# بيل (ب-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Durum

- Harfler: ب - ي - ل
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 3 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَالَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلَهُمْ | Onların durumu | 2 | 2 | [47:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/47:2.md) |
| [بَالُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F.md) | فَعَلُ | Durum | 2 | 2 | [12:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/12:50.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (34 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
2. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tuzak demektir
3. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
4. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kesinlikle keseceğim
5. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
6. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hamd: Cümle kapısı demektir
7. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
8. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
9. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
10. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
11. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
12. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
13. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
14. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
15. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
16. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
17. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
18. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
19. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
20. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
21. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
22. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
23. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
24. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâ'î) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md), [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md), [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ذهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zihinsel yönelim, içsel hal, canlanma ve bireyin iç durumunun dışa yansıması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyası, kalbi ve ahlaki durumu ile bu durumun ıslahı ve tarihsel akıbeti |
| Çekirdek Özet 3 | Zihinsel ve ameli durumun düzelmesi ile toplumsal ve ahlaki varoluşun tahkimi |
| Kritik Hata Riski | Kökten gelen kelimeyi yalnızca geçici bir duygu veya soyut düşünce sayıp varoluşsal ve ahlaki durum boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بي | Açığa çıkma, belirginleşme, ayrışma ve odaklanma; nitekim [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) kökünde ayrılma ve açıklık, [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) kökünde geceleyin toparlanıp sığınma, [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) kökünde belirgin bir sahadan silinip gitme ve [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) kökünde arılık ve parlaklık anlamları bu çekirdekten türemiştir | ل | Temel çekirdekteki ayrışma ve belirginleşme hareketine lām harfinin yöneltme, bağlama ve süreklilik karakteri eklenerek insanın iç halinin, zihninin ve ameli vaziyetinin belirli bir duruma odaklanması veya o durumda sabitlenmesi anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Varlığın iç uzamını, gizli ve mahrem haznesini, zihnin ve kalbin derununu temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İçte olanın eyleme, faaliyete ve yönelime dökülüşünü simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Zihinsel ve fiili yönelişin bir hedefe bağlanmasını, terbiye edilmesini ve sevkini temsil eder |
| بيل | İç uzamdaki zihinsel ve hayati enerjinin yönlenerek bir hal ve durum kazanması | İnsanın içsel derinliğinde mayalanan niyet, zihin meşguliyeti ve ameli durumun dış şartlarla irtibatlanarak somut bir vaziyet oluşturması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin canı, özü, zihni meşgul eden içsel durum ve akış; kökle ilişkili olarak zihnin ve kalbin yöneldiği iş ve hal |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kökten türeyen isim formu zihni meşgul eden gam, keder ve vaziyet anlamında kullanılmıştır; Antere b. Şeddâd bir beytinde kişinin iç halinin ve meşguliyetinin bozulmasını veya rahatlamasını ifade ederken bu manayı dile getirir |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında kişinin gönül ferahlığı ve iç huzuru durumunu ifade etmek üzere kullanılan deyimlerde yer almıştır; رَخِيُّ البَالِ tabiri zihni ve hali rahat, dertten uzak kimseyi anlatır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve erken dönem şiir rivayetleri.