. | Helal mübadelenin risk ve emek içermesi; biatin doğrudan Allah'a verilmiş bir ahit sayılması. |
| Hadis | Ticaret ve imamet rivayetleri | "Alışveriş yapanlar ayrılmadıkça muhayyerdir" (البيعان بالخيار) ve "Kardeşinin satışı üzerine satış yapmama" nehiyleri. | Aldatma (ğarar) içermeyen şeffaf piyasa ahlakı ve meşru biatten caymama ilkesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki ontolojik bağ | İmani ahitleşme (Tevbe [9:111](https://lisan.digital/tr/ayet/9:111.md)) | Kulun canını ve malını ilahi rıza karşılığında feda etmesi | Din, mekanik bir boyun eğiş değil, bilinçli ve iki taraflı bir ahitleşme ilişkisidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi aktarımı ve metodolojik uzlaşı | Hakikat taahhüdü | Doğrulanmış bilginin kabulü ve ilmi emanete sadakat | Alimin hakikate bağlılık göstermesi ve ilmi kriterlerde rızai mutabakat sağlamasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Yöneten ile yönetilen arasındaki meşruiyet | Biat / Toplumsal sözleşme | Otoritenin rızaya dayalı sınırlandırılması ve denetlenmesi | İktidar zorbalıkla değil, toplumun özgür iradesiyle verdiği ahit ve vekaletle meşru olur. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin dolaşımı ve piyasa düzeni | Satış ve mübadele (Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md)) | Hakların karşılıklı rıza ile el değiştirmesi ve sermaye dolaşımı | Haksız kazanç ve ribânın zıddı olarak reel değerlerin serbestçe tedavülüdür. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunumlu durum dönüşümü (Conservative State Transition) ve çift taraflı eşleşme (Bijective Mapping) | Bir sistemdeki iki elemanın durumlarının toplam kütle/enerji korunarak karşılıklı yer değiştirmesi; simetrik işlem operatörü. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal sözleşme teorisi (Social Contract) ve Pareto optimal mübadele | Bireylerin karşılıklı fayda ve rıza ile haklarının bir kısmını devrederken toplam refah ve güvenliği artırmaları. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | بيع kökünü sadece bir bakkal veya dükkan alışverişine indirgemek; siyasi boyutu olan biati ise sadece tebaanın sultana mutlak, sorgusuz ve tek taraflı itaat yemini sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, iktisadi hayatın temelini oluşturan adil mübadeleden (Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md)), insanın varoluşsal adanışına (Tevbe [9:111](https://lisan.digital/tr/ayet/9:111.md)) ve siyasi otoritenin rızaya dayalı meşruiyet akdine (Fetih [48:10](https://lisan.digital/tr/ayet/48:10.md)) kadar uzanan evrensel bir sözleşme ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Biati mutlak kölelik veya körü körüne biatçılık gibi algılayarak yöneticilerin hesap verebilirliğini ve halkın rıza hakkını yok saymak; iktisadi düzlemde ise rızasız, tekelleşmiş veya faizli işlemleri ticaret kisvesi altında meşrulaştırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem iktisat felsefesini (ribâya karşı serbest ve adil bey‘) hem de siyaset felsefesini (baskıya karşı rızai biat) tek bir kök ve imge üzerinden yapılandırdığını gösterir; İslam toplumunun temelinin tek taraflı dayatma değil, karşılıklı sözleşme olduğunu kanıtlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ribâ ve ticaret karşılaştırmasını kuran Bakara suresi ([2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md), [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md)), Hudeybiye sürecindeki toplumsal sadakati anlatan Fetih suresi ([48:10](https://lisan.digital/tr/ayet/48:10.md), [48:18](https://lisan.digital/tr/ayet/48:18.md)), kadınların siyasi iradesini tescil eden Mümtehine suresi ([60:12](https://lisan.digital/tr/ayet/60:12.md)) ve can-mal mübadelesini tanımlayan Tevbe suresi ([9:111](https://lisan.digital/tr/ayet/9:111.md)) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Otoriteye itaat kavramının mutlak bir teslimiyet olduğu zannını yıkarak meşruiyetin sözleşmeye ve rızaya bağlı olduğunu ortaya koyar; ayrıca her türlü kazancı ticaret zanneden kapitalist anlayışa karşı bey‘in ahlaki ve hukuki sınırlarını çizer. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki kişinin bir mübadele üzerinde anlaşarak ellerini birbirine vurması, el sıkışması ve malın ya da hakkın tasarrufunu karşılıklı devretmesi.
- Soyut anlam: Tarafların özgür irade ve karşılıklı rıza ile hak, mülkiyet, sorumluluk ve yetkileri bağlayıcı bir ahit altında değiş tokuş etmesi.
- Sistematik karşılık: İktisadi alanda sermaye ve malın rızai dolaşımı; siyasi ve hukuki alanda meşruiyetin tabandan tavana doğru sözleşmeyle tesis edildiği anayasal akit düzeni.
- LaTeX modeli: $$T(A, B) = \{ (x, y) \in X \times Y \mid f_A(x \to B) \land f_B(y \to A) \land (R_A \cap R_B = 1) \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ ve $B$ sözleşmeyi akdeden iki bağımsız tarafı; $X$ ve $Y$ mübadeleye konu olan değer, hak veya yetki kümelerini temsil eder. $x \to B$ ifadesi $A$'nın elindeki $x$ değerini $B$'ye devretmesini, $y \to A$ ifadesi ise $B$'nin elindeki $y$ değerini karşılık olarak $A$'ya devretmesini simgeler. $f_A$ ve $f_B$ bu devir iradelerini gösteren fonksiyonlardır. $R_A$ ve $R_B$ tarafların hür iradeli rıza durumlarını temsil eder; bunların kesişiminin $1$ değerini alması ($R_A \cap R_B = 1$), işlemin geçerliliği için her iki tarafın rızasının aynı anda tam ve zorlamasız olarak bulunması gerektiğini sembolize eder. Böylece $T(A,B)$ işlemi, çift taraflı hak devrini ve rızaya dayalı bağlayıcı akdi (bey‘ / biat) eksiksiz olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:254](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:254.md) — بَيْعٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler, alış verişin, dostluğun ve şefaatin olmadığı gün gelmezden evvel, size verdiğim rızıklardan infak edin. Kafirler işte zalimlerin kendileridir.

### [Bakara 2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:275.md) — الْبَيْعُ · الْبَيْعَ

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Faiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/2:282.md) — تَبَايَعْتُمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Tevbe 9:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/9:111.md) — بِبَيْعِكُمُ · بَايَعْتُمْ

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah, mü’minlerin mallarını ve canlarını, karşılığı cennet olmak üzere satın almıştır. Onlar, Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Tevrat’da, İncil’de ve Kur’an’da kendi üzerine hak bir vaaddir. Kim Allah’tan daha çok ahdini yerine getirebilir? Öyleyse yaptığınız alış-verişe sevinin. En büyük kurtuluş işte budur.

### [İbrahim 14:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/14:31.md) — بَيْعٌ

قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ

Meal (IK): İman eden kullarıma söyle: Namazı kılsınlar, alışveriş ve dostluğun olmayacağı gün gelmezden önce; kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli, açık infak etsinler.

### [Hac 22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/22:40.md) — وَبِيَعٌ

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Onlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Nur 24:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/24:37.md) — بَيْعٌ

رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ

Meal (IK): Öyle erler ki; ne ticaret, ne alış-veriş onları Allah’ı zikretmekten, namaz kılmaktan ve zekat vermekten alıkoymaz. Onlar gönüllerin ve gözlerin döneceği günden korkarlar.

### [Fetih 48:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/48:10.md) — يُبَايِعُونَكَ · يُبَايِعُونَ

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Muhakkak ki sana bi’at edenler; ancak Allah’a bi’at etmektedirler. Allah’ ın eli onların elleri üstündedir. Onun için kim, ahdini çözerse; ancak kendi aleyhine çözmüş olur. Kim de Allah’a verdiği ahde vefa gösterirse; ona da Allah büyük bir ecir verecektir.

### [Fetih 48:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/48:18.md) — يُبَايِعُونَكَ

لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا

Meal (IK): Andolsun ki; sana, o ağacın altında bi’at ederlerken Allah mü’minlerden hoşnud olmuştur. Kalblerinde olanı bilmiş de onlara sekineti indirmiş ve onları pek yakın bir fethle mükafatlandırmıştır.

### [Mümtehine 60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/60:12.md) — يُبَايِعْنَكَ · فَبَايِعْهُنَّ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey Peygamber; inanmış kadınlar; Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasından bir iftira düzüp getirmemek, ma’rufu işlemekte sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et. Ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Cuma 62:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/ayet/62:9.md) — الْبَيْعَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; cum’a günü namaz için çağrıldığınız vakit, hemen Allah’ ın zikrine koşun ve alış-verişi bırakın. Bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır. Tokalaşma için mubayaa kullanılır. Alışverişde buradan gelmiştir.
“Bi’a” pazar yeyi; “bey’” el ele tutmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والباء وواي معهما
ع ب ا، ع ب ء، ع ي ب، و ع ب، ب و ع، ب ع و، ب ي ع مستعملات عبا: العَباية: ضرب من الأكْيسة فيه خُطوط سُود كبار والجميع العَباء، والعَباءة لغة. وما ليس فيه خُطوطٌ وجِدّة فليس بعَباءة، قال:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا
والعَبا، مقصور، : الرجل العَبام في لغة وهو الجافي العَيُّ.
عبء:
العِبْء: كلّ حِمْلٍ من غُرْمٍ أو حَمالةٍ، والجميع الأَعْباء، قال:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني
وما عَبَأَت به شيئاً: أي لم أبالِه ولم ارتفع. وما أعبَأُ بهذا الأمر: أي: ما أصنع به كأنَّك تَستقلُّه وتَستَحقِرهُ. تقول: عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً، وعَبَأتُ الطِيبَ أعبوه عَبْأً وأُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً إذا هَيَّأتُه في مواضعه، وكذلك الجيش إذا ألبستُهم السلاحَ وهَيَّأتُهم للحرب، قال:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا
وتقول في ترخيم اسم مثل عبد الرَّحمن وعبد الرَّحيم وعبد الله وعُبَيْد الله عَبْوَيْهِ مثل عَمْرَوَيْةِ.
عيب:
العَيْبُ والعَابُ لغتان، ومنه المَعَابُ. ورجُلٌ عَيّابٌ: يَعيبُ النّاسَ، وكذلك عَيّابة: وقَّاعَةٌ في الناس، قال:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها
وعابَ الشّيء: إذا ظَهَرَ فيه عَيب. وعابَ الماءُ: إذا ثَقَبَ الشَّطَّ فَخَرَجَ منه، مُجاوزُه ولازمهُ واحد. وعَيْبَة المَتاعِ يجمَعُ عِياباً. والعِيابُ: المِنْدَف، لم يعرفوه. والعِيابُ: الصُّدورُ أيضاً واحدُها عَيْبة.
وفي الحديث: "إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً" يُريد صَدْراً نَقِيّاً من الغِلِّ والعداوة، مَطْوِيًّا على الوفاء. قال بِشْر بنُ أبي خازم:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ
أي: تخلو من المَحبَّة.
وعب:
الوَعْبُ: إيعابُكَ الشَّيْءَ في الشيء. واستَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ.
وفي الحديث: "إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة" أيْ: تَأتي عليه.
بوع:
البَوعُ والبَاعُ لغتان، ولكنْ يُسَمَّى البَوعُ في الخِلقة، وبَسْطُ الباع في الكَرَم ونحوه فلا يقال إلاّ كريمُ الباع، قال:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ
والبَوعُ أيضاً مصدر باع يَبُوع بَوعاً، وهو بَسْطُ الباع في المَشْيِ والتناوُلِ، وفي الذَّرع. والإبِل تَبُوعُ في سيرها. وقال في بَسطِ الباع:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ
أيْ أمُدُّ به باعي.
بعو:
البَعْوُ: الجُرْمُ، قال:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ
وبَعَوا من فلان أي حقروا وتجرؤوا.
بيع:
العَرَبُ تقول: بِعتُ الشيءَ بمعنى اشتريته. ولا تَبعْ بمعنى لا تَشْتر.
وبِعتُه فابْتاعَ أي اشتَرَى. والبَيّاعات: الأشياءُ التي يُتَبايَع بها للتجارة.
والإبتياع: الإشتراء. والبَيْعة: الصَّفْقة على إيجابِ البَيع وعلى المُبايَعَةِ والطَّاعة، وقد تَبايَعوا على كذا. والبَيْعُ اسم يَقَع على المَبيعِ، والجميع البُيوع. والبَيِّعان: البائع والمشتري. والبِيعةُ: كنيسة النَّصارَى وجَمعُها بِيَع، قال الله عزّ وجلّ: "لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ".

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ب ا**، **ع ب ء**، **ع ي ب**، ve **ع ب**، **ب و ع**، **ب ع و**، **ب ي ع** kullanımdadır. **عبا**: **العَباية**: üzerinde büyük siyah çizgiler bulunan bir tür örtülerdir; hepsi **العَباء**dır; **العَباءة** da bir lugattır. Üzerinde çizgiler ve yenilik (tazelik) olmayan şey **عَباءة** değildir. Dedi ki:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا

Ve **العَبا** (maksûr): **العَبام** adam, bir lugatta; o, kaba olan, aciz (dili tutulan) olandır.

**عبء**:
**العِبْء**: borçtan yahut yüklenmeden her bir yüktür; hepsi **الأَعْباء**dır. Dedi ki:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني

Ve “**وما عَبَأَت به شيئاً**”: yani ona aldırmadı ve yükselmedi. Ve “**وما أعبَأُ بهذا الأمر**”: yani bununla ne yaparım; sanki sen onu az görür ve onu hakir sayarsın. Dersin ki: **عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً**. Ve “**عَبَأتُ الطِيبَ**” onu **أعبوه عَبْأً** ve onu **أُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً**: onu yerlerine hazırladığım zaman; aynı şekilde orduyu da, onlara silah giydirdiğim ve onları savaşa hazırladığım zaman. Dedi ki:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا

Ve **عبد الرَّحمن** ve **عبد الرَّحيم** ve **عبد الله** ve **عُبَيْد الله** gibi bir ismin terhîminde dersin: **عَبْوَيْهِ**; **عَمْرَوَيْةِ** gibi.

**عيب**:
**العَيْبُ** ve **العَابُ** iki lugattır; ondan **المَعَابُ**. Ve **رَجُلٌ عَيّابٌ**: insanları ayıplar; aynı şekilde **عَيّابة**: insanlara düşüp kalkan (dil uzatan)dır. Dedi ki:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها

Ve **عابَ الشّيء**: onda ayıp ortaya çıktığı zaman. Ve **عابَ الماءُ**: kıyıyı deldiği ve ondan çıktığı zaman; onun mütecâvizi ile lâzımı birdir. Ve **عَيْبَة المَتاعِ**: **عِياباً** olarak toplanır. Ve **العِيابُ**: **المِنْدَف**; onu tanımadılar. Ve **العِيابُ**: göğüslerdir de; onun bir teki **عَيْبة**dir.

Ve hadiste: “**إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً**” buyurmuştur; kin ve düşmanlıktan temiz bir göğüs ister; vefâ üzerine dürülmüş. **بِشْر بنُ أبي خازم** dedi ki:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ

Yani: muhabbetten boşalır.

**وعب**:
**الوَعْبُ**: senin şeyi şeyin içine iyice yerleştirmen (tam doldurman)dır. Ve **استَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ**: torba unu tamamen aldı.

Ve hadiste: “**إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة**” yani: onun üzerine gelir (onu kaplar).

**بوع**:
**البَوعُ** ve **البَاعُ** iki lugattır; fakat yaratılışta **البَوعُ** diye adlandırılır. Ve cömertlik ve benzerinde **بَسْطُ الباع**; bundan dolayı ancak “**كريمُ الباع**” denir. Dedi ki:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ

Ve **البَوعُ** ayrıca **باع يَبُوع بَوعاً**’ın masdarıdır; o, yürüyüşte ve uzanmada ve ölçmede **بَسْطُ الباع**dır. Ve develer yürüyüşlerinde **تَبُوعُ**. Ve **بَسطِ الباع** hakkında dedi ki:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ

Yani: onunla kolumu uzatırım.

**بعو**:
**البَعْوُ**: suçtur. Dedi ki:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ

Ve “**بَعَوا من فلان**”: yani hakir gördüler ve cüret ettiler.

**بيع**:
Araplar der ki: “**بِعتُ الشيءَ**” “onu satın aldım” mânâsında. Ve “**ولا تَبعْ**” “satın alma” mânâsında: “**لا تَشْتر**”.

Ve “**بِعتُه فابْتاعَ**”: yani satın aldı. Ve **البَيّاعات**: ticaret için kendisiyle alışveriş yapılan şeylerdir.

Ve **الإبتياع**: satın almadır. Ve **البَيْعة**: satışın icâbı üzerine ve **المُبايَعَةِ** ve itaat üzerine akittir; “**وقد تَبايَعوا على كذا**”: şu şeye dair biatlaştılar. Ve **البَيْعُ**: satılan şey üzerine vâki olan bir isimdir; hepsi **البُيوع**dur. Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcıdır. Ve **البِيعةُ**: Hristiyanların kilisesidir; onun çoğulu **بِيَع**dir. Aziz ve celil Allah dedi ki: “لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ”.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بِعْتُ الشيءَ: شَرَيْتُهُ، أَبيعُهُ بَيْعاً ومبيعاً، وهو شاذٌ وقياسه مَباعاً. وبعْتُهُ أيضاً: اشتريته، وهو من الأضداد. قال الفرزدق:
إنَّ الـشَـبـابَ لَـرابِـحٌ مَـنْ بـاعَـهُ		والشَيْبُ ليس لِبائِعهِ تِجارُ يعني من اشتراه.
وفي الحديث: "لا يَخْطُب الرجلُ على خِطْبَةِ أخيه، ولا يَبِعْ على بَيْعِ أخيه"، يعني لا يشتري على شراء أخيه، فإنَّما وقع النهيُ على المشتري لا على البائِعْ. والشيءُ مَبيعٌ ومَبْيوعٌ. ويقال للبائع والمشتري: البَيِّعانِ. وأَبَعْتُ الشيءَ: عَرَضْتُهُ. والابْتياعٌ: الاشتراءُ. تقول: بِيعَ الشيءُ، على ما لم يسمَّ فاعله، إن شئت كسرت الباء وإن شئتَ ضممتها. وبايَعْتُهُ من البَيْعِ والبَيْعَةِ جميعاً. والتَبايُعُ مثله. واسْتَبَعْتُهُ الشيءَ، أي سألته أن يَبيعَهُ مني. والبَيعَةُ بالكسر للنصارى. ويقال أيضاً: إنه لَحَسَنُ البيعَةِ من البَيْعِ.

##### Türkçe

**بِعْتُ الشيءَ**: Onu satın aldım; onu **أَبيعُهُ** **بَيْعاً** ve **مبيعاً** (diye) satarım; bu şâzdır, kıyası **مَباعاً**dır. Ve **وبعْتُهُ** da: onu satın aldım; bu, zıt anlamlılardandır. el-Ferezdak dedi ki:
إنَّ الـشَـبـابَ لَـرابِـحٌ مَـنْ بـاعَـهُ		والشَيْبُ ليس لِبائِعهِ تِجارُ يعني من اشتراه.

Ve hadiste: "Kişi, kardeşinin talip oluşu üzerine talip olmasın; kardeşinin satışı üzerine **يَبِعْ** etmesin"; yani kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; çünkü nehiy, satıcıya değil ancak satın alana vâki olmuştur. Ve şey **مَبيعٌ** ve **مَبْيوعٌ**dur. Ve satıcıya ve alıcıya: **البَيِّعانِ** denir. Ve **أَبَعْتُ الشيءَ**: onu arz ettim. Ve **الابْتياعٌ**: satın almadır. Dersin ki: **بِيعَ الشيءُ**, faili adlandırılmamış üzere; istersen **الباء**’yı kesreli yaparsın, istersen onu dammeli yaparsın. Ve onu, **البَيْعِ** ve **البَيْعَةِ**’nin ikisinden de **بايَعْتُهُ**. Ve **التَبايُعُ** bunun gibidir. Ve **اسْتَبَعْتُهُ الشيءَ**; yani ondan, onu bana satmasını istedim. Ve **البَيعَةُ** kesre ile, Hristiyanlar içindir. Ve ayrıca denir ki: O, **البَيْعِ**den olmak üzere, elbette **البيعَةِ**si güzeldir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والباء
عبأ ، عيب ، بعا ، بيع ، بوع ، وبع ، وعب : مستعملات .
عبأ : أمّا عبا فهو مهموز لا أعرف في معتلاَّت العين حرفاً مهموزاً غيره . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) ، وهذه آية مشكِلة . ورَوَى ابن أبي نَجيح عن مجاهد أنه قال في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يفعل بكم ربي لولا دعاؤكم إيّاه لتعبدوه وتطيعوه ، ونحو ذلك قال الكلبي .
وروى سلمة عن الفراء في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يصنع بكم ربي ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( ابتلاؤكم : لولا دعاؤه إيّاكم إلى الإسلام .
وقال أبو إسحاق : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ ( أي ما يفعل بكم ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( معناه : لولا توحيدكم . قال وتأويله : أيُّ وزن لكم عنده لولا توحيدكم ، كما يقول : ما عَبَأت بفلان ، أي ما كان له عندي وزن ولا قَدْر ، قال : وأصل العبء الثقل . قال وعبّأت المتاع : جعلت بعضه فوق بعض .
وقال شمر : قال أبو عبد الرحمن : ما عَبَأت به شيئاً أي لم أعدّه شيأ .
قال أبو عدنان عن رجل من باهلة يقال : ما عبأ الله بفلان إذا كان فاجراً أو مائقاً . وإذا قيل : قد عبأ الله به فهو رجلُ صدقٍ وقد قبل الله منه كل شيء . قال : وأقول : ما عَبَأت بفلان أي لم أقبل منه شيأ ولا من حديثه .
وقال غيره : عبأتُ له شراً أي هيأتُه . قال وقال ابن بزرج : احتويت ما عنده وامتخرته واعتبأته وازدلعته وأخذته واحد .
وقال أبو زيد : عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ إذا ما صنعته وخلطته ، وعَبأت المتاع عَبْأ إذا ما هيأته .
ويقال عبَّأته تعبئة ، وكل من كلام العرب وعبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا ، وجمع العبء أعباء ، وهو الأحمال والأثقال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المعبأة : خرقة الحائض . وقد اعتبأت المرأة بالمعبأة . قال وعبا وجهه يعبأ إذا أضاء وجهه وأشرق . قال والعبوة : ضوء الشمس وجمعه عِباً .
وقال الليث العِبُّ كل حِمْل من غُرْم أو حَمَالة . وما عبَأت به شيأ : لم أباله . قال : والعباية : ضرب من الأكسية واسع فيه خطوط سود والجميع العَبَاء . والعباءة لغة فيها . قال : والعَبَا مقصور : الرجل العَبَامُ ، وهو الجافي . ومدَّه الشاعر فقال :
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
قلت : ولم أسمع العبا بمعنى العَبَام لغير
الليث . وأما الرجز فالرواية عندي كجبهة الشيخ العياء بالياء . يقال شيخ عياء وعياياء وهو العبام الذي لا حاجة له إلى النساء ومن قاله بالباء فقد صحف .
وقال الليث : يقال في ترخيم اسمِ مِثْلِ عبد الرحمن أو عبد الرحيم عَبْوَيْه مثل عمرو وعمرويه .
وقال غيره العَبُ : ضوء الشمس وحسنها . يقال : ما أحسن عَبَها وأصله العَبْوُ فنُقِص .
عيب : قال الليث : العاب والعَيْب لغتان . ومنه المعاب . يقال عاب فلان فلاناً يعيبه عيباً ، ورجل عيّاب وعيّابة إذا كان يعيب الناس ، وعاب الحائطُ والشيءُ إذا صار ذا عيب ، وعبته أنا .
وقال أبو الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا ) ( الكهف : 79 ) أي أجعلها ذات عيب ، يعني السفينة . قال والمجاوِز واللازم فيه واحد . قال وعَيْبَةُ المتاع ، وجمعها العِيَاب .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كُفّار أهل مكة بالحُدَيبِيَة ( لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة ) فسّر أبو عبيد الإغلال والإسلال ، وأعرض عن تفسير العَيْبة المكفوفة . وروي عن ابن الأعرابي أنه قال : معناه : أن بيننا وبينهم في هذا الصلح صدراً معقوداً على الوفاء بما في الكتاب ، نقِيّاً من الغِلّ والغَدْر والمكفوفة هي المُشْرجة المعقودة . والعرب تكني عن الصدور التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعِيَاب ، وذلك أن الرجل إنما يضع في عَيْبته حُرَّ متاعه وثيابه ، ويكتم في صدره أخصّ أسراره التي لا يحبّ شيوعها فسميت الصدور عِيَاباً تشبيهاً بِعياب الثياب ومنه قول الشاعر :
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
أراد بعياب الود صدورهم .
وقال الليث : العِيَاب : المِنْذف .
قلت ولم أسمعه لغيره
بيع بوع : قال أبو عبد الرحمن : قال المفضّل الضبيّ : يقال باع فلان على بيعِ فلان . وهو مَثَل قديم تضربه العرب للرجل يخاصم صاحبه وهو يُريغ أن يغالبه : فإذا ظفر بما حاوله قيل : باع فلان على بيع فلان ، ومثله شَقّ فلان غبار فلان . وقال غيره : يقال باع فلان على بيعك أي قام مقامك في المنزلة والرفعة . ويقال ما باع على بَيْعك أحد أي لم يساوِك أحد . وتزوّج يزيد بن معاوية أمّ مسكين بنت عمرو على أمّ هاشم فقال لها :
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا ) البَيّعان هما البائع والمشتري وكل واحد منهما بَيّع وبائع . ورواه بعضهم : المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا .
وقال أبو عبيد : البَيْع من حروف الأضداد
في كلام العرب . يقال : باع فلان إذا اشترى ، وباع من غيره وأنشد قول طرفة :
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
أراد من لم تشتر له زاداً . وأمّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه ) ، فإن أبا عبيد قال : كان أبو عبيدة وأبو زيد وغيرهما من أهل العلم يقولون : إنما النهي في قوله : ( لا يبيع على بيع أخيه ) إنما هو : لا يشتري على شراء أخيه ، فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع ، لأن العرب تقول : بعت الشيء بمعنى اشتريته .
قال أبو عبيد : وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأن البائع لا يكاد يدخل على البائع ، وإنما المعروف أن يُعطَى الرجل بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه .
قلت : وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال في قوله : ( ولا يبيع الرجل على بيع أخيه ) هو أن يشتري الرجل من الرجل سِلْعة ولَمّا يتفرقا عن مَقامهما ، فنَهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن يَعرض رجل آخر سلعة أخرى على المشتري تُشْبِه السلعة التي اشترى ، ويبيعها منه ؛ لأنه لعله أن يردّ السلعة التي اشترى أوّلاً ؛ لأن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جعل للمتبايعين الخيار ما لم يتفرقا فيكون البائع الآخر قد أفسد على البائع الأوّل بيعه ، ثم لعل البائع الآخر يختار نقض البيع فيفسد على البائع والمبتاع بيعه . قال : ولا أنهى رجلاً قبل أن يتبايع المتبايعان ، وإن كان تساوما ، ولا بعد أن يتفرقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه عن أن يبيع أيُّ المتبايعين شاء ؛ لأن ذلك ليس ببيع على بيع غيره فينهى عنه . قال وهذا يوافق حديث ( المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا ) . فإذا باع رجل رجلاً على بيع أخيه في هذه الحال فقد عصى الله إذا كان عالماً بالحديث فيه ، والبيع لازم لا يفسد .
قلت : البائع والمشتري سواء في الإثم إذا باع على بيع أخيه ، أو اشترى على شراء أخيه ؛ لأن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع ، مشترياً كان أو بائعاً ، وكلُّ منهيّ عن ذلك والله أعلم .
وقال الشافعي : هما متساومان قبل عَقْد الشِّرَى ، فإذا عقد البيع فهما متبايعان ، ولا يسميان بيِّعين ولا متبايعين وهما في السَوْم قبل العقد .
قلت : وقد تأوّل بعض مَن يحتجّ لأبي حنيفة وذويه ؛ وقولهم : لا خيار للمتبايعين بعد العقد بأنهما يسميَّان متبايعين وهما متساومان قبل عقدهما البيع . واحتجّ في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً :
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
قال فسمّاه بَيّعاً ، وهو سائم .
قلت : وهذا وهَم وتمويه . ويردّ ما تأوّله هذا المحتجُّ شيآن . أحدهما أن الشماخ قال هذا الشعر بعد ما انعقد البيع بينهما ، وتفرقا عن مَقَامهما الذي تبايعا فيه ، فسمَّاه بَيِّعاً بعد ذلك ، ولو لم يكونا أتَمّا البيع لم يسمّه بَيّعاً . وأراد بالبيّع : الذي اشترى . وهذا لا يكون
حجَّة لمن يجعل المتساومين بَيِّعين ولمَّا ينعقد بينهما البيع . والمعنى الثاني الذي يردّ تأويله ما في سياق خبر ابن عمر ، وهو ما حدثنا به الحسين بن إدريس عن محمد بن رُمْح عن الليث بن سعد عن نافع عن ابن عمر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا ) ألا تراه جعل البيع ينعقد بأحد شيئين أحدهما أن يتفرّقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه ، والآخر أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، ولا معنى للتخيير إلا بعد انعقاد البيع . وقد شرحت هذا في تفسير حروف ( المختصر ) بأوضح من هذا ، فإن أردت استقصاء ما فيه فخذه من ذلك الكتاب .
وقال الليث : البَوْع والباع لغتان ، ولكنهم يسمون البُوع في الخِلْقة ، فأمَّا بَسط الباع في الكرم ونحوه فلا يقولون إلاَّ كريم الباع ، قال والبَوْع أيضاً : مصدر باع يبوع وهو بسط الباع في المشي ، والإبلُ تبوع في سيرها ، والرجل يبوع بماله إذا بسط به باعه وأنشد :
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
والبِياعات : الأشياء التي يُتبايع بها في التجارة . وقال : البَيْعة الصفقة لإيجاب البيع على المتابعة والطاعة . يقال : تبايعوا على ذلك الأمر ؛ كقولك أَصْفَقوا عليه . قال : والبَيْع : اسم يقع على المبيع ، والجميع البيوع . قال والبِيعة : كنيسة النصارى . وجمعها بِيَع ، وهو قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ ( . ( الحج : 40 ) قلت : فإن قال قائل : فلم جعل الله هدمها من الفساد وجعلها كالمساجد ، وقد جاء الكتاب بنسخ شريعة النصارى واليهود ؟ فالجواب في ذلك أن البِيَع والصوامع كانت متعبّدات لهم إذْ كانوا مستقيمين على ما أُمروا به غير مبدِّلين ولا مغيرين ، فأخبر الله جلّ ثناؤه أنه لولا دفعه الناس عن الفساد ببعض الناس لهدّمت متعبّدات كل فريق من أهل دينه وطاعته في كل زمان . فبدأ بذكر البِيَع على المساجد لأن صلوات من تقدم من أنبياء بني إسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفرقان ، وقبل تبديل من بدّل وَأَحدثت المساجد وسمّيت بهذا الاسم بعدهم ، فبدأ جل ثناؤه بذكر الأقدم ، وأخَّر ذكر الأحدث لهذا المعنى ، والله أعلم .
وقال بعض أهل العربية : يقال : إن رباع بني فلان قد بُعْن من البيع . وقد بِعن من البَوْع فضم الباء في البيع ، وكسروها في البوع للفرق بين الفاعل والمفعول ، ألا ترى أنك تقول : رأيت إماء بِعْن متاعا إذا كنّ بائعات ، ثم تقول : رأيت إماء بُعن إذا كنّ مبيعات ، فإنما يتبين الفاعل من الفاعل باختلاف الحركات وكذلك من البوع .
قلت : ومن العرب من يجري ذوات الياء على الكسر وذوات الواو على الضم . سمعت العرب تقول صِفنا بمكان كذا وكذا أي أقمنا به في الصيف وصِفْنا أيضاً إذا أصابنا مطر الصيف ، فلم يفرقوا بين فعل الفاعلين والمفعولين .
وقال الأصمعي : قال أبو عمرو بن العلاء : سمعت ذا الرمّة يقول : ما رأيت أفصح من أَمَة آل فلان ، قلت لها كيف كان المطر عندكم فقالت : غِثْنا ما شئنا . رواه هكذا بالكسر .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد قال يقال : الإماء قد بعن أشمُّوا الباء شيأ من الرفع . وكذلك الخيل قد قدن ، والنساء قد عدن من مرضهن أَشمُّوا هذا كله شيأ من رفع ، وقد قِيل ذلك ، وبعضهم يقول : قول .
وقال اللحياني : يقال : والله لا تبلغون تَبَوُّعه أي لا تلحقون شأوه . وأصله طول خطاه . يقول باع وانباع وتبوَّع . وانباع العَرَق إذا سال . قال وانباعت الحيَّة إذا بسطت بعد تَحَوِّيها لتساور وقال الشاعر :
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
ومن أمثال العرب ، مُطْرِق لينباع ، يضرب مثلاً للرجل إذا أضَبَّ على داهية .
الحراني عن ابن السكيت قال : أبَعت الشيء إذا عرضته للبيع وقد بعته أنا من غيري . وقال الهمذاني :
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
أي بمعرَّض للبيع . وقال في قول صَخْر الهذلي :
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
قال انبياعه : مسامحته بالبيع . يقال : قد انباع لي إذا سامح في البيع وأجاب إليه . وإن لم يسامح قلت : الاينباع .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال بُعْ بُعْ إذا أمرته بمدّ باعيه في طاعة الله تعالى .
بعا : أبو عبيد عن أبي عمرو : البَعْو : الجناية وقد بعا إذا جنى . قال عوف :
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
يقال : بعا يبعو ، يَبْعى .
وقال الأصمعي : البعْو أن يستعير الرجل من صاحبه الكلب فيصيد به . قال ويقال : أبِعنِي فرسك أي أعِرْنيه ، واستبعى يستبعي إذا استعار . وقال الكميت :
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
والهَضَب : جري ضعيف . والوَكْت : القرمطة في المشي وقد وكَت يكِت وَكْتاً . كادها : أرادها .
سَلَمَة عن الفراء : المستبعِي : الرجل يأتي الرجل وعنده فرس فيقول : أعطنيه حتى أسابِق عليه .
وعب : الليث : الوَعْب : إيعابك الشيء في الشيء ، كأنه يأتي عليه كلّه ، وكذلك إذا استؤصل الشيء فقد استُوعب . وأوعب القومُ : إذا خرجوا كلّهم إلى الغزو . ويقال : استوعب الجرابُ الدقيقَ . وفي الحديث : ( إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة ) ، أي تأتي عليه . وفي حديث مسند ( في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ ) ، وفي رواية أخرى : ( إذا أُوعِب جَدْعه ) . قال أبو عبيد ومعناهما : استؤصل . وكل شيء اصطُلِم
فلم يَبْق منه شيء فقد أُوعِب واستُوعب ، وقد أوعبته فهو موعَب . وأنشد قول أبي النجم يمدح رجلاً :
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
وقال عَبِيد بن الأبرص في إيعاب القوم إذا نفروا جميعاً :
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
قال : ومنه قول حذيفة في الجُنُب : قال : ينام قبل أن يغتسل ؛ فهو أوعب للغُسْل ، يعني أنه أحرى أن يخرج كل بقيّة في ذكره من الماء .
وقال غيره : بيت وَعِيب ، ووُعاء وعيب : واسع . ويقال لِهَنِ المرأة إذا كان واسعاً : وَعيب . وركض وعيب : إذا استفرغ الحُضْر كلّه .
وقال ابن السكيت : جدعه جَدْعاً موعِباً أي مستأصِلاً . وأوعب القوم كلهم إذا حَشَدوا جاءوا موعبِين . وقد أوعَب بنو فلان جَلاَء فلم يبق منهم ببلدهم أحد .
وبع : أهمله الليث . أبو عبيد عن أبي زيد يقال : كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته وهي استه .
عمرو عن أبيه : أَنْبَق فلان : إذا خرجت ريحهُ ضعيفة ، فإن زاد عليها قيل عَفَق بها ، ووبَّع بها .
قال : ويقال لرَمَّاعة الصبي : الوبّاعة والغَاذِيَة .
وقال ابن الفرج : قال مدرك الجعفري : كذَبت وبَّاعته ، ووبَّاغته ، ونبَّاعته ، ونَبَّاغته .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء**

**عبأ** ، **عيب** ، **بعا** ، **بيع** ، **بوع** ، **وبع** ، **وعب** : kullanımdadırlar.

**عبأ** : Amma **عبا** hemzelidir; **العين**’in illetlilerinde ondan başka hemzeli bir harf bilmiyorum. Ondan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً** ) ( **الفرقان** : 77 ) ; ve bu müşkil bir âyettir. Ve İbn Ebî Necîh, Mücâhid’den rivayet etti ki o, Allah تعالى’nın sözü hakkında dedi: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ) (yani: Rabbim, O’na dua etmeniz olmasaydı, O’na ibadet etmeniz ve O’na itaat etmeniz için, sizinle ne yapardı?) ve buna benzerini Kelbî söyledi.