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بيل biçimi ve buna bağlı türevler doğrudan zihinsel durum, içsel hal, can ve dikkat kavramlarıyla kesişir. Klasik Arapça leksikografisinde kökten gelen [بال](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D9%84.md) ismi genellikle ecvef yâ'î (بيل) veya vâvî ([بول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%84.md)) maddelerinde ele alınmış, zihnin yönelimi, kalp, hal ve keder anlamlarını içermiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında kökün doğrudan birebir kognatı sınırlı olmakla birlikte, zihin ve canın durumunu ifade eden içsel odaklanma kavramlarıyla semantik paralellikler kurulur. Arapçada kök, su akıntısı veya bir nehir adı gibi fiziksel bağlamların yanı sıra esasen insanın zihni, dikkati, kaygısı ve ontolojik vaziyeti ekseninde semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [بَال](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D9%84.md) kelimesinin zihin, kalp ve durum anlamı | Kişinin içsel vaziyetini, zihinsel meşguliyetini ve varoluşsal şartlarını tanımlayan ecvef yapı | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İç hal, meşguliyet ve hayati durum semantik alanı | Akraba Sami dillerinde zihinsel dikkat ve iç durum tasvirleriyle kavramsal kesişme | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda doğrulanabilir dış bağıntı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بيل | Anlamlı | Durum, zihin, iç hal, nehir | İnsanın iç vaziyeti, ahlaki ve zihinsel meşguliyeti; hedef köktür | Kur'an'da geçer |
| [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Eskime, yıpranma, sınanma | Nesnenin aşınması veya insanın imtihanla tecrübe edilmesi anlamını taşır | Kardeş kök, Kur'an'da geçer |
| يبل | Anlamlı | Katılık, kuruluk, sertlik | Yaşlığını ve tazeliğini yitirme, kuruyup sertleşme halidir | Kur'an'da geçmez |
| [يلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Kalkan, deri zırh | Savaşa ve darbelere karşı koruyucu donanım anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez |
| [لبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | İcabet etme, yönelme | Çağrıya uyma, bir yerde sebatla ikamet etme ve boyun eğme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| [ليب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%A8.md) | Anlamlı | Susuzluk, hararet | Şiddetli susuzluk çekme ve suya yönelme durumunu ifade eder | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بيل | Merkez | İnsanın zihni, kalbi, ahlaki ve ameli iç durumu | Bireyin hem iç dünyasını hem de buna bağlı ameli vaziyetini bir bütün olarak kapsar | Kalbin meşgul olduğu iş, zihin ve genel vaziyet |
| [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Halden hale geçme, dönüşüm, vaziyet | Varlığın değişkenliğini ve bir formdan diğerine geçişini öne çıkarır | Dış şartların ve durumun devinimine odaklanır |
| [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md) | Komşu | İş, durum, konum, ehemmiyet | Kişinin meşgul olduğu harici işi ve taşıdığı ağırlığı ifade eder | Bireyin somut fiili meşgalesini ve dışsal önemini bildirir |
| [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) | Komşu | Düşünme, zihinsel muhakeme | Yalnızca zihnin akıl yürütme ve tefekkür ameliyesini tanımlar | Bütünsel bir durumdan ziyade entelektüel faaliyettir |
| [ذهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%84.md) | Zıt | Unutma, dalgınlık, gaflet, boş bulunma | Zihnin ve durumun dağılması, içsel odağın ve dikkatin tamamen yitirilmesidir | Zihnin toparlanmış halinin ve dikkatinin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بيل | Zihin, iç hal, vaziyet | İnsanın zihinsel odağı, kalbi durumu ve varoluşsal serüveni | Kesin |
| Latince | mens, condicio, animus | Zihin, ruh hali, durum | Zihinsel kapasiteyi ve hukuki/fiili şartları karşılar; ilahi ıslah boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | state of mind, condition, plight | Ruh hali, genel vaziyet, durum | Bireysel zihniyet ve dış koşulları içerir; Kur'an'daki ameli ve ahlaki ıslah derinliğini tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Sinn, Zustand, Gemüt | Zihin hali, durum, iç dünya | İnsanın içsel duygu ve bilinç halini karşılar; tarihsel akıbet boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | esprit, état, condition | Zihin, durum, hal | Psikolojik ve sosyal vaziyeti tanımlar; kavramın ilahi terbiye ile bağlantısını içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve modern karşılaştırmalı sözlükler.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَالُ | Geçmiş kavimlerin ve şahısların haberi, durumu ve akıbeti | Tarihsel sorgulama ve geçmiş nesillerin varoluşsal hikayesi bağlamında; Tâhâ [20:51](https://lisan.digital/tr/ayet/20:51.md) ve Yûsuf [12:50](https://lisan.digital/tr/ayet/12:50.md) |