Ve Seleme, Ferrâ’dan, Allah تعالى’nın sözü hakkında rivayet etti: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ) (yani: Rabbim sizinle ne yapar?) ( **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ) (sizi imtihan etmesi: O’nun sizi İslâm’a çağırması olmasaydı).

Ve Ebû İshâk dedi: ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ** ) (yani: sizinle ne yapar) ( **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ) mânâsı: tevhidiniz olmasaydı. Dedi ki: ve te’vîli: tevhidiniz olmasaydı, O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır? Nitekim der: **ما عَبَأت بفلان**, yani: benim yanımda onun bir ağırlığı ve bir değeri olmadı. Dedi ki: ve **العبء**’ün aslı ağırlıktır. Dedi ki: **وعبّأت المتاع**: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum.

Ve Şemmer dedi: Ebû Abdurrahman dedi: **ما عَبَأت به شيئاً** yani onu bir şey saymadım.

Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan: “**ما عبأ الله بفلان**” denir; fâcir veya mâik olduğunda. Ve “**قد عبأ الله به**” denirse, o doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir. Dedi ki: ve ben derim: **ما عَبَأت بفلان** yani ondan bir şey kabul etmedim, ne de onun hadisinden.

Ve başkası dedi: **عبأتُ له شراً** yani onu hazırladım. Dedi ki: ve İbn Bezrec dedi: Onun yanındakini kuşattım, onu emdim, onu **اعتبأته** yaptım, onu **ازدلعته** yaptım ve onu aldım: birdir.

Ebû Zeyd dedi: **عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ**: onu yaptığım ve karıştırdığım zaman; ve **عَبأت المتاع عَبْأ**: onu hazırladığım zaman.

Ve denir: **عبَّأته تعبئة**; ve hepsi Arapların sözündendir. Ve **عبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا**. Ve **العبء**’ün çoğulu **أعباء**’dır; o da yükler ve ağırlıklardır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعبأة**: hayızlı kadının bezi. Ve kadın **بالمعبأة** ile **اعتبأت** etti. Dedi ki: ve **وعبا وجهه يعبأ**: yüzü aydınlandığı ve parladığı zaman. Dedi ki: ve **العبوة**: güneşin ışığıdır; çoğulu **عِباً**’dır.

Leys dedi: **العِبُّ** her bir yük; borçtan veya kefaletten. Ve **ما عبَأت به شيأ**: ona aldırmadım. Dedi ki: ve **العباية**: elbiselerden bir türdür; geniştir, içinde siyah çizgiler vardır; hepsi **العَبَاء**’dır. Ve **العباءة** onda bir dildir. Dedi ki: ve **العَبَا** (maksûr): **الرجل العَبَامُ**; o kaba olandır. Şair onu med etti de dedi:

كجبهة الشيخ **العَبَاء** الثطّ

Dedim: **العبا**’yı **العَبَام** mânâsında Leys’ten başkası için işitmedim. Amma recez ise, rivayet benim yanımda “كجبهة الشيخ العياء” **بالياء** iledir. Denir: **شيخ عياء** ve **عياياء**; o, kadınlara ihtiyacı olmayan **العبام**’dır. Onu **بالباء** ile söyleyen tashîf etmiştir.

Ve Leys dedi: **عبد الرحمن** veya **عبد الرحيم** gibi bir ismin terhîminde **عَبْوَيْه** denir; **عمرو** ve **عمرويه** gibi.

Ve başkası: **العَبُ**: güneşin ışığı ve güzelliği. Denir: **ما أحسن عَبَها**; aslı **العَبْوُ** idi, eksiltildi.

**عيب** : Leys dedi: **العاب** ve **العَيْب** iki dildir. Ondan **المعاب**. Denir: falan falanı ayıpladı; onu **يعيبه عيباً**. Ve **رجل عيّاب** ve **عيّابة**: insanları ayıplıyorsa. Ve duvar ve şey **عاب** etti: ayıplı oldu. Ve ben onu ayıpladım.

Ebû’l-Heysem, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا** ) ( **الكهف** : 79 ) yani onu ayıplı kılmak; gemiyi kastediyor. Dedi ki: ve onda mütecâviz ile lâzım birdir. Dedi ki: ve **عَيْبَةُ المتاع**; çoğulu **العِيَاب**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Hudeybiye’de Mekke ehli kâfirleri ile kendisi arasındaki sulh kitabında imlâ etti: ( **لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة** ). Ebû Ubeyd **الإغلال** ve **الإسلال**’ı tefsir etti; **العَيْبة المكفوفة**’nin tefsirinden yüz çevirdi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: mânâsı: bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefâ üzere bağlanmış bir göğüs; kinden ve hıyanetten arı; ve **المكفوفة**: **المُشْرجة المعقودة**’dur. Ve Araplar, gizli zamirleri içine alan göğüsleri **العِيَاب** ile kinaye ederler; çünkü adam ancak **عَيْبته**’sine malının ve elbisesinin kıymetlisini koyar; ve göğsünde, yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise torbalarının **عِياب**’ına benzetilerek **عِيَاباً** diye adlandırıldı. Ondan şairin sözü:

وكادت **عِياب** الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ

**عياب الود** ile onların göğüslerini kastetti.

Leys dedi: **العِيَاب**: **المِنْذف**.

Dedim: onu ondan başkası için işitmedim.

**بيع بوع** : Ebû Abdurrahman dedi: Mufaddal ed-Dabbî dedi: denir: falan, falanın **بيع**’i üzerine **باع** etti. Bu eski bir meseldir; Araplar onu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için vururlar: eğer arzuladığı şeye nail olursa denir: falan, falanın **بيع**’i üzerine **باع** etti. Ve benzeri: falan, falanın tozunu yardı. Ve başkası dedi: denir: falan, senin **بيع**’in üzerine **باع** etti; yani mertebe ve yücelikte senin yerini tuttu. Ve denir: **ما باع على بَيْعك أحد**; yani kimse sana denk olmadı. Ve Yezîd b. Muâviye, Ümmü Miskîn bint Amr’ı Ümmü Hâşim üzerine nikâhladı da ona dedi:

مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا** ). **البَيّعان** satıcı ve alıcıdır; ikisinden her biri **بَيّع** ve **بائع**’dır. Bazıları onu şöyle rivayet etti: **المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا**.

Ebû Ubeyd dedi: **البَيْع** Arapların كلامında zıtlık harflerindendir. Denir: falan **باع** etti, yani satın aldı; ve başkasından **باع** etti. Ve Tarafe’nin sözünü şâhid getirdi:

ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد

“kendisine azık satın almadığın kimse”yi kastetti. Amma Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه** ), Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki: onun sözü olan ( **لا يبيع على بيع أخيه** )’deki nehiy ancak şudur: kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; nehiy alıcı üzerine vâki oldu, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar “**بعت الشيء**” derler, “onu satın aldım” mânâsında.

Ebû Ubeyd dedi: hadisin benim yanımda bundan başka bir vechi yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine pek girmez; bilinen şudur: adama malı karşılığında bir şey verilir de başka bir alıcı gelir, onun üzerine artırır.

Dedim: Abdülmelik bana, Rebî‘den, Şâfiî’den haber verdi ki o, ( **ولا يبيع الرجل على بيع أخيه** ) sözünde dedi: adam, adamdan bir mal satın alır ve henüz ikisi makamlarından ayrılmamışlardır; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir adamın, satın alan alıcıya, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı arz etmesini ve onu ona satmasını nehyetti; çünkü belki önce satın aldığı malı geri verir; zira Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkça muhayyerlik kıldı; böylece diğer satıcı, birinci satıcının satışını bozmuş olur. Sonra belki diğer satıcı, satışı bozmayı seçer de satıcının ve alıcının satışını bozar. Dedi ki: ve ben, iki alım-satım yapan, henüz alım-satım yapmadan önce, pazarlık etmiş olsalar bile, bir adamı nehyetmem; ne de makamlarından, alım-satım yaptıkları yerden ayrıldıktan sonra, iki alım-satım yapandan hangisi isterse satmaktan; çünkü bu, başkasının satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin. Dedi ki: ve bu, ( **المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا** ) hadisine uygundur. Eğer bir adam bu hâlde kardeşinin satışı üzerine satış yaparsa, bu hadisi bilerek yapmışsa Allah’a isyan etmiştir; ve satış lâzımdır, bozulmaz.

Dedim: satıcı ve alıcı, kardeşinin satışı üzerine satarsa veya kardeşinin satın alışı üzerine satın alırsa, günahta eşittir; çünkü ikisinden her birine satıcı ismi lâzım gelir; alıcı da olsa satıcı da olsa. Ve her biri bundan nehyedilmiştir; والله أعلم.

Şâfiî dedi: ikisi, **عَقْد الشِّرَى**’dan önce pazarlık edenlerdir; satış akdi yapılınca ikisi **متبايعان**’dır; ve akidden önce **السَوْم** içinde iken **بيِّعين** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar.

Dedim: Ebû Hanîfe ve yandaşları için delil getirenlerden bazıları; ve onların “akidden sonra iki alım-satım yapan için خيار yoktur” sözleri, şu şekilde te’vîl etti: ikisi, satış akdini yapmadan önce pazarlık ederken de **متبايعين** diye adlandırılırlar. Ve buna, Şemmâh’ın bir yay satan adam hakkında sözünü delil getirdi:

فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز

Dedi ki: onu **بَيّعاً** diye adlandırdı; hâlbuki o pazarlık edendir.

Dedim: bu vehim ve temvîhtir. Bu delil getirenin te’vîlini reddeden iki şey vardır. Birincisi: Şemmâh bu şiiri, satış ikisi arasında bağlandıktan ve alım-satım yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra söyledi; böylece onu bundan sonra **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيّعاً** diye adlandırmazdı. Ve **البيّع** ile satın alanı kastetti. Bu, pazarlık edenleri, aralarında satış bağlanmadan **بَيِّعين** yapan kimse için hüccet olmaz. İkinci mânâ ki onun te’vîlini reddeder: İbn Ömer haberinin سياق’ında olan şeydir; o da bize Hüseyin b. İdrîs’in, Muhammed b. Rumh’tan, Leys b. Sa‘d’dan, Nâfi‘den, İbn Ömer’den haber verdiği: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا** ). Görmüyor musun, satışı iki şeyden biriyle bağladı: birincisi, alım-satım yaptıkları yerden ayrılmaları; ikincisi, birinin arkadaşını muhayyer kılması. Ve muhayyer kılmanın mânâsı, ancak satışın bağlanmasından sonradır. Bunu, ( **المختصر** )’ın harflerinin tefsirinde bundan daha açık şekilde şerh ettim; eğer onda istiksâ istersen onu o kitaptan al.

Leys dedi: **البَوْع** ve **الباع** iki dildir; fakat yaratılışta **البُوع** diye adlandırırlar. Amma keremde ve benzerinde **بَسط الباع** için ancak **كريم الباع** derler. Dedi ki: ve **البَوْع** ayrıca, **باع يبوع**’un masdarıdır; o, yürüyüşte **بسط الباع**’dır. Ve develer yürüyüşlerinde **تبوع** eder. Ve adam, malıyla **يبوع** eder: onunla **باع**’ını yaydığı zaman. Ve şâhid getirdi:

لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع

Ve **البِياعات**: ticarette alınıp satılan şeylerdir. Dedi ki: ve **البَيْعة**: itaate ve tâate devam üzere satışın icabı için akittir. Denir: o iş üzerine **تبايعوا**; senin “ona **أَصْفَقوا** ettiler” demen gibi. Dedi ki: ve **البَيْع**: satılan şeye de isim olur; çoğulu **البيوع**. Dedi ki: ve **البِيعة**: Hristiyanların kilisesidir; çoğulu **بِيَع**. Ve o, Allah تعالى’nın sözü: ( **وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ** ) ( **الحج** : 40 ). Dedim: eğer bir söyleyen derse: Allah, onun yıkılmasını niçin fesattan saydı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshiyle geldi? Bunun cevabı: **البِيَع** ve **الصوامع**, onlar için ibadet yerleriydi; onlar, kendilerine emrolunan üzere dosdoğru iken, değiştirmeyen ve dönüştürmeyen iken. Allah جلّ ثناؤه haber verdi ki, O’nun insanları, bazı insanlarla fesattan defetmesi olmasaydı, her zaman, din ve tâat ehlinden her fırkanın ibadet yerleri yıkılırdı. Mescidlerden önce **البِيَع**’ı zikretmeye başladı; çünkü İsrailoğulları peygamberlerinden ve ümmetlerinden önce geçenlerin salâtları, Furkân inmeden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce, onların içinde idi. Ve mescidler onlardan sonra ihdas edildi ve bu isimle adlandırıldı; bu mânâ için en eskiyi zikretmeye başladı, en yeniyi sona bıraktı; والله أعلم.

Ve Arapçadan bazıları dedi: denir: falan oğullarının evleri, **البيع**’den **بُعْن** oldu. Ve **البَوْع**’dan **بِعن** oldu; böylece **البيع**’de **الباء**’yı dammelediler, **البوع**’da onu kestiler; fâil ile mef‘ûl arasında fark için. Görmüyor musun, dersin: **رأيت إماء بِعْن متاعا**: eğer satıcı iseler. Sonra dersin: **رأيت إماء بُعن**: eğer satılmış iseler. Ancak harekelerin farklılığıyla fâil, fâilden ayırt edilir; **البوع**’dan da böyledir.

Dedim: Araplardan kimi, **ذوات الياء**’ı kesre üzere, **ذوات الواو**’yu damme üzere yürütür. Arapların şöyle dediğini işittim: **صِفنا** falan yerde, yani yazın orada ikamet ettik; ve **صِفْنا** da: yaz yağmuruna uğradık; böylece fâillerin fiili ile mef‘ûllerin fiili arasında ayırmadılar.

Asma‘î dedi: Ebû Amr b. Alâ dedi: Zü’r-Rumme’yi işittim: “Falan ailesinin cariyesinden daha fasih görmedim.” Dedim: “Yağmur sizde nasıldı?” Dedi: **غِثْنا ما شئنا**. Onu böyle, kesre ile rivayet etti.

İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: denir: **الإماء قد بعن**; **الباء**’yı biraz ref‘e yaklaştırarak koklatın. Ve كذلك: **الخيل قد قدن**; ve kadınlar: **قد عدن** hastalıklarından. Bütün bunlarda biraz ref‘ koklatın. Ve bu söylenmiştir; ve bazıları “**قول**” der.

Lahyânî dedi: denir: والله, onların **تَبَوُّعه**’una ulaşamazsınız; yani onların şevkine yetişemezsiniz. Aslı, adımlarının uzunluğudur. Der: **باع** ve **انباع** ve **تبوَّع**. Ve **انباع العَرَق**: aktığı zaman. Dedi ki: ve yılan, kıvrılmasından sonra saldırmak için yayıldığında **انباعت** olur. Ve şair dedi:

ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع

Ve Arapların mesellerindendir: **مُطْرِق لينباع**; adam, bir musibete kapanıp kaldığında mesel olarak vurulur.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **أبَعت الشيء**: onu satışa arz ettiğim zaman; ve ben onu başkasına **بعته** ettim. Ve Hemdânî dedi:

فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع

Yani: satışa arz edilmiş olarak. Ve Sahr el-Hüzelî’nin sözü hakkında dedi:

لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد

**انبياعه**: satışta müsamahasıdır. Denir: **قد انباع لي**: satışta müsamaha etti ve ona icabet etti. Eğer müsamaha etmezse dersin: **الاينباع**.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **بُعْ بُعْ**; Allah تعالى’ya itaatte iki kolunu uzatmasını ona emrettiğinde.

**بعا** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَعْو**: cinayettir; ve **بعا** etti: cinayet işlediğinde. Avf dedi:

وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق

Denir: **بعا يبعو ، يَبْعى**.

Asma‘î dedi: **البعْو**: adamın arkadaşından köpeği ödünç almasıdır; onunla avlanır. Dedi ki: ve denir: **أبِعنِي فرسك** yani onu bana ödünç ver. Ve **استبعى يستبعي**: ödünç aldığı zaman. Kümeyt dedi:

قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب

Ve **الهَضَب**: zayıf koşu. Ve **الوَكْت**: yürüyüşte kısa kısa adımlamadır. Ve **وكَت يكِت وَكْتاً**. **كادها**: onu istedi.

Seleme, Ferrâ’dan: **المستبعِي**: adam, adamın yanına gelir; onun yanında bir at vardır; der ki: “Onu bana ver, onunla yarışayım.”

**وعب** : Leys: **الوَعْب**: şeyi şeyin içine tamamen doldurmandır; sanki onun hepsini kaplar. Ve كذلك: bir şey kökünden sökülürse, **استُوعب** edilmiştir. Ve kavim **أوعب** etti: hepsi savaşa çıktıklarında. Ve denir: torba unu **استوعب** etti. Ve hadiste: ( **إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة** ) yani onu kaplar. Ve müsned bir hadiste: ( **في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ** ); ve başka bir rivayette: ( **إذا أُوعِب جَدْعه** ). Ebû Ubeyd dedi: ikisinin mânâsı: kökünden kesildi. Ve her şey, tamamen koparılıp ondan hiçbir şey kalmazsa, **أُوعِب** ve **استُوعب** edilmiştir. Ve onu **أوعبته** ettim; o **موعَب**’dır. Ebû’n-Necm’in bir adamı övdüğü sözünü şâhid getirdi:

يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا

Ve Ubeyd b. el-Ebras, kavmin hepsi birden çıkıp gitmesi olan **إيعاب** hakkında dedi:

أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا

Dedi ki: ve ondan, Huzeyfe’nin cünüp hakkında sözü: dedi ki: gusletmeden önce uyur; bu, gusül için daha **أوعب**’dır; yani, onun zekerinde sudan kalan her bakiyenin çıkmasına daha elverişlidir.

Ve başkası dedi: **بيت وَعِيب**; ve **وُعاء وعيب**: geniştir. Ve kadının ferci geniş olduğunda ona **وَعيب** denir. Ve **ركض وعيب**: bütün **الحُضْر**’ı tükettiğinde.

İbnü’s-Sikkît dedi: onun **جدعه جَدْعاً موعِباً**: yani kökünden. Ve kavim hepsi **أوعب** etti: toplandıklarında, **موعبين** olarak geldiler. Ve falan oğulları, göç ederek **أوعَب** etti: onların beldelerinde onlardan hiç kimse kalmadı.

**وبع** : Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir: **كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته**; o, onun kıçıdır.

Amr, babasından: falan **أَنْبَق** etti: kokusu zayıf çıktığında; eğer onun üzerine artarsa denir: onunla **عَفَق** etti ve onunla **وبَّع** etti.

Dedi ki: ve çocuğun dışkısına **الوبّاعة** ve **الغَاذِيَة** denir.

İbnü’l-Ferec dedi: Medrek el-Ca‘ferî dedi: **كذَبت وبَّاعته**; ve **وبَّاغته**; ve **نبَّاعته**; ve **نَبَّاغته**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والياء وما يثلثهما)
(بيت) الباء والياء والتاء أصلٌ واحد، وهو المأْوَى والمآب ومَجْمَع الشّمْل. يقال بيتٌ وبُيوتٌ وأبياتٌ. ومنه يقال لبيت الشِّعر بيتٌ على التشبيه لأنه مَجْمَع الألفاظِ والحروفِ والمعاني، على شرطٍ مخصوصٍ وهو الوَزْن. وإيَّاهُ أراد القائل:
وبَيتٍ على ظَهْرِ المَطِيّ بَنَيْتُه *** بأسمَرَ مَشْقُوق الخياشِيم يَرْعُفُ([1])أراد بالأسمر القلم. والبيت: عِيالُ الرّجُل والذين يَبيت عِندهم. ويقال:
ما لِفُلانٍ بِيتةُ ليلَةٍ، أي ما يَبيت عليه من طَعامٍ وغيرِه. وبيّتَ الأمْرَ إذا دَبّرَه ليلاً. قال الله تعالى: ﴿إذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ القَوْلِ﴾ [النساء 108]، أي حينَ يجتمعون في بُيوتهم. غير أنّ ذلك يُخَصّ بالليل. النهار يظَلُّ كذا. والبَيُّوتُ: الماءُ الذي يبيت ليلاً. والبَيُّوتُ: الأمر يُبَيِّتُ عليه صاحبُه مهتَمّاً به. قال أُمَيّة([2]):
وأَجْعَلُ فُقْرَتَها عُدَّةً *** إذا خِفْتُ بيُّوتَ أَمْرٍ عُضالِ([3])والبَيَات والتَّبْييت: أن تأتي العَدُوَّ ليلاً، كأنّك أَخَذْتَه في بَيْتِهِ. وقد روي عن [أبي] عبيدة أُنه قال: بُيِّتَ الشيءُ إذا قُدِّر، ويُشَبَّه ذلك بتقدير بيوت الشَّعر. وهذا ليس ببعيدٍ من الأصل الذي أصّلناه وقِسْنا عليه.
(بيح) الباء والياء والحاء ليس بأصلٍ ولا فَرْعٍ، وليس فيه إلا البِياح، وهو سَمَكٌ.
(بيد) الباء والياء والدال أصلٌ [واحدٌ]، وهو أن يُودِيَ الشيءُ. يقال بادَ الشيءُ بَيْداً وبُيُوداً، إذا أَوْدَى([4]). والبَيْداءُ المفازة من هذا أيضاً. والجمعُ بينهما في المعنى ظاهرٌ. ويقال إنّ البَيْدَانَةَ الأتَانُ تَسكُن البيداءُ([5]). فأمّا قولهم بَيْدَ، فكذا جاءَ بمعنى غيْرَ، يقال فُعِلَ كذا بَيْدَ أنّه كان كذا. وقد جاء في حديث النبي صلى الله عليه وآله وسلم: "نحن الآخِرُون السّابِقون يومَ القيامة، بَيْد أنَّهمْ أُوتُوا الكتابَ مِنْ قَبْلِنا وأُوتينا مِن بَعْدِهم". وقال:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْدَ أني *** إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لم تُرِنِّي([6])وهذا يُباينُ القياسَ الأوّل. ولو قيل إنه أصلٌ برأْسِهِ لم يَبْعُد.
(بيص) الباء والياء والصاد ليس بأصلٍ. لأنّ بَيْصَ إتْباعٌ لحَيْص. يقال: وقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ ([7])، أي اختلاطٍ. قال:
* لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([8]) *
(بيض) الباء والياء والضاد أصلٌ، ومشتقٌّ منه، ومشبَّه بالمشتقّ.
فالأصل البَيَاض من الألوان. يقال ابيضَّ الشّيءُ. وأمّا المشتقُّ منه فالبَيْضَة للدّجاجةِ وغيْرِها، والجمع البَيْض، والمشبَّه بذلك بَيْضَة الحديد.
ومن الاستعارة قولهم للعزيز في مكانِه: هو بَيضَة البلَد، أي يُحفَظ ويُحصَّن كما تُحفَظ البيَضة. يقالَ حَمى بَيْضَة الإسلام والدِّين. فإذا عَبَّرُوا عن الذّليل المستضعف([9]) بأنّه بَيْضَة البَلد، يريدون أنّه مَتروكٌ مُفرَدٌ كالبيضة المتْروكة بالعَراء. ولذلك تُسمَّى البَيْضَة التريِكة. وقد فُسِّرَتْ في موضِعِها.
ويقال* باضَتِ البُهْمَى إذا سقَطَتْ نِصالُها. وباضَ الحَرُّ اشتدّ؛ ويراد بذلك أنّه تمكَّنَ كأنَّه باضَ وفَرَّخ وتَوَطّنَ.
(بيظ) الباء والياء والظاء كلمةٌ ما أَعرِفها في صحيحِ كلام العرب، ولو أنّهم ذَكرُوها ما كان لإثباتها وجهٌ. قالوا: البَيْظُ ماءُ الفَحْل.
(بيع) الباء والياء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو بَيْع الشّيءِ، ورُبّما سمّيَ الشِّرَى بيعاً([10]). والمعنى واحدٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يَبِعْ أحدُكُمْ على بَيْع أخيهِ" قالوا: معناه لا يَشْتَرِ على شِرَى أَخِيهِ. ويقال بِعْتُ الشّيءَ بَيعاً، فإنْ عَرَضْتَه للبَيْع قلتَ أبَعْتُه. قال:
فَرضِيتُ آلاءَ الكُمَيْتِ فمَنْ يُبِعْ  *** فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُباعِ([11])
(بيغ) الباء والياء والغين ليس بأصلٍ. والذي جاءَ فيه تَبَيُّغُ الدَّمِ، وهو هَيْجه. قالوا: أصله تبغَّى، فقدّمت الياء وأخّرت الغين، كقولك جذب وجبذ، وما أطْيَبَه وأيْطَبَهُ.
(بين) الباء والياء والنون أصلٌ واحد، وهو بُعْدُ الشّيء وانكشافُه. فالبَيْن الفِراق؛ يقال بَان يَبِينُ بَيْنا وبَيْنُونة. والبَيُون([12]) البئر البعيدة القَعْر. والبِينُ: قطعةٌ من الأرضِ قدْرُ مَدِّ البَصَر. قال:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبوالُ البغَالِ به *** أَنَّى تَسَدّيتَ وَهْناً ذلك البِينَا([13])وبانَ الشَّيءُ وأبَانَ إذا اتّضَحَ وانْكشَفَ. وفلانٌ أبْيَنُ مِنْ فلانٍ؛ أي أوضَحُ كلاماً منه. فأمّا البائن في الحَلْب([14])....
 --------------ـــــ
([1]) البيت في اللسان (2: 319).
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 197 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 83 واللسان (2: 231).
([3]) في مخطوطة الشنقيطي: "أو اجعل".
([4]) ويقال أيضاً بواداً وبياداً وبيدودة.
([5]) شاهدها في اللسان (4: 67):
ويوماً على صلت الجبين مسحج *** ويوماً على بيدانة أم تولب
  ([6])البيتان في اللسان (4: 67/ 17: 47). وفي الموضع الأخير: "أخاف".
([7]) بفتح أولهما وآخرهما، وبكسرهما، وبفتح أولهما وكسر آخرهما، بدون تنوين في جميعها، وبكسرهما أيضاً مع التنوين. فهن خمس لغات.
([8]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي في شرح السكري لأشعار الهذليين 179 ومخطوطة الشنقيطي 83 واللسان (حيص، لحص). وضبط في مخطوطة الشنقيطي: "حيص بيص" بكسر أولهما وفتح الصاد. وصدره:
* قد كنت خراجاً ولوجاً صيرفا *
([9]) في الأصل: "في المستضعف".
([10]) يقال شرى وشراء بالقصر والمد.
([11]) البيت للأجدع بن مالك الهمداني من أبيات لـه في الأصمعيات 40. وانظر الاقتضاب 405 واللسان (9: 373). ورواية الأصمعيات: "نقفو الجياد من البيوت ومن يبع".
([12]) في الأصل: "البينون" محرف. وأنشد في اللسان:
إنك لو دعوتني ودوني  *** زوراء ذات منزع بيون
 ([13]) البيت لابن مقبل. وقد سبق الكلام عليه في حواشي (بول).
([14]) كذا وردت العبارة ناقصة. وفي اللسان: "وللناقة حالبان، أحدهما يمسك العلبة من الجانب الأيمن والآخر يحلب من الجانب الأيسر، والذي يحلب يسمى المستعلى والمعلى، والذي يمسك يسمى البائن".

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بيت**) **الباء** ve **الياء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da sığınak, dönüş yeri ve dağınıklığın toplanma yeridir. Denir: **بيتٌ** ve **بُيوتٌ** ve **أبياتٌ**. Ondandır ki şiirin beytine, benzetme üzere **بيتٌ** denir; çünkü o, lafızların, harflerin ve mânâların toplanma yeridir; özel bir şart üzere, o da vezindir. Şairin kastettiği de odur:
وبَيتٍ على ظَهْرِ المَطِيّ بَنَيْتُه *** بأسمَرَ مَشْقُوق الخياشِيم يَرْعُفُ([1])
**الأسمر** ile kalemi kastetti. Ve **البيت**: erkeğin âilesi ve yanında gecelediği kimselerdir. Ve denir:
ما لِفُلانٍ **بِيتةُ** ليلَةٍ، yani onun üzerinde gecelediği yiyecek ve başkası yoktur. Ve **بيّتَ** işi, onu geceleyin tedbir ettiğinde (denir). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ القَوْلِ﴾ [النساء 108]؛ yani evlerinde toplandıkları vakit. Ancak bu, gece ile tahsis edilir. Gündüz, böyle **يَظَلُّ** olur. Ve **البَيُّوتُ**: geceleyin kalan sudur. Ve **البَيُّوتُ**: sahibinin onun üzerinde kaygılanarak gecelediği iştir. Ümeyye([2]) dedi ki:
وأَجْعَلُ فُقْرَتَها عُدَّةً *** إذا خِفْتُ بيُّوتَ أَمْرٍ عُضالِ([3])
Ve **البَيَات** ve **التَّبْييت**: düşmana geceleyin gelmendir; sanki onu evinde yakalamışsın gibi. [Ebû] Ubeyde’den rivayet edilmiştir ki o şöyle dedi: **بُيِّتَ** şey, takdir edildiğinde (denir); bu da şiir beyitlerini takdir etmeye benzetilir. Bu, asıl kıldığımız ve üzerine kıyas ettiğimiz asıldan uzak değildir.

(**بيح**) **الباء** ve **الياء** ve **الحاء** ne asıl ne de fer‘dir; onda ancak **البِياح** vardır; o da bir balıktır.

(**بيد**) **الباء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yok olmasıdır. Denir: **بادَ** şey **بَيْداً** ve **بُيُوداً**; yok olduğunda([4]). Ve **البَيْداءُ** ıssız çöl de bundan (gelir). İkisini mânâda birleştirmek açıktır. Ve denir ki **البَيْدَانَةَ**: ıssız çölde oturan dişi merkep (kısrak eşek)([5]). Amma onların **بَيْدَ** sözleri; işte böyle, **غيْرَ** mânâsıyla gelmiştir; denir: şöyle yapıldı, **بَيْدَ** ki o şöyle idi. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم hadîsinde gelmiştir: "Biz kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْدَ** ki onlar kitaba bizden önce verildiler, biz ise onlardan sonra verildik." Ve dedi ki:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْدَ أني *** إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لم تُرِنِّي([6])
Bu, ilk kıyasa aykırıdır. Ve eğer onun başlı başına bir asıl olduğu söylense uzak olmazdı.

(**بيص**) **الباء** ve **الياء** ve **الصاد** asıl değildir. Çünkü **بَيْصَ** **حَيْص**’a tâbidir. Denir: قوم **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştü([7]); yani karışıklığa. Dedi ki:
* لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([8]) *

(**بيض**) **الباء** ve **الياء** ve **الضاد** bir asıldır; ondan türemiş olan vardır ve türemişe benzetilmiş olan vardır.
Asıl, renklerden **البَيَاض**dır. Denir: **ابيضَّ** şey. Amma ondan türemiş olan, tavuğun ve başkasının **البَيْضَة**sidir; çoğulu **البَيْض**dır; buna benzetilmiş olan da demirin **بَيْضَة**sidir.
İstiâreden olarak, yerinde aziz olana onların şu sözleri vardır: o, **بَيضَة** beldedir; yani yumurtanın korunduğu gibi korunur ve tahkim edilir. Denir: **بَيْضَة** İslâmı ve dini korudu. Eğer zelil, zayıf düşürülmüş([9]) kimse hakkında onun **بَيْضَة** belde olduğunu ifade ederlerse, onun terk edilmiş, tek başına bırakılmış; açıkta terk edilmiş yumurta gibi olduğunu kastederler. Bundan dolayı **البَيْضَة**’ye **التريِكة** denir. Kendi yerinde tefsir edilmiştir.
Ve denir: **باضَتِ البُهْمَى**; uçları düştüğünde. Ve **باضَ** sıcak; şiddetlendiğinde (denir); bununla, yerleşip sağlamlaştığı, sanki yumurtlayıp yavrulamış ve yurt edinmiş gibi olduğu kastedilir.

(**بيظ**) **الباء** ve **الياء** ve **الظاء**; Arapların sahih sözünde onu bilmediğim bir kelimedir; eğer onu zikretmiş olsalardı, onu ispat etmeye bir vech olmazdı. Dediler: **البَيْظُ** aygırın suyudur.