| بَالَهُمْ | İman edenlerin kalbi, zihni, ameli ve ahlaki durumlarının ıslah edilmesi | İlahi yardım, günahların kefareti ve müminlerin iç ve dış hallerinin düzeltilmesi bağlamında; Muhammed [47:2](https://lisan.digital/tr/ayet/47:2.md) ve [47:5](https://lisan.digital/tr/ayet/47:5.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın ameli durumu ve ilahi hidayet/ıslah ilişkisi | Allah'ın kulun halini ıslah etmesinin hür irade ve kesb ile nasıl telif edileceği | Kulun niyetine ve imanına mukabil ilahi lütuf olarak kalbin ve durumun istikamete kavuşturulması |
| Fıkıh | Niyet, zihinsel odaklanma ve şüphenin giderilmesi | İbadetlerde ve hukuki akitlerde zihne gelen düşüncelerin ve tereddütlerin hukuki geçerliliğe etkisi | Zihinsel durumun ve kesin kararın akitlerdeki kurucu rolü |
| Tefsir | Geçmiş kavimlerin ahvali ve müminlerin ıslahı | Ayetlerdeki [بال](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A7%D9%84.md) kelimesinin zihin, kalp, din veya dünya işi olarak yorumlanması | Kelimenin salt dışsal durum değil, insanın iç dünyasını ve dindarlığını kuşatan bir bütünlük arz etmesi |
| Hadis | Dua, zikir ve istikamet | Kişinin iç huzuru, kalbinin selameti ve zihninin meşguliyetinden arınması duaları | Kalbin ve ahlaki durumun dağınıklıktan kurtulup selamet bulması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal arınma | İçsel ve ahlaki halin ıslahı | İman ile amel arasındaki uyumu tesis etme | İmanın amelleri dönüştürmesi neticesinde kişinin kalbi ve ameli durumunun ilahi rıza doğrultusunda düzelmesi | Güçlü |
| İlmi | Zihinsel berraklık ve odaklanma | Tefekkür ve basiret durumu | Zihni vesvese ve dağınıklıktan koruma | Zihnin hakikati kavramaya hazır, huzurlu ve toparlanmış bir algı zeminine kavuşması | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve geçmişten ibret alma | Kamusal nizam ve tarihsel akıbet | Toplumsal barışı ve kamu yararını sağlama | Toplumun ahlaki ve kurumsal yapısının düzeltilmesi ve geçmiş milletlerin akıbetinden ders çıkarılması | Muhtemel |
| İktisadi | Refah ve ekonomik istikrar | Maddi ve manevi huzur ortamı | İktisadi kaygı ve güvensizliği giderme | Bireylerin zihinsel ve iktisadi şartlarının iyileştirilerek refah ve güven içinde üretken kılınması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde durum vektörü (state vector) | Bir sistemin belirli bir andaki tüm içsel değişkenlerini, konumunu ve gelecekteki evrim potansiyelini özetleyen durum tanımıyla birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik iyi oluş ve habitus | Bireyin içsel ruhsal dengesi ile toplumsal konumlanışının ve ahlaki yönelimlerinin oluşturduğu bütüncül yaşam hali | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece anlık bir ruh hali, geçici bir fikir veya basit bir zihin meşguliyeti seviyesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, insanın zihinsel, kalbi, ahlaki ve fiili varoluşunun tamamını; geçmiş kavimlerin tarihsel akıbetini ve müminlerin ilahi müdahaleyle ıslah edilen kapsamlı durumunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde vadedilen ıslahın yalnızca maddi refah veya sadece psikolojik teselli sanılması; amelin, kalbin ve toplumsal düzenin topyekun imarını içeren Kur'ani boyutun ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın iç dünyası ile dışsal eylemlerinin ve tarihsel kaderinin kopmaz bir bütün olduğunu; ilahi terbiyenin doğrudan insanın 'hali'ne ve zihnine nüfuz ettiğini gösterdiği için temel bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman edip salih amel işleyenlerin durumunun düzeltilmesini bildiren ayetlerde ve geçmiş nesillerin vaziyetini araştıran kıssa anlatımlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı sadece kuru ritüellere indirgeyen anlayışı tashih eder; hakiki imanın insanın zihnine, ahlakına ve genel varoluşsal durumuna dinginlik ve intizam kazandırdığını açıklar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı varlığın iç uzamı, zihinsel odağı, kalbi meşguliyeti ve genel vaziyeti.
- Soyut anlam: Bireyin ve toplumun zihni, kalbi ve ahlaki bütünlüğünü yansıtan ontolojik durum ve bu durumun ilahi lütufla istikamete kavuşturulması.
- Sistematik karşılık: İman ve amelin birleşik tesiriyle insanın zihinsel ve pratik durum vektörünün ıslah edilmesi süreci.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \Phi(S_t, M, A)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ bireyin veya toplumun $t$ anındaki mevcut içsel ve dışsal durumunu (bâl), $M$ kalpteki imanı ve zihinsel yönelimi, $A$ salih ameli, $\Phi$ ilahi ıslah ve dönüştürme fonksiyonunu, $S_{t+1}$ ise düzeltilmiş, esenliğe ve selamete kavuşturulmuş nihai durumu temsil eder. Model, kökün Kur'an'daki ameli ve kalbi ıslah dinamiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/12:50.md) — بَالُ