(**بيع**) **الباء** ve **الياء** ve **العين** tek bir asıldır; o da şeyin **بَيْع**idir; bazen **الشِّرَى** da **بيعاً** diye adlandırılır([10]). Mânâ birdir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: "Sizden biri, kardeşinin **بَيْع**i üzerine **يَبِعْ**mesin." Dediler: mânâsı, kardeşinin **شِرَى**sı üzerine satın almasın. Ve denir: **بِعْتُ** şeyi **بَيعاً**; eğer onu satışa arz edersen **أبَعْتُه** dersin. Dedi ki:
فَرضِيتُ آلاءَ الكُمَيْتِ فمَنْ يُبِعْ  *** فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُباعِ([11])

(**بيغ**) **الباء** ve **الياء** ve **الغين** asıl değildir. Onda gelen, kanın **تَبَيُّغُ**udur; o, onun coşmasıdır. Dediler: aslı **تبغَّى**dır; sonra **الياء** öne alındı ve **الغين** sona bırakıldı; senin “**جذب** ve **جبذ**” demen gibi; ve “**ما أطْيَبَه** ve **أيْطَبَهُ**” gibi.

(**بين**) **الباء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin uzaklığı ve açığa çıkmasıdır. İşte **البَيْن** ayrılıktır; denir: **بَان** **يَبِينُ** **بَيْناً** ve **بَيْنُونة**. Ve **البَيُون**([12]) derinliği uzak kuyu(lar)dur. Ve **البِينُ**: gözün uzanması miktarınca bir yer parçasıdır. Dedi ki:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبوالُ البغَالِ به *** أَنَّى تَسَدّيتَ وَهْناً ذلك البِينَا([13])
Ve **بانَ** şey ve **أبَانَ**; açık olup ortaya çıktığında (denir). Ve falan, falandan daha **أبْيَنُ**dür; yani ondan daha açık sözlüdür. Amma sağımda **البائن**([14])....

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البيع: إعطاء المثمن وأخذ الثمن، والشراء: إعطاء الثمن وأخذ المثمن، ويقال للبيع: الشراء، وللشراء البيع، وذلك بحسب ما يتصور من الثمن والمثمن، وعلى ذلك قوله عز وجل: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20]، وقال عليه السلام: (لا يبيعن أحدكم على بيع أخيه) (الحديث متفق على صحته، وقد أخرجه البخاري في باب البيوع 4/413؛ ومسلم أيضا فيه برقم (1412) ؛ والموطأ 2/683؛ وهو بلفظ: (لا يبع بعضكم على بيع بعض) أي: لا يشتري على شراه.
ووأبعت الشيء: عرضته، نحو قول الشاعر:
*فرسا فليس جوادنا بمباع *
(هذا عجز بيت، وشطره:
نقفو الجياد من البيوت فمن يبع
وهو للأجدع الهمداني، في شقراء همدان وأخبارها ص 228؛ والاختيارين ص 469؛ والأصمعيات ص 69؛ والمشوف المعلم 1/123؛ واللسان (بيع) ؛ والمجمل 1/140؛ وشمس العلوم 1/206)
والمبايعة والمشارة تقالان فيهما، قال الله تعالى: ﴿وأحل الله البيع وحرم الربا﴾ [البقرة/275]، وقال: ﴿وذروا البيع﴾ [الجمعة/9]، وقال عز وجل: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31]، ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]، وبايع السلطان: إذا تضمن بذل الطاعة له بما رضخ له، ويقال لذلك: بيعة ومبايعة. وقوله عز وجل: ﴿فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به﴾ [التوبة/111]، إشارة إلى بيعة الرضوان المذكورة في قوله تعالى: ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة﴾ [الفتح/18]، وإلى ما ذكر في قوله تعالى: ﴿إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم﴾ الآية [التوبة/111]، وأما الباع فمن الواو بدلالة قولهم: باع في السير يبوع: إذا مد باعه.

##### Türkçe

- **البيع**: Semenin verilmesi ve bedelin alınmasıdır; **الشراء**: bedelin verilmesi ve semenin alınmasıdır. Ve **البيع** için: **الشراء** denir; **الشراء** için de **البيع** denir; bu, semen ve bedelden tasavvur edilene göredir. Ve bunun üzerine O’nun (Azze ve Celle) sözü: ﴿وشروه بثمن بخس﴾ [يوسف/20]. Ve (aleyhi’s-selâm) dedi: (لا يبيعن أحدكم على بيع أخيه) (hadis sıhhatinde ittifak edilmiştir; Buhârî onu **البيوع** babında 4/413’te; Müslim de onda (1412) numarayla; ve el-Muvatta’ 2/683’te tahriç etmiştir; ve o, şu lafızladır: (لا يبع بعضكم على بيع بعض) yani: onun **شراه**’ı üzerine satın almasın.

Ve **وأبعت** şeyi: onu arz ettim; şairin sözü gibi:
*فرسا فليس جوادنا بمباع *
(bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
نقفو الجياد من البيوت فمن يبع
ve o, el-Ecda‘ el-Hemdânî’nindir; Şeḳrâ’ Hemdân ve Ahbâruhâ s. 228; el-İḫtiyârân s. 469; el-Aṣma‘iyyât s. 69; el-Meşûf el-Mu‘allim 1/123; el-Lisân (**بيع**); el-Mucmel 1/140; Şemsü’l-‘Ulûm 1/206)

Ve **المبايعة** ve **المشارة** ikisinde de söylenir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وأحل الله البيع وحرم الربا﴾ [البقرة/275], ve dedi: ﴿وذروا البيع﴾ [الجمعة/9], ve Azze ve Celle dedi: ﴿لا بيع فيه ولا خلال﴾ [إبراهيم/31], ﴿لا بيع فيه ولا خلة﴾ [البقرة/254]. Ve **بايع** sultan: ona razı olduğu şeyle itaatin verilmesini içine aldığında; ve buna: **بيعة** ve **مبايعة** denir. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: ﴿فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به﴾ [التوبة/111], Teâlâ’nın sözü: ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة﴾ [الفتح/18] içinde zikredilen **بيعة الرضوان**’a işarettir; ve Teâlâ’nın sözü: ﴿إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم﴾ âyeti [التوبة/111] içinde zikredilene işarettir. Amma **الباع** ise, onların “**باع** fi’s-seyr **يبوع**: **إذا مد باعه**” sözlerinin delâletiyle vâvdandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ي ع
باعـه الشـيء وباعـه منـه‏.‏
وبـاع عليـه القاضي ضيعته ‏"‏ ولا يبيع أحدكم على بيع أخيه ‏"‏‏.‏
وهذا المتـاع لا يبتـاع ونعـم المتـاع وبئـس المبتـاع‏.‏
واستباعـه عبـده ‏"‏ والبيعـان بالخيـار ‏"‏ أي البائـع والمشتري‏.‏
ولفلان بيوع وبياعات كثيـرة أي سلـع‏.‏
ومـا أرخـص هـذا البيـع وهـذه البياعـة يريـد السلعـة‏.‏
وبايعـت فلانـاً وشاريته وتبايعنا‏.‏
وبايعه على الطاعة وتبايعوا عليها‏.‏
وهذه بيعة مربحة‏.‏
وأتيناه للبياع والمبايعة والبيعة وهو من أهل البيعة أي نصراني‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ باع فلان على بيعك وحل بواديك أي قام مقامك‏.‏
وما باع على بيعك أحد أي لم يساوك في المنزلة‏.‏
وتزوج يزيد بن معاوية أم مسكين بنت عمرو بن عاصم على أم هاشم فقال‏:‏ مالك أم هاشم تبكين مـن قـدر حـل بكم تضجين وجارية بائع‏:‏ نافقة كأنها تبيع نفسها‏.‏
كما يقال ناقة تاجرة‏.‏
وأنشد‏:‏ وإنك لـولا ذروة فـي ثنيـة ونـاب لمقلـاق الوشاحين بائع يقول‏:‏ لولا أنه ذرأ نابي أي سقط من السن لرغبت فيك‏.‏
وباعه من السلطان‏:‏ وشـى بـه‏.‏
وأنشد رجل من بني أسد‏:‏ طوال اللحى من آل سعد بن مالك يواشون بي والحرب يشرى وقودها أكلهـم لا بـارك اللـه فيهم معد لبيعي حجـة يستجيدهـا وباع دنياه بآخرته‏:‏ استبدلها‏.‏

##### Türkçe

ب ي ع
**باعـه** şeyi ve **باعـه** ondan.

Ve kadı, onun arazisini onun aleyhine **باع** etti: “Sizden hiçbiriniz kardeşinin satışı üzerine satış yapmasın.”

Ve bu meta **يبتـاع** olunmaz; ne güzel meta ve ne kötü **المبتـاع**.

Ve kölesini ona **استباعـه**: “İki **البيعـان** muhayyerdir”; yani **البائـع** ve **المشتري**.

Ve falanın çok **بيوع** ve **بياعات**ı vardır; yani mallar.

Ve bu **البيـع** ve bu **البياعـة** ne kadar ucuz; metayı kastediyor.

Ve falanla **بايعـت** ve onunla **شاريته** ve biz **تبايعنا**.

Ve ona itaat üzere onunla **بايعه** etti ve onun üzere **تبايعوا** ettiler.

Ve bu kârlı bir **بيعة**dır.

Ve ona **للبياع** ve **المبايعة** ve **البيعة** için geldik; ve o, **أهل البيعة**dendir; yani Hristiyan.

Ve mecazdandır: Falan, senin satışın üzerine **باع** etti ve senin vadine indi; yani senin yerini tuttu.

Ve senin satışın üzerine hiç kimse **باع** etmedi; yani mertebede sana denk olmadı.

Ve Yezîd b. Muâviye, Ümmü Miskîn bint Amr b. Âsım ile Ümmü Hâşim üzerine evlendi; dedi ki: Ümmü Hâşim’e ne oluyor, ağlıyorsun; size inen bir kaderden mi feryat ediyorsunuz? Ve bir **بائع** câriye: satılır; sanki kendisini satıyor.

Nitekim “tüccar deve” denir.

Ve inşad etti:
Ve sen, eğer bir yokuşta bir zirve ve iki kuşağın **الوشاحين** satıcısı için bir **مقلـاق**a bir azı dişi olmasaydı
Diyor ki: Azı dişim yaratılmasaydı; yani dişten düştü; sana rağbet ederdim.

Ve sultandan onu **باعه** etti: onunla kovuculuk yaptı.

Ve Benî Esed’den bir adam inşad etti:
Sa‘d b. Mâlik âlinden uzun sakallılar
Benimle kovuculuk yaparlar; hâlbuki savaş, yakacağı satın alınır
Onlar, Allah onları mübarek kılmasın, yediler
Benim **بيعي**m için bir hüccet hazırladı; onu iyi buluyor

Ve dünyasını âhiretiyle **باع** etti: onu değiştirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البيعُ: ضدّ الشراء، والبَيْع: الشراء أَيضاً، وهو من الأَضْداد. وبِعْتُ الشيء: شَرَيْتُه، أَبيعُه بَيْعاً ومَبيعاً، وهو شاذ وقياسه مَباعاً. والابْتِياعُ: الاشْتراء. وفي الحديث: لا يخْطُبِ الرجلُ على خِطْبة أَخِيه ولا يَبِعْ على بَيْعِ أَخِيه؛ قال أَبو عبيد: كان أَبو عبيدة وأَبو زيد وغيرهما من أَهل العلم يقولون إِنما النهي في قوله لا يبع على بيع أَخيه إِنما هو لا يشتر على شراء أَخيه، فإِنما وقع النهي على المشتري لا على البائع لأَن العرب تقول بعت الشيء بمعنى اشتريته؛ قال أَبو عبيد: وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأَن البائع لا يكاد يدخل على البائع، وإِنما المعروف أَن يُعطى الرجلُ بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه، وقيل في قوله ولا يبع على بيع أَخيه: هو أَن يشتري الرجل من الرجل سلعة ولما يتفرّقا عن مقامهما فنهى النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن يَعْرِضَ رجل آخرُ سِلْعةً أُخرى على المشتري تشبه السلعة التي اشترى ويبيعها منه، لأَنه لعل أَن يردَّ السلعة التي اشترى أَولاً لأَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جعل للمُتبايعين الخيارَ ما لم يَتفرَّقا، فيكون البائعُ الأَخير قد أَفسد على البائع الأَول بَيْعَه، ثم لعل البائع يختار نقض البيع فيفسد على البائع والمتبايع بيعه، قال: ولا أَنهى رجلاً قبل أَن يَتبايَع المتبايعان وإِن كانا تساوَما، ولا بَعد أَن يتفرَّقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه، عن أَن يبيع أَي المتبايعين شاء لأَن ذلك ليس ببيع على بيع أَخيه فيُنْهى عنه؛ قال: وهذا يوافق حديث: المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا، فإِذا باع رجل رجلاً على بيع أَخيه في هذه الحال فقد عصى اللهَ إِذا كان عالماً بالحديث فيه، والبيعُ لازم لا يفسد. قال الأَزهري: البائعُ والمشتري سواء في الإِثم إِذا باع على بيع أَخيه أَو اشترى على شراء أَخيه لأَن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع،مشترياً كان أَو بائعاً، وكلٌّ منهي عن ذلك؛ قال الشافعي: هما متساويان قبل عقد الشراء، فإِذا عقدا البيع فهما متبايعان ولا يسمَّيان بَيِّعَيْنِ ولا متبايعين وهما في السَّوْمِ قبل العقد؛ قال الأَزهري: وقد تأَول بعض من يحتج لأَبي حنيفة وذَوِيه وقولهِم لا خيار للمتبايعين بعد العقد بأَنهما يسميان متبايعين وهما متساومان قبل عقدهما البيع؛ واحتج في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً: فوافَى بها بعضَ المَواسِم، فانْبَرَى
لَها بَيِّع، يُغْلِي لها السَّوْمَ، رائزُ
قال: فسماه بَيِّعاً وهو سائم، قال الأَزهري: وهذا وهَمٌ وتَمْوِيه، ويردّ ما تأَوَّله هذا المحتج شيئان: أَحدهما أَن الشماخ قال هذا الشعر بعدما انعقد البيع بينهما وتفرَّقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه فسماه بَيِّعاً بعد ذلك، ولو لم يكونا أَتَمّا البيع لم يسمه بَيِّعاً، وأَراد بالبيّع الذي اشترى وهذا لا يكون حجة لمن يجعل المتساومين بيعين ولما ينعقد بينهما البيع، والمعنى الثاني أَنه يرد تأْويله ما في سياق خبر ابن عمر، رضي الله عنهما: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال: البَيِّعانِ بالخيار ما لم يَتفرَّقا إِلاَّ أَن يُخَيِّرَ أَحدُهما صاحبَه، فإِذا قال له: اختر، فقد وجَب البيعُ وإِن لم يتفرَّقا، أَلا تراه جعل البيع ينعقد بأَحد شيئين: أَحدهما أَن يتفرقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه، والآخر أَن يُخَيِّرَ أَحدهما صاحبه؟ ولا معنى للتخيير إِلا بعد انعقاد البيع؛ قال ابن الأَثير في قوله لا يبع أَحدكم على بيع أَخيه: فيه قولان: أَحدهما إِذا كان المتعاقدان في مجلس العقد وطلب طالبٌ السلعةَ بأَكثر من الثمن ليُرغب البائع في فسخ العقد فهو محرم لأَنه إِضرار بالغير، ولكنه منعقد لأَن نفْسَ البيع غير مقصود بالنهي فإِنه لا خلل فيه، الثاني أَن يرغب المشتري في الفسخ بعَرْض سلعة أَجودَ منها بمثل ثمنها أَو مثلها بدون ذلك الثمن فإِنه مثل الأَول في النهي، وسواء كانا قد تعاقدا على المبيع أَو تساوما وقاربا الانعقاد ولم يبق إَلاَّ العقد، فعلى الأَول يكون البيع بمعنى الشراء، تقول بعت الشيء بمعنى اشتريته وهو اختيار أَبي عبيد، وعلى الثاني يكون البيع على ظاهره؛ وقال الفرزدق:
إِنَّ الشَّبابَ لَرابِحٌ مَن باعَه،
والشيْبُ ليس لبائِعيه تِجارُ
يعني من اشتراه. والشيء مَبيع ومَبْيُوع مثل مَخيط ومَخْيُوط على النقص والإِتمام، قال الخليل: الذي حذف من مَبِيع واو مفعول لأَنها زائدة وهي أَولى بالحذف، وقال الأَخفش: المحذوفة عين الفعل لأَنهم لما سَكَّنوا الياء أَلْقَوا حركتها على الحرف الذي قبلها فانضمت، ثم أَبدلوا من الضمة كسرة للياء التي بعدها، ثم حذفت الياء وانقلبت الواو ياء كما انقلبت واو مِيزان للكسرة؛ قال المازني: كلا القولين حسن وقول الأَخفش أَقيس. قال الأَزهري: قال أَبو عبيد البيع من حروف الأَضداد في كلام العرب. يقال باع فلان إِذا اشترى وباع من غيره؛ وأَنشد قول طرفة:
ويأْتِيك بالأنباء مَن لم تَبِعْ له
نَباتاً، ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ
أَراد من لم تشتر له زاداً. والبِياعةُ: السِّلْعةُ، والابْتِياعُ: الاشتراء. وتقول: بِيعَ الشيء، على ما لم يسمّ فاعله، إِن شئت كسرت الباء، وإِن شئت ضممتها، ومنهم من يقلب الياء واواً فيقول بُوع الشيء، وكذلك القول في كِيلَ وقِيلَ وأَشباهها، وقد باعَه الشيءَ وباعَه منه بَيْعاً فيهما؛ قال:
إِذا الثُّرَيّا طَلَعَتْ عِشاء،
فَبِعْ لراعِي غَنَمٍ كِساء
وابْتاعَ الشيءَ: اشتراه، وأَباعه. عَرَّضه للبيع؛ قال الهَمْداني: فَرَضِيتُ آلاء الكُمَيْتِ، فَمَنْ يُبِعْ
فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ
أَي بمُعَرَّض للبيع، وآلاؤُه: خِصالُه الجَمِيلة، ويروي أَفلاء الكميت. وبايَعَه مُبايعة وبِياعاً: عارَضَه بالبيع؛ قال جُنادةُ ابن عامر: فإِنْ أَكُ نائِياً عنه، فإِنِّي
سُرِرْتُ بأَنَّه غُبِنَ البِياعا
وقال قيس بن ذَريح:
كمغْبُونٍ يَعَضُّ على يَدَيْهِ،
تَبَيَّنَ غَبْنُه بعدَ البِياع
واسْتَبَعْتُه الشيء أَي سأَلْتُه أَن يبِيعَه مني.
ويقال: إِنه لحسَنُ البِيعة من البيع مثل الجِلْسة والرِّكْبة. وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنهما: أَنه كان يَغْدُو فلا يمر بسَقَّاطٍ ولا صاحِب بِيعةٍ إِلاَّ سلم عليه؛ البِيعةُ، بالكسر، من البيع: الحالة كالرِّكبة والقِعْدة.
والبَيِّعان:البائع والمشتري، وجمعه باعةٌ عند كراع، ونظيره عَيِّلٌ وعالةٌ وسيّد وسادةٌ، قال ابن سيده: وعندي أَن ذلك كله إِنما هو جمع فاعل، فأَمّا فيْعِل فجمعه بالواو والنون، وكلُّ من البائع والمشتري بائع وبَيِّع. وروى بعضهم هذا الحديث: المُتبايِعانِ بالخِيار ما لم يَتفَرَّقا.والبَيْعُ: اسم المَبِيع؛ قال صَخْر الغَيّ:
فأَقْبَلَ منه طِوالُ الذُّرى،
كأَنَّ عليهِنَّ بَيْعاً جَزِيفا
يصف سحاباً، والجمع بُيُوع.
والبِياعاتُ: الأَشياء التي يُتَبايَعُ بها في التجارة.
ورجل بَيُوعٌ: جَيِّدُ البيع، وبَيَّاع: كثِيره، وبَيِّعٌ كبَيُوعٍ، والجمع بَيِّعون ولا يكسَّر، والأُنثى بَيِّعة والجمع بَيِّعاتٌ ولا يكسر؛ حكاه سيبويه، قال المفضَّل الضبيُّ: يقال باع فلان على بيع فلان، وهو مثل قديم تضربه العرب للرجل يُخاصم صاحبه وهو يُرِيغُ أَن يُغالبه، فإِذا ظَفِر بما حاوَلَه قيل: باعَ فلان على بَيْع فلان، ومثله: شَقَّ فلان غُبار فلان. وقال غيره: يقال باع فلان على بيعك أَي قام مَقامك في المنزلة والرِّفْعة؛ ويقال: ما باع على بيعك أَحد أَي لم يُساوِك أَحد؛ وتزوج يزيد بن معاوية، رضي الله عنه، أُم مِسْكِين بنت عمرو على أُم هاشم (* قوله «على
أم هاشم» عبارة شارح القاموس: على أم خالد بنت أبي هاشم، ثم قال في الشعر: ما لك أُم خالد.) فقال لها:
ما لَكِ أُمَّ هاشِمٍ تُبَكِّينْ؟
مِن قَدَرٍ حَلَّ بكم تَضِجِّينْ؟
باعَتْ على بَيْعِك أُمُ مِسْكِينْ،
مَيْمُونةً من نِسْوةٍ ميامِينْ
وفي الحديث: نَهَى عن بَيْعَتَيْن في بَيْعةٍ، وهو أَن يقول: بِعْتُك هذا الثوب نَقْداً بعشرة، ونَسِيئة بخمسة عشر، فلا يجوز لأَنه لا يَدْرِي أَيُّهما الثمن الذي يَختارُه ليَقَع عليه العَقْد، ومن صُوَره أَن تقول: بِعْتُك هذا بعشرين على أَن تَبِيعَني ثوبك بعشرة فلا يصح للشرط الذي فيه ولأَنه يَسْقُط بسُقوطه بعضُ الثمن فيصير الباقي مجهولاً، وقد نُهِي عن بيع وشرْط وبيع وسَلَف، وهما هذانِ الوجهان. وأَما ما ورد في حديث المُزارعة: نَهى عن بَيْع الأَرض، قال ابن الأَثير أَي كرائها. وفي حديث آخر: لا تَبِيعُوها أَي لا تَكْرُوها.
والبَيْعةُ: الصَّفْقةُ على إِيجاب البيْع وعلى المُبايعةِ والطاعةِ. والبَيْعةُ: المُبايعةُ والطاعةُ. وقد تبايَعُوا على الأَمر: كقولك أَصفقوا عليه، وبايَعه عليه مُبايَعة: عاهَده. وبايَعْتُه من البيْع والبَيْعةِ جميعاً، والتَّبايُع مثله. وفي الحديث أَنه قال: أَلا تُبايِعُوني على الإِسلام؟ هو عبارة عن المُعاقَدةِ والمُعاهَدةِ كأَن كلّ واحد منهما باعَ ما عنده من صاحبه وأَعطاه خالصة نَفْسِه وطاعَتَه ودَخِيلةَ أَمره، وقد تكرّر ذكرها في الحديث.
والبِيعةُ: بالكسر: كَنِيسةُ النصارى، وقيل: كنيسة اليهود، والجمع بِيَعٌ، وهو قوله تعالى: وبِيَعٌ وصلواتٌ ومساجدُ؛ قال الأَزهري: فإِن قال قائل فلم جعل الله هَدْمَها من الفَساد وجعلها كالمساجد وقد جاء الكتاب العزيز بنسخ شَرِيعة النصارى واليهود؟ فالجواب في ذلك أَن البِيَعَ والصَّوامعَ كانت مُتعبَّدات لهم إِذ كانوا مستقيمين على ما أُمِرُوا به غير مبدِّلين ولا مُغيِّرين، فأَخبر الله، جل ثناؤه، أَن لولا دَفْعُه الناسَ عن الفساد ببعض الناس لَهُدِّمَتْ مُتعبَّداتُ كلِّ فريق من أَهل دينه وطاعتِه في كل زمان، فبدأَ بذكر البِيَعِ على المساجد لأَن صلوات من تقدَّم من أَنبياء بني إِسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفُرقان وقبْل تبديل مَن بدَّل، وأُحْدِثت المساجد وسميت بهذا الاسم بعدهم فبدأَ جل ثناؤه بذكر الأَقْدَم وأَخَّر ذكر الأَحدث لهذا المعنى.
ونُبايِعُ، بغير همز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:
وكأَنَّها بالجِزْع جِزعِ نُبايعٍ،
وأُولاتِ ذي العَرْجاء، نَهْبٌ مُجْمَعُ
قال ابن جني: هو فِعْلٌ منقول وزْنه نُفاعِلُ كنُضارِبُ ونحوه إِلا أَنه سمي به مجرداً من ضميره، فلذلك أُعرب ولم يُحْكَ، ولو كان فيه ضميره لم يقع في هذا الموضع لأَنه كان يلزم حكايتُه إِن كان جملة كذَرَّى حبّاً وتأبَّطَ شَرًّا، فكان ذلك يكسر وزن البيت لأَنه كان يلزمه منه حذفُ ساكن الوتد فتصير متفاعلن إِلى متفاعِلُ، وهذا لا يُجِيزه أَحد، فإِن قلت: فهلا نوَّنته كما تُنوِّن في الشعر الفعل نحو قوله:
مِنْ طَلَلٍ كالأَتْحمِيّ أَنْهَجَنْ
وقوله:
دايَنْتُ أَرْوَى والدُّيُون تُقْضَيَنْ
فكان ذلك يَفِي بوزن البيت لمجيء نون متفاعلن؟ قيل: هذا التنوين إِنما يلحق الفعل في الشعر إِذا كان الفعل قافية، فأَما إِذا لم يكن قافية فإِن أَحداً لا يجيز تنوينه، ولو كان نبايع مهموزاً لكانت نونه وهمزته أَصليتين فكان كعُذافِر، وذلك أَن النون وقعت موقع أَصل يحكم عليها بالأَصلية، والهمزة حَشْو فيجب أَن تكون أَصلاً، فإِن قلت: فلعلها كهمزة حُطائطٍ وجُرائض؟ قيل: ذلك شاذ فلا يَحْسُنُ الحَمْل عليه وصَرْفُ نُبايعٍ، وهو منقول مع ما فيه من التعريف والمِثال، ضرورةٌ، والله أَعلم.

##### Türkçe

**البيعُ**: satın almanın zıddı; ve **البَيْع**: satın alma da (demektir); ve o, **الأَضْداد**’dandır.

Ve **بِعْتُ الشيء**: onu satın aldım; **أَبيعُه** **بَيْعاً** ve **مَبيعاً**; ve o şâzdır, kıyası **مَباعاً**’dır. Ve **الابْتِياعُ**: satın alma. Ve hadiste: “Kişi, kardeşinin talibi üzerine talip olmasın ve kardeşinin satışı üzerine satmasın”; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde ve Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki: “Kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözündeki nehiy ancak “kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın”dır; nehiy ancak alıcı üzerine vâki olmuştur, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar **بعت الشيء** derler, **اشتريته** mânâsında; Ebû Ubeyd dedi: Hadis için bende bunun dışında bir vech yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine neredeyse girmez; bilinen ancak şudur: kişiye malı karşılığında bir şey verilir de başka bir alıcı gelir, onun üzerine artırır; ve “kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözünde denildi ki: o, kişinin kişiden bir mal satın almasıdır; henüz ikisi makamlarından ayrılmamışken; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, başka bir kişinin, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı alıcıya arz etmesini ve onu ona satmasını nehyetti; çünkü belki, önce satın aldığı malı geri çevirir; çünkü Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkları müddetçe muhayyerlik kıldı; böylece son satıcı, ilk satıcıya satışını ifsat etmiş olur; sonra belki satıcı, satışı bozmayı seçer de satıcıya ve alım-satım yapana satışını ifsat eder; dedi: Alım-satım yapanlar alım-satımı akdetmeden önce, her ne kadar pazarlık etmiş olsalar da, bir kişiyi nehyetmem; ve makamlarından, alım-satımı yaptıkları yerden ayrıldıktan sonra da, alım-satım yapanlardan hangisi isterse satmaktan (nehyetmem); çünkü bu, kardeşinin satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin; dedi: Bu, “alım-satım yapan iki kişi, ayrılmadıkça muhayyerdir” hadisine muvafıktır; kişi, bu hâlde kardeşinin satışı üzerine birine satarsa, bu husustaki hadisi bilerek Allah’a isyan etmiş olur; ve satış lâzımdır, bozulmaz. Ezherî dedi: Satıcı ve alıcı, kardeşinin satışı üzerine sattığında yahut kardeşinin satın alışı üzerine satın aldığında, günahta eşittir; çünkü ikisinden her birine satıcı ismi lâzım gelir; alıcı da olsa satıcı da olsa; ve her biri bundan nehyedilmiştir; Şâfiî dedi: Satın alma akdinden önce ikisi eşittir; satış akdini yaptıklarında ise ikisi **متبايعان**’dır; ve akidden önce pazarlık hâlinde iken **بَيِّعَيْنِ** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar; Ezherî dedi: Ebû Hanîfe ve onun gibileri için delil getirenlerden bazısı, “akidden sonra alım-satım yapanlar için muhayyerlik yoktur” sözlerini, “ikisi, satış akdini yapmadan önce pazarlık eden iken **متبايعين** diye adlandırılır” diye te’vil etti; ve buna, Şemmâh’ın bir yay satan adam hakkında sözünü delil getirdi:
فوافَى بها بعضَ المَواسِم، فانْبَرَى
لَها بَيِّع، يُغْلِي لها السَّوْمَ، رائزُ
Dedi: Onu **بَيِّعاً** diye adlandırdı, hâlbuki o pazarlık edendi; Ezherî dedi: Bu, vehim ve temvîhtir; bu delil getirenin te’vil ettiğini iki şey reddeder: birincisi, Şemmâh bu şiiri, ikisi arasında satış bağlandıktan ve alım-satımı yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra söyledi; onu bundan sonra **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيِّعاً** diye adlandırmazdı; ve **البيّع** ile satın alanı kastetti; ve bu, pazarlık edenleri, aralarında satış bağlanmamışken **بيعين** yapan kimse için hüccet olmaz; ikinci mânâ: onun te’vilini reddeden, İbn Ömer’in haberinin siyakında olan şeydir, Allah onlardan razı olsun: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle dediği: “**البَيِّعانِ** ayrılmadıkça muhayyerdir; ancak birisi arkadaşını muhayyer kılarsa; ona ‘seç’ derse, ayrılmasalar da satış vâcip olur”; görmüyor musun, satışı iki şeyden biriyle bağlanır kıldı: birincisi, alım-satımı yaptıkları yerden ayrılmaları; diğeri, birinin arkadaşını muhayyer kılması? Ve muhayyer kılmanın mânâsı, ancak satışın bağlanmasından sonradır; İbnü’l-Esîr, “Sizden biri kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözünde dedi: onda iki söz vardır: birincisi, iki akit yapan, akit meclisinde iken bir talip, satıcıyı akdi feshetmeye rağbet ettirmek için malı daha fazla bedelle isterse, bu haramdır; çünkü başkasına zarar vermedir; fakat mün‘akiddir; çünkü nehy ile bizzat satış kastedilmiş değildir; zira onda bir bozukluk yoktur; ikincisi, alıcıyı feshe rağbet ettirmektir: ondan daha iyi bir malı, onun bedelinin misliyle yahut o bedelden daha aşağısıyla arz etmek; bu, nehiyde birincisi gibidir; ister ikisi satılan üzerinde akit yapmış olsunlar, ister pazarlık etmiş ve bağlanmaya yaklaşmış olsunlar ve akitten başka bir şey kalmamış olsun; birinciye göre satış, satın alma mânâsınadır; **بعت الشيء** dersin, **اشتريته** mânâsında; ve bu, Ebû Ubeyd’in tercihidir; ikinciye göre satış, zâhiri üzerinedir; Ferazdak dedi:
إِنَّ الشَّبابَ لَرابِحٌ مَن باعَه،
والشيْبُ ليس لبائِعيه تِجارُ
Yani: onu satın alan. Ve şey, **مَبيع** ve **مَبْيُوع**’dur; **مَخيط** ve **مَخْيُوط** gibi, eksiltme ve tamamlama üzere. Halîl dedi: **مَبِيع**’den hazfedilen, **مفعول**’ün vâvıdır; çünkü o zâiddir ve hazfe daha lâyıktır. Ahfeş dedi: hazfedilen fiilin aynıdır; çünkü onlar yâ’yı sâkin kılınca, onun harekesini kendinden önceki harf üzerine attılar da o dammelendi; sonra, ondan sonraki yâ için dammeden kesreye bedel yaptılar; sonra yâ hazfedildi ve vâv, kesre sebebiyle **مِيزان**’ın vâvının yâ’ya dönmesi gibi yâ’ya döndü. Mâzenî dedi: iki söz de güzeldir; Ahfeş’in sözü daha kıyasîdir. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: **البيع** Arapların كلامında **حروف الأَضداد**’dandır. “Falan sattı” denir, satın aldığı zaman da, başkasından sattığı zaman da; ve Tarafe’nin sözünü inşâd etti:
ويأْتِيك بالأنباء مَن لم تَبِعْ له
نَباتاً، ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ
Kastetti: kendisine azık satın almadığın kimse. Ve **البِياعةُ**: meta; ve **الابْتِياعُ**: satın alma. Ve dersin: **بِيعَ الشيء** (faili adlandırılmadan); istersen bâ’yı kesreli yaparsın, istersen dammeli yaparsın; onlardan kimi yâ’yı vâv’a çevirir de “**بُوع الشيء**” der; ve söz, **كِيلَ** ve **قِيلَ** ve benzerlerinde de böyledir. Ve onu, şeyi, ve onu ondan, ikisinde de **بَيْعاً** ile sattı; dedi:
إِذا الثُّرَيّا طَلَعَتْ عِشاء،
فَبِعْ لراعِي غَنَمٍ كِساء
Ve **ابْتاعَ الشيءَ**: onu satın aldı; ve **أَباعه**: onu satışa arz etti; Hemdânî dedi:
فَرَضِيتُ آلاء الكُمَيْتِ، فَمَنْ يُبِعْ
فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ
Yani: satışa arz edilmiş (kimse) değildir; ve **آلاؤُه**: güzel hasletleridir; ve **أَفلاء الكميت** diye de rivayet edilir. Ve **بايَعَه مُبايعة وبِياعاً**: onu satışla karşılaştırdı; Cünâde b. Âmir dedi:
فإِنْ أَكُ نائِياً عنه، فإِنِّي
سُرِرْتُ بأَنَّه غُبِنَ البِياعا
Ve Kays b. Zerîh dedi:
كمغْبُونٍ يَعَضُّ على يَدَيْهِ،
تَبَيَّنَ غَبْنُه بعدَ البِياع
Ve **اسْتَبَعْتُه الشيء**: yani ondan, onu bana satmasını istedim.

Ve denir: o, satıştan **البِيعة** bakımından güzeldir; **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi. İbn Ömer’in hadisinde, Allah onlardan razı olsun: onun sabahleyin çıktığı, bir **سَقَّاط**’a ve bir **صاحِب بِيعةٍ**’ye uğramadığı, ancak ona selâm verdiği (rivayet edilmiştir); **البِيعةُ**, kesre ile, satıştan: hâl; **الرِّكبة** ve **القِعْدة** gibi.

Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcı; ve onun cemi, Kurâ‘a göre **باعةٌ**’dır; ve benzeri **عَيِّلٌ** ve **عالةٌ**, ve **سيّد** ve **سادةٌ**’dır. İbn Sîde dedi: Bende, bunun hepsi ancak fâilin cemidir; **فيْعِل**’e gelince, onun cemi vâv ve nûn iledir. Ve satıcı ile alıcıdan her biri **بائع** ve **بَيِّع**’dir. Bazıları bu hadisi şöyle rivayet etti: “**المُتبايِعانِ** ayrılmadıkça muhayyerdir.” Ve **البَيْعُ**: satılanın ismidir; Sahr el-Gayy dedi:
فأَقْبَلَ منه طِوالُ الذُّرى،
كأَنَّ عليهِنَّ بَيْعاً جَزِيفا
Bir bulutu vasfeder; ve cem‘i **بُيُوع**’dur.

Ve **البِياعاتُ**: ticarette kendileriyle alım-satım yapılan şeylerdir.

Ve adam **بَيُوعٌ**: satışı iyi (olan); ve **بَيَّاع**: çok olanı; ve **بَيِّعٌ** **كبَيُوعٍ**; ve cem‘i **بَيِّعون**’dur, kırılmaz; ve müennesi **بَيِّعة**’dir, cem‘i **بَيِّعاتٌ**’tır, kırılmaz; Sîbeveyh bunu nakletti. Mufaddal ed-Dabbî dedi: “Falan, falanın satışı üzerine sattı” denir; ve o, eski bir meseldir; Araplar onu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için darbeder; murad ettiğine zafere erince “falan, falanın satışı üzerine sattı” denir; ve benzeri: “falan, falanın tozunu yardı.” Başkası dedi: “Falan, senin satışın üzerine sattı” denir; yani menzile ve yücelikte senin makamında durdu; ve “senin satışın üzerine kimse satmadı” denir; yani kimse sana denk olmadı. Ve Yezîd b. Muâviye, Allah ondan razı olsun, Ümm Miskîn bint Amr ile Ümm Hâşim üzerine evlendi
(* “على أم هاشم” sözü, Kâmûs şârihinin ibaresidir: Ebû Hâşim’in kızı Ümm Hâlid üzerine; sonra şiirde dedi ki: “Sana ne oluyor Ümm Hâlid”.)
ve ona dedi:
ما لَكِ أُمَّ هاشِمٍ تُبَكِّينْ؟
مِن قَدَرٍ حَلَّ بكم تَضِجِّينْ؟
باعَتْ على بَيْعِك أُمُ مِسْكِينْ،
مَيْمُونةً من نِسْوةٍ ميامِينْ

Ve hadiste: “Bir satış içinde iki satıştan nehyetti”; ve o, şöyle demendir: “Bu elbiseyi sana peşin on’a sattım, veresiye on beş’e (sattım)”; câiz olmaz; çünkü akdin üzerine vâki olması için hangisinin, seçeceği bedel olduğunu bilmez. Ve suretlerinden: “Bunu sana yirmiye sattım; şu şartla ki sen de elbiseni bana on’a satacaksın” demendir; içindeki şart sebebiyle sahih olmaz; ve çünkü onun düşmesiyle bedelin bir kısmı düşer de kalan meçhul olur. Ve “satış ve şart”tan ve “satış ve selef”ten nehyedilmiştir; ve bunlar, bu iki vechtir. Ama **المُزارعة** hadîsinde vârid olan: “arazinin **بَيْع**’inden nehyetti”; İbnü’l-Esîr dedi: yani onun kirasından. Başka bir hadiste: “Onu satmayın” yani “onu kiraya vermeyin”.

Ve **البَيْعةُ**: satışın îcâbı ve **المُبايعةِ** ve itaat üzerine tokalaşmadır. Ve **البَيْعةُ**: **المُبايعةُ** ve itaattir. Ve onlar iş üzerine **تبايَعُوا**: “üzerine tokalaştılar” demen gibi; ve onun üzerine **بايَعه** **مُبايَعة**: onunla ahitleşti. Ve onu, satıştan ve **البَيْعة**’den ikisiyle de **بايَعْتُه**; ve **التَّبايُع** bunun gibidir. Hadiste: onun dediği (rivayet edilmiştir): “İslâm üzerine benimle **تُبايِعُوني** (biat etmez misiniz)?”; o, **المُعاقَدةِ** ve **المُعاهَدةِ**’den ibaredir; sanki ikisinden her biri, arkadaşından yanındaki şeyi sattı ve ona nefsinin hâlisini, itaatini ve işinin iç yüzünü verdi; ve onun zikri hadiste tekrar etmiştir.

Ve **البِيعةُ**: kesre ile: Hristiyanların kilisesi; ve denildi: Yahudilerin kilisesi; ve cem‘i **بِيَعٌ**’dır; ve o, Allah Teâlâ’nın sözü: “Ve **بِيَعٌ** ve salavât ve mescidler”; Ezherî dedi: Eğer bir söyleyen derse: Allah, yıkılmasını nasıl fesattan kıldı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap-ı azîz, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshiyle geldi? Buna cevap: **البِيَعَ** ve **الصَّوامعَ**, onlar için, kendilerine emrolundukları üzere dosdoğru oldukları, değiştirmeyen ve dönüştürmeyen iken ibadet yerleriydi; Allah, cellet senâuhu, haber verdi ki, eğer O’nun, bazı insanlarla bazı insanları fesattan defetmesi olmasaydı, her zaman, din ve itaat ehlinden her fırkanın ibadet yerleri yıkılırdı; mescidlere göre **البِيَعِ**’in zikriyle başladı; çünkü Benî İsrâîl peygamberlerinin ve ümmetlerinin önceki salavâtı, Furkân’ın inişinden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce, onların içinde idi; mescidler ise onlardan sonra ihdas edildi ve bu isimle adlandırıldı; bu mânâ için, cellet senâuhu, daha eski olanın zikriyle başladı ve daha yeni olanın zikrini sona bıraktı.

Ve **نُبايِعُ**, hemzesiz: bir yerdir; Ebû Züeyb dedi:
وكأَنَّها بالجِزْع جِزعِ نُبايعٍ،
وأُولاتِ ذي العَرْجاء، نَهْبٌ مُجْمَعُ
İbn Cinnî dedi: o, nakledilmiş bir fiildir; vezni **نُفاعِلُ**’dür; **نُضارِبُ** ve benzeri gibi; ancak o, zamirinden soyutlanmış olarak onunla adlandırıldı; bu yüzden i‘rab edildi ve hikâye edilmedi. Eğer onda zamiri olsaydı, bu yerde vâki olmazdı; çünkü cümle ise, **ذَرَّى حبّاً** ve **تأبَّطَ شَرًّا** gibi, onun hikâyesi lâzım gelirdi; böylece bu, beytin veznini kırardı; çünkü ondan, vetedin sâkininin hazfi lâzım gelirdi de **متفاعلن**’den **متفاعِلُ**’e dönerdi; ve bunu kimse câiz görmez. Dersen: Öyleyse, fiili şiirde tenvinlediğin gibi, onu niçin tenvinlemedin; şu sözü gibi:
مِنْ طَلَلٍ كالأَتْحمِيّ أَنْهَجَنْ
ve şu sözü:
دايَنْتُ أَرْوَى والدُّيُون تُقْضَيَنْ
Böylece **متفاعلن**’in nûnu gelmesiyle beytin veznini tamamlardı? Denildi: Bu tenvin, şiirde fiile ancak fiil kafiye olduğunda ilişir; kafiye değilse, hiç kimse onun tenvinini câiz görmez. Eğer **نبايع** hemzeli olsaydı, onun nûnu ve hemzesi aslî olurdu; böylece **عُذافِر** gibi olurdu; çünkü nûn, aslın yerine vâki oldu; aslîliğine hükmedilir; hemze de haşvdır; asl olması gerekir. Dersen: Belki o, **حُطائطٍ** ve **جُرائض**’ın hemzesi gibidir? Denildi: Bu şâzdır; ona hamletmek ve **نُبايعٍ**’in sarfı güzel olmaz; ve o, nakledilmiş olmakla beraber, içindeki tarif ve misal ile, zarurettir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ي ع * * بَاعَ * الشيء يبيعه * بَيْعَاً * و * مَبِيعاً * شراه وهو شاذ وقياسه * مَبَاعاً * و * باعَهُ * أيضا اشتراه فهو من الأضداد وفي الحديث ﴿لا يخطب الرجل على خطبة أخيه ولا يبيع على بيع أخيه﴾ أي لا يشتر على شراء أخيه فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع والشيء * مَبِيعٌ * و * مَبْيُوعٌ * مثل مخيط زمخيوط ويقال للبائع والمشتري * بَيَعانِ * بتشديد الياء و * أبَاعَ * الشيء عرضه للبيع و * الابْتِياعُ * الاشتراء ويقال * بِيَعَ * الشيء على ما لم يسم فاعله بكسر الباء ومنهم من يقلب الياء واوا فيقول * بُوعَ * الشيء وكذا تقول في كيل وقيل وأشباههما و * بايَعَهُ * من البيع والبيعة جميعا و * تبايَعَا * مثله و * استباعَهُ * الشيء سأله أن يبيعه منه و * البِيَعَةُ * كنيسة للنصارى

##### Türkçe

* **ب ي ع** * * **بَاعَ** * şey’i onu satar * **بَيْعَاً** * ve * **مَبِيعاً** *; onu satın aldı; bu şâzdır, kıyası ise * **مَبَاعاً** *dır. Ve * **باعَهُ** * da: onu satın aldı; o hâlde o, ezdâddandır. Hadiste: ﴿لا يخطب الرجل على خطبة أخيه ولا يبيع على بيع أخيه﴾ yani: kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; çünkü nehiy, satıcı üzerine değil, ancak alıcı üzerine vâki olmuştur. Ve şey * **مَبِيعٌ** * ve * **مَبْيُوعٌ** *dur; tıpkı مخيط زمخيوط gibi. Ve satıcıya ve alıcıya * **بَيَعانِ** * denir; yâ’nın şeddelenmesiyle. Ve * **أبَاعَ** * şey’i: onu satışa arz etti. Ve * **الابْتِياعُ** *: satın almadır. Ve denir ki: * **بِيَعَ** * şey, faili adlandırılmamış olarak; bâ’nın kesresiyle. Onlardan kimi yâ’yı vâv’a çevirir de şöyle der: * **بُوعَ** * şey. Ve aynı şekilde كيل ve قيل ve benzerlerinde de dersin. Ve * **بايَعَهُ** *: satıştan ve biatten, ikisinden de. Ve * **تبايَعَا** *: onun gibidir. Ve * **استباعَهُ** * şey’i: ondan onu kendisine satmasını istedi. Ve * **البِيَعَةُ** *: Hristiyanlara ait kilisedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

باعه يبيعه بيعا ومبيعا، وهو شاذ والقياس مباعا، إذا باعه وإذا اشتراه، ضد. قال أبو عبيد: البيع: من حروف الأضداد في كلام العرب، يقال: باع فلان، إذا اشترى، وباع من غيره، وأنشد قول طرفة:
  ويأتيك بالأخبار من لم تبع لهبتاتا ولم تضرب له وقت موعد أي من لم تشتر له. قلت: ومنه قول الفرزدق أيضا:
  إن الشباب لرابح من باعه                      والشيب ليس لبائعيه تجار أي من اشتراه. وقال غيره:
  إذا الثريا طلعت عشاء
  فبع لراعي غنم كساء أي اشتر له. وفي الحديث: لا يخطب الرجل على خطبة أخيه، ولا يبع على بيع أخيه.

  قال ابن الأثير: فيه قولان: أحدهما إذا كان المتعاقدان في مجلس العقد فطلب السلعة بأكثر من الثمن ليرغب البائع في فسخ العقد فهو محرم، لأنه إضرار بالغير، ولكنه منعقد لأن نفس البيع غير مقصود بالنهي، فإنه لا خلل فيه. الثاني أن يرغب المشتري في الفسخ بعرض سلعة أجود منها بمثل ثمنها، أو مثلها بدون ذلك الثمن، فإنه مثل الأول في النهي، وسواء كانا قد تعاقدا على المبيع، أو تساوما وقاربا الانعقاد ولم يبق إلا العقد. فعلى الأول يكون البيع بمعنى الشراء، تقول: بعت الشيء بمعنى اشتريته، وهو اختيار أبي عبيد، وعلى الثاني يكون البيع على ظاهره. قلت: وقال أبو عبيد: وليس عندي للحديث وجه غير هذا، أي إنما وقع النهي على المشتري لا على البائع. قال: وكان أبو عبيدة وأبو زيد وغيرهما من أهل العلم يقولون ذلك.
 وقال الأزهري: البائع والمشتري سواء في الإثم إذا باع على بيع أخيه أو اشترى على شراء أخيه، لأن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع، مشتريا كان أو بائعا، وكل منهي عن ذلك.
 وهو مبيع ومبيوع، مثل مخيط ومخيوط، على النقص والإتمام.
 قال الخليل: الذي حذف من مبيع واو مفعول، لأنها زائدة، وهي أولى بالحدف.
 وقال الأخفش: المحذوفة عين الفعل، لأنهم لما سكنوا الياء ألقوا حركتها على الحرف الذي قبلها فانضمت، ثم أبدلوا من الضمة كسرة الياء التي بعدها، ثم حذفت الياء وانقلبت الواو ياء كما انقلبت واو ميزان للكسرة. قال المازني: كلا القولين حسن، وقول الأخفش أقيس.
 ومن المجاز: باعه من السلطان، إذا سعى به إليه ووشى به، وهو أي كل من البائع والمشتري بائع، ج: باعة، وهو قول ابن سيده. وقال كراع: باعة جمع بيع، كعيل وعالة، وسيد وسادة.
 قال ابن سيده: وعندي أن كل ذلك إنما هو جمع فاعل، فأما فيعل فجمعه بالواو والنون.
 وفي العباب: وسرق أعرابي إبلا فأدخلها السوق فقالوا له: من أين لك هذه الإبل? فقال:
  تسألني الـبـاعة أين دارهـا
  إذ زعزعوها فسمت أبصارها
  فقلت رجلي ويدي قرارهـا
  كل نجار إبـل نـجـارهـا
  وكل نار العالمـين نـارهـا قلت: والبيت الأخير مثل للعرب، وقد تقدم ذكره مفصلا في ن ج ر.والبياعة بالكسر: السلعة، تقول: ما أرخص هذه البياعة. ج: بياعات وهي الأشياء التي يتبايع بها، قاله الليث.
 والبيع كسيد: البائع والمشتري ومنه الحديث: البيعان بالخيار ما لم يتفرقا وفي رواية: حتى يتفرقا. وفي حديث آخر: أنه صلى الله عليه وسلم اشترى من أعرابي حمل خبط، فلما وجب البيع قال له: اختر، فقال له الأعرابي: عمرك الله بيعا وانتصابه على التمييز.
 والبيع في قول الشماخ يصيف قوسا، كما في العباب، وفي اللسان: في رجل باع قوسا:
  فوافى بها أهل المواسم فانبرىله بيع يغلى بها السوم رائز

  هو المساوم لا البائع ولا المشتري. قلت: وقول الشماخ حجة لأبي حنيفة رحمه الله، حيث يقول: لا خيار للمتبايعين بعد العقد، لأنهما يسميان متبايعين، وهما متساومان قبل عقدهما البيع.
 وقال الشافعي رضي الله عنه: هما متساومان قبل عقد الشراء فإذا عقد البيع فهما متبايعان، ولا يسميان بيعين ولا متبايعين وهما في السوم قبل العقد. وقد رد الأزهري على المحتج ببيت الشماخ بما هو مذكور في التهذيب. ج: بيعاء كعنباء وأبيعاء وباعة، الأخير قول كراع، كما تقدم. وابن البيع هو الحاكم أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد النيسابوري، ويقال له أيضا: ابن البياع، وهكذا يقوله شيخ الإسلام الهروي إذا روى عنه، وكذا قاله عبد الغني بن سعيد في روايته عنه بالإجازة، كذا في التبصير. ومن المجاز: باع فلان على بيعه وحل بواديه، إذا قام مقامه في المنزلة والرفعة. وقال المفضل الضبي: هو مثل قديم تضربه العرب للرجل الذي يخاصم رجلا ويطالبه بالغلبة فإذا ظفر به وانتزع ما كان يطالبه به قيل: باع فلان على بيع فلان، ومثله: شق فلان غبار فلان. ويقال: ما باع على بيعك أحد، أي لم يساوك أحد.
 وتزوج يزيد بن معاوية أم مسكين بنت عمر بن عاصم بن عمر بن الخطاب - رضي الله عن عمر - على أم خالد بنت أبي هاشم فقال يخاطبها:
  مالك أم خالد تبكين
  من قدر حل بكم تضجين
  باعت على بيعك أم مسكين
  ميمونة من نسوة ميامين ومن المجاز أيضا: امرأة بائع، أي نافقة، لجمالها. قال الزمخشري: كأنها تبيع نفسها كناقة تاجرة. وتقول: بيع الشيء على ما لم يسم فاعله، وقد تضم باؤه فيقال: بوع، بقلب الياء واوا، وكذلك القول في كيل، وقيل، وأشباههما. وفي التهذيب: قال بعض أهل العربية: يقال: إن رباع بني فلان قد بعن. من البيع، وقد بعن، من البوع، فضموا الباء في البوع وكسروها في البيع، للفرق بين الفاعل والمفعول، ألا ترى أنك تقول: رأيت إماء بعن متاعا، إذا كن بائعات، ثم تقول: رأيت إماء بعن: إذا كن مبيعات، وإنما يبين الفاعل من المفعول باختلاف الحركات، وكذلك من البوع.
 والبيعة، بالكسر: متعبد النصارى، وقيل كنيسة اليهود، ج: بيع، كعنب. قال لقيط ابن معبد:
  تامت فؤادي بذات الخال خرعبةمرت تريد بذات العذبة البيعا والبيعة: هيئة البيع، كالجلسة والركبة: يقال: إنه لحسن البيعة. ومنه حديث ابن عمر أنه كان يغدو فلا يمر بسقاط ولا صاحب بيعة إلا سلم عليه. وأبعته إباعة: عرضته للبيع قال الأجدع بن مالك بن أمية الهمداني:
  ورضيت آلاء الكميت فمن يبع                      فرسا فليس جوادنا بمـبـاع أي ليس بمعرض للبيع. وآلاؤه: خصاله الجميلة. ويروى: أفلاء الكميت.

  وابتاعه: اشتراه يقال: هذا الشيء مبتاعي، أي اشتريته بمالي، وقد استعمله المصريون في كلامهم كثيرا، فيحذفون الميم. ومنهم من أفرط فجمع فقال: بتوعي، وهو غلط، وإنما نبهت على ذلك لأن كثيرا من الناس لا يعرف ما أصل هذا الكلام. والتبايع: المبايعة، من البيع والبيعة جميعا، فمن البيع الحديث المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا ومن البيعة قولهم: تبايعوا على الأمر، كقولك: أصفقوا عليه. والمبايعة والتبايع عبارة عن المعاقدة والمعاهدة، كأن كل واحد منهما باع ما عنده من صاحبه وأعطاه خالصة نفسه وطاعته ودخيلة أمره، وقد تكرر ذكرها في الحديث.
 واستباعه الشيء: سأله أن يبيعه منه. وقال ابن عباد: انباع الشيء: نفق وراج، وكأنه مطاوع لباعه. وأبو الفرج علي بن محمد الخوارزمي البياعي المحدث، مشددا، روى عن أبي سعد بن السمعاني، وكذا مجد الدين علي بن الحسين البياعي الخوارزمي، حدث بشرح السنة في سنة مائتين واثنين عن أبي المعالي محمد الزاهدي سماعا، عن لفظ محيي السنة البغوي، قرأه عليه، عن عاصم بن صالح، كذا في التبصير. ومما يستدرك عليه: بايعه مبايعة وبياعا: عارضه بالبيع. قال جنادة بن عامر:
  فإن أك نائيا عنه فإنـي                      سررت بأنه غبن البياعا وقال قيس بن ذريح:
  كمغبون يعض على يديه                      تبين غبنه بعد الـبـياع والبيع: اسم المبيع، قال صخر الغي يصف سحابا:
  فأقبل منه طوال الذرا                      كأن عليهن بيعا جزيفا طوال الذرا، أي مشرفات في السماء. وبيعا جزيفا، أي اشتري جزافا، فأخذ بغير حساب، من الكثرة، يعني السحاب. والجمع: بيوع. ورجل بيوع، كصبور: جيد البيع، وبياع: كثيره، وبيع كبيوع، والجمع بيعون. ولا يكسر، والأنثى بيعة، والجمع بيعات، ولا يكسر، حكاه سيبويه. وبيع الأرض: كراؤها، وقد نهي عنه في الحديث. والبيعة: الصفقة على إيجاب البيع وعلى المبايعة والطاعة. وبايعه عليه مبايعة: عاهده. ونبايع، بغير همز: موضع. قال أبو ذؤيب:
  فكأنها بالجزع جـزع نـبـايع                      وألات ذي العرجاء نهب مجمع قال ابن جنى: هو فعل منقول وزنه نفاعل، كنضارب ونحوه، إلا أنه سمي به مجردا من ضميره، فلذلك أعرب، ولم يحك، ولو كان فيه ضميره لم يقع في هذا الموضع، لأنه كان يلزم حكايته إن كان جملة، كذرى حبا، وتأبط شرا، فكان ذلك يكسر وزن البيت.
 قلت: وسيأتي للمصنف في ن ب ع، فإنه جعل النون أصلية. وقد سموا بياعا، كشداد.
 وعروة بن شييم بن البياع الكناني: أحد رؤساء المصريين الذين ساروا إلى عثمان، رضي الله عنه. ومن المجاز: باع دنياه بآخرته، أي اشتراها، نقله الزمخشري.
 وبياع الطعام: لقب أبي جعفر محمد بن غالب بن حرب الضبي.

##### Türkçe

**باعه** satıyor, **يبيعه** satar; **بيعا** ve **مبيعا** (olarak); bu şâzdır, kıyas ise **مباعا**’dır; onu sattığında ve onu satın aldığında; zıddır. Ebû Ubeyd dedi: **البيع**: Arapların sözünde zıtlar harflerindendir; “falanca **باع** etti” denir, satın aldığında; ve başkasından sattı. Ve Tarafe’nin sözünü inşâd etti:
  Ve sana haberleri getirir, kendisine kesinlikle satmadığın ve kendisine vaad vakti için vurmadığın kimse; yani kendisine satın almadığın. Dedim: Ve ondan, Ferazdak’ın sözü de:
  Şüphesiz gençlik, onu satan için kârlıdır                      ve ihtiyarlık, onu satanlar için tüccar değildir; yani onu satın alan için. Ve başkası dedi:
  Süreyya akşamleyin doğduğunda
  O hâlde bir koyun çobanına bir elbise sat; yani ona satın al. Ve hadiste: “Kişi, kardeşinin talibi üzerine talip olmaz; kardeşinin satışı üzerine de satmaz.”

  İbnü’l-Esîr dedi: Onda iki söz vardır: birincisi, iki akid yapan akid meclisinde iken, satıcının akdi bozmasına rağbet etsin diye malı bedelden daha fazla ile talep ederse, bu haramdır; çünkü başkasına zarar vermedir; fakat akid kurulmuştur, çünkü nehy ile bizzat satış kastedilmiş değildir; zira onda bir bozukluk yoktur. İkincisi, alıcı, ondan daha iyi bir malı onun bedelinin misliyle, yahut onun mislini o bedelden daha aşağı ile arz ederek feshe rağbet ettirirse; bu, nehyde birincisi gibidir; ister satılan üzerinde akitleşmiş olsunlar, ister pazarlık etmiş ve akdin kurulmasına yaklaşmış olsunlar ve akidden başka bir şey kalmamış olsun. Birinciye göre **البيع** satın alma mânâsındadır; “şeyi **بعت** ettim” dersin, “onu satın aldım” mânâsında; bu Ebû Ubeyd’in tercihidir. İkinciye göre ise **البيع** zâhirine göredir. Dedim: Ebû Ubeyd dedi: Hadis için bende bundan başka bir vecih yoktur; yani nehy ancak alıcı üzerine vâki olmuştur, satıcı üzerine değil. Dedi: Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları bunu söylerdi.
 Ve Ezherî dedi: Satıcı ile alıcı, kardeşinin satışı üzerine sattığında yahut kardeşinin satın alışı üzerine satın aldığında, günah bakımından eşittir; çünkü ikisinden her birine satıcı adı lâzım gelir; ister alıcı olsun ister satıcı; ve her biri bundan nehyolunmuştur.
 Ve o, **مبيع** ve **مبيوع**’dur; **مخيط** ve **مخيوط** gibi; eksiltme ve tamamlama üzere.
 Halîl dedi: **مبيع**’den hazfedilen, **مفعول**’ün vâv’ıdır; çünkü o zâiddir; ve hazfe daha lâyıktır.
 Ahfeş dedi: Hazfedilen fiilin aynıdır; çünkü onlar yâ’yı sâkin kılınca, onun harekesini kendisinden önceki harf üzerine attılar da o dammelendi; sonra dammeden, kendisinden sonraki yâ’nın kesresini ibdâl ettiler; sonra yâ hazfedildi ve vâv, **ميزان**’ın vâv’ının kesre sebebiyle yâ’ya dönmesi gibi yâ’ya döndü. Mâzenî dedi: İki söz de güzeldir; Ahfeş’in sözü daha kıyasîdir.
 Mecazdandır: **باعه من السلطان**; yani onu ona doğru koşturdu ve onu ona gammazladı; ve o—yani satıcı ile alıcıdan her biri—satıcıdır; cemi: **باعة**; bu İbn Sîde’nin sözüdür. Kurâ‘ dedi: **باعة**, **بيع**’in cemidir; **عيل** ve **عالة** gibi; **سيد** ve **سادة** gibi.
 İbn Sîde dedi: Bende, bütün bunlar ancak **فاعل**’in cemidir; أما **فيعل** ise, onun cemi vâv ve nûn iledir.
 Ve **العباب**’da: Bir bedevî develer çaldı da onları pazara soktu; ona dediler: “Bu develer nereden sana?” Dedi ki:
  **الـبـاعة** bana sorar, neresi onun evi
  Onu sarsınca da gözleri yükseldi
  Dedim: ayağım ve elim onun kararıdır
  Her deve marangozunun devesi onun marangozluğudur
  Ve âlemlerin her ateşi onun ateşidir. Dedim: Son beyit Araplar için bir meseldir; ve onun zikri **ن ج ر**’de mufassal olarak geçmişti. Ve **البياعة** (kesre ile): meta; dersin: “Bu **البياعة** ne kadar ucuz!” Cemi: **بياعات**; ve o, kendisiyle alışveriş yapılan şeylerdir; bunu Leys söyledi.
 Ve **البيع** **سيد** gibi: satıcı ve alıcı; ve ondan hadis: “İki **البيعان**, ayrılmadıkça muhayyerdir.” Bir rivayette: “ta ki ayrılıncaya kadar.” Ve başka bir hadiste: O—sallallahu aleyhi ve sellem—bir bedevîden **حمل خبط** satın aldı; satış vâcip olunca ona dedi: “Seç!” Bedevî ona dedi: “Allah sana ömür versin, **بيعا**”; ve onun nasbı temyiz üzerinedir.
 Ve Şemmâh’ın sözünde **البيع**, **العباب**’da olduğu üzere, bir yayı yazlatır; ve **اللسان**’da: bir adam hakkında, bir yayı sattı:
  Onunla mevsim ehline vardı da atıldı; ona bir **بيع** vardır, onunla pazarlık fiyatı yükseltir, yoklayan

  O, pazarlık edendir; satıcı da değildir, alıcı da değildir. Dedim: Şemmâh’ın sözü, Ebû Hanîfe—Allah ona rahmet etsin—için hüccettir; zira der ki: Akidden sonra iki alışveriş eden için muhayyerlik yoktur; çünkü onlara **متبايعين** denir; hâlbuki onlar, satış akdini akdetmeden önce **متساومان**’dır.
 Şâfiî—Allah ondan razı olsun—dedi: Satın alma akdinden önce ikisi **متساومان**’dır; satış akdini akdettiklerinde ise ikisi **متبايعان**’dır; ve akidden önce pazarlıkta iken onlara **بيعين** de denmez, **متبايعين** de denmez. Ezherî, Şemmâh beytiyle ihticâc edene, **التهذيب**’de zikredilmiş olanla reddetmiştir. Cemi: **بيعاء** **عنباء** gibi; ve **أبيعاء**; ve **باعة**; sonuncusu Kurâ‘ın sözüdür, geçtiği üzere. Ve **ابن البيع**, hâkim Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah b. Muhammed en-Nîsâbûrî’dir; ona ayrıca **ابن البياع** da denir; ve Heravî Şeyhü’l-İslâm ondan rivayet ettiğinde böyle söyler; Abdülganî b. Saîd de ondan icâzetle rivayetinde bunu söyledi; **التبصير**’de böyle. Mecazdandır: “Falanca, onun **بيع**’i üzerine **باع** etti ve onun vadisine indi”; yani menzile ve yücelikte onun makamına geçti. Mufaddal ed-Dabbî dedi: Bu, eski bir meseldir; Araplar onu, bir adamla çekişen ve ondan galebeyi isteyen adama vururlar; ona galip gelip ondan, kendisinden istediği şeyi çekip alınca: “Falanca, falancanın **بيع**’i üzerine **باع** etti” denir; ve onun misli: “Falanca, falancanın tozunu yardı.” Ve denir: “Senin **بيع**’in üzerine kimse **باع** etmedi”; yani kimse sana denk olmadı.
 Ve Yezîd b. Muâviye, Ömer b. Âsım b. Ömer b. el-Hattâb’ın kızı Ümmü Miskîn ile—Ömer’den Allah razı olsun—Ebû Hâşim’in kızı Ümmü Hâlid üzerine evlendi; ona hitap ederek dedi ki:
  Nedir sana, ey Ümmü Hâlid, ağlıyorsun
  Size inen bir kaderden feryat ediyorsunuz
  Ümmü Miskîn, senin **بيع**’in üzerine **باعت** etti
  Mübarek kadınlardan mübarek olan. Mecazdandır ayrıca: **امرأة بائع**; yani revaçlı; güzelliği sebebiyle. Zemahşerî dedi: Sanki kendisini, tüccar bir dişi deve gibi satıyor. Ve dersin: Şey **بيع** edildi, faili isimlendirilmeden; ve onun bâ’sı dammelenebilir de **بوع** denir; yâ’yı vâv’a çevirerek; ve **كيل** ve **قيل** ve benzerleri hakkında söz de böyledir. Ve **التهذيب**’de: Arapçadan bazıları dedi: “Falancaların evleri **بعن** etti” denir; **البيع**’den; ve **بعن** etti; **البوع**’dan; böylece **البوع**’da bâ’yı dammelediler, **البيع**’de onu kesrelediler; fâil ile mef‘ûlü ayırmak için. Görmez misin ki sen: “Meta satan cariyeler gördüm” dersin, **بعن**; yani satıcılar olduklarında; sonra dersin: “Cariye gördüm, **بعن**”; yani satılmış olduklarında. Ancak fâil, mef‘ûlden harekelerin ihtilâfıyla ayırt edilir; **البوع**’dan da böyledir.
 Ve **البيعة** (kesre ile): Hristiyanların ibadetgâhı; ve “Yahudilerin kilisesi” denildi. Cemi: **بيع**, **عنب** gibi. Lekît b. Ma‘bed dedi:
  Gönlüm, benli **ذات الخال** ile tamam oldu; ürkek bir dişi deve; koşarak gider, **ذات العذبة** ile **البيعا**’yı ister. Ve **البيعة**: satışın heyeti; **الجلسة** ve **الركبة** gibi: “Şüphesiz o, güzel **البيعة** sahibidir” denir. Ve ondan, İbn Ömer hadisi: O sabahleyin giderdi; bir döküntücüye yahut **صاحب بيعة**’ye uğramazdı ki ona selâm vermesin. Ve onu **إباعة** ile **أبعته** ettim: onu satışa arz ettim. Ecdâ‘ b. Mâlik b. Ümeyye el-Hemdânî dedi:
  **الكميت**’in ihsanlarına razı oldum; artık kim bir at satarsa                      bizim cins atımız **بـمـبـاع** değildir; yani satışa arz edilmiş değildir. Ve onun **آلاؤه**: güzel hasletleridir. Ve rivayet olunur: **أفلاء الكميت**.

Ve **ابتاعه**: onu satın aldı; denilir ki: bu şey **مبتاعي**’mdir, yani onu malımla satın aldım. Mısırlılar bunu konuşmalarında çokça kullanmışlardır; böylece **الميم**’i düşürürler. Onlardan kimi de aşırı gidip çoğul yaparak “**بتوعي**” dedi; bu yanlıştır. Ben ancak buna dikkat çektim; çünkü insanların çoğu bu sözün aslının ne olduğunu bilmez. Ve **التبايع**: **المبايعة**’dır; **البيع** ve **البيعة**’nin ikisinden birden. **البيع**’den olan (kısım) şu hadistir: “**المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا**”. **البيعة**’den olan ise onların sözü: “**تبايعوا على الأمر**”, senin “**أصفقوا عليه**” demen gibi. Ve **المبايعة** ile **التبايع**, akitleşme ve ahitleşmeden ibaredir; sanki ikisinden her biri, sahibinden olanı arkadaşına satmış ve ona nefsinin halisliğini, itaatini ve işinin iç yüzünü vermiştir. Hadiste onun zikri tekrar tekrar gelmiştir.

Ve **استباعه الشيء**: ondan onu kendisine satmasını istedi. İbn عباد dedi: **انباع الشيء**: satıldı, revaç buldu; sanki **باعه**’ye mutavaatı (edilgen karşılığı)dır. Ve Ebü’l-Ferec Ali b. Muhammed el-Hârizmî **البياعي** muhaddistir; şeddeli (okunur). Ebû Sa‘d b. es-Sem‘ânî’den rivayet etti. Yine Mecdüddîn Ali b. el-Hüseyn el-Hârizmî **البياعي**; iki yüz iki yılında Ebü’l-Me‘âlî Muhammed ez-Zâhidî’den semâ‘ yoluyla “Şerhu’s-Sünne”yi tahdis etti; Muhyî’s-Sünne el-Beğavî’nin lafzı üzere; onu kendisine okudu; Âsım b. Sâlih’ten. **التبصير**’de böyledir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بايعه مبايعة وبياعا**: ona satışla karşılık verdi (satışta ona muaraza etti). Cünâde b. Âmir dedi:

فإن أك نائيا عنه فإنـي                      سررت بأنه غبن البياعا

Ve Kays b. Zurayh dedi:

كمغبون يعض على يديه                      تبين غبنه بعد الـبـياع

Ve **البيع**: satılanın adıdır. Sahr el-Gayy bir bulutu vasfederek dedi:

فأقبل منه طوال الذرا                      كأن عليهن بيعا جزيفا

**طوال الذرا**: yani gökte yüksekçe (müşrif) olanlar. Ve **بيعا جزيفا**: yani gelişigüzel satın alındı; böylece çokluktan dolayı hesapsız olarak alındı; yani bulut. Çoğulu: **بيوع**. Ve **رجل بيوع**; **صبور** gibi: satışı iyi olan. Ve **بياع**: onun (satışın) çoğu (çok yapan). Ve **بيع**; **بيوع** gibi; çoğulu **بيعون**. Kırılmaz (başka çoğul kalıbına sokulmaz). Dişisi **بيعة**; çoğulu **بيعات**; kırılmaz. Bunu Sîbeveyh nakletti. Ve **بيع الأرض**: onun kiraya verilmesidir; hadiste ondan nehiy gelmiştir. Ve **البيعة**: satışın icabı üzerine ve **المبايعة** ve itaat üzerine yapılan anlaşma (tokalaşma). Ve **بايعه عليه مبايعة**: onun üzerine onunla ahitleşti. Ve **نبايع**; hemzesiz: bir yerdir. Ebû Züeyb dedi:

فكأنها بالجزع جـزع نـبـايع                      وألات ذي العرجاء نهب مجمع

İbn Cinnî dedi: O, nakledilmiş bir fiildir; vezni **نفاعل**’dir; **نضارب** ve benzeri gibi. Ancak onunla, zamirinden soyutlanmış olarak adlandırılmıştır; bu yüzden i‘rablandı ve hikâye edilmedi. Eğer onda zamiri olsaydı bu yerde vaki olmazdı; çünkü eğer cümle ise onun hikâye edilmesi gerekirdi; **كذرى حبا** ve **تأبط شرا** gibi; böylece bu, beytin veznini kırardı.