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin. Bunun üzerine ona elçi gelince: Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi kendisine sor. Şüphesiz ki benim Rabbım, onların düzenini bilir, dedi.

### [Taha 20:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/20:51.md) — بَالُ

قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى

Meal (IK): Öyle ise önceki nesillerin durumu nedir? dedi.

### [Muhammed 47:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/47:2.md) — بَالَهُمْ

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ

Meal (IK): İman edip salih ameller işleyenlerin, Muhammed’e indirilene-ki o, Rabblarından olan haktırinananların kötülüklerini örter ve durumlarını ıslah eder.

### [Muhammed 47:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/ayet/47:5.md) — بَالَهُمْ

سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ

Meal (IK): Onları hidayete eriştirir ve durumlarını ıslah eder.

## Sözlükler (3)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بِيل: نَهْر، والله أَعلم.

##### Türkçe

**بِيل**: Nehir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بيل، بالكسر أهمله الجوهري، وقال الصاغاني وياقوت: ناحية بالري، منها عبد الله بن الحسن ويقال: ابن الحسين البيلي الزاهد، سمع بالري سهل بن زنجلة، وعنه إسماعيل بن نجيد. أيضا ة بسرخس، منها عصام بن الوضاح الزبيري السرخسي البيلي، سمع مالكا وفضيل بن عياض. ومحمد بن أحمد بن عمرويه البيلي النيسابوري، سمع علي بن الحسن الدارابجزدي، وغيره أبو بكر محمد بن أبي حاتم حمدون بن خالد السرخسي البيلي الحافظ، سمع محمد بن إسحاق الصاغاني، ومات سنة 320.
 وفاته: عبد الله بن الحسين بن أيوب بن خالد البيلي، حدث عنه أبو منصور الباوردي. وعصمة بن إبراهيم الزاهد البيلي، من بيل الري، وابنه إبراهيم بن عصمة النيسابوري، وغيرهم. بيل أيضا: ة بالسند وفي اللسان: نهر.
 ومما يستدرك عليه: بيل: موضع جاء ذكره في شعر، يوصف خمره، نقله نصر في كتابه. والبيلة، بالكسر: وعاء المسك، لغة في البالة، نقله السكري. وبيلون: اسم الطين المعروف عند المصريين بالطفل، وإليه نسب الجمال أبو السناء محمود بن أحمد البيلوني الحلبي، أخذ عنه الرضي الغزي.

##### Türkçe

بيل, kesre ile; el-Cevherî onu ihmal etti. es-Sâğânî ve Yâkūt dedi: Rey’de bir nâhiye; ondan Abdullah b. el-Hasen ve denilir: el-Hüseyn’in oğlu b. el-Hüseyn el-Beylî ez-zâhid; Rey’de Sehl b. Zencile’yi işitti, ondan da İsmâîl b. Necîd (rivayet etti). Yine Serahs’ta bir köy; ondan İsâm b. el-Vaddâh ez-Zübeyrî es-Serahsî el-Beylî; Mâlik’i ve Fudayl b. İyâd’ı işitti. Ve Muhammed b. Ahmed b. Amrûye el-Beylî en-Nîsâbûrî; Ali b. el-Hasen ed-Dârâbeczdî’yi işitti; ve başkası: Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Hâtim Hamdûn b. Hâlid es-Serahsî el-Beylî el-hâfız; Muhammed b. İshâk es-Sâğânî’yi işitti; ve 320 yılında öldü.

Vefatı: Abdullah b. el-Hüseyn b. Eyyûb b. Hâlid el-Beylî; ondan Ebû Mansûr el-Bâverdî hadis rivayet etti. Ve İsme b. İbrâhîm ez-zâhid el-Beylî; Rey’in Bîl’inden; ve onun oğlu İbrâhîm b. İsme en-Nîsâbûrî; ve başkaları. Bîl yine: Sind’de bir köy; ve Lisân’da: nehir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Bîl: bir yer; şiirde zikri geldi; şarabı vasfedilir; onu Nasr kitabında nakletti. Ve **البيلة**, kesre ile: misk kabı; **البالة**’de bir lugat; onu es-Sukkerî nakletti. Ve Bîlûn: Mısırlıların **الطفل** diye bildikleri çamurun adı; ve ona nisbet edildi: el-Cemmâl Ebû’s-Senâ Mahmûd b. Ahmed el-Beylûnî el-Halebî; ondan er-Radî el-Gazzî aldı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بيل
بَالَ - يَبِيْلُ - بَال - ما بَالُ
بَالَ - يَبِيْلُ + شيء أوأمر + لـِ كائن: يستوعبه وينشغل به: ينتبه له ويخطر على باله: يدخل إلى ساحة وعيه وتفكيره وتركيز ذهنه واهتمامه
بَال: على وزن " فـَعْل": اسم فعل " بَالَ - يَبِيلُ ": اسم مكان وآلة منه: المكان أو الآلة التي تتجمع فيها الخواطر والأفكار والمعلومات في البشر: دائرة الوعي الآني والصحو
ما بَالُ + الكائن: ماذا كان اهتمام وتركيز الكائن: والمراد كتاية عن الاستفهام الانكاري: كيف فعل الكائن الأمر ولم يعي وينتبه وأين كان باله : أي تركيز ذهنه وفكره ووعيه
﴿سيهديهم ويصلح بالهم﴾: سيهديهم ويصلح دائرة الوعي وتركيز الذهن لديهم: كناية عن ترييحهم من القلق والحزن والكرب
بالى - يُبالي - مُبالاة: اهتم واكترث وألقى بالاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي، والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن "، وهي:
حَوَى - يَحْوِي، شَغَلَ - يَشْغَلُ، وَعى - يَعي، عَبَأ - يَعْبَأ، مَلأَََ - يَمْلاُ، بَالَ - يَبِيْلُ
بال
 	﴿وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ(50)﴾ يوسف ﴿قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى(51)﴾ طه
 	﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات وآمنوا بما نزل على محمد وهو الحق من ربهم كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم(2)﴾ محمد ﴿سيهديهم ويصلح بالهم(5)﴾ محمد
جاء في التفسير البال : الحال - الشأن
مختار الصحاح
البالُ القلب يقال ما يخطر فلان ببالي والبال رخاء النفس يقال فلان رخي البال والبال الحال يقال ما بالك
الراغب
بال
- البال: الحال التي يكترث بها، ولذلك يقال: ما باليت بكذا بالة، أي: ما اكترثت به. قال: }كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم﴿[محمد/2]، وقال:﴾فما بال القرون الأولى{ [طه/51]، أي: فما حالهم وخبرهم. ويعبر بالبال عن الحال الذي ينطوي عليه الإنسان، فيقال: خطر كذا ببالي.
مقاييس اللغة:
بول الباء والواو واللام أصلان: أحدهما ماءٌ يتحلَّب. والثاني الرُّوع.
فالأوَّل البَوْل، وهو معروف. وفلانٌ حسن البِيلَة، وهي الفِعْلة من البَوْل، وأَخَذَه بُوالٌ إذا كانَ يُكْثِر البَوْل؛وربما عبَّروا عن النَّسل بالبَوْل، قال الفرزدق:
أَبِي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ
بكلِّ بِلادٍ لا يَبُولُ بها فَحْلُ
قال الأصمعيّ: يقال لنُطَفِ البِغَال أبوالُ البِغَال، ومنه قيل للسَّراب «أبوالُ البِغال» على التشبيه؛ وإنما شُبِّه بأبْوالِ البِغال لأنَّ بَوْلَ البِغال كاذبٌ لا يُلْقِح، والسَّرابُ كذلك ـــ قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبْوَالُ البِغالِ به