Dedim: Musannif için **ن ب ع**’da gelecektir; çünkü o, **النون**’u aslî kılmıştır. Ve **بياعا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi.

Ve Urve b. Şeyyîm b. el-**البياع** el-Kinânî: Osman’a, رضي الله عنه, yürüyen Mısırlıların reislerinden biridir. Ve mecazdandır: **باع دنياه بآخرته**; yani onu satın aldı; Zemahşerî onu nakletti.

Ve **بياع الطعام**: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Gâlib b. Harb ed-Dabbî’nin lakabıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَاعَهُ
1 بَاعَهُ باع باعه باعة بائع , (S, Mgh, &c.,) aor. يَبِيعُ, (S, Msb, K,) inf. n. بَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and مَبِيعٌ, (S, Msb, K,) which latter is anomalous, (S,) the regular form being مَبَاعٌ, (S, K,) has two contr. significacations: He sold it: and he bought it: (S, Mgh, Msb, K:) and ↓ اباعهُ is a dial. var. of the same: (IKtt, Msb:) [but app. only in the former sense:] or this last signifies he offered it for sale; or exposed it to sale: (S, K:) and ↓ ابتاعهُ, as well as بَاعَهُ, signifies he bought it. (S, * Mgh, * Msb, K.) The primary signification of بَيْعٌ is The exchanging, or exchange, of property; or the making an exchange with property; as in the phrases بَيْعٌ رَابِحٌ [an exchange of property bringing gain], and بَيْعٌ خَاسِرٌ [an exchange of property occasioning loss]: and this is a proper signification when it relates to real substances: but it is tropically used to signify the making the contract [of sale and purchase]; because this is the means of giving [and obtaining] possession: [though this signification is what is termed حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ, i. e., a sense so common as to be conventionally regarded as proper:] the phrase صَحَّ البَيْعُ, or بَطَلَ, and the like, mean صَفْقَةُ البَيْعِ; [i. e. The contract of sale, or purchase, was valid, or was null;] but the prefixed n. being suppressed, and its complement [alone] used for it, and this being masc., the verb is made masc. (Msb.) بَاعَ [mostly signifies He sold; and] is doubly trans., both by itself and by means of مِنْ prefixed to the second object; (Mgh, Msb;) this prep. being thus used as a corroborative: (Msb:) you say, بَاعَهُ الشَّىْءَ and بَاعَهُ مِنْهُ [He sold to him the thing and He sold it to him]: (Mgh:) and بِعْتُ زَيْدًا الدَّارَ and بِعْتُ مِنْ زَيْدٍ الدَّارَ [I sold to Zeyd the house: (see also an explanation of the phrase اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ: and see بَاعَهُ مِنَ السُّلْطَانِ: to which might be added countless similar instances; for when باع signifies he sold, مِنْ is generally prefixed to the noun or pronoun denoting the person to whom the thing is sold:)] and sometimes لِ is put in the place of مِنْ; so that you say, بِعْتُكَ الشَّىْءَ and بِعْتُهُ لَكَ [I sold to thee the thing and I sold it to thee]; the ل being redundant [when the verb has this meaning, though not when it has the contr. meaning, as will be seen below]. (Msb.) Of the contr. signification we have an ex. in the saying of ElFarezdak,
اـِنَّ الشَّبَابَ لَرَابِحٌ مَنْ بَاعَهَا
وَالشَّيْبُ لَيْسَ لِبَائِعِيهِ تِجَارُ
[Verily youthfulness, he who buys it is a gainer; but hoariness, there are no traffickers for its sellers; the part. a. being here from the verb in the former sense]: (S, TA:) and [often in a case in which the verb is followed by ل; as] in بَاعَ لَهُ الشَّىْءَ He bought for him the thing; (Mgh;) [the ل not being redundant when the verb is used in this sense;] and as in the saying of Tarafeh,
وَيَأْتِيكَ بالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تَبِعْ لَهُ
بَتَاتًا وَلَمْ تَضْرِبْ لَهُ وَقْتَ مَوْعِدِ
[And he will bring thee tidings for whom thou hast not bought travelling-provisions, and for whom thou hast not assigned an appointed time for his bringing them]: (TA:) and in the saying, بَاعَ دُنْيَاهُ بِآخِرَتِهِ (tropical:) [He purchased his enjoyments of the present world at the expense of his enjoyments of the world to come]: (Z, TA:) and [in like manner] you say, زَيْدٌ الدَّارَ ↓ ابتاع, meaning Zeyd bought the house: and لِغَيْرِهِ ↓ ابتاعها He bought it for another person. (Msb.) The verb has this signification, also, in the trad., لَا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ [One of you shall not buy in opposition to the buying of his brother when an agreement has been manifested but the contract has not been concluded]; (S, IAth, Mgh, Msb; [but in the S and Msb and by IAth, the trad. is related thus; لَا يَخْطُبِ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ وَلَا يَبِعْ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ; (see art. خطب;)]) as is shown by the relation of Bkh, الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ ↓ لَا يَبْتَاعُ: (Mgh, Msb:) or it may here have the contr. meaning: (IAth:) Az says that the seller and buyer are equal in offence when either of them does thus to another. (TA.) [Similar to this is the saying, لَا يَسُومُ الرَّجُلُ عَلَى سَوْمِ أَخِيهِ: see art. سوم. See also بَاعَ عَلَى بَيْعِهِ below, used in a tropical sense.] You say also, بَاعَ عَلَيْهِ القَاضِى, meaning The judge sold against his will; (Mgh;) sold without his consent. (Msb.) ― -b2- The pass. form is بِيعَ [It was sold: and it was bought]: (S, K:) optionally either [thus] with kesr to the ب, or [بُيْعَ] with damm to the ب, (S,) [or rather with a sound between that of damm and that of kesr, which pronunciation is termed اـِشْمَامٌ;] and some say بُوعَ; (S, K;) changing the ى into و: and thus in the cases of كِيلَ and قِيلَ and the like: (S:) [but Ibn-Mلlik requires damm or اشمام in the passive of a verb of which the medial radical is ى, and kesr or اشمام in the passive of a verb of which the medial radical is و, to prevent the mistaking of an active verb for a passive in such cases as بِعْتُ and سُمْتُ: others, however, only prefer what Ibn-Mلlik absolutely requires in these cases. (See I'Ak p. 131.)] ― -b3- You say also, بَاعَهُ مِنَ السُّلْطَانِ, [lit. He sold him to the Sultلn,] meaning (tropical:) he slandered him, or calumniated him, to the Sultلn. (K, TA.) ― -b4- And بَاعَ فُلَانٌ عَلَى بَيْعِهِ, [of which the lit. meaning has been shown above,] meaning (tropical:) Such a one superseded him, or occupied his place, in respect of honourable and elevated station or rank, and gained the mastery over him; (K, * TA;) and so حَلَّ بِوَادِيهِ: (TA:) or بَاعَ فُلَانٌ عَلَى بَيْعِ فُلَانٍ means (tropical:) such a one gained the mastery over such a one, and wrested from him that which he sought to obtain from him; and is an old proverb, applied by the Arabs to a man who contends with another, and seeks to obtain a thing from him by superior power or force, when he has succeeded in doing as above explained; and similar to it is the saying شَقَّ فُلَانٌ غُبَارَ فُلَانٍ. (El-Mufaddal Ed-Dabbee, TA.) One also says, مَا بَاعَ عَلَى بَيْعِكَ أَحَدٌ, meaning (assumed tropical:) Not any one has equalled thee. (TA.) -A2- بَيْعٌ is also used in the sense of اِنْبِسَاطٌ. (TA in art. بوع. [See اِنْبَاعَ in that art.])

بَايَعْتُهُ
3 بَايَعْتُهُ بايع بايعته بايعتة , (S, Mgh, TA,) inf. n. مُبَايَعَةٌ and بِيَاعٌ, (TA,) is from البَيْعُ; and so is ↓ التَّبَايُعُ; (S, TA;) this being syn. with المُبَايَعَةُ. (K, TA.) You say, بَايَعَا and ↓ تَبَايَعَا, meaning They two sold and bought, each with the other: (TK:) and ↓ تَبَايَعْنَا [We sold and bought, one with another]: (Mgh:) and بايعهُ also signifies He bartered, or exchanged commodities, with him. (TA.) [See 1; where a citation from the Msb indicates that this latter is the primary signification accord. to the author of that work.] ― -b2- It is also from البَيْعَةُ; and so is ↓ التَّبَايُعُ: (S, TA: *) المُبَايَعَةُ and ↓ التَّبَايُعُ from البَيْعَةُ signifying The making a covenant, a compact, an engagement, or the like; as though each of the two parties sold what he had to the other, and gave him his own special property, and his obedience, and all that pertained to his case. (TA.) [Hence,] بايع الأَمِيرَ He promised, or swore, allegiance to the prince; making a covenant with him to submit to him the judgment of his own case and of the cases of the Muslims [in general], not to dispute with him in respect of anything thereof, but to obey him in whatever command he might impose upon him, pleasing and displeasing: in doing which, it was usual for the person making this covenant to place his hand in the hand of the prince, in confirmation of the covenant, like as is done by the seller and buyer; wherefore the act was termed بَيْعَةٌ, an inf. n. [of un.] of بَاعَ. (Ibn-Khaldoon, in De Sacy's Chrest. Ar., 2nd ed., ii. 256 - 7.) [And hence the phrases, بُويِعَ بِالِخِلَافَةِ and بُويِعَ لَهُ بِالخِلَافَةِ He had the promise, or oath, of allegiance made to him as being Khaleefeh.] You say also, بايعهُ عَلَيْهِ, inf. n. مُبَايَعَةٌ, He made a covenant, a compact, an engagement, or the like, with him, respecting it, or to do it: and ↓ تبايعوا عَلَى الأَمْرِ [they made a covenant, &c., respecting, or to do, the thing, or affair]; like as you say أَصْفَقُوا عَلَيْهِ. (TA.)

4 أَبْيَعَ see 1, first sentence.

6 تَبَاْيَعَ see 3, throughout.

7 اـِنْبَيَعَ انباع It was, or became, saleable, or easy of sale; it had an easy, or a ready, sale: (Ibn- 'Abbلd, K:) as though quasi-pass. of بَاعَهُ [and therefore primarily signifying it was, or became, sold, or bought]. (TA.)

8 اـِبْتَيَعَ see 1, in four places.

اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ
10 اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ ذ I asked him to sell the thing to me; expl. by سَأَلْتُهُ أَنْ يَبِيعَهُ مِنِّى; (S, K; *) for instance, عَبْدَهُ [his slave.] (Mgh.)

بَيْعٌ
بَيْعٌ بيع inf. n. of 1 [q. v.]. ― -b2- It also signifies The hire, or hiring, of land. (TA.) -A2- Also A thing sold, or bought: (Mgh, Msb, TA:) a subst. in this sense: (Mgh, TA:) pl. بُيُوعٌ: (Mgh, Msb, TA:) which is also used as a pl. of the inf. n., to signify Kinds of selling and buying. (Mgh.) See also بِيَاعَةٌ.

بَيْعَةٌ
بَيْعَةٌ بيع بيعه بيعة [inf. n. of un. of بَاعَ. ― -b2- Hence,] A striking together of the hands of two contracting parties in token of the ratification of a sale. (Msb, TA.) ― -b3- And [hence,] The act of مُبَايَعَة [or promising, or swearing, allegiance and obedience, as explained above, (see 3,)] and submission, or obedience. (Msb, TA.) Whence, أَيْمَانُ البَيْعَةِ [The oaths of allegiance and obedience]; (Ibn-Khaldoon, in De Sacy's Chrest. Ar., 2nd ed., ii. 257; and Msb;) which the Khaleefehs exacted; (Ibn-Khaldoon;) and which El-Hajjلj appointed, including hard, or difficult, matters, relating to divorce and emancipation and fasting and the like. (Msb.)

بِيعَةٌ
بِيعَةٌ بيع بيعه بيعة A mode, or manner, of selling or buying. (S, Mgh, K.) Hence, صَاحِبُ بِيعَةٍ [A person occupying himself in any kind of selling or buying]: occurring in a trad. of Ibn-'Omar. (Mgh, TA.) And اـِنَّهُ لَحَسَنُ البِيعَةِ [Verily he is good in the manner of selling or buying]. (S, Mgh, TA.) -A2- [A Christian church;] a place of worship (K) pertaining to the Christians: (S, Mgh, Msb, K:) or, as some say, a synagogue of the Jews: (TA:) pl. بِيَعٌ, (K, TA,) or بِيْعٌ. (Msb: [but this I think a mistake: if correct, it is a coll. gen. n.])

بَيُوعٌ
بَيُوعٌ بيع بيوع : see بَيِّعٌ.

بَيَاعَةٌ
بَيَاعَةٌ بياع بياعه بياعة An article of merchandise; (Lth, S, K;) as also ↓ بَيْعٌ [q. v. suprà]: (Mgh:) pl. of the former بِيَاعَاتٌ. (K.)

بَيِّعٌ
بَيِّعٌ بيع : see بَائِعٌ, in five places. ― -b2- Also A man who sells, or buys, well; and so ↓ بَيُوعٌ: fem. of the former with ة: pl. mase. بَيِّعُونَ, and pl. fem. بَيِّعَاتٌ; neither the masc. nor the fem. having a broken pl. (TA.)

بَيَّاعٌ
بَيَّاعٌ بياع A man who sells, or buys, much. (TA.)

بَائِعٌ
بَائِعٌ ذ Selling, or a seller: and buying, or a buyer: (Msb, K, * TA:) as also ↓ بَيِّعٌ: (K:) the former signification is the more obvious when بائع is used without restriction: (Msb:) and ↓ بَيِّعٌ also signifies [accord. to some] a bargainer, or chafferer; (K, TA;) not a seller nor a buyer; but Esh-Shلfi'ee and Az deny that this epithet is applied to a man before he has concluded the contract: (L, TA:) the pl. of بائع is بَاعَةٌ: (ISd, K:) and the pl. of ↓ بيّع is بِيَعَآءُ [or rather this is a quasi-pl. n.] and أَبْيعَآءُ: (K:) and Kr holds that بَاعَةٌ is pl. of بيّع. (TA.) ↓ البَيِّعَانِ signifies The seller and the buyer; (S, Mgh;) and so ↓ المُتَبَايِعَانِ. (TA.) It is said in a trad., بِالخِيَارِ مَا ↓ البَيِّعَانِ لَمْ يَتَفَرَّقَا, and in another, ↓ المُتَبَايِعَانِ, [The seller and the buyer have the option of cancelling the contract as long as they have not separated.] (TA.) ― -b2- اِمْرَأَةٌ بَائِعٌ (tropical:) A woman who easily obtains a suitor; or who is much in demand; by reason of her beauty: (K, TA:) as though she sold herself: like نَاقَةٌ تَاجِرَةٌ. (Z, TA.)

مَبِيعٌ
مَبِيعٌ مبيع Sold: and bought: as also ↓ مَبْيُوعٌ: (S, K:) in the latter sense syn. with ↓ مُبْتَاعٌ. (Msb.) Kh says that the letter suppressed in مَبِيعٌ is the و of the measure مَفْعُولٌ, because it is augmentative: but Akh says that the letter suppressed is the medial radical; for when they made the ى quiescent, they transferred its vowel to the letter before it, so that it became madmoomeh, [the word thus being altered to مَبُيْوعٌ,] then they changed the dammeh into kesreh because of the ى after it, then the ى was suppressed, and the و was changed into ى, like the و of مِيزَانٌ, because of the kesreh: accord. to El-Mلzinee, each of these sayings is good; but that of Akh is the more agreeable with analogy. (S.)

مَبْيُوعٌ
مَبْيُوعٌ مبيوع : see مَبِيعٌ.

مُبْتَاعٌ
مُبْتَاعٌ مبتاع : see مَبِيعٌ.

مُتَبَايِعٌ
مُتَبَايِعٌ متبايع : see بَائِعٌ, in two places.

##### Türkçe

**بَاعَهُ**
1 **بَاعَهُ** (S, Mgh, &c.,) muzârîsi **يَبِيعُ**, (S, Msb, K,) mastarı **بَيْعٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **مَبِيعٌ**dur, (S, Msb, K,) ki bu ikincisi şâzdır, (S,) düzenli şekil **مَبَاعٌ**dur, (S, K,) iki zıt anlama sahiptir: Onu sattı: ve onu satın aldı: (S, Mgh, Msb, K:) ve ↓ **اباعهُ** bunun aynı olanının lehçe varyantıdır: (IKtt, Msb:) [fakat görünüşe göre yalnız birinci anlamda:] yahut bu sonuncusu “onu satışa arz etti; yahut onu satışa çıkardı” demektir: (S, K:) ve ↓ **ابتاعهُ**, **بَاعَهُ** gibi, “onu satın aldı” demektir. (S, * Mgh, * Msb, K.) **بَيْعٌ**’in aslî anlamı, mülkün değiş-tokuş edilmesi yahut değiş-tokuşu; yahut mülkle bir değiş-tokuş yapmaktır; **بَيْعٌ رَابِحٌ** [kâr getiren bir mülk değişimi] ve **بَيْعٌ خَاسِرٌ** [zarara sebep olan bir mülk değişimi] ibarelerinde olduğu gibi: ve bu, gerçek cevherlere taalluk ettiğinde hakikî bir anlamdır: fakat mecazen, [satım ve alım] akdinin yapılması anlamında kullanılır; çünkü bu, zilyetliği vermenin [ve elde etmenin] vasıtasıdır: [gerçi bu anlam, **حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ** diye adlandırılandır; yani o kadar yaygın bir anlam ki örfî olarak hakikî sayılır:] **صَحَّ البَيْعُ** yahut **بَطَلَ** ve benzerleri, **صَفْقَةُ البَيْعِ** demektir; [yani satım yahut alım akdi sahih oldu yahut bâtıl oldu;] fakat baştaki isim hazfedilip onun tamamlayıcısı [tek başına] onun yerine kullanıldığından ve bu müzekker olduğundan fiil müzekker yapılır. (Msb.) **بَاعَ** [çoğunlukla “sattı” demektir; ve] iki türlü müteaddîdir: hem kendi başına hem de ikinci mef‘ûle başına **مِنْ** getirilmesiyle; (Mgh, Msb;) bu harf-i cerr böylece te’kîd edici olarak kullanılır: (Msb:) şöyle dersin: **بَاعَهُ الشَّىْءَ** ve **بَاعَهُ مِنْهُ** [ona şeyi sattı ve onu ona sattı]: (Mgh:) ve **بِعْتُ زَيْدًا الدَّارَ** ve **بِعْتُ مِنْ زَيْدٍ الدَّارَ** [Zeyd’e evi sattım: (ayrıca **اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ** ibaresinin açıklamasına bak: ve **بَاعَهُ مِنَ السُّلْطَانِ**’a bak: buna sayısız benzer örnekler eklenebilir; zira **باع** “sattı” anlamına geldiğinde, genellikle satılan şeyin satıldığı kişiyi gösteren isim yahut zamirin başına **مِنْ** getirilir:)] ve bazen **لِ** **مِنْ**’in yerine konur; öyle ki şöyle dersin: **بِعْتُكَ الشَّىْءَ** ve **بِعْتُهُ لَكَ** [sana şeyi sattım ve onu sana sattım]; buradaki **لِ** zâiddir [fiil bu anlamda olduğunda; fakat zıt anlamda olduğunda değil; aşağıda görüleceği üzere]. (Msb.) Zıt anlamın bir örneği, el-Ferezdak’ın sözündedir:
اـِنَّ الشَّبَابَ لَرَابِحٌ مَنْ بَاعَهَا
وَالشَّيْبُ لَيْسَ لِبَائِعِيهِ تِجَارُ
[Şüphesiz gençlik, onu satın alan kârlıdır; fakat ihtiyarlık, onun satıcıları için tüccarlar yoktur; buradaki ism-i fâil, fiilin birinci anlamındaki fiilden gelmiştir]: (S, TA:) ve [çoğu kez fiilin ardından **لِ** geldiği bir durumda; meselâ] **بَاعَ لَهُ الشَّىْءَ** “onun için şeyi satın aldı” demektir; (Mgh;) [fiil bu anlamda kullanıldığında **لِ** zâid değildir;] ve Tarafe’nin sözünde olduğu gibi:
وَيَأْتِيكَ بالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تَبِعْ لَهُ
بَتَاتًا وَلَمْ تَضْرِبْ لَهُ وَقْتَ مَوْعِدِ
[Ve sana haberleri, kendisi için azık satın almadığın ve kendisi için bir vâde vakti tayin etmediğin kimse getirir]: (TA:) ve **بَاعَ دُنْيَاهُ بِآخِرَتِهِ** sözünde (mecaz:) [dünya lezzetlerini âhiret lezzetleri pahasına satın aldı]: (Z, TA:) ve [aynı şekilde] **زَيْدٌ الدَّارَ ↓ ابتاع** dersin; anlamı “Zeyd evi satın aldı”dır: ve **لِغَيْرِهِ ↓ ابتاعها** “onu başka biri için satın aldı”dır. (Msb.) Fiil bu anlamda, hadiste de böyledir: **لَا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ** [Sizden biriniz, kardeşinin alışının üzerine alış yapmasın (anlaşma ortaya konmuş fakat akit tamamlanmamışken)]; (S, IAth, Mgh, Msb; [fakat S ve Msb’de ve IAth tarafından hadis şöyle rivayet edilmiştir: **لَا يَخْطُبِ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ وَلَا يَبِعْ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ**; (madde **خطب**’a bak;)]) Bkh’nin rivayetiyle gösterildiği üzere: **الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ ↓ لَا يَبْتَاعُ**: (Mgh, Msb:) yahut burada zıt anlam da olabilir: (IAth:) Az der ki, satıcı ile alıcı, ikisinden biri bunu başkasına yaptığında suçta eşittir. (TA.) [Buna benzer söz: **لَا يَسُومُ الرَّجُلُ عَلَى سَوْمِ أَخِيهِ**: madde **سوم**’a bak. Ayrıca aşağıda mecaz anlamda kullanılan **بَاعَ عَلَى بَيْعِهِ**’e de bak.] Yine dersin: **بَاعَ عَلَيْهِ القَاضِى**, anlamı: Kadı, onun isteğine rağmen sattı; (Mgh;) rızası olmaksızın sattı. (Msb.) ― -b2- Meçhul şekli **بِيعَ**’dir [satıldı: ve satın alındı]: (S, K:) **ب**’ye kesre ile [böyle] yahut **بُيْعَ** şeklinde **ب**’ye damme ile, (S,) isteğe bağlıdır; [daha doğrusu damme ile kesre arası bir sesle; bu telaffuza **اـِشْمَامٌ** denir;] ve bazıları **بُوعَ** der; (S, K;) **ى**’yı **و**’ya çevirerek: ve **كِيلَ** ve **قِيلَ** ve benzerlerinde olduğu gibi: (S:) [fakat İbn-Mâlik, orta kökü **ى** olan fiilin meçhulünde damme yahut **اشمام**ı, orta kökü **و** olan fiilin meçhulünde kesre yahut **اشمام**ı şart koşar; **بِعْتُ** ve **سُمْتُ** gibi durumlarda ma‘lûm fiilin meçhul ile karışmasını önlemek için: diğerleri ise, bu durumlarda İbn-Mâlik’in kesin şart koştuğunu sadece tercih eder. (I’Ak s. 131’e bak.)] ― -b3- Yine dersin: **بَاعَهُ مِنَ السُّلْطَانِ**, [lafzen: Onu sultana sattı,] anlamı (mecaz:) onu sultana gammazladı yahut iftira etti. (K, TA.) ― -b4- Ve **بَاعَ فُلَانٌ عَلَى بَيْعِهِ**, [lafzî anlamı yukarıda gösterilmiştir,] anlamı (mecaz:) falan kimse, şerefli ve yüce makam yahut rütbe bakımından onun yerini aldı yahut onun yerine geçti ve ona galip geldi; (K, * TA;) ve **حَلَّ بِوَادِيهِ** de böyledir: (TA:) yahut **بَاعَ فُلَانٌ عَلَى بَيْعِ فُلَانٍ** demek (mecaz:) falan kimse falan kimseye galip geldi ve ondan, ondan elde etmeyi istediği şeyi çekip aldı demektir; ve bu eski bir darb-ı meseldir; Araplar bunu, bir başkasıyla çekişen ve ondan bir şeyi üstün güç yahut kuvvetle elde etmeye çalışan, yukarıda açıklandığı üzere bunu başardığında, bir adam hakkında kullanırlar; ve buna benzer söz **شَقَّ فُلَانٌ غُبَارَ فُلَانٍ**’dır. (El-Mufaddal Ed-Dabbee, TA.) Yine denir: **مَا بَاعَ عَلَى بَيْعِكَ أَحَدٌ**, anlamı (varsayılan mecaz:) Hiç kimse sana denk olmamıştır. (TA.) -A2- **بَيْعٌ**, **اِنْبِسَاطٌ** anlamında da kullanılır. (TA, madde **بوع**’da. [O maddede **اِنْبَاعَ**’a bak.])

**بَايَعْتُهُ**
3 **بَايَعْتُهُ** (S, Mgh, TA,) mastarı **مُبَايَعَةٌ** ve **بِيَاعٌ**dur, (TA,) **البَيْعُ**’dendir; ↓ **التَّبَايُعُ** da böyledir; (S, TA;) bu, **المُبَايَعَةُ** ile eş anlamlıdır. (K, TA.) Dersin: **بَايَعَا** ve ↓ **تَبَايَعَا**, anlamı: İkisi birbirleriyle sattı ve satın aldı: (TK:) ve ↓ **تَبَايَعْنَا** [biz birbirimizle sattık ve satın aldık]: (Mgh:) ve **بايعهُ** ayrıca “onunla mal mübadele etti yahut malları değiş-tokuş etti” demektir. (TA.) [Bk. 1; orada Msb’den bir nakil, bunun o eserin müellifine göre aslî anlam olduğunu gösterir.] ― -b2- Bu, **البَيْعَةُ**’dendir de; ↓ **التَّبَايُعُ** da böyledir: (S, TA: *) **المُبَايَعَةُ** ve ↓ **التَّبَايُعُ**, **البَيْعَةُ**’den olup “ahitleşme, sözleşme, taahhüt ve benzeri” anlamındadır; sanki iki taraftan her biri, kendisinde olanı ötekine satmış ve ona kendi özel mülkünü, itaatini ve hâline dair olan her şeyi vermiş gibidir. (TA.) [Bundan dolayı,] **بايع الأَمِيرَ**: emîre biat etti; onunla, kendi işi ve Müslümanların [genel] işleri hakkında hükmüne boyun eğmek üzere, bunların hiçbirinde onunla çekişmemek, fakat ona, kendisine emredeceği her şeyde—hoşa giden ve gitmeyen—itaat etmek üzere bir ahit yaptı: bunu yaparken, bu ahdi yapanın, ahdi pekiştirmek için elini emîrin eline koyması âdetti; satıcı ile alıcının yaptığı gibi; bu sebeple bu fiile **بَيْعَةٌ** denildi; **بَاعَ**’ın [birlik] mastarıdır. (İbn-Haldûn, De Sacy’nin Chrest. Ar., 2. bs., ii. 256-7.) [Ve buradan şu ibareler: **بُويِعَ بِالِخِلَافَةِ** ve **بُويِعَ لَهُ بِالخِلَافَةِ**: ona halifelik üzere biat edildi.] Yine dersin: **بايعهُ عَلَيْهِ**, mastarı **مُبَايَعَةٌ**, anlamı: onunla, onun hakkında yahut onu yapmak üzere bir ahit, sözleşme, taahhüt ve benzeri yaptı: ve ↓ **تبايعوا عَلَى الأَمْرِ** [iş hakkında yahut işi yapmak üzere ahitleştiler, vb.]; tıpkı **أَصْفَقُوا عَلَيْهِ** dediğin gibi. (TA.)

4 **أَبْيَعَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

6 **تَبَاْيَعَ**: 3’ün tamamına bak.

7 **اـِنْبَيَعَ** **انباع**: Satılabilir oldu yahut satılması kolay oldu; kolay yahut hazır bir satışı oldu: (İbn- ‘Abbâd, K:) sanki **بَاعَهُ**’nun şibh-meçhulü gibi [ve bu sebeple aslî olarak “satıldı yahut satın alındı” anlamındadır]. (TA.)

8 **اـِبْتَيَعَ**: 1’e, dört yerde, bak.

**اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ**
10 **اِسْتَبَعْتُهُ الشَّىْءَ**: Ondan, şeyi bana satmasını istedim; **سَأَلْتُهُ أَنْ يَبِيعَهُ مِنِّى** ile açıklanır; (S, K; *) meselâ **عَبْدَهُ** [kölesini]. (Mgh.)

**بَيْعٌ**
**بَيْعٌ**: 1’in mastarıdır [ona bak]. ― -b2- Ayrıca “arazinin kiralanması yahut kiraya verilmesi” anlamına gelir. (TA.) -A2- Ayrıca “satılan yahut satın alınan bir şey” demektir: (Mgh, Msb, TA:) bu anlamda bir isimdir: (Mgh, TA:) çoğulu **بُيُوعٌ**dur: (Mgh, Msb, TA:) bu, mastarın çoğulu olarak da kullanılır; “satma ve satın alma çeşitleri”ni ifade etmek için. (Mgh.) Ayrıca **بِيَاعَةٌ**’ya bak.

**بَيْعَةٌ**
**بَيْعَةٌ**: **بَاعَ**’ın [birlik] mastarıdır. ― -b2- Bundan dolayı, bir satışın tasdiki nişanesi olarak iki akit tarafının ellerini birbirine vurmasıdır. (Msb, TA.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **مُبَايَعَة** fiili [yahut yukarıda açıklandığı üzere (3’e bak) biat ve itaat sözü verme yahut yemin etme] ve boyun eğme yahut itaattir. (Msb, TA.) Buradan, **أَيْمَانُ البَيْعَةِ** [biat ve itaat yeminleri]; (İbn-Haldûn, De Sacy’nin Chrest. Ar., 2. bs., ii. 257; ve Msb;) halifelerin aldığı; (İbn-Haldûn;) ve Haccâc’ın tayin ettiği; boşama ve âzat etme ve oruç ve benzeriyle ilgili ağır yahut zor meseleleri içeren. (Msb.)

**بِيعَةٌ**
**بِيعَةٌ**: Satma yahut satın almanın bir tarzı yahut şeklidir. (S, Mgh, K.) Bundan dolayı, **صَاحِبُ بِيعَةٍ** [herhangi bir tür satma yahut satın alma ile meşgul olan kimse]: İbn-‘Ömer’den bir hadiste geçer. (Mgh, TA.) Ve **اـِنَّهُ لَحَسَنُ البِيعَةِ** [şüphesiz o, satma yahut satın alma tarzında iyidir]. (S, Mgh, TA.) -A2- [Hristiyan kilisesi;] Hristiyanlara ait bir ibadet yeri: (S, Mgh, Msb, K:) yahut bazılarına göre Yahudilerin havrası: (TA:) çoğulu **بِيَعٌ**, (K, TA,) yahut **بِيْعٌ**. (Msb: [fakat bunun bir hata olduğunu sanıyorum: doğruysa, cins isimdir.])

**بَيُوعٌ**
**بَيُوعٌ**: **بَيِّعٌ**’e bak.

**بَيَاعَةٌ**
**بَيَاعَةٌ**: Bir ticaret eşyası; (Lth, S, K;) bunun gibi ↓ **بَيْعٌ** [yukarıda ona bak]: (Mgh:) birincinin çoğulu **بِيَاعَاتٌ**dur. (K.)

**بَيِّعٌ**
**بَيِّعٌ**: **بَائِعٌ**’e, beş yerde, bak. ― -b2- Ayrıca: iyi satan yahut iyi satın alan bir adam; ve ↓ **بَيُوعٌ** da böyledir: birincinin müennesi **ة** iledir: müzekker çoğulu **بَيِّعُونَ**, müennes çoğulu **بَيِّعَاتٌ**; ne müzekkerin ne müennesin kırık çoğulu vardır. (TA.)

**بَيَّاعٌ**
**بَيَّاعٌ**: Çok satan yahut çok satın alan bir adam. (TA.)

**بَائِعٌ**
**بَائِعٌ**: Satan yahut satıcı: ve satın alan yahut alıcı: (Msb, K, * TA:) bunun gibi ↓ **بَيِّعٌ**: (K:) **بائع** kayıtsız kullanıldığında birinci anlam daha zâhirdir: (Msb:) ve ↓ **بَيِّعٌ** ayrıca [bazılarına göre] pazarlıkçı demektir; (K, TA;) satıcı da alıcı da değildir; fakat Eş-Şâfi‘î ve Az, bu sıfatın, akdi tamamlamadan önce bir adama uygulanmasını reddeder. (L, TA:) **بائع**’in çoğulu **بَاعَةٌ**’dır: (ISd, K:) ve ↓ **بيّع**’in çoğulu **بِيَعَآءُ** [daha doğrusu bu, şibh-çoğul isimdir] ve **أَبْيعَآءُ**’dur: (K:) ve Kr, **بَاعَةٌ**’nın **بيّع**’in çoğulu olduğunu kabul eder. (TA.) ↓ **البَيِّعَانِ** “satıcı ve alıcı” demektir; (S, Mgh;) ve ↓ **المُتَبَايِعَانِ** da böyledir. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **بِالخِيَارِ مَا ↓ البَيِّعَانِ لَمْ يَتَفَرَّقَا**, ve başka birinde ↓ **المُتَبَايِعَانِ**, [Satıcı ve alıcı, ayrılmadıkları sürece akdi bozma muhayyerliğine sahiptir]. (TA.) ― -b2- **اِمْرَأَةٌ بَائِعٌ** (mecaz:) kolayca talip bulan yahut çok rağbet gören bir kadın; güzelliği sebebiyle: (K, TA:) sanki kendini satıyormuş gibi: **نَاقَةٌ تَاجِرَةٌ** gibi. (Z, TA.)