أنَّى تَسدَّيت وَهْناً ذلك البِينَا
قال ابن الأعرابيّ: شَحْمةٌ بَوّالَة، إذا أَسْرَع ذَوبُها، (قال):
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ
يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِىءِ بُولِي
الجَمُول: شَحمة تُطبَخ، والنَّثول: المرأة التي تُخْرجُها من القِدْر.
ويقال: زقٌّ بَوَّالٌ إذا كان يتفجَّر بالشَّراب، وهو في شعر عَدِيّ.
وأمّا الأصل الثاني فالبَال بالُ النفس، ويقال ما خَطَرَ بِبالي، أي ما أُلْقِيَ في رُوعِي. فإنْ قال قائل: فإنَّ الخليل ذكَرَ أنّ بال النَّفس هو الاكتراث، ومنه اشتقَّ ما بالَيتُ،ولم يَخْطُر ببالي، قيل له: هو المعنى الذي ذكرناه، ومعنى الاكتراث، أن يَكْرُثَه ما وقعَ في نفسه، فهو راجعٌ إلى ما قلناه، والمصدر البَالَة وَالمبالاةُ، ومنه قول ابن عبّاسٍ وسُئِل عن الوُضوء باللَّبَن: «ما أُبَالِيهِ بَالةً، اسمحْ يُسْمَحْ لك». ويقولون: لم أُبَالِ ولم أُبَلْ، على القصر.
وممّا حُمِل على هذا: البال، وهو رَخَاء العَيْش ـــ يقال إنه لَرَاخِي البال، ونَاعِمُ البال.
القاموس المحيط:
البَوْلُ م، ج أبْوَالٌ، وقد بالَ، والاسمُ البِيلَةُ، بالكسر، و الولَدُ، والعَدَدُ الكثيرُ، والانْفِجَارُ، وبهاءٍ بنْتُ الرجُلِ. وكغُرابٍ داءٌ يَكْثُرُ منه البَوْلُ. وكهُمَزَةٍ الكَثيرُهُ. والمِبْوَلَةُ، كمِكْنَسَةٍ كوزُهُ، والشَّرابُ مَبْوَلَةٌ، كَمَرْحَلَةٍ. والبالُ الحالُ، والخاطِرُ، والقلبُ، والحوتُ العظيمُ، والمَرُّ الذي يُعْتَمَلُ به في أرض الزَّرْعِ، ورَخاءُ العَيْشِ، وبهاءٍ القارُورَةُ، والجِرابُ، ووِعاءُ الطيبِ،
وع بالحِجَازِ. وهِلالُ بنُ زَيْدِ بن يَسارِ بن بَوْلَى كسَكْرَى: تابِعِيُّ. وبالَ: ذابَ.
وأبْوالُ البِغَالِ: السَّرابُ. وبالويه: اسمٌ. وما أُبالِيه بالَةً، في المُعْتَلِّ.
تاج العروس:
تاج العروس
ب - و - ل
البَوْلُ : م معروفٌ ج : أَبْوالٌ وقد بالَ يَبُولُ والاسمُ البِيلَةُ بالكسر كالرِّكْبَةِ والجِلْسة . مِن المَجاز : البَوْلُ : الوَلَدُ قال المُفَضَّل : بالَ الرجلُ يَبُولُ بَوْلاً شَرِيفاً فاخِراً : إذا وُلِدَ له وَلَدٌ يُشبهُه في شَكْلِه وصُورتِه وآسانِه وآسالِه وأَعسانِه وأَعسالِه وتَجالِيدِه وحَتْنِه أي طَبعِه وشاكِلَته . مِن المَجاز : البَوْلُ : العَدَدُ الكَثِيرُ . البَوْلُ : الانفِجارُ ومنه : زِقٌّ بَوَّالٌ : إذا كان يَنْفَجِرُ بالشَّراب . البَوْلَةُ بِهاءٍ : بِنْتُ الرجُلِ عن المُفَضَّل . البُوال كغُرابٍ : داءٌ يَكْثُرُ منه البَوْلُ يُقال : أَخَذه بُوالٌ : إذا جَعل البَوْلُ يَعْتَرِيه كثيراً . البُوَلَةُ كهُمَزَةٍ : الكَثِيرُه يقال : رَجُلٌ بُوَلَةٌ . والمِبْوَلَةُ كمِكْنَسَةٍ : كُوزُهُ يُبال فيه . يُقال : الشَّرابُ مَبْوَلَةٌ كمَرْحَلَةٍ : أي كَثْرتُه تَحْمِلُك على البَوْلِ . والبالُ : الحالُ التي تَكْتَرِثُ بها ولذلك يُقال : ما بالَيتُ بكذا بالَةً : أي ما اكْتَرثتُ به ومنه قولُه تعالَى : " وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ " وفي الحديث : " كُلُّ أَمْرٍ ذِي بالٍ لا يُبدَأُ فِيه بحَمْدِ اللَّهِ فَهُو أَبْتَرُ " أي شَرِيفٌ يُحْتَفَلُ له ويُهْتَمّ به . ويقال : هو كاسِفُ البالِ : أي سَيِّئ الحالِ قال امرُؤ القَيس :
فأصْبَحْتُ مَعشُوقاً وأصبحَ بَعْلُها ... عليهِ القَتامُ كاسِفَ الظَّنِّ والبالِ يُعَبَّر بالبالِ عن الحالِ الذي يَنْطَوِي عليه الإنسانُ وهو الخاطِرُ فيُقال : ما خَطر كذا ببالِي : أي خاطِرِي . قال المُفَضَّلُ : البالُ : القَلْبُ قال امرُؤ القَيس :