**مَبِيعٌ**
**مَبِيعٌ**: Satılmış: ve satın alınmış: bunun gibi ↓ **مَبْيُوعٌ**: (S, K:) ikinci anlamda ↓ **مُبْتَاعٌ** ile eş anlamlıdır. (Msb.) Kh der ki **مَبِيعٌ**’da hazfedilen harf, vezin olan **مَفْعُولٌ**’ün **و**’sudur; çünkü o ziyadedir: fakat Akh der ki hazfedilen harf orta köktür; zira **ى**’yı sâkin yaptıklarında harekesini kendinden önceki harfe naklettiler; böylece o, madmûme oldu, [kelime böylece **مَبُيْوعٌ**’a çevrildi,] sonra ardından **ى** geldiği için dammeyi kesreye çevirdiler, sonra **ى** hazfedildi ve **و**, kesre sebebiyle, **مِيزَانٌ**’daki **و** gibi, **ى**’ya çevrildi: El-Mâzinî’ye göre bu iki sözün her biri güzeldir; fakat Akh’ın sözü kıyasla daha uyumludur. (S.)

**مَبْيُوعٌ**
**مَبْيُوعٌ**: **مَبِيعٌ**’e bak.

**مُبْتَاعٌ**
**مُبْتَاعٌ**: **مَبِيعٌ**’e bak.

**مُتَبَايِعٌ**
**مُتَبَايِعٌ**: **بَائِعٌ**’e, iki yerde, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَاعَ
بَاعَ ( y )  I ( n. ac. بَيْع 1 ,  مَبِيْع [ 18 ] ),
a.  Sold.

بَاْيَعَ
بَاْيَعَ III ,
a.  Sold to.

b.  Bargained with.

c.  [ acc. &  Bi ], Did homage to, swore allegiance, fealty to; recognized as ( Caliph ).

أَبْيَعَ
أَبْيَعَ IV ,
a.  Offered for sale.

تَبَاْيَعَ
تَبَاْيَعَ VI ,
a.  Did business, bargained together.

اِنْبَيَعَ
اِنْبَيَعَ VII ,
a.  Was sold; had a ready sale.

اِبْتَيَعَ
اِبْتَيَعَ VIII
a.  [ acc. &  Min ], Bought, purchased of.

بَيْع
بَيْع 1 ,
a.  Thing bought or sold.

b.  Bargain.

c.  Homage.

d.  Installation ( of a Caliph ).

بَيْعَة
بَيْعَة 1t ,
a.  Bargain.

بِيْعَة
بِيْعَة 2t , ( pl. بِيَع 7 ),
a.  Church; synagogue.

بَاْيِع
بَاْيِع 21 , ( pl. بَاعَة ),
a.  Seller, vendor.

بِيَاْعَة
بِيَاْعَة 23t ,
a.  Merchandise, wares,

بَيَّاْع
بَيَّاْع 28 ,
a.  Dealer, tradesman; salesman.

مَبِيْع
مَبِيْع
a.  Market; place of sale.

b.  Sold, bought.

بِيْقَة
بِيْقَة -  بَاقِيَة
a.  Vetch.

##### Türkçe

**بَاعَ**
**بَاعَ** ( y ) I ( n. ac. **بَيْع** 1 , **مَبِيْع** [ 18 ] ),
a. Sattı.

**بَاْيَعَ**
**بَاْيَعَ** III ,
a. -e sattı.

b. -ile pazarlık etti.

c. [ acc. & Bi ], -e biat etti, -e bağlılık, sadakat yemini etti; (Halife olarak) tanıdı.

**أَبْيَعَ**
**أَبْيَعَ** IV ,
a. Satışa arz etti.

**تَبَاْيَعَ**
**تَبَاْيَعَ** VI ,
a. Alışveriş yaptı, birlikte pazarlık etti.

**اِنْبَيَعَ**
**اِنْبَيَعَ** VII ,
a. Satıldı; çabuk satıldı.

**اِبْتَيَعَ**
**اِبْتَيَعَ** VIII
a. [ acc. & Min ], satın aldı, -den satın aldı.

**بَيْع**
**بَيْع** 1 ,
a. Satın alınan veya satılan şey.

b. Alışveriş, pazarlık.

c. Biat.

d. (Bir halifenin) göreve getirilmesi.

**بَيْعَة**
**بَيْعَة** 1t ,
a. Alışveriş, pazarlık.

**بِيْعَة**
**بِيْعَة** 2t , ( pl. **بِيَع** 7 ),
a. Kilise; havra.

**بَاْيِع**
**بَاْيِع** 21 , ( pl. **بَاعَة** ),
a. Satıcı, satıcı kimse.

**بِيَاْعَة**
**بِيَاْعَة** 23t ,
a. Ticaret malı, emtia,

**بَيَّاْع**
**بَيَّاْع** 28 ,
a. Tüccar, esnaf; satışçı.

**مَبِيْع**
**مَبِيْع**
a. Pazar; satış yeri.

b. Satılmış, satın alınmış.

**بِيْقَة**
**بِيْقَة** - **بَاقِيَة**
a. Fiğ.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بيع
بَاعَ - يَبِيْعُ - بَيْع - بِيْعَة - بِيَع - بَايَعَ - يُبايِعُ - تَبايَعَ - يَتَبايَعُ

بَاعَ - يَبِيْعُ + كائن + شيئاً: يقبل تبادل بضاعته مقابل الثمن الذي عرضه المشتري: يقدم لآخر شيئاَ يملكه على شكل بضاعة أو متاع مقابل عوض يقدمه الآخر على شكل " ثمن ": دراهم أو مال
بَيْع - البيع: على وزن"فـَعـْل": اسم فعل " بَاعَ - يَبِيْعُ ": عملية التبايع: وهو كذلك اسم مفععول منه: الشيء أو الأشياء التي يجري تبادلها في عملية البيع مثل البضاعة أو النفع أو المتاع المباع.
بَايَعَ - يُبايِعُ : على وزن " فاعلَ" من " بَاعَ - يَبِيْعُ ": يتبادل فعل " بَاعَ - يَبِيْعُ " مع آخر: يقبل كل من البائع والمشتري إتمام عملية تبادل البضاعة أو النفع مقابل ثمن اتفق عليه: فيقدم كل من المتبايعين بضاعة أو متاع مقابل بضاعة أو متاع أو " ثمن " دراهم أو مال من الآخر
﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴾: إن الذين يبادلونك أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة إنما يبادلون الله بذلك
﴿إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون وعدا عليه حقا في التوراة والإنجيل والقرآن ومن أوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به وذلك هو الفوز العظيم (111)﴾ التوبة
تَبايَعَ - يَتَبايَعُ: على وزن " تفاعل ": يتبادل فعل " بَاعَ - يَبِيْعُ " بجهد وإرادة ذاتية
بِيْعَة: على وزن "فـِعـْلة": اسم فعل " بَاعَ - يَبِيْعُ ": اسم مكان منه: المكان الذي يقع فيه تبادل المال والبضائع: وهي اصطلاحاً  كنيس اليهود أو النصارى: ويبدو والله أعلم أنه كان يتم فيها بيع الكاهن أو الراهب نفسه وماله لله بأن له الجنة: وهو ما يسمى عند النصارى: التكريس: كرستك كاهناً أو راهباً: أي اشتريت نفسك ومالك لله بأن لك الجنة
بِيَع: جمع "  بِيْعَة"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عرض ممتلكات للمبادلة عبر البيع والتجارة للحصول مقابلها على ثمن أو نفع"، وهي:
فَدَى - يَفْدِي، دَانَ - يَدِينُ (المتعدي)، شَرَى - يَشْرِي، تَجَرَ - يَتْجُرُ، بَاعَ - يَبِيْعُ، زَادَ - يَزِيْدُ (المتعدي)
تفرق عن " ربا - يربو - رِبا"
فعل " باع - يبيع ، وفعل بايع - يبايع ، وفعل تبايع - يتبايع " كلها تتضمن :
أ - تبادل بضاعة أو متاع مقابل: دراهم
ب - أوتبادل بضاعة أو متاع مقابل بضاعة أو متاع.
الربا يتضمن ثلاثة شروط:
1 - إيتاء دراهم من غير مقابل بمتاع أوبضاعة
2 - تربو الدراهم المؤتاة مع تقدم الزمن باستمرار
3 - تختلط بمال الذي تؤتى إليه ليكون هوالسبب في رباها ونموها
بايَعَ - يُبايِع - يبايعنك
 ﴿ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقن ولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12)﴾ الممتحنة
 	﴿إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون وعدا عليه حقا في التوراة والإنجيل والقرآن ومن أوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به وذلك هو الفوز العظيم(111)﴾ التوبة
 	﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله يد الله فوق أيديهم فمن نكث فإنما ينكث على نفسه ومن أوفى بما عاهد عليه الله فسيؤتيه أجرا عظيما(10)﴾ الفتح ﴿لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة فعلم ما في قلوبهم فأنزل السكينة عليهم وأثابهم فتحا قريبا(18)﴾ الفتح
بَيْعٌ
 ﴿ياأيها الذين آمنوا أنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة والكافرون هم الظالمون(254)﴾ البقرة ﴿قل لعبادي الذين آمنوا يقيموا الصلاة وينفقوا مما رزقناهم سرا وعلانية من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه ولا خلال (31)﴾ إبراهيم
 	﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الرباوأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275)﴾ البقرة ﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (275)﴾ البقرة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا نودي للصلاة من يوم الجمعة فاسعوا إلى ذكر الله وذروا البيع ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(9)﴾ الجمعة ﴿رجال لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله وإقام الصلاة وإيتاء الزكاةيخافون يوما تتقلب فيه القلوب والأبصار(37)﴾ النور
تَبايَع َ -  تبايعتم
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة
بِيَعٌ
 ﴿الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق إلا أن يقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبيع وصلوات ومساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إن الله لقوي عزيز(40)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [بيع] ب ي ع: بَاعَ الشيء يبيعه بَيْعَاً و مَبِيعاً شراه وهو شاذ وقياسه مَبَاعاً و باعَهُ أيضا اشتراه فهو من الأضداد وفي الحديث ﴿لا يخطب الرجل على خطبة أخيه ولا يبيع على بيع أخيه﴾ أي لا يشتر على شراء أخيه فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع والشيء مَبِيعٌ و مَبْيُوعٌ مثل مخيط زمخيوط ويقال للبائع والمشتري بَيَعانِ بتشديد الياء و أبَاعَ الشيء عرضه للبيع و الابْتِياعُ الاشتراء ويقال بِيَعَ الشيء على ما لم يسم فاعله بكسر الباء ومنهم من يقلب الياء واوا فيقول بُوعَ الشيء وكذا تقول في كيل وقيل وأشباههما و بايَعَهُ من البيع والبيعة جميعا و تبايَعَا مثله و استباعَهُ الشيء سأله أن يبيعه منه و البِيَعَةُ كنيسة للنصارى
الراغب
بيع
- البيع: إعطاء المثمن وأخذ الثمن، والشراء: إعطاء الثمن وأخذ المثمن، ويقال للبيع: الشراء، وللشراء البيع، وذلك بحسب ما يتصور من الثمن والمثمن، وعلى ذلك قوله عز وجل: }وشروه بثمن بخس{ [يوسف/20]، وقال عليه السلام: (لا يبيعن أحدكم على بيع أخيه) (الحديث متفق على صحته، وقد أخرجه البخاري في باب البيوع 4/413؛ ومسلم أيضا فيه برقم (1412) ؛ والموطأ 2/683؛ وهو بلفظ: (لا يبع بعضكم على بيع بعض) أي: لا يشتري على شراه.
ووأبعت الشيء: عرضته، نحو قول الشاعر:
- 75 - فرسا فليس جوادنا بمباع *** (هذا عجز بيت، وشطره:
نقفو الجياد من البيوت فمن يبع
وهو للأجدع الهمداني، في شقراء همدان وأخبارها ص 228؛ والاختيارين ص 469؛ والأصمعيات ص 69؛ والمشوف المعلم 1/123؛ واللسان (بيع) ؛ والمجمل 1/140؛ وشمس العلوم 1/206)
والمبايعة والمشارة تقالان فيهما، قال الله تعالى: }وأحل الله البيع وحرم الربا﴿[البقرة/275]، وقال:﴾وذروا البيع﴿[الجمعة/9]، وقال عز وجل:﴾لا بيع فيه ولا خلال﴿[إبراهيم/31]،﴾لا بيع فيه ولا خلة﴿[البقرة/254]، وبايع السلطان: إذا تضمن بذل الطاعة له بما رضخ له، ويقال لذلك: بيعة ومبايعة. وقوله عز وجل:﴾فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به﴿[التوبة/111]، إشارة إلى بيعة الرضوان المذكورة في قوله تعالى:﴾لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة﴿[الفتح/18]، وإلى ما ذكر في قوله تعالى:﴾إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم{ الآية [التوبة/111]، وأما الباع فمن الواو بدلالة قولهم: باع في السير يبوع: إذا مد باعه.
ملخص اللسان
1.    البيعُ: ضدّ الشراء،
2.    وبِعْتُ الشيء: شَرَيْتُه،
3.    والابْتِياعُ: الاشْتراء.
4.    لا يبع على  بيع أَخيه إِنما هو لا يشتر على شراء أَخيه،
5.    والبِياعةُ: السِّلْعةُ،
6.    والبَيْعةُ: الصَّفْقةُ على إِيجاب البيْع وعلى المُبايعةِ والطاعةِ.
7.     والبَيْعةُ: المُبايعةُ والطاعةُ.
8.    وبايَعه عليه مُبايَعة: عاهَده.
9.    والبِيعةُ: كَنِيسةُ النصارى، والبِيعةُ: كنيسة اليهود،
10.                    وأَباعه. عَرَّضه للبيع؛
11.                    فَمَنْ يُبِعْ  فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ  أَي بمُعَرَّض للبيع،
12.                    واسْتَبَعْتُه الشيء أَي سأَلْتُه أَن يبِيعَه مني.
13.                    والبَيِّعان:البائع والمشتري،
14.                    والبِياعاتُ: الأَشياء التي يُتَبايَعُ بها في التجارة.
15.                     ورجل بَيُوعٌ: جَيِّدُ البيع،
16.                    وبَيَّاع: كثِيره،
17.                    باع فلان على بيعك أَي قام مَقامك في المنزلة  والرِّفْعة؛
18.                    ما باع على بيعك أَحد أَي لم يُساوِك أَحد؛
19.                     لا تَبِيعُوها أَي لا تَكْرُوها.
لسان العرب
● - بيع: البيعُ: ضدّ الشراء، والبَيْع: الشراء أَيضاً، وهو من الأَضْداد.  وبِعْتُ الشيء: شَرَيْتُه، أَبيعُه بَيْعاً ومَبيعاً، وهو شاذ وقياسه  مَباعاً. والابْتِياعُ: الاشْتراء. وفي الحديث: لا يخْطُبِ الرجلُ على خِطْبة  أَخِيه ولا يَبِعْ على بَيْعِ أَخِيه؛ قال أَبو عبيد: كان أَبو عبيدة  وأَبو زيد وغيرهما من أَهل العلم يقولون إِنما النهي في قوله لا يبع على  بيع أَخيه إِنما هو لا يشتر على شراء أَخيه، فإِنما وقع النهي على المشتري  لا على البائع لأَن العرب تقول بعت الشيء بمعنى اشتريته؛ قال أَبو عبيد:  وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأَن البائع لا يكاد يدخل على البائع،  وإِنما المعروف أَن يُعطى الرجلُ بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه،  وقيل في قوله ولا يبع على بيع أَخيه: هو أَن يشتري الرجل من الرجل سلعة  ولما يتفرّقا عن مقامهما فنهى النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن يَعْرِضَ رجل  آخرُ سِلْعةً أُخرى على المشتري تشبه السلعة التي اشترى ويبيعها منه،  لأَنه لعل أَن يردَّ السلعة التي اشترى أَولاً لأَن رسول الله، صلى الله  عليه وسلم، جعل للمُتبايعين الخيارَ ما لم يَتفرَّقا، فيكون البائعُ الأَخير  قد أَفسد على البائع الأَول بَيْعَه، ثم لعل البائع يختار نقض البيع  فيفسد على البائع والمتبايع بيعه، قال: ولا أَنهى رجلاً قبل أَن يَتبايَع  المتبايعان وإِن كانا تساوَما، ولا بَعد أَن يتفرَّقا عن مقامهما الذي  تبايعا فيه، عن أَن يبيع أَي المتبايعين شاء لأَن ذلك ليس ببيع على بيع أَخيه  فيُنْهى عنه؛ قال: وهذا يوافق حديث: المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا،  فإِذا باع رجل رجلاً على بيع أَخيه في هذه الحال فقد عصى اللهَ إِذا كان  عالماً بالحديث فيه، والبيعُ لازم لا يفسد. قال الأَزهري: البائعُ  والمشتري سواء في الإِثم إِذا باع على بيع أَخيه أَو اشترى على شراء أَخيه لأَن  كل واحد منهما يلزمه اسم البائع،مشترياً كان أَو بائعاً، وكلٌّ منهي عن  ذلك؛ قال الشافعي: هما متساويان قبل عقد الشراء، فإِذا عقدا البيع فهما  متبايعان ولا يسمَّيان بَيِّعَيْنِ ولا متبايعين وهما في السَّوْمِ قبل  العقد؛ قال الأَزهري: وقد تأَول بعض من يحتج لأَبي حنيفة وذَوِيه وقولهِم لا  خيار للمتبايعين بعد العقد بأَنهما يسميان متبايعين وهما متساومان قبل  عقدهما البيع؛ واحتج في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً:  فوافَى بها بعضَ المَواسِم، فانْبَرَى  لَها بَيِّع، يُغْلِي لها السَّوْمَ، رائزُ  قال: فسماه بَيِّعاً وهو سائم، قال الأَزهري: وهذا وهَمٌ وتَمْوِيه،  ويردّ ما تأَوَّله هذا المحتج شيئان: أَحدهما أَن الشماخ قال هذا الشعر  بعدما انعقد البيع بينهما وتفرَّقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه فسماه  بَيِّعاً بعد ذلك، ولو لم يكونا أَتَمّا البيع لم يسمه بَيِّعاً، وأَراد بالبيّع  الذي اشترى وهذا لا يكون حجة لمن يجعل المتساومين بيعين ولما ينعقد  بينهما البيع، والمعنى الثاني أَنه يرد تأْويله ما في سياق خبر ابن عمر، رضي  الله عنهما: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال: البَيِّعانِ بالخيار ما لم  يَتفرَّقا إِلاَّ أَن يُخَيِّرَ أَحدُهما صاحبَه، فإِذا قال له: اختر، فقد  وجَب البيعُ وإِن لم يتفرَّقا، أَلا تراه جعل البيع ينعقد بأَحد شيئين:  أَحدهما أَن يتفرقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه، والآخر أَن يُخَيِّرَ  أَحدهما صاحبه؟ ولا معنى للتخيير إِلا بعد انعقاد البيع؛ قال ابن الأَثير  في قوله لا يبع أَحدكم على بيع أَخيه: فيه قولان: أَحدهما إِذا كان  المتعاقدان في مجلس العقد وطلب طالبٌ السلعةَ بأَكثر من الثمن ليُرغب البائع في  فسخ العقد فهو محرم لأَنه إِضرار بالغير، ولكنه منعقد لأَن نفْسَ البيع  غير مقصود بالنهي فإِنه لا خلل فيه، الثاني أَن يرغب المشتري في الفسخ  بعَرْض سلعة أَجودَ منها بمثل ثمنها أَو مثلها بدون ذلك الثمن فإِنه مثل  الأَول في النهي، وسواء كانا قد تعاقدا على المبيع أَو تساوما وقاربا  الانعقاد ولم يبق إَلاَّ العقد، فعلى الأَول يكون البيع بمعنى الشراء، تقول  بعت الشيء بمعنى اشتريته وهو اختيار أَبي عبيد، وعلى الثاني يكون البيع على  ظاهره؛ وقال الفرزدق:  إِنَّ الشَّبابَ لَرابِحٌ مَن باعَه،  والشيْبُ ليس لبائِعيه تِجارُ  يعني من اشتراه. والشيء مَبيع ومَبْيُوع مثل مَخيط ومَخْيُوط على النقص  والإِتمام، قال الخليل: الذي حذف من مَبِيع واو مفعول لأَنها زائدة وهي  أَولى بالحذف، وقال الأَخفش: المحذوفة عين الفعل لأَنهم لما سَكَّنوا  الياء أَلْقَوا حركتها على الحرف الذي قبلها فانضمت، ثم أَبدلوا من الضمة  كسرة للياء التي بعدها، ثم حذفت الياء وانقلبت الواو ياء كما انقلبت واو  مِيزان للكسرة؛ قال المازني: كلا القولين حسن وقول الأَخفش أَقيس. قال  الأَزهري: قال أَبو عبيد البيع من حروف الأَضداد في كلام العرب. يقال باع فلان  إِذا اشترى وباع من غيره؛ وأَنشد قول طرفة:  ويأْتِيك بالأنباء مَن لم تَبِعْ له  نَباتاً، ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ  أَراد من لم تشتر له زاداً. والبِياعةُ: السِّلْعةُ، والابْتِياعُ:  الاشتراء. وتقول: بِيعَ الشيء، على ما لم يسمّ فاعله، إِن شئت كسرت الباء،  وإِن شئت ضممتها، ومنهم من يقلب الياء واواً فيقول بُوع الشيء، وكذلك القول  في كِيلَ وقِيلَ وأَشباهها، وقد باعَه الشيءَ وباعَه منه بَيْعاً فيهما؛  قال:  إِذا الثُّرَيّا طَلَعَتْ عِشاء،  فَبِعْ لراعِي غَنَمٍ كِساء  وابْتاعَ الشيءَ: اشتراه، وأَباعه. عَرَّضه للبيع؛ قال الهَمْداني:  فَرَضِيتُ آلاء الكُمَيْتِ، فَمَنْ يُبِعْ  فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ  أَي بمُعَرَّض للبيع، وآلاؤُه: خِصالُه الجَمِيلة، ويروي أَفلاء الكميت.  وبايَعَه مُبايعة وبِياعاً: عارَضَه بالبيع؛ قال جُنادةُ ابن عامر:  فإِنْ أَكُ نائِياً عنه، فإِنِّي  سُرِرْتُ بأَنَّه غُبِنَ البِياعا  وقال قيس بن ذَريح:  كمغْبُونٍ يَعَضُّ على يَدَيْهِ،  تَبَيَّنَ غَبْنُه بعدَ البِياع  واسْتَبَعْتُه الشيء أَي سأَلْتُه أَن يبِيعَه مني.  ويقال: إِنه لحسَنُ البِيعة من البيع مثل الجِلْسة والرِّكْبة. وفي حديث  ابن عمر، رضي الله عنهما: أَنه كان يَغْدُو فلا يمر بسَقَّاطٍ ولا صاحِب  بِيعةٍ إِلاَّ سلم عليه؛ البِيعةُ، بالكسر، من البيع: الحالة كالرِّكبة  والقِعْدة.  والبَيِّعان:البائع والمشتري، وجمعه باعةٌ عند كراع، ونظيره عَيِّلٌ  وعالةٌ وسيّد وسادةٌ، قال ابن سيده: وعندي أَن ذلك كله إِنما هو جمع فاعل،  فأَمّا فيْعِل فجمعه بالواو والنون، وكلُّ من البائع والمشتري بائع  وبَيِّع. وروى بعضهم هذا الحديث: المُتبايِعانِ بالخِيار ما لم  يَتفَرَّقا.والبَيْعُ: اسم المَبِيع؛ قال صَخْر الغَيّ:  فأَقْبَلَ منه طِوالُ الذُّرى،  كأَنَّ عليهِنَّ بَيْعاً جَزِيفا  يصف سحاباً، والجمع بُيُوع.  والبِياعاتُ: الأَشياء التي يُتَبايَعُ بها في التجارة.  ورجل بَيُوعٌ: جَيِّدُ البيع، وبَيَّاع: كثِيره، وبَيِّعٌ كبَيُوعٍ،  والجمع بَيِّعون ولا يكسَّر، والأُنثى بَيِّعة والجمع بَيِّعاتٌ ولا يكسر؛  حكاه سيبويه، قال المفضَّل الضبيُّ: يقال باع فلان على بيع فلان، وهو مثل  قديم تضربه العرب للرجل يُخاصم صاحبه وهو يُرِيغُ أَن يُغالبه، فإِذا  ظَفِر بما حاوَلَه قيل: باعَ فلان على بَيْع فلان، ومثله: شَقَّ فلان غُبار  فلان. وقال غيره: يقال باع فلان على بيعك أَي قام مَقامك في المنزلة  والرِّفْعة؛ ويقال: ما باع على بيعك أَحد أَي لم يُساوِك أَحد؛ وتزوج يزيد بن  معاوية، رضي الله عنه، أُم مِسْكِين بنت عمرو على أُم هاشم  (* قوله «على  أم هاشم» عبارة شارح القاموس: على أم خالد بنت أبي هاشم، ثم قال في  الشعر: ما لك أُم خالد.) فقال لها:  ما لَكِ أُمَّ هاشِمٍ تُبَكِّينْ؟  مِن قَدَرٍ حَلَّ بكم تَضِجِّينْ؟  باعَتْ على بَيْعِك أُمُ مِسْكِينْ،  مَيْمُونةً من نِسْوةٍ ميامِينْ  وفي الحديث: نَهَى عن بَيْعَتَيْن في بَيْعةٍ، وهو أَن يقول: بِعْتُك  هذا الثوب نَقْداً بعشرة، ونَسِيئة بخمسة عشر، فلا يجوز لأَنه لا يَدْرِي  أَيُّهما الثمن الذي يَختارُه ليَقَع عليه العَقْد، ومن صُوَره أَن تقول:  بِعْتُك هذا بعشرين على أَن تَبِيعَني ثوبك بعشرة فلا يصح للشرط الذي فيه  ولأَنه يَسْقُط بسُقوطه بعضُ الثمن فيصير الباقي مجهولاً، وقد نُهِي عن  بيع وشرْط وبيع وسَلَف، وهما هذانِ الوجهان. وأَما ما ورد في حديث  المُزارعة: نَهى عن بَيْع الأَرض، قال ابن الأَثير أَي كرائها. وفي حديث آخر:  لا تَبِيعُوها أَي لا تَكْرُوها.  والبَيْعةُ: الصَّفْقةُ على إِيجاب البيْع وعلى المُبايعةِ والطاعةِ.  والبَيْعةُ: المُبايعةُ والطاعةُ. وقد تبايَعُوا على الأَمر: كقولك أَصفقوا  عليه، وبايَعه عليه مُبايَعة: عاهَده. وبايَعْتُه من البيْع والبَيْعةِ  جميعاً، والتَّبايُع مثله. وفي الحديث أَنه قال: أَلا تُبايِعُوني على  الإِسلام؟ هو عبارة عن المُعاقَدةِ والمُعاهَدةِ كأَن كلّ واحد منهما باعَ  ما عنده من صاحبه وأَعطاه خالصة نَفْسِه وطاعَتَه ودَخِيلةَ أَمره، وقد  تكرّر ذكرها في الحديث.  والبِيعةُ: بالكسر: كَنِيسةُ النصارى، وقيل: كنيسة اليهود، والجمع  بِيَعٌ، وهو قوله تعالى: وبِيَعٌ وصلواتٌ ومساجدُ؛ قال الأَزهري: فإِن قال  قائل فلم جعل الله هَدْمَها من الفَساد وجعلها كالمساجد وقد جاء الكتاب  العزيز بنسخ شَرِيعة النصارى واليهود؟ فالجواب في ذلك أَن البِيَعَ  والصَّوامعَ كانت مُتعبَّدات لهم إِذ كانوا مستقيمين على ما أُمِرُوا به غير  مبدِّلين ولا مُغيِّرين، فأَخبر الله، جل ثناؤه، أَن لولا دَفْعُه الناسَ عن  الفساد ببعض الناس لَهُدِّمَتْ مُتعبَّداتُ كلِّ فريق من أَهل دينه  وطاعتِه في كل زمان، فبدأَ بذكر البِيَعِ على المساجد لأَن صلوات من تقدَّم من  أَنبياء بني إِسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفُرقان وقبْل تبديل  مَن بدَّل، وأُحْدِثت المساجد وسميت بهذا الاسم بعدهم فبدأَ جل ثناؤه بذكر  الأَقْدَم وأَخَّر ذكر الأَحدث لهذا المعنى.  ونُبايِعُ، بغير همز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:  وكأَنَّها بالجِزْع جِزعِ نُبايعٍ،  وأُولاتِ ذي العَرْجاء، نَهْبٌ مُجْمَعُ  قال ابن جني: هو فِعْلٌ منقول وزْنه نُفاعِلُ كنُضارِبُ ونحوه إِلا أَنه  سمي به مجرداً من ضميره، فلذلك أُعرب ولم يُحْكَ، ولو كان فيه ضميره لم  يقع في هذا الموضع لأَنه كان يلزم حكايتُه إِن كان جملة كذَرَّى حبّاً  وتأبَّطَ شَرًّا، فكان ذلك يكسر وزن البيت لأَنه كان يلزمه منه حذفُ ساكن  الوتد فتصير متفاعلن إِلى متفاعِلُ، وهذا لا يُجِيزه أَحد، فإِن قلت: فهلا  نوَّنته كما تُنوِّن في الشعر الفعل نحو قوله:  مِنْ طَلَلٍ كالأَتْحمِيّ أَنْهَجَنْ  وقوله:  دايَنْتُ أَرْوَى والدُّيُون تُقْضَيَنْ  فكان ذلك يَفِي بوزن البيت لمجيء نون متفاعلن؟ قيل: هذا التنوين إِنما  يلحق الفعل في الشعر إِذا كان الفعل قافية، فأَما إِذا لم يكن قافية فإِن  أَحداً لا يجيز تنوينه، ولو كان نبايع مهموزاً لكانت نونه وهمزته  أَصليتين فكان كعُذافِر، وذلك أَن النون وقعت موقع أَصل يحكم عليها بالأَصلية،  والهمزة حَشْو فيجب أَن تكون أَصلاً، فإِن قلت: فلعلها كهمزة حُطائطٍ  وجُرائض؟ قيل: ذلك شاذ فلا يَحْسُنُ الحَمْل عليه وصَرْفُ نُبايعٍ، وهو منقول  مع ما فيه من التعريف والمِثال، ضرورةٌ، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
بيع الباء والياء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو بَيْع الشَّيءِ، ورُبَّما سمِّيَ الشِّرَى بيعاً، والمعنى واحدٌ؛ قال رسول الله صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم: «لا يَبِعْ أحدُكُمْ على بَيْع أخيهِ»، قالوا: معناه لا يَشْتَرِ على شِرَى أَخِيهِ، ويقال بِعْتُ الشَّيءَ بَيعاً، فإنْ عَرَضْتَه للبَيْع قلتَ أبَعْتُه، قال:
فَرضِيتُ آلأَ الكُمَيْتِ فَمَنْ يُبِعْ
فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُبَاعِ
القاموس المحيط:
باعَه، يَبِيعهُ بَيعْاً ومَبيعاً، والقِياسُ مَباعاً إذا باعَه، وإذا اشْتَراه، ضِدٌّ، وهو مَبيعٌ ومَبْيوعٌ.
وباعَه من السُّلْطانِ: إذا سَعَى به إليه، وهو بائِعٌ، ج: باعَةٌ. والبِياعَةُ، بالكسر: السِّلْعَةُ، ج: بِياعاتٌ. وكسَيِّدٍ: البائعُ، والمُشْتَري، والمُساوِمُ، ج: بِيعَاءُ، كعِنباءَ وأبْيِعاءُ. وابنُ البَيِّعِ: الحاكمُ محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ محمدٍ النَّيْسابوري. وباعَ على بَيْعِه: قامَ مَقامَهُ في المَنْزِلَةِ والرِّفْعَةِ، وظَفِرَ به. وامرأةٌ بائعٌ: نافِقَةٌ لِجمَالِها. وبيعَ الشيءُ، وقد تُضَمُّ باؤُه، فيقالُ: بُوعَ. والبِيعَةُ، بالكسر: مُتَعَبَّدُ النَّصارَى، ج: كعِنَبٍ، و: هيئةُ البَيْعِ، كالجِلْسَةِ. وأبَعْتُه: عَرَضْتُه للبيعِ. وابْتاعَهُ: اشتَراهُ.
والتبايُعُ: المُبايَعَةُ. واسْتَباعَهُ: سألَهُ أنَ يبيعَهُ منه. وانباعَ: نَفَقَ. وعليُّ بنُ محمدٍ البَيَّاعِيُّ المحدّثُ، مُشَدَّداً، وكذا عليُّ بن الحُسَينِ البَيَّاعِيُّ حَدَّثَ ب " شَرْحِ السُّنَّةِ " عن محمدٍ الزاهِدِيِّ سَماعاً عن لَفْظِ مُحْيِي السُّنَّةِ.
تاج العروس:
ب ي ع
باعَهُ يَبِيعُهُ بيْعاً ومَبِيعاً وهو شاذّ والقِيَاسُ مَبَاعاً إِذا بَاعَهُ وإِذا اشْتَرَاهُ ضِدُّ . قال أَبُو عبُيْدٍ : البَيْعُ : مِنْ حُرُوفِ الأَضْدادِ في كَلامِ العَرَبِ يُقَالُ : بَاعَ فُلانٌ إِذا اشْتَرَى وباعَ مِنْ غَيْرِه وأَنْشَدَ قَوْلَ طَرَفَةَ :
" ويَأْتِيكَ بالأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تَبِعْ لَهُبَتَاتاً ولَمْ تَضْرِبْ لَهُ وَقْتَ مَوْعِدِ أَي من لَمْ تَشْتَرِ لَهُ . قُلْتُ : ومِنْهُ قَوْلُ الفَرَزْدَق أَيْضاً :
إِنَّ الشَّبَابَ لَرَابِحٌ مَنْ بَاعَهُ ... والشَّيْبُ لَيْسَ لبَائِعِيه تِجَارُ أَيْ مَن اشْتَراهُ . وقالَ غَيْرُه :
" إِذا الثُّرَيَّا طَلَعَتْ عِشَاءَ
" فبِعْ لرَاعِي غَنَمٍ كِسَاءَ أَي اشْتَرِ لَهُ . وفي الحَدِيثِ : لا يَخْطُبِ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبة أَخِيهِ ولا يَبِعْ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ
قال ابنُ الأَثِيرِ : فِيهِ قَوْلانِ : أَحَدُهُمَا إِذا كانَ المُتَعَاقِدَان فِي مَجْلِسِ العَقْدِ فطَلَبَ السِّلْعَةَ بأَكْثَرَ مِن الثَّمَنِ لِيُرَغِّبَ البائِعَ في فِسْخِ العَقْدِ فهو مُحَرِّمٌ لأَنَّهُ إِضْرارٌ بالغَيْرِ ولكِنَّهُ مُنْعَقِدٌ لأَنَّ نَفْسَ البَيْعِ غَيْرُ مَقْصُودٍ بالنَّهْيِ فإَنَّه لا خَلَلَ فِيهِ . الثّانِي أَنْ يُرَغِّبَ المُشْتَرِي في الفَسْخِ بعَرْضِ سِلْعَةٍ أَجْوَدَ مِنْهَا بمِثْل ثَمَنهَا أَوْ مِثْلِهَا بدُونِ ذلِكَ الثَّمَنِ فإِنَّهُ مِثْلُ الأَوَّل في النَّهْيِ وسَوَاءٌ كانا قَد تَعَاقَدَا على المَبِيعِ أَو تَسَاوَمَا وقَارَبَا الانْعِقَادِ ولَمْ يَبْقَ إِلاَّ العَقْد . فعَلَى الأوّلِ يَكُونُ البَيْعُ بمَعْنَى الشِّراءِ تَقُولُ : بِعْتُ الشَّيْءَ بمَعْنَى اشْتَرَيْتُه وهو اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وعَلَى الثّانِي يَكُونُ البَيْعُ عَلَى ظَاهِرِهِ . قُلْتُ : وقال أَبُو عُبَيْدٍ : ولَيْسَ عِنْدي لِلْحَدِيث وَجْهٌ غَيْرُ هذا أَي إِنَّمَا وَقَعَ النَّهْيُ على المُشْتَرِي لا عَلَى البائع . قالَ : وكَانَ أَبو عُبَيْدَةَ وأَبو زَيْدٍ وغَيْرُهُمَا من أَهْلِ العِلْمِ يَقُولُونَ ذلِكَ
وقال الأَزْهَرِيُّ : البائِعُ والمُشْتَرِي سَوَاءٌ في الإِثْمِ إِذا بَاعَ عَلَى بَيْعِ أِخِيهِ أَو اشْتَرَى عَلَى شِرَاءِ أَخيهِ لأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَلْزَمُه اسْمُ البائِعِ مُشْتَرَياً كانَ أَوْ بائعاً وكُلٌّ مَنْهِيٌّ عَنْ ذلِكَ
وهو مَبِيعٌ ومَبْيُوعٌ مِثْلُ مَخِيطٍ ومَخْيُوطٍ عَلَى النَّقْصِ والإِتْمَامِ
قالَ الخَلِيلُ : الَّذِي حُذِفَ مِنْ مَبِيعٍ وَاوُ مَفْعُولٍ لأَنَّهَا زائدَةٌ وهي أَوْلَى بالحَدْفِ
وقال الأَخْفَشُ : المَحْذُوفَةُ عَيْنُ الفَعْلِ لأَنَّهُمْ لَمَّا سَكَّنوا اليَاءَ أَلْقَوْا حَرَكَتَها على الحَرْفِ الَّذِي قَبْلَها فانْضَمَّت ثُمَّ أَبْدَلُوا من الضَّمَّةِ كَسْرَةَ الياءِ الَّتِي بَعْدَها ثُمَّ حُذِفَتِ الياءُ وانْقَلَبَتِ الوَاوُ ياءً كما انْقَلَبَتْ وَاوُ مِيزَانٍ لِلْكَسْرَةِ . قال المازِنِيُّ : كِلاَ القَوْلَيْنِ حَسَنٌ وقَوْلُ الأَخْفَشِ أَقْيَسُ
ومن المَجَازِ : بَاعَهُ من السُّلْطَانِ إِذا سَعَى بِهِ إِلَيْهِ ووَشْى به وهو أَيْ كُلٌّ مِن البائعِ والمُشْتَرِي بائِعٌ ج : باعَةٌ وهو قَوْلُ ابْنِ سِيدَه . وقال كُرَاع : بَاعَةٌ جَمْعُ بَيِّعٍ كعَيِّلٍ وعَالَة وسَيِّدٍ وسَادَة
قال ابنُ سِيدَهْ : وعنْدِي أَنَّ كُلَّ ذلِكَ إِنّمَا هو جَمْعُ فَاعِلٍ فَأَمَّا فَيْعِلٌ فجَمْعُهُ بالوَاوِ والنُّونِ
وفي العُبَابِ : وسَرَقَ أَعْرَابِيٌّ إِبِلاً فأَدْخَلَهَا السُّوقَ فقَالُوا لهُ : مِن أَيْنَ لَكَ هذه الإِبِلُ ؟ فقال :
" تَسْأَلُنِي البَاعَةُ أَيْنَ دَارُهَا
" إِذْ زَعْزَعُوهَا فسَمَتْ أَبْصَارُهَا
" فقُلْتُ رِجْلِي ويَدِي قَرَارُهَا
" كُلُّ نِجَارِ إِبِلٍ نِجَارُهَا
" وكُلُّ نَارِ العالَمِينَ نَارُهَا قُلْتُ : والبَيْتُ الأَخِيرُ مَثَلٌ لِلْعَرَبِ وقد تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مُفَصَّلاً في ن ج ر . والبِيَاعَةُ بالكَسْرِ : السِّلْعَةُ تَقُولُ : ما أَرْخَصَ هذِه البِيَاعَةُ . ج : بِيَاعَاتٌ وهي الأَشْيَاءُ الَّتِي يُتَبَايَعُ بها قالَهُ اللَّيْثُ
والبَيِّعُ كسَيِّدٍ : البائِعُ والمُشْتَرِي ومِنْهُ الحَدِيثُ : البَيِّعَانِ بالخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا وفي رِوَايَةٍ : حَتَّى يَتَفَرَّقَا . وفي حَدِيثٍ آخَرَ : أَنُّهُ صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ اشْتَرَى مِنْ أَعْرَابِيٍّ حِمْلَ خَبَطٍ فلَمَّا وَجَبَ البَيْعُ قال لَهُ : اخْتَرْ فقالَ لَهُ الأَعْرَابِيّ : عَمْرَكَ اللهَ بَيِّعاً وانْتِصَابُه عَلَى التَّمْيِيزِ
والبَيِّعُ في قَوْلِ الشَّمَّاخِ يَصِيفُ قُوْساً كما في العُبَابِ وفي اللِّسَان : في رَجُلٍ بَاعَ قَوْساً :
" فوَافَى بهَا أَهْلَ المَوَاسِمِ فانْبَرَىلَهُ بَيِّعٌ يُغْلِى بِهَا السَّوْمَ رَائِزُ
هو المُسَاوِمُ لا البائع ولا المُشْتَرِي . قُلْتُ : وقُوْلُ الشَّمَّاخِ حُجَّةٌ لأَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللهُ حَيْثُ يَقُولُ : لا خِيَارَ لِلْمُتبايِعَيْنِ بعد العَقْدِ لأَنَّهُمَا يُسَمَّيَانِ مُتَبايِعيْنِ وهما مُتَسَاوِمَانِ قَبْلَ عَقْدِهِمَا البَيْعَ
وقَالَ الشافِعِيُّ رَضِيَ اللهُ عنه : هَمَا مُتَسَاوِمَانِ قَبْلَ عَقْدِ الشِّرَاءِ فإِذا عُقِدَ البَيْعُ فَهُمَا مُتَبَايِعَانِ ولا يُسَمَّيَان بَيِّعَيْنِ ولا مُتَبَايِعَيْنِ وهُمَا في السَّوْمِ قَبْلَ العَقْدِ . وقَدْ رَدَّ الأَزْهَرِيُّ عَلَى المُحْتَجِّ بِبَيْتِ الشَّمّاخِ بما هو مَذْكُورٌ في التَّهْذِيبِ . ج : بِيَعَاءُ كعِنَباءَ وأَبِيْعَاءُ وبَاعَةٌ الأَخِيرُ قَوْلُ كُرَاع كما تَقَدَّمَ . وابْنُ البَيِّعِ هو الحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللهِ مُحَمَّدُ بنُ عبْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدٍ النَّيْسَابُورِيّ ويُقَالُ لَهُ أَيْضاً : ابْنُ البَيَّاعِ وهكَذَا يَقُولُهُ شَيْخُ الإِسْلامِ الهَرَوِيُّ إِذا رَوَى عَنْهُ وكَذا قالَهُ عَبْدُ الغَنِيّ بنُ سَعِيدٍ في رِوَايَتِهِ عنه بالإجَازَةِ كَذا في التَّبْصِيرِ . ومِنَ المَجَازِ : بَاعَ فُلانٌ على بَيْعِهِ وحَلَّ بوَادِيه إِذا قَامَ مَقَامَهُ في المَنْزِلَةِ والرِّفْعَةِ . وقالَ المُفَضَّلُ الضَّبِّيّ : هو مَثَلٌ قَدِيمٌ تَضْرِبُهُ العَرَبُ للرَّجُلِ الَّذِي يُخَاصِمُ رَجُلاً ويُطَالِبُهُ بالغَلَبَةِ فإِذا ظَفِرَ بِهِ وانْتَزَعَ ما كَانَ يُطَالِبُهُ بِهِ قِيل : باعَ فُلانٌ عَلَى بَيْعِ فُلانٍ ومِثْلُهُ : شَقَّ فُلانٌ غُبَارَ فُلانٍ . ويُقَالُ : ما بَاعَ عَلَى بَيْعِكَ أَحَدٌ أَيْ لَمْ يُساوِكَ أَحَدٌ
وتَزَوَّجَ يَزِيدُ بنُ مُعَاوِيَةَ أَمَّ مِسْكِينٍ بِنْتَ عَمَرَ بنِ عاصمِ بنِ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ - رَضِيَ اللهُ عَنْ عُمَرَ - عَلَى أُمِّ خالِدٍ بِنْتِ أَبِي هَاشِمٍ فَقَالَ يُخَاطِبُهَا :
" مالَكِ أُمَّ خَالِدٍ تُبَكِّينْ
" مِنْ قَدِرٍ حَلَّ بِكُمْ تَضِجِّينْ
" بَاعَتْ عَلَى بَيْعِكِ أُمُّ مِسْكِينْ
" مَيْمُونَةٌ مِنْ نِسْوَةٍ مَيامِينْ ومِنَ المَجَازِ أَيْضاً : امْرَأَةٌ بائعٌ أَي نافِقَةٌ لِجَمَالِهَا . قالَ الزَّمَخْشَرِيّ : كَأَنَّهَا تَبِيعُ نَفْسَها كنَاقَةٍ تَاجِرَةٍ . وتَقُولُ : بِيعَ الشَّيْءُ على ما لَمْ يُسَمَّ فاعِلُهُ وقد تُضَمُّ باؤُهُ فيُقَالُ : بُوعَ بقَلْبِ الياءِ واواً وكَذلِكَ القَوْلُ فِي كِيلَ وقِيلَ وأَشْبَاهِهِمَا . وفي التَّهْذَيبِ : قالَ بَعْضُ أَهْلِ العَرَبِيّةِ : يُقَالُ : إِنَّ رِباعَ بَنِي فُلانٍ قد بِعْنَ . مِنَ البَيْعِ وقد بُعَنَ من البَوْعِ فضَمُّوا الباءَ في البُوْعِ وكَسَرُوهَا في البَيْعِ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الفاعِلِ والمَفْعُولِ أَلا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ : رَأَيْتُ إِمَاءً بِعْنَ مَتَاعاً إِذا كُنَّ بائِعَاتٍ ثُمَّ تَقُولُ : رَأَيْتُ إِمَاءً بُعْنَ : إِذا كُنَّ مَبِيعاتٍ وإِنَّمَا يَبِينُ الفَاعِلُ من المَفْعُول باخْتِلافِ الحَرَكَاتِ وكَذلِكَ من البَوْع
والبِيعَةُ بالكَسْرِ : مُتَعَبَّدُ النَّصَارَى وقِيلَ كَنِيسَةُ اليَهُودِ ج : بِيَعٌ كِعنَبٍ . قالَ لَقِيطُ ابنُ مَعْبَدٍ :
" تَامَتْ فُؤَادِي بِذَاتِ الخَالِ خُرْعُبَةٌمَرَّتْ تُرِيدُ بِذَاتِ العَذْبَةِ البِيَعَا والبِيعَة : هَيْئَة البَيْع كالجِلْسَة والرِّكْبَةِ : يُقَالُ : إِنَّهُ لَحَسَنُ البِيعَةِ . ومِنْهُ حَدِيثُ ابنِ عُمَرَ أَنَّهُ كانَ يَغْدُو فَلا يَمُرُّ بسَقَّاطٍ ولا صَاحِبِ بِيعَةٍ إِلاَّ سَلَّم عَلَيْه . وأَبَعْتُهُ إِبَاعَةً : عَرَضْتُهُ لِلْبَيْعِ قَالَ الأَجْدَعُ بنُ مالِكِ بنِ أَمَيَّةَ الهَمْدَانِيُّ :
ورَضِيتُ آلاَءَ الكُمَيْتِ فمَنْ يُبِعْ ... فَرَساً فلِيْسَ جَوَادُنَا بمُبَاعِ أَيْ لَيْسَ بمُعَرَّضٍ لِلْبَيْعِ . وآلاؤُهُ : خِصَالُه الجَمِيلَةُ . ويُرْوَى : أَفْلاءَ الكُمَيْتِ
وابْتَاعَهُ : اشْتَرَاهُ يُقَالُ : هذا الشَّيْءُ مُبْتَاعِي أَي اشْتَرَيْتُه بمَالِي وقد اسْتَعْمَلَهُ المِصْرِيُّونَ في كَلامِهِم كَثِيراً فيَحْذِفُونَ المِيمَ . ومِنْهُم مَنْ أَفرَطَ فجَمَعَ فقال : بُتُوعِي وهو غَلَطٌ وإِنَّمَا نَبَّهْت عَلَى ذلِكَ لأَنَّ كَثِيراً من النّاسِ لا يَعْرِفُ ما أَصْل هذا الكَلامِ . والتَّبَايُعُ : المُبَايَعَةُ من البَيْعِ والبَيْعَةِ جَمِيعاً فمِنَ البَيْعِ الحَدِيثُ المُتَبايِعانِ بالخِيَارِ ما لَمْ يَتَفَرَّقا ومِنَ البَيْعَةِ قَوْلُهم : تَبَايَعُوا عَلَى الأَمْرِ كقَوْلِكَ : أَصْفَقُوا عَلَيْهِ . والمُبَايَعَةُ والتَّبَايُع عِبَارَةٌ عَنِ المُعَاقَدَةِ والمُعَاهَدَةِ كَأَنَّ كلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَاعَ ما عِنْدَهُ مِنْ صَاحِبِهِ وأَعْطَاهُ خَالِصَةَ نَفْسِهِ وطَاعَتَه ودخِيلَةَ أَمْرِهِ وقَدْ تَكَرَّرَ ذِكْرُهَا في الحَدِيثِ
واسْتَبَاعَهُ الشَّيْءَ : سَأَلَهُ أَنْ يَبِيعَهُ مِنْه . وقالَ ابنُ عَبّادٍ : انْباعَ الشَّيْءُ : نَفَقَ وراجَ وكَأَنَّهُ مُطاوِعٌ لِبَاعَهُ . وأَبو الفَرَجِ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّد الخُوارَزْمِيّ البَيَّاعِيُّ المُحَدِّث مُشَدَّداً رَوَى عَنْ أَبِي سَعْدٍ بنِ السَّمْعَانِيّ وكَذَا مَجْدُ الدَّينِ عَلِيُّ بنُ الحُسَيْن البَيَّاعِيُّ الخُوَارَزْميّ حَدَّثَ بِشَرْحِ السُّنَّةِ في سَنَةِ مائَتَيْنِ واثْنَيْنِ عَنْ أَبِي المَعَالِي مُحَمَّدٍ الزَّاهِدِيّ سَمَاعاً عن لَفْظ مُحْيِي السُّنَّة البَغَوِيِّ قَرَأَهُ عَلَيْه عَنْ عاصِمِ بنِ صالِح كَذَا في التَبْصِيرِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : بَايَعَهُ مُبَايَعَةً وبِيَاعاً : عَارَضَهُ بالبَيْعِ . قال جُنَادَةُ بنُ عامِرٍ :
فإِنْ أَكُ نَائِياً عَنْهُ فإِنَّي ... سُرِرْتُ بِأَنَّهُ غُبِنَ البِيَاعَا وقَالَ قَيْسُ بنُ ذُرِيحٍ :
كمَغْبُونٍ يَعَضُّ عَلَى يَدَيْهِ ... تَبَيَّن غَبْنهُ بَعْدَ البَيَاعِ والبَيْع : اسمُ المَبِيعِ قال صَخْرُ الغَيِّ يَصِفُ سَحاباً :
فأَقْبَلَ مِنْهُ طِوَالُ الذُّرا ... كَأَنَّ عَلَيْهِنَّ بَيْعاً جَزِيفَاً طِوَالُ الذُّرَا أَيْ مُشْرفاتٌ في السَّمَاءِ . وبَيْعاً جَزِيفاً أَي اشْتُرِيَ جُزَافاً فأُخِذَ بِغَيْرِ حِسَابٍ من الكَثْرَة يَعْنِي السَّحَابَ . والجَمْعُ : بُيُوعٌ . ورَجُلٌ بَيُوعٌ كصَبُورٍ : جَيِّدُ البَيْعِ وبَيَّاعٌ : كَثِيرُهُ وبَيِّعٌ كبَيُوعٍ والجَمْع بَيِّعُونَ . ولا يُكَسَّرُ والأُنْثَى بَيِّعَةٌ والجَمْعُ بَيِّعَاتٌ ولا يُكَسَّرُ حَكَاهُ سِيبَوَيْه . وبَيْعُ الأَرْضِ : كِرَاؤُهَا وقَدْ نُهِيَ عَنْهُ في الحَدِيثِ . والبَيْعَةُ : الصَّفْقَةُ عَلَى إِيجابِ البَيْعِ وعَلَى المُبَايَعَةِ والطّاعَةِ . وبَايَعَهُ عَلَيْه مُبَايَعَةً : عَاهَدَهُ . ونُبَايِعُ بغَيْرِ هَمْزٍ : مَوْضِعٌ . قال أَبُو ذُؤَيْبٍ :
فكَأَنَّهَا بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ ... وأُلاَتِ ذِي العَرْجَاءِ نَهْبٌ مُجْمَعُ قال ابنُ جِنَّى : هو فِعْلٌ مَنْقُولٌ وَزْنُه نُفاعِلُ كنُضارِبُ ونَحْوِه إِلاّ أَنَّهُ سُمِّيَ به مُجَرَّداً مِنْ ضَمِيرِهِ فلذلِكَ أُعْرِبَ ولَمْ يُحْكَ ولَوْ كانَ فِيهِ ضَمِيرُهُ لَمْ يَقَعْ في هذا المَوْضِعِ لأَنَّهُ كانَ يَلْزَمُ حِكَايَتُهُ إِنْ كانَ جُمْلَةً كذَرَّى حَبّاً وتَأَبَّطَ شَرّاً فكانَ ذلِكَ يَكْسِرُ وَزْنَ البَيْتِ
قُلْتُ : وسَيَأْتِي للمُصَنّف في ن ب ع فإِنَّهُ جَعَلَ النُّونَ أَصْلِيَّة . وقد سَمَّوْا بَيَّاعاً كشَدَّادٍ
وعُرْوَةُ بنُ شُيَيْمِ بنِ البَيّاعِ الكِنَانّي : أَحدُ رُؤساءِ المِصْرِيِّينَ الَّذِين سَارُوا إِلَى عُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ عنْه . ومِنَ المَجَازِ : باعَ دُنْيَاهُ بِآخِرَتِهِ أَي اشْتَرَاهَا نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيّ
وبَيَّاعُ الطَّعَامِ : لَقَبُ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ غالِبِ بنِ حَرْبٍ الضَّبِّيّ

##### Türkçe

بيع
**بَاعَ - يَبِيْعُ - بَيْع - بِيْعَة - بِيَع - بَايَعَ - يُبايِعُ - تَبايَعَ - يَتَبايَعُ**
**بَاعَ - يَبِيْعُ** + bir varlık + bir şeyi: alıcının teklif ettiği bedel karşılığında malının değişimini kabul eder: bir başkasına, sahip olduğu bir şeyi, mal veya eşya şeklinde, diğerinin “bedel” şeklinde sunduğu bir karşılık mukabilinde sunar: dirhemler veya mal.

**بَيْع - البيع**: “**فـَعـْل**” vezninde: fiil ismi **بَاعَ - يَبِيْعُ**: alışverişleşme işlemi; aynı zamanda ondan mef‘ûl ismidir: satış işleminde değişimi yürütülen şey veya şeyler; satılan mal, menfaat veya eşya gibi.

**بَايَعَ - يُبايِعُ**: “**فاعلَ**” vezninde, **بَاعَ - يَبِيْعُ**’den: **بَاعَ - يَبِيْعُ** fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: satıcı ile alıcıdan her biri, üzerinde anlaşılan bir bedel karşılığında malın veya menfaatin değişim işlemini tamamlamayı kabul eder: böylece iki alışverişleşenden her biri, diğerinden bir mal veya eşya karşılığında bir mal veya eşya yahut “bedel” (dirhemler veya mal) sunar.

﴿**إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله**﴾: Şüphesiz sana nefislerini ve mallarını, kendilerine cennet olması karşılığında değiş tokuş edenler, bununla ancak Allah ile değiş tokuş ederler.

﴿**إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون وعدا عليه حقا في التوراة والإنجيل والقرآن ومن أوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به وذلك هو الفوز العظيم (111) **﴾ Tevbe

**تَبايَعَ - يَتَبايَعُ**: “**تفاعل**” vezninde: **بَاعَ - يَبِيْعُ** fiilini, çaba ve öz irade ile karşılıklı değiş tokuş eder.

**بِيْعَة**: “**فـِعـْلة**” vezninde: fiil ismi **بَاعَ - يَبِيْعُ**; ondan mekân ismidir: para ve malların değişiminin gerçekleştiği yer; ıstılahta Yahudilerin veya Hristiyanların mabedi: ve görünüşe göre—Allah daha iyi bilir—orada kâhinin veya râhibin kendisini ve malını, kendisine cennet olması karşılığında Allah’a satması gerçekleşirdi; ve bu, Hristiyanlar yanında “takrîs” diye adlandırılır: seni kâhin veya râhip olarak takrîs ettim; yani kendini ve malını, sana cennet olması karşılığında Allah’a satın aldım.

**بِيَع**: **بِيْعَة**’nin çoğulu.

Ve lafız, “satış ve ticaret yoluyla mübadele için mülkleri arz etmek; karşılığında bir bedel veya menfaat elde etmek” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَدَى - يَفْدِي**، **دَانَ - يَدِينُ** (müteaddî), **شَرَى - يَشْرِي**، **تَجَرَ - يَتْجُرُ**، **بَاعَ - يَبِيْعُ**، **زَادَ - يَزِيْدُ** (müteaddî)

**ربا - يربو - رِبا**’dan ayrılır.

Fiil **باع - يبيع** ve fiil **بايع - يبايع** ve fiil **تبايع - يتبايع**; hepsi şunları içerir:
أ - dirhemler karşılığında bir mal veya eşya değişimi
ب - veya bir mal veya eşya karşılığında bir mal veya eşya değişimi.

Ribâ üç şartı içerir:
1 - bir eşya veya mal karşılığı olmaksızın dirhemler vermek
2 - verilen dirhemlerin, zamanın ilerlemesiyle sürekli artması
3 - kendisine verildiği kimsenin malına karışması; ribâsının ve artmasının sebebi olması için.

**بايَعَ - يُبايِع - يبايعنك**
﴿**ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقن ولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12) **﴾ Mümtehine
﴿**إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم بأن لهم الجنة يقاتلون في سبيل الله فيقتلون ويقتلون وعدا عليه حقا في التوراة والإنجيل والقرآن ومن أوفى بعهده من الله فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به وذلك هو الفوز العظيم(111) **﴾ Tevbe
﴿**إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله يد الله فوق أيديهم فمن نكث فإنما ينكث على نفسه ومن أوفى بما عاهد عليه الله فسيؤتيه أجرا عظيما(10) **﴾ Fetih ﴿**لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة فعلم ما في قلوبهم فأنزل السكينة عليهم وأثابهم فتحا قريبا(18) **﴾ Fetih

**بَيْعٌ**
﴿**ياأيها الذين آمنوا أنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة والكافرون هم الظالمون(254) **﴾ Bakara ﴿**قل لعبادي الذين آمنوا يقيموا الصلاة وينفقوا مما رزقناهم سرا وعلانية من قبل أن يأتي يوم لا بيع فيه ولا خلال (31) **﴾ İbrahim
﴿**الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الرباوأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275) **﴾ Bakara ﴿**الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (275) **﴾ Bakara
﴿**ياأيها الذين آمنوا إذا نودي للصلاة من يوم الجمعة فاسعوا إلى ذكر الله وذروا البيع ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(9) **﴾ Cuma ﴿**رجال لا تلهيهم تجارة ولا بيع عن ذكر الله وإقام الصلاة وإيتاء الزكاةيخافون يوما تتقلب فيه القلوب والأبصار(37) **﴾ Nûr

**تَبايَع َ -  تبايعتم**
﴿**ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282) **﴾ Bakara

**بِيَعٌ**
﴿**الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق إلا أن يقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبيع وصلوات ومساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إن الله لقوي عزيز(40) **﴾ Hac

Muhtâr es-Sıhâh
● [**بيع**] **ب ي ع**: **بَاعَ** şeyi, onu **بَيْعَاً** ve **مَبِيعاً** olarak satar: onu satın aldı; ve bu şâzdır; kıyası **مَبَاعاً**’dır. Ve onu **باعَهُ** da: onu satın aldı; böylece o, zıt anlamlılardandır. Ve hadiste: ﴿**لا يخطب الرجل على خطبة أخيه ولا يبيع على بيع أخيه**﴾ yani kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; çünkü nehiy, satıcıya değil alıcıya vâki olmuştur. Ve şey **مَبِيعٌ** ve **مَبْيُوعٌ**’dur; **مخيط** gibi **زمخيوط**. Ve satıcıya ve alıcıya, **بَيَعانِ** denir; **الياء**’ın şeddelenmesiyle. Ve **أبَاعَ** şeyi: onu satışa arz etti. Ve **الابْتِياعُ**: satın almadır. Ve denir ki: şey, faili adı anılmadan **بِيَعَ**; **الباء**’ın kesriyle. Ve onlardan kimi **الياء**’ı **واوا**’ya çevirir de “şey **بُوعَ**” der; ve aynı şekilde **كيل** ve **قيل** ve benzerlerinde de söylersin. Ve **بايَعَهُ**: satıştan ve **البيعة**’den ikisinden de. Ve **تبايَعَا**: onun gibidir. Ve **استباعَهُ** şeyi: ondan onu satmasını istedi. Ve **البِيَعَةُ**: Hristiyanların kilisesidir.

Râgıb
بيع

- **البيع**: bedeli verileni vermek ve bedeli almak; **الشراء**: bedeli vermek ve bedeli verileni almak; ve **للبيع** için: **الشراء** denir, ve **للشراء** için **البيع** (denir); bu, bedel ve bedeli verilenin nasıl tasavvur edildiğine göredir. Ve bunun üzerine O’nun (Azze ve Celle) sözü: }وشروه بثمن بخس{ [يوسف/20]. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (لا يبيعن أحدكم على بيع أخيه) (hadis sıhhatinde ittifak edilmiştir; Buhârî onu **باب البيوع**’da 4/413’te; Müslim de onda (1412) numarayla; ve **الموطأ** 2/683’te tahriç etmiştir; ve lafzı: (لا يبع بعضكم على بيع بعض) yani: onun satın alışı üzerine satın almasın.

Ve **وأبعت الشيء**: onu arz ettim; şairin sözü gibi:
- 75 - فرسا فليس جوادنا بمباع *** (bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
نقفو الجياد من البيوت فمن يبع
ve o, **الأجدع الهمداني**’nindir; **شقراء همدان وأخبارها** s. 228; **الاختيارين** s. 469; **الأصمعيات** s. 69; **المشوف المعلم** 1/123; **اللسان** (**بيع**); **المجمل** 1/140; **شمس العلوم** 1/206)

Ve **المبايعة** ve **المشارة** ikisi de bunlarda söylenir. Allah Teâlâ dedi: }وأحل الله البيع وحرم الربا﴿[البقرة/275], ve dedi:﴾وذروا البيع﴿[الجمعة/9], ve O (Azze ve Celle) dedi:﴾لا بيع فيه ولا خلال﴿[إبراهيم/31],﴾لا بيع فيه ولا خلة﴿[البقرة/254]. Ve **بايع السلطان**: ona, kendisine razı olduğu şeyle itaatin verilmesini içerdiği zaman; ve buna **بيعة** ve **مبايعة** denir. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü:﴾فاستبشروا ببيعكم الذي بايعتم به﴿[التوبة/111],﴾لقد رضي الله عن المؤمنين إذ يبايعونك تحت الشجرة﴿[الفتح/18] sözünde zikredilen **بيعة الرضوان**’a işarettir; ve﴾إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم{ âyetinde [التوبة/111] zikredilene (de işarettir). أما **الباع** ise, onların “**باع في السير يبوع**: **إذا مد باعه**” demelerinin delaletiyle **الواو**’dandır.

ملخص **اللسان**
1. **البيعُ**: **الشراء**’nın zıddı,
2. ve **بِعْتُ الشيء**: onu **شَرَيْتُه**,
3. ve **الابْتِياعُ**: **الاشْتراء**.
4. **لا يبع على بيع أَخيه** ancak o, **لا يشتر على شراء أَخيه**’dir,
5. ve **البِياعةُ**: **السِّلْعةُ**,
6. ve **البَيْعةُ**: satışın icabı üzerine ve **المُبايعةِ** ve itaat üzerine akit,
7. ve **البَيْعةُ**: **المُبايعةُ** ve itaat,
8. ve **بايَعه عليه مُبايَعة**: onunla ahitleşti,
9. ve **البِيعةُ**: Hristiyanların kilisesi; ve **البِيعةُ**: Yahudilerin kilisesi,
10. ve **أَباعه**: onu satışa arz etti;
11. **فَمَنْ يُبِعْ فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ** yani satışa arz edilmiş değildir,
12. ve **اسْتَبَعْتُه الشيء** yani ondan, onu bana satmasını istedim.
13. ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcı,
14. ve **البِياعاتُ**: ticarette kendileriyle alım-satım yapılan şeyler,
15. ve **رجل بَيُوعٌ**: satışı iyi (olan),
16. ve **بَيَّاع**: onun çok olanı,
17. **باع فلان على بيعك** yani mertebe ve yücelikte senin yerini tuttu;
18. **ما باع على بيعك أَحد** yani hiç kimse sana denk olmadı;
19. **لا تَبِيعُوها** yani onu kiraya vermeyin.