وعادَيْتُ مِنْه بَين ثَوْرٍ ونَعْجَةٍ ... وكان عِداءُ الوَحْشِ مِنِّي على بالِ البالُ : الحُوتُ العَظِيمُ مِن حِيتان البَحْر وليس بعَربيٍّ كما في الصِّحاح يُدْعَى جَمَلَ البَحْر وهو مُعرَّب وال كما في العُباب . قال شيخُنا : وهي سَمَكةٌ طولُها خمسون ذِراعاً . البالُ : المَرُّ الذي يُعْتَمَلُ به في أرضِ الزَرْعِ . ورَخاءُ البالِ : سَعَةُ العَيشِ . ويُقال : هو رَخِيُّ البالِ : إذا لم يَشْتَدَّ عليه الأمرُ ولم يَكْتَرِثْ . البالَةُ بِهاءٍ : القارُورَةُ أيضاً : الجِرابُ الصَّغِيرُ أو الضَّخْم جَمْعُها : بالٌ . البالَةُ : وِعاءُ الطِّيب فارِسِيّة وبه فُسِّر قولُ أبي ذُؤَيب الهذلي :
كأنَّ عَليها بالَةً لَطَمِيَّةً ... لَها مِن خِلالِ الدَّأْيَتَين أَريجُ نقله السُّكَّرِيُّ . بالَةُ : ع بالحِجاز ويَعُدُّه بعضُهم في الحَرَم ويُرْوَى أيضاً بالنُّون قاله ياقُوت . أبو عِقال هِلالُ بنُ زيدِ بنِ يَسارِ بنِ بَوْلَى كسَكْرَى تابِعِيٌّ عن أنسِ بن مالكٍ رضي اللّه تعالَى عنه وهو مَولاه وعنه داودُ بنُ عَجْلانَ . وبالَ الشَّحْمُ : ذابَ وأنشد ابنُ الأعرابِيّ :
" إذْ قالَت النَثُّولُ للجَمُولِ
" يا ابْنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِ بُولِي قال الأصْمَعِي : يُقال لِنُطَفِ البِغال : أَبْوالُ البِغالِ ويُشَبَّهُ به السَّرابُ لأنَّ بَوْلَ البَغْلِ كاذِبٌ لا يُلْقِحُ والسَّرابُ كذلك قال :
" لأبْوالِ البِغالِ بِها نَقِيعُ وقال ابنُ مُقْبِل :
مِن سَروِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ بِهِ ... أنَّى تَسَدَّيْتِ وَهْناً ذلكَ البِينَا وبالُوَيَهْ : اسْمٌ وما أُبالِيهِ بالَةً مَوْضِعُه في المُعْتَلِّ
ومما يستدرك عليه :
بَوْلُ العَجُوزِ : لَبَنُ البَقَرة . وأبْوالُ البِغالِ : طَرِيقُ اليَمنِ لا يأخُذه إلّا البِغالُ وقد تقدَّم في ب - غ - ل . وبَعِيرٌ بَوّالٌ : كثيرُ البَوْلِ ؛ لِهُزاله ومنه الحديث : " فهَلَّا ناقَةً شَصُوصاً أو ابنَ لَبُونٍ بَوّالاً " . وقال ابنُ الأعرابي : شَحْمَةٌ بَوّالَةٌ : إِذا أَسْرَع ذَوَبانُها . وزِقٌّ بَوَّالٌ : يَتفجَّرُ بالشَّراب . والمَبالُ : الفَرْجُ ومنه حديثُ عَمّارٍ : " مَبالٌ في مَبال ". وقال الهَوازِنِيُّ : البالُ : الأَمَلُ وهو كاسِفُ البالِ : إذا ضاق عليه أَملُه . والبالَةُ : الرائِحَةُ والشَّمَّةُ عن أبي سَعِيد الضَّرِير قال الأزهريُّ : هو من قولهم : بَلَوْتُه : أي شَمَمْتُه واختبرتُه وإنما كان أصلُه : بَلْوَة ولكنّه قدّم الواوَ قبلَ اللامِ فصيَّرها ألِفاً كقولهم : قاعَ وقَعا . والبالُ : جَمْعُ بالَةٍ وهي عَصاً فيها زُجٌّ تكون مع صَيّادِي البَصْرة يَقُولونَ : قد أمْكنَك الصَّيدُ فأَلْقِ البالَةَ . قلتُ : ومنه تَسمِيَةُ العامَّةِ للسَّيفِ الصَّغِير المُستَطِيلِ : بالَةً . وأمْرٌ ذو بالٍ : أي ذو خَطَرٍ وشأنٍ ومنه الحديث : " كلُّ أمْرٍ ذي بالٍ " . وبَوْلانُ بن عَمرِو بنِ الغَوْث من طَيِّئ . وأبالَ الخَيل واسْتبالَها : وقَفَها للبَوْلِ يُقال : لَنُبِيلَنَّ الخَيلَ في عَرَصاتِكم وقال الفَرَزْدَق :
وإنّ أمْرأً يَسعَى يُخَبِّبُ زَوْجَتِي ... كساعٍ إلى أُسْدِ الشَّرَى يَستَبِيلُها أي يأخذُ بَوْلَها في يده . وبَوْلاة أو بَوْلان : موضِعٌ جاء ذِكرُه في سُنَن ابنِ ماجَه في الفِتنَ والمَلاحِم . وخَطّاب بن محمد بن بَوْلَى عن أبيه عن جَدِّه ولِجَدِّه هذا صُحْبَةٌ ذكره ابن قانِعٍ . وباوَلُ كهاجَر : نَهْرٌ كبيرٌ بَطبَرِسْتانَ