**لسان العرب**

● - **بيع**: **البيعُ**: satın almanın zıddı; **البَيْع**: satın alma da (demektir); ve o, zıt anlamlılardan (**الأَضْداد**)dır. Ve: **بِعْتُ الشيء**: onu satın aldım; **أَبيعُه** **بَيْعاً** ve **مَبيعاً** (diye); ve bu şâzdır, kıyası **مَباعاً**dır. Ve **الابْتِياعُ**: satın alma (**الاشْتراء**). Ve hadiste: “Kişi, kardeşinin dünürlüğü üzerine dünürlük yapmasın ve kardeşinin satışı üzerine satmasın”; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki: “Kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözündeki nehiy ancak “kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın”dır; nehiy ancak alıcı üzerine vâki olmuştur, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar **بعت الشيء** derler, **اشتريته** mânâsında; Ebû Ubeyd dedi: Hadis için bende bunun dışında bir vech yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine neredeyse girmez; bilinen ancak şudur: kişiye malı karşılığında bir şey verilir, sonra başka bir alıcı gelir de onun üzerine artırır; ve “kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözünde denildi ki: bir kişinin bir kişiden bir malı satın almasıdır; henüz ikisi bulundukları yerden ayrılmamışken Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, başka bir kişinin alıcıya, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı arz etmesini ve onu ona satmasını nehyetti; çünkü belki ilk satın aldığı malı geri verir; çünkü Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkları müddetçe muhayyerlik kılmıştır; böylece son satıcı, ilk satıcının satışını bozmuş olur; sonra belki satıcı, satışı bozmayı seçer de satıcının ve alım-satım yapanın satışını bozar; dedi ki: Alım-satım yapanlar alım-satımı akdetmeden önce, her ne kadar pazarlık etmiş olsalar da, bir kişiyi nehyetmem; ve bulundukları, içinde alım-satım yaptıkları yerden ayrıldıktan sonra da, alım-satım yapanlardan hangisi isterse satmaktan (onu) nehyetmem; çünkü bu, kardeşinin satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin; dedi ki: Bu, “alım-satım yapan iki kişi, ayrılmadıkları müddetçe muhayyerdir” hadisine muvafıktır; eğer bir kişi bu hâlde kardeşinin satışı üzerine bir kişiye satış yaparsa, bu husustaki hadisi bilerek ise Allah’a isyan etmiştir; ve satış lâzımdır, bozulmaz. Ezherî dedi: Kardeşinin satışı üzerine satarsa yahut kardeşinin satın alışı üzerine satın alırsa, satıcı ile alıcı günah bakımından eşittir; çünkü ikisinden her birine satıcı adı lâzım gelir; alıcı da olsa satıcı da olsa; ve her biri bundan nehyedilmiştir; Şâfiî dedi: Satın alma akdinden önce ikisi eşittir; satış akdini yaptıklarında ise ikisi **متبايعان**dır; ve akitten önce pazarlıkta iken **بَيِّعَيْنِ** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar; Ezherî dedi: Ebû Hanîfe ve onun gibileri için delil getirenlerden bazısı, “akitten sonra alım-satım yapanlar için muhayyerlik yoktur” sözlerini, ikisinin satış akdini yapmadan önce pazarlık edenler iken **متبايعين** diye adlandırıldıkları şeklinde te’vil etti; ve buna, Şemmâh’ın bir yay satan adam hakkında sözünü delil getirdi:
فوافَى بها بعضَ المَواسِم، فانْبَرَى
لَها بَيِّع، يُغْلِي لها السَّوْمَ، رائزُ
Dedi ki: onu **بَيِّعاً** diye adlandırdı, hâlbuki o pazarlık edendi; Ezherî dedi: Bu bir vehim ve bir göz boyamadır; bu delil getirenin te’vil ettiğini iki şey reddeder: birincisi, Şemmâh bu şiiri, satış ikisi arasında bağlandıktan ve alım-satım yaptıkları yerden ayrıldıktan sonra söyledi; sonra onu **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيِّعاً** diye adlandırmazdı; ve **البيّع** ile satın alanı kastetti; ve bu, pazarlık edenleri, aralarında satış bağlanmamışken **بيعين** yapan kimse için hüccet olmaz; ikinci mânâ: onun te’vilini reddeden, İbn Ömer’in, Allah ikisinden razı olsun, haberinin siyakında olan şeydir: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle dediği: “**البَيِّعانِ** ayrılmadıkları müddetçe muhayyerdir; ancak birisi arkadaşını muhayyer bırakırsa”; ona “seç” dediğinde, ayrılmamış olsalar bile satış vâcip olur; görmüyor musun, satışı iki şeyden biriyle bağlanır kıldı: birincisi, alım-satım yaptıkları yerden ayrılmaları; diğeri, birinin arkadaşını muhayyer bırakması? Muhayyer bırakmanın mânâsı, satışın bağlanmasından sonra olmaktan başka değildir; İbnü’l-Esîr, “Sizden biri kardeşinin satışı üzerine satmasın” sözünde dedi: onda iki söz vardır: birincisi, iki akit yapan akit meclisinde iken, bir talip malı daha fazla bedelle ister de satıcıyı akdi bozmağa rağbet ettirirse, bu haramdır; çünkü başkasına zarar vermedir; fakat mün‘akiddir; çünkü nehy ile bizzat satış kastedilmiş değildir; zira onda bir bozukluk yoktur; ikincisi, alıcıyı feshe rağbet ettirmektir: ondan daha iyi bir malı onun bedeliyle yahut onun gibi bir malı o bedelden daha aşağısıyla arz etmekle; bu, nehiyde birincisi gibidir; ister ikisi satılan şey üzerinde akitleşmiş olsunlar, ister pazarlık etmiş ve bağlanmaya yaklaşmış olsunlar ve akitten başka bir şey kalmamış olsun; birinciye göre satış, satın alma mânâsınadır; **بعت الشيء** dersin, **اشتريته** mânâsında; ve bu Ebû Ubeyd’in tercihidir; ikinciye göre ise satış, zâhiri üzerinedir; Ferazdak dedi:
إِنَّ الشَّبابَ لَرابِحٌ مَن باعَه،
والشيْبُ ليس لبائِعيه تِجارُ
Yani: onu satın alan. Ve şey **مَبيع** ve **مَبْيُوع**dur; **مَخيط** ve **مَخْيُوط** gibi, eksiltme ve tamamlama üzere; Halîl dedi: **مَبِيع**dan hazfedilen, **مفعول**un vâvıdır; çünkü o zâiddir ve hazfe daha lâyıktır; Ahfeş dedi: hazfedilen fiilin aynıdır; çünkü onlar yâ’yı sükûnlu kıldıklarında, onun harekesini kendinden önceki harfe attılar da o dammeli oldu; sonra, ardından gelen yâ sebebiyle dammeden kesreye bedel ettiler; sonra yâ hazfedildi ve vâv, kesre sebebiyle **مِيزان**ın vâvının yâ’ya dönmesi gibi yâ’ya döndü; Mâzenî dedi: iki söz de güzeldir; Ahfeş’in sözü daha kıyasîdir. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: **البيع** Arapların كلامında zıt anlamlı harflerdendir (**حروف الأَضداد**). Denir: falan **باع** etti, yani satın aldı; ve başkasına da **باع** etti; ve Tarafe’nin sözünü şâhid getirdi:
ويأْتِيك بالأنباء مَن لم تَبِعْ له
نَباتاً، ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ
Kastetti: kendisine azık satın almadığın kimse. Ve **البِياعةُ**: mal (**السِّلْعةُ**); ve **الابْتِياعُ**: satın alma (**الاشتراء**). Ve dersin: **بِيعَ الشيء**; faili adlandırılmayan üzere; istersen bâ’yı kesreli kılarsın, istersen dammeli kılarsın; onlardan kimi yâ’yı vâv’a çevirir de “**بُوع الشيء**” der; söz, **كِيلَ** ve **قِيلَ** ve benzerlerinde de böyledir; ve onu, şeyi, ona **باعَه** etti ve ondan **باعَه** etti, ikisinde de **بَيْعاً** (diye); dedi ki:
إِذا الثُّرَيّا طَلَعَتْ عِشاء،
فَبِعْ لراعِي غَنَمٍ كِساء
Ve **ابْتاعَ الشيءَ**: onu satın aldı; ve **أَباعه**: onu satışa arz etti; Hemdânî dedi:
فَرَضِيتُ آلاء الكُمَيْتِ، فَمَنْ يُبِعْ
فَرَساً، فليْسَ جَوادُنا بمُباعِ
Yani: satışa arz edilmiş (**بمُعَرَّض للبيع**) değildir; ve **آلاؤُه**: onun güzel hasletleridir; ve **أَفلاء الكميت** diye de rivayet edilir. Ve onunla **مُبايعة** ve **بِياعاً** ile **بايَعَه**: ona satışla mukabele etti; Cünâde b. Âmir dedi:
فإِنْ أَكُ نائِياً عنه، فإِنِّي
سُرِرْتُ بأَنَّه غُبِنَ البِياعا
Ve Kays b. Zurayh dedi:
كمغْبُونٍ يَعَضُّ على يَدَيْهِ،
تَبَيَّنَ غَبْنُه بعدَ البِياع
Ve **اسْتَبَعْتُه الشيء**: yani ondan, onu bana satmasını istedim. Ve denir: o, satıştan (**البيع**) **البِيعة** bakımından güzeldir; **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi. İbn Ömer’in, Allah ikisinden razı olsun, hadisinde: onun sabah erkenden çıktığı, bir **سَقَّاط**a ve bir **بِيعة** sahibine uğramadığı, ancak ona selâm verdiği; **البِيعةُ**, kesre ile, satıştan: hâl; **الرِّكبة** ve **القِعْدة** gibi. Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcı; ve onun cemi, Kurâ‘a göre **باعةٌ**dır; ve benzeri: **عَيِّلٌ** ve **عالةٌ**, ve **سيّد** ve **سادةٌ**; İbn Sîde dedi: bende, bunun hepsi ancak fâilin cemidir; ama **فيْعِل** ise, onun cemi vâv ve nûn iledir; ve satıcı ile alıcıdan her biri **بائع** ve **بَيِّع**dir. Ve bazısı bu hadisi şöyle rivayet etti: “**المُتبايِعانِ** ayrılmadıkları müddetçe muhayyerdir.”

Ve **البَيْعُ**: satılanın adı; **صَخْر الغَيّ** dedi ki:
“Bundan ona doğru uzun zirveler yöneldi,
sanki onların üzerinde değersiz bir **بَيْعاً** varmış gibi”
bir bulutu vasfeder; çoğulu **بُيُوع**’dur.

Ve **البِياعاتُ**: ticarette kendileriyle alışveriş yapılan şeylerdir.

Ve bir adam **بَيُوعٌ**: satışı iyi olan; ve **بَيَّاع**: satışı çok olan; ve **بَيِّعٌ** (tıpkı **بَيُوعٍ** gibi); çoğulu **بَيِّعون**’dur ve kırılmaz; dişisi **بَيِّعة**’dir ve çoğulu **بَيِّعاتٌ**’tır ve kırılmaz; bunu Sîbeveyh nakletti.

**المفضَّل الضبيُّ** dedi: “Falan, falanın **بيع**’i üzerine sattı” denir; bu, eski bir meseldir; Araplar bunu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için darbederler; sonra, denediği şeye muvaffak olunca: “Falan, falanın **بَيْع**’i üzerine sattı” denir. Bunun benzeri: “Falan, falanın tozunu yardı.”

Başkası dedi: “Falan, senin **بيع**’in üzerine sattı” denir; yani mertebe ve yücelikte senin makamında durdu; ve “Senin **بيع**’in üzerine kimse satmadı” denir; yani kimse sana denk olmadı.

Ve Yezîd b. Muâviye, Allah ondan razı olsun, Ümm Miskîn bint Amr ile Ümm Hâşim üzerine evlendi. (* “Ümm Hâşim üzerine” sözü, Kâmûs şârihinin ifadesidir: Ebû Hâşim’in kızı Ümm Hâlid üzerine; sonra şiirde dedi: “Sana ne Ümm Hâlid.”) Ona dedi ki:
“Ne oluyor sana, ey **أُمَّ هاشِمٍ**, ağlıyorsun?
Size inen bir kaderden feryat mı ediyorsun?
**أُمُ مِسْكِينْ** senin **بَيْعِك** üzerine sattı,
uğurlu kadınlardan uğurlu bir (kadın olarak).”

Ve hadiste: “Bir **بَيْعةٍ** içinde iki **بَيْعَتَيْن**’den nehyetti”; bu, “Bu elbiseyi sana peşin on’a sattım, veresiye on beş’e (sattım)” demendir; caiz olmaz, çünkü akdin üzerine vuku bulması için hangisini seçeceği fiyatın hangisi olduğunu bilmez. Bunun suretlerinden biri de şudur: “Bunu sana yirmi’ye sattım; şu şartla ki sen de elbiseni bana on’a satacaksın” dersin; içindeki şart sebebiyle sahih olmaz; ayrıca onun düşmesiyle fiyatın bir kısmı düşer, geri kalan meçhul olur. Ve “satış ve şart”tan ve “satış ve selef”ten nehyedilmiştir; bu ikisi bu iki veçhedir.

Ama **المُزارعة** hadîsinde gelen: “Arazinin **بَيْع**’inden nehyetti”; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani onun kirasından. Ve başka bir hadiste: “Onu satmayın” yani onu kiraya vermeyin.

Ve **البَيْعةُ**: satışın icabı üzerine ve **المُبايعةِ** ve itaat üzerine yapılan el sıkışma/akid.

Ve **البَيْعةُ**: **المُبايعةُ** ve itaat. Ve “iş üzerine **تبايَعُوا** ettiler”: “üzerine el çırptılar/akitleştiler” demen gibidir. Ve “Onunla onun üzerine **بايَعه** **مُبايَعة** olarak”: onunla ahitleşti. Ve ben onunla, hem **البيْع**’den hem **البَيْعةِ**’den **بايَعْتُه** ettim; **التَّبايُع** da bunun gibidir. Ve hadiste, dedi ki: “Beni İslâm üzerine **تُبايِعُوني** etmez misiniz?” Bu, **المُعاقَدةِ** ve **المُعاهَدةِ**’nin ifadesidir; sanki ikisinden her biri, arkadaşından yanındaki şeyi satmış ve ona nefsinin hâlisini, itaatini ve işinin iç yüzünü vermiştir; hadiste onun zikri tekrar etmiştir.

Ve **البِيعةُ**: kesre ile: Hristiyanların kilisesi; ve denildi ki: Yahudilerin kilisesi; çoğulu **بِيَعٌ**’dır; bu, Yüce Allah’ın sözü: “Ve **بِيَعٌ** ve salavât ve mescidler”; Ezherî dedi ki: Eğer bir söyleyen derse: Allah niçin onun yıkılmasını fesattan saydı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap-ı azîz, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshedilmesiyle gelmiştir? Bunun cevabı şudur: **البِيَعَ** ve **الصَّوامعَ**, onlar için ibadet yerleriydi; kendilerine emrolunan üzere dosdoğru iken, değiştiren ve dönüştüren olmaksızın. Allah, azze ve celle, haber verdi ki: Eğer O’nun, insanların bir kısmıyla diğer bir kısmını fesattan defetmesi olmasaydı, her zaman, her din ve itaat ehlinin her fırkasının ibadet yerleri yıkılırdı. Mescidlerden önce **البِيَعِ**’in zikriyle başladı; çünkü İsrâiloğulları peygamberlerinin ve ümmetlerinin önce geçenlerinin salavâtı, Furkân’ın inişinden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce oradaydı. Mescidler ise onlardan sonra ihdas edildi ve bu adla adlandırıldı; bu mânâ için, azze ve celle, daha eski olanın zikriyle başladı ve daha yeni olanın zikrini sona bıraktı.

Ve **نُبايِعُ**, hemzesiz: bir yer adıdır; Ebû Züeyb dedi ki:
“Ve sanki o, **الجِزْع**’da, **نُبايعٍ**’in **جِزع**’ı ile,
ve ذي العرجاء’nın ilkleriyle, toplanmış bir ganimettir.”

İbn Cinnî dedi ki: O, nakledilmiş bir fiildir; vezni **نُفاعِلُ**’dür; **نُضارِبُ** ve benzeri gibi; ancak zamirinden soyutlanmış olarak onunla adlandırıldı; bu yüzden i‘rablandı ve hikâye edilmedi. Eğer onda zamiri olsaydı bu yerde vaki olmazdı; çünkü cümle ise onun hikâye edilmesi gerekirdi; **ذَرَّى حبّاً** ve **تأبَّطَ شَرًّا** gibi. Böyle olsaydı, beytin veznini kırardı; çünkü ondan, vetedin sâkininin hazfı gerekirdi; böylece **متفاعلن**’den **متفاعِلُ**’e dönerdi; bunu hiç kimse caiz görmez.

Eğer dersen: Öyleyse onu niçin, şiirde fiili tenvinlediğin gibi tenvinlemedin; şu sözü gibi:
“Bir harabeden, **الأَتْحمِيّ** gibi, **أَنْهَجَنْ**”
ve şu sözü gibi:
“**دايَنْتُ** **أَرْوَى**’yı ve borçlar **تُقْضَيَنْ**”
Böylece, **متفاعلن**’in nûnunun gelmesiyle beytin veznini tamamlardı? Denir ki: Bu tenvin, şiirde fiile ancak fiil kafiye olduğu zaman ilişir; ama kafiye değilse, hiç kimse onun tenvinini caiz görmez.

Ve eğer **نبايع** hemzeli olsaydı, onun nûnu ve hemzesi aslî olurdu; böylece **عُذافِر** gibi olurdu; çünkü nûn, aslın yeri konumuna düştü; ona aslîlik hükmü verilir; hemze de iç dolgu (حشو)dur; o halde asl olması gerekir.

Eğer dersen: Belki o, **حُطائطٍ** ve **جُرائض**’ın hemzesi gibidir? Denir ki: Bu şâzdır; ona hamletmek ve **نُبايعٍ**’i sarf etmek güzel olmaz. O, nakledilmiş olup, içindeki tarif ve misal ile birlikte, bir zarurettir; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
**الباء** ve **الياء** ve **العين**: tek bir asıldır; o da **بَيْعُ الشَّيءِ**’dir. Bazen **الشِّرَى** da **بيعاً** diye adlandırılmıştır; mânâ tektir. Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem dedi ki: «لا يَبِعْ أحدُكُمْ على بَيْع أخيهِ». Dediler ki: mânâsı, kardeşinin **شِرَى**’sı üzerine **يَشْتَرِ** etmesin (satın almasın) demektir. Ve denir: **بِعْتُ الشَّيءَ بَيعاً**; eğer onu satışa arz ettiysen **أبَعْتُه** dedin. Dedi ki:
فَرضِيتُ آلأَ الكُمَيْتِ فَمَنْ يُبِعْ
فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُبَاعِ

القاموس المحيط:
**باعَه**: onu sattı; **يَبِيعهُ**: onu satar; **بَيعْاً** ve **مَبيعاً** (olarak). Kıyas ise, onu sattığında ve onu satın aldığında **مَباعاً**’dır; (bu) zıttır. Ve o, **مَبيعٌ** ve **مَبْيوعٌ**’dur.
Ve **باعَه من السُّلْطانِ**: onu sultana karşı sattı (ihbar etti); yani onunla ona doğru koştu (götürdü). Ve o, **بائِعٌ**’dir; çoğulu: **باعَةٌ**. Ve **البِياعَةُ** (kesre ile): meta; çoğulu: **بِياعاتٌ**. Ve **كسَيِّدٍ**: satıcı, ve alıcı, ve pazarlık eden; çoğulu: **بِيعَاءُ** ( **عِنباءَ** gibi) ve **أبْيِعاءُ**. Ve **ابنُ البَيِّعِ**: hâkim Muhammed b. Abdullah b. Muhammed en-Nîsâbûrî’dir. Ve **باعَ على بَيْعِه**: menzile ve yücelikte onun yerine geçti ve ona galip geldi. Ve **امرأةٌ بائعٌ**: güzelliği sebebiyle rağbet gören (kadın). Ve **بيعَ الشيءُ**; bâ’sı bazen damme edilir; böylece **بُوعَ** denir. Ve **البِيعَةُ** (kesre ile): Hristiyanların ibadet yeri; çoğulu: **كعِنَبٍ**; ve: **هيئةُ البَيْعِ** (satışın heyeti/biçimi), **كالجِلْسَةِ** gibi. Ve **أبَعْتُه**: onu satışa arz ettim. Ve **ابْتاعَهُ**: onu satın aldı.
Ve **التبايُعُ**: **المُبايَعَةُ**’dır. Ve **اسْتَباعَهُ**: ondan, onu kendisine satmasını istedi. Ve **انباعَ**: rağbet gördü (sattı). Ve Ali b. Muhammed **البَيَّاعِيُّ** muhaddistir; şeddeli (olarak). Yine Ali b. el-Hüseyn **البَيَّاعِيُّ** de, Muhammed **الزاهِدِيِّ**’den, **مُحْيِي السُّنَّةِ**’nin lafzı üzere semâ yoluyla “ **شَرْحِ السُّنَّةِ** ” ile rivayet etti.

تاج العروس:
ب ي ع
**باعَهُ** **يَبِيعُهُ** **بيْعاً** ve **مَبِيعاً**; bu şâzdır; kıyas ise, onu sattığında ve onu satın aldığında **مَبَاعاً**’dır; (bu) zıttır. Ebû Ubeyd dedi ki: **البَيْعُ**: Arapların كلامında zıtlar harflerindendir; denir ki: falan **بَاعَ** etti, yani satın aldı; ve başkasından sattı. Ve Tarafe’nin sözünü inşâd etti:
" ويَأْتِيكَ بالأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تَبِعْ لَهُبَتَاتاً ولَمْ تَضْرِبْ لَهُ وَقْتَ مَوْعِدِ
yani: onun için satın almadığın kimseden. Dedim ki: ve ondan, Ferazdak’ın da sözü:
إِنَّ الشَّبَابَ لَرَابِحٌ مَنْ بَاعَهُ ... والشَّيْبُ لَيْسَ لبَائِعِيه تِجَارُ
yani: onu satın alan. Ve başkası dedi ki:
" إِذا الثُّرَيَّا طَلَعَتْ عِشَاءَ
" فبِعْ لرَاعِي غَنَمٍ كِسَاءَ
yani: onun için satın al. Ve hadiste: kişi kardeşinin talibi üzerine talip olmasın ve kardeşinin **بَيْع**’i üzerine **يَبِعْ** etmesin.
İbnü’l-Esîr dedi ki: onda iki söz vardır: birincisi, iki akitleşen akit meclisinde iken, satıcıyı akdi bozmağa rağbet ettirmek için, malı fiyattan daha fazla ile talep ederse; bu haramdır; çünkü bu başkasına zarar vermedir; fakat akit gerçekleşmiştir; çünkü nehy ile bizzat **البَيْع** kastedilmiş değildir; zira onda bir bozukluk yoktur. İkincisi, alıcıyı feshe rağbet ettirmektir; ona, onun mislî fiyatıyla ondan daha iyi bir malı arz ederek, yahut onun mislini o fiyattan daha aşağı ile (arz ederek); bu, nehiyde birincinin mislidir; ister satılan üzerinde akitleşmiş olsunlar, ister pazarlık etmiş ve akde yaklaşmış olsunlar ve akitten başka bir şey kalmamış olsun. Birinciye göre **البَيْع** **الشِّراء** mânâsında olur; dersin ki: **بِعْتُ الشَّيْءَ** mânâsı **اشْتَرَيْتُه**; bu, Ebû Ubeyd’in tercihidir. İkinciye göre ise **البَيْع** zahiri üzerinedir. Dedim ki: Ebû Ubeyd dedi ki: benim yanımda hadise bunun dışında bir وجه yoktur; yani nehiy ancak alıcı üzerine vâki olmuştur, satıcı üzerine değil. Dedi ki: Ebû Ubeyde ve Ebû Zeyd ve onlardan başkaları ilim ehlinden bunu söylerlerdi.
Ezherî dedi ki: satıcı ve alıcı, kardeşinin **بَيْع**’i üzerine sattığında yahut kardeşinin **شِرَاء**’ı üzerine satın aldığında, günah bakımından eşittir; çünkü onların her birine, alıcı da olsa satıcı da olsa, **البائِع** ismi lâzım gelir; ve hepsi bundan nehyedilmiştir.
Ve o, **مَبِيعٌ** ve **مَبْيُوعٌ**’dur; **مَخِيطٍ** ve **مَخْيُوطٍ** gibi, eksiltme ve tamamlama üzere.
Halîl dedi ki: **مَبِيعٍ**’den hazfedilen, **مَفْعُولٍ**’ün vâvıdır; çünkü o ziyadedir ve hazfe daha lâyıktır.
Ahfeş dedi ki: hazfedilen, fiilin aynıdır; çünkü onlar yâ’yı sâkin kıldıklarında, onun harekesini kendisinden önceki harf üzerine attılar; böylece o dammelendi; sonra ondan (yani dammeden) sonra gelen yâ’nın kesresini bedel kıldılar; sonra yâ hazfedildi ve vâv yâ’ya döndü; **مِيزَانٍ**’ın vâvının kesre sebebiyle dönmesi gibi. Mâzinî dedi ki: iki söz de güzeldir; Ahfeş’in sözü daha kıyasîdir.
Mecazdan: **بَاعَهُ من السُّلْطَانِ**: onunla ona doğru koştuğunda ve onu gammazladığında. Ve o: satıcı ve alıcıdan her biri **بائِعٌ**’dir; çoğulu: **باعَةٌ**; bu, İbn Sîde’nin sözüdür. Kurâ‘ dedi ki: **باعَةٌ**, **بَيِّعٍ**’in çoğuludur; **عَيِّلٍ** ve **عَالَة** ve **سَيِّدٍ** ve **سَادَة** gibi.
İbn Sîde dedi ki: benim yanımda, bütün bunlar ancak **فَاعِلٍ**’in çoğuludur; **فَيْعِلٌ**’e gelince, onun çoğulu vâv ve nûn iledir.
Ve **العُبَابِ**’da: bir bedevî develer çaldı; sonra onları pazara soktu; ona dediler ki: bu develer nereden senin? dedi ki:
" تَسْأَلُنِي البَاعَةُ أَيْنَ دَارُهَا
" إِذْ زَعْزَعُوهَا فسَمَتْ أَبْصَارُهَا
" فقُلْتُ رِجْلِي ويَدِي قَرَارُهَا
" كُلُّ نِجَارِ إِبِلٍ نِجَارُهَا
" وكُلُّ نَارِ العالَمِينَ نَارُهَا
Dedim ki: son beyit Araplar için bir meseldir; ve onun zikri **ن ج ر**’de tafsîlen geçmişti. Ve **البِيَاعَةُ** (kesre ile): meta; dersin ki: bu **البِيَاعَةُ** ne kadar ucuz! Çoğulu: **بِيَاعَاتٌ**; o, kendisiyle alışveriş yapılan şeylerdir; bunu Leys söyledi.
Ve **البَيِّعُ** **كسَيِّدٍ**: satıcı ve alıcı; ve ondan hadîs: **البَيِّعَانِ** ayrılmadıkları müddetçe muhayyerdirler; bir rivayette: ayrılıncaya kadar. Ve başka bir hadiste: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) bir bedevîden **حِمْلَ خَبَطٍ** satın aldığı; satış vacip olunca ona: seç, dedi; bedevî ona dedi ki: **عَمْرَكَ اللهَ بَيِّعاً**; onun nasbı temyiz üzerinedir.
Ve Şemmâh’ın sözünde **البَيِّعُ**, **العُبَابِ**’da olduğu gibi; ve **اللِّسَان**’da: bir adam hakkında, bir yayı sattı:
" فوَافَى بهَا أَهْلَ المَوَاسِمِ فانْبَرَىلَهُ بَيِّعٌ يُغْلِى بِهَا السَّوْمَ رَائِزُ

O, pazarlık eden kimsedir; ne satıcıdır ne de alıcıdır. Dedim ki: Şemmâh’ın sözü, şöyle dediği yerde Ebû Hanîfe’ye -Allah ona rahmet etsin- bir hüccettir: “Akidden sonra iki **المتبايعين** için muhayyerlik yoktur; çünkü onlar **متبايعين** diye adlandırılırlar; hâlbuki ikisi, satış akdini akdetmelerinden önce **متساومان**dır.”

Şâfiî -Allah ondan razı olsun- dedi ki: “İkisi, satın alma akdinden önce **متساومان**dır; satış akdi akdedilince artık ikisi **متبايعان**dır; ve akidden önce **السوم** hâlinde iken ikisine **بَيِّعَيْنِ** de **متبايعين** de denilmez.” Ezherî, Şemmâh’ın beytiyle delil getiren kimseye, **التهذيب**’de zikredilmiş olanla cevap vermiştir. Çoğulu: **بِيَعَاءُ** (tıpkı **عِنَباءَ** gibi) ve **أَبِيْعَاءُ** ve **بَاعَةٌ**; sonuncusu, daha önce geçtiği üzere, Kurâ‘ın sözüdür. **ابْنُ البَيِّعِ**, hâkim Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed en-Nîsâbûrî’dir; ona ayrıca **ابْنُ البَيَّاعِ** da denir; Şeyhu’l-İslâm el-Herevî, ondan rivayet ettiğinde bunu böyle söyler; Abdulgani b. Saîd de ondan icâzetle rivayetinde bunu böyle söylemiştir; **التبصير**’de böyledir. Mecazdan: “Falan, onun **بَيْعِهِ** üzerine **بَاعَ** etti ve onun vadisine kondu”; yani mertebe ve yücelikte onun makamına geçtiği zaman. Mufaddal ed-Dabbî dedi ki: Bu, Arapların, bir adamla çekişen ve ondan galebeyi talep eden adama vurdukları eski bir meseldir; ona galip gelip ondan talep ettiği şeyi çekip alınca “Falan, falanın **بَيْعِ**i üzerine **باعَ** etti” denir. Bunun benzeri: “Falan, falanın tozunu yardı.” Ve denir ki: “Senin **بَيْعِ**in üzerine kimse **ما بَاعَ** etmedi”; yani kimse sana denk olmadı.

Yezîd b. Muâviye, Ömer b. el-Hattâb’dan -Allah Ömer’den razı olsun- olan Âsım b. Ömer b. Âsım b. Amr’ın kızı Ümmü Miskîn’i, Ebû Hâşim’in kızı Ümmü Hâlid’in üzerine nikâhladı; ona hitap ederek dedi ki:

" Nedir sana, ey Ümmü Hâlid, ağlıyorsun
" Size konan bir kaderden feryat ediyorsun
" Ümmü Miskîn, senin **بَيْعِ**in üzerine **بَاعَتْ** etti
" Kadınlar içinde uğurlu bir uğurlu

Mecazdan ayrıca: **امْرَأَةٌ بائعٌ**, yani güzelliği sebebiyle rağbet gören. Zemahşerî dedi ki: Sanki o, ticaret yapan bir dişi deve gibi kendisini satıyor. Ve dersin ki: **بِيعَ** (faili anılmadan) “şey satıldı”; bâ’sı zamme de alabilir; böylece “**بُوعَ**” denir; yâ’nın vâv’a çevrilmesiyle; **كِيلَ** ve **قِيلَ** ve benzerlerinde söz de böyledir. **التهذيب**’de: Arapça ehlinin bazısı dedi ki: Denir ki: “Falan oğullarının dörtleri (dişileri) **بِعْنَ** ettiler”; **البَيْع**’dendir; ve “**بُعَنَ** ettiler”; **البَوْع**’dandır; böylece **البُوْع**’da bâ’yı zammelediler, **البَيْع**’de ise onu kesrelediler; fail ile mef‘ûl arasını ayırmak için. Görmüyor musun ki sen şöyle dersin: “Bâyi‘ler oldukları zaman ‘Ben, meta satan cariyeler gördüm’: **رَأَيْتُ إِمَاءً بِعْنَ مَتَاعاً**”; sonra da şöyle dersin: “Satılmış oldukları zaman ‘Ben, satılmış cariyeler gördüm’: **رَأَيْتُ إِمَاءً بُعْنَ**.” Fail, mef‘ûlden ancak harekelerin farklılığıyla ayrılır; **البَوْع**’dan da böyledir.

**البِيعَةُ** (kesre ile): Hristiyanların ibadethanesi; ve denildi ki: Yahudilerin sinagogu. Çoğulu: **بِيَعٌ** (tıpkı **عِنَبٍ** gibi). Lakît b. Ma‘bed dedi ki:

" Gönlümü, benekli olanla, harâbe bir yer tamamladı;
" **ذَاتِ العَذْبَةِ**’deki **البِيَعَا**yı isterken geçti

**البِيعَة**: oturuş ve diz çöküş gibi, satışın heyeti; denir ki: “O, **البِيعَةِ**si güzel olandır.” Ondan, İbn Ömer hadisi: O sabah erkenden çıkardı; bir döküntü satıcısına da bir **بِيعَةٍ** sahibine de uğramazdı ki ona selâm vermesin. “Onu **أَبَعْتُهُ** **إِبَاعَةً**”: onu satışa arz ettim. Ecdâ‘ b. Mâlik b. Ümeyye el-Hemdânî dedi ki:

Ve ben, doru alınlı atın ihsanlarını beğendim; artık kim **يُبِعْ** ederse...
... bir atı; bizim atımız **بِمُبَاعِ** değildir

Yani satışa arz edilmiş değildir. **آلاؤُهُ**: onun güzel hasletleridir. Şöyle de rivayet edilir: **أَفْلاءَ الكُمَيْتِ**.

“Onu **ابْتَاعَهُ**”: onu satın aldı. Denir ki: “Bu şey benim **مُبْتَاعِي**’mdir”; yani onu malımla satın aldım. Mısırlılar bunu konuşmalarında çokça kullanmışlardır; böylece mîm’i düşürürler. Onlardan kimi de aşırı gidip çoğul yaparak “**بُتُوعِي**” dedi; bu yanlıştır. Ben buna ancak, insanların çoğunun bu sözün aslının ne olduğunu bilmemesi sebebiyle dikkat çektim. **التَّبَايُعُ**: **المُبَايَعَةُ**dır; hem **البَيْع**den hem **البَيْعَة**den birlikte. **البَيْع**den olanı: “İki **المُتَبايِعان** ayrılmadıkça muhayyerlik üzeredir” hadisi. **البَيْعَة**den olanı: onların “İş üzerine **تَبَايَعُوا** ettiler” sözü; senin “Onun üzerinde el çırptılar” demen gibi. **المُبَايَعَةُ** ve **التَّبَايُع**, akitleşme ve ahitleşmeden ibarettir; sanki ikisinden her biri, sahibinin yanında olanı satmış ve ona nefsinin hâlisini, itaatini ve işinin iç yüzünü vermiştir; hadiste onun zikri tekrar tekrar gelmiştir.

“Şeyi ondan **اسْتَبَاعَهُ**”: ondan, onu kendisine satmasını istedi. İbn Abbâd dedi ki: “Şey **انْباعَ** etti”: rağbet gördü ve revaç buldu; sanki **بَاعَهُ**’nun mutâvi‘idir. Ve muhaddis Ebü’l-Ferec Ali b. Muhammed el-Hârizmî **البَيَّاعِيُّ** (şeddeli), Ebû Sa‘d b. es-Sem‘ânî’den rivayet etti; ve yine Mecdu’d-Dîn Ali b. el-Hüseyn **البَيَّاعِيُّ** el-Hârizmî, iki yüz iki senesinde, Ebü’l-Meâlî Muhammed ez-Zâhidî’den, Muhyî’s-Sünne el-Begavî’nin lafzından semâ‘ yoluyla, onun üzerine okuyarak; Âsım b. Sâlih’ten; **التبصير**’de böyledir. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Onunla **بَايَعَهُ** **مُبَايَعَةً** ve **بِيَاعاً**”: ona satışla mukabele etti. Cünâde b. Âmir dedi ki:

Eğer ondan uzak isem, ben...
... **البِيَاعَا**da onun aldatılmış olmasına sevindim

Kays b. Zurayh dedi ki:

Ellerini ısıran bir aldanmış gibi...
... **البَيَاعِ**dan sonra aldanışını anladı

**البَيْع**: satılanın adıdır. Sahrü’l-Gayy, bir bulutu vasfederek dedi ki:

Ondan, uzun zirveliler geldi;
Sanki onların üzerinde hesapsız bir **بَيْعاً** vardı

**طِوَالُ الذُّرَا**: yani gökte yüksekçe olanlar. “**بَيْعاً جَزِيفاً**”: yani gelişigüzel satın alındı; böylece çokluktan dolayı hesapsız alındı; bulutu kastediyor. Çoğulu: **بُيُوعٌ**. Ve **رَجُلٌ بَيُوعٌ** (tıpkı **صَبُورٍ** gibi): satışı iyi olan. Ve **بَيَّاعٌ**: satışı çok olan. Ve **بَيِّعٌ** (tıpkı **بَيُوعٍ** gibi); çoğulu **بَيِّعُونَ**; kırılmaz (başka çoğul kalıbına sokulmaz). Dişisi **بَيِّعَةٌ**; çoğulu **بَيِّعَاتٌ**; kırılmaz; bunu Sîbeveyh nakletti. **بَيْعُ الأَرْضِ**: onun kiraya verilmesidir; hadiste ondan nehiy gelmiştir. **البَيْعَةُ**: satışın icabına ve **المُبَايَعَة**ye ve itaate el çırpma (tokalaşma). “Onunla onun üzerine **بَايَعَهُ** **مُبَايَعَةً**”: onunla ahitleşti. **نُبَايِعُ** (hemzesiz): bir yerdir. Ebû Züeyb dedi ki:

Sanki o, **الجِزْعِ**de, **جِزْعِ نُبَايِعٍ**dedir...
... ve **ذِي العَرْجَاءِ**’nın aletleri, toplanmış bir yağmadır

İbn Cinnî dedi ki: O, nakledilmiş bir fiildir; vezni **نُفاعِلُ**’dür; **نُضارِبُ** ve benzeri gibi; ancak onunla, zamirinden soyutlanmış olarak adlandırılmıştır; bu sebeple i‘rablandı ve hikâye edilmedi. Eğer onda zamiri olsaydı bu yerde vaki olmazdı; çünkü o zaman, eğer bir cümle ise, onun hikâye edilmesi gerekirdi; **ذَرَّى حَبّاً** ve **تَأَبَّطَ شَرّاً** gibi; böylece bu, beytin veznini kırardı.

Dedim ki: Müellife **ن ب ع**’da gelecektir; çünkü **النون**’u aslî kılmıştır. Ve **بَيَّاعاً**’ı **شَدَّادٍ** gibi isimlendirdiler.

Ve **عُرْوَةُ بنُ شُيَيْمِ بنِ البَيّاعِ الكِنَانّي**: **عُثْمَانَ**’a—Allah ondan razı olsun—doğru yürüyen Mısırlıların reislerinden biridir.

Ve mecazdandır: **باعَ دُنْيَاهُ بِآخِرَتِهِ** yani onu satın aldı; bunu **الزَّمَخْشَرِيّ** nakletti.

Ve **بَيَّاعُ الطَّعَامِ**: **أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ غالِبِ بنِ حَرْبٍ الضَّبِّيّ**’nin lakabıdır.