##### Türkçe

بيل
**بَالَ** - **يَبِيْلُ** - **بَال** - **ما بَالُ**

**بَالَ** - **يَبِيْلُ** + şey veya iş + لـِ varlık: onu içine alır ve onunla meşgul olur: ona dikkat eder ve onun **بَال**’ına gelir: onun bilincinin, düşünmesinin, zihnî yoğunlaşmasının ve ilgisinin alanına girer.

**بَال**: "فـَعْل" vezni üzere: **بَالَ - يَبِيلُ** fiilinin isim-fiili: ondan yer ve âlet ismi: insanlarda hatıraların, fikirlerin ve bilgilerin toplandığı yer veya âlet: anlık uyanıklık ve ayıklık bilinci dairesi.

**ما بَالُ** + varlık: varlığın ilgisi ve yoğunlaşması ne idi: murad, inkârî istifhamdan kinayedir: varlık işi nasıl yaptı da idrak etmedi ve dikkat etmedi; ve **بَال**’ı nerede idi: yani zihninin, fikrinin ve bilincinin yoğunlaşması.

﴿**سيهديهم ويصلح بالهم**﴾: onlara hidayet edecek ve onlarda bilinç dairesini ve zihnî yoğunlaşmayı ıslah edecektir: onları kaygıdan, hüzünden ve kederden rahatlatmaya kinaye.

**بالى** - **يُبالي** - **مُبالاة**: önem verdi, aldırdı ve bir **بَال** attı.

Ve lafız, "hacimsel maddî mânasıyla içine alma ve meşgul olma; ve dikkat ve zihnin açıklığıyla psikolojik (mâna)" lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَوَى** - **يَحْوِي**، **شَغَلَ** - **يَشْغَلُ**، **وَعَى** - **يَعي**، **عَبَأ** - **يَعْبَأ**، **مَلأَََ** - **يَمْلاُ**، **بَالَ** - **يَبِيْلُ**

بال
 	﴿وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ(50)﴾ يوسف ﴿قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى(51)﴾ طه
 	﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات وآمنوا بما نزل على محمد وهو الحق من ربهم كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم(2)﴾ محمد ﴿سيهديهم ويصلح بالهم(5)﴾ محمد

Tefsirde **البال** hakkında geldi: hâl - şe’n.

مختار الصحاح
**البالُ** kalptir; “falanca benim **بَال**’ıma gelir” denir. Ve **البال** nefsin ferahlığıdır; “falanca **البال**’ı ferah” denir. Ve **البال** hâldir; “**ما بالك**” denir.

الراغب
بال
- **البال**: kişinin önem verdiği hâl; bu yüzden denir: “**ما باليت** بكذا **بالة**”, yani: ona aldırmadım. Dedi: }**كفر عنهم سيئاتهم وأصلح بالهم**﴿[محمد/2], ve dedi:﴾**فما بال القرون الأولى**{ [طه/51], yani: onların hâli ve haberi ne? Ve **البال** ile, insanın içinde dürülüp sakladığı hâl ifade edilir; denir: “şu benim **بَال**’ıma geldi.”

مقاييس اللغة:
**بول** **الباء** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: birincisi, damla damla akan sudur. İkincisi, ürperti/ru‘b.

Birincisi: **البَوْل**; o bilinir. Ve falanca **حسن البِيلَة**’dir; o, **البَوْل**’den **فِعْلة** veznidir. Ve ona **بُوالٌ** isabet etti: eğer çok **البَوْل** ediyorsa; bazen nesli **البَوْل** ile ifade ettiler. Ferazdak dedi:
أَبِي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ
بكلِّ بِلادٍ لا يَبُولُ بها فَحْلُ

Asma‘î dedi: katırların nutfelerine **أبوالُ البِغَال** denir; ondan, seraba teşbih yoluyla “**أبوالُ البِغال**” denildi; ancak **أبْوالِ البِغال**’a benzetildi, çünkü katırların **بَوْل**’ü yalancıdır, dölleyemez; serap da böyledir — İbn Mukbil dedi:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبْوَالُ البِغالِ به
أنَّى تَسدَّيت وَهْناً ذلك البِينَا

İbnü’l-A‘râbî dedi: **شَحْمةٌ بَوّالَة**: eğer erimesi çabuk olursa. (Dedi):
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ
يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِىءِ بُولِي

**الجَمُول**: pişirilen içyağı parçası. **النَّثول**: onu tencereden çıkaran kadın.

Ve denir: **زقٌّ بَوَّالٌ**: eğer içkiyle fışkırıyorsa; ve o, ‘Adiyy’nin şiirindedir.

İkinci asla gelince: **البَال** nefsin **بَال**’ıdır; “benim **بَال**’ıma gelmedi” denir; yani benim **رُوع**’uma atılmadı. Eğer bir söyleyen derse: Halîl, nefsin **بَال**’ının aldırma olduğunu zikretti; ondan “**ما بالَيتُ**” türedi; ve “benim **بَال**’ıma gelmedi”; ona denir ki: bu, bizim zikrettiğimiz mânadır; ve aldırmanın mânası: nefsine düşen şeyin onu kederlendirmesidir; o, dediğimize döner. Masdar: **البَالَة** ve **المبالاة**’dır. Ondandır: İbn Abbâs’ın sözü; süte abdest hakkında soruldu da: “Ben ona **بَالةً** aldırmam; bağışla ki sana bağışlansın.” Ve derler: “**لم أُبَالِ** ve **لم أُبَلْ**”, kısaltma üzere.

Ve bunun üzerine taşınanlardandır: **البال**; o, yaşayışın ferahlığıdır — denir: “o, elbette **رَاخِي البال**’dır” ve “**نَاعِمُ البال**.”

القاموس المحيط:
**البَوْلُ** (m), çoğulu **أبْوَالٌ**; ve **بالَ** etti. İsim: **البِيلَةُ**, kesre ile; ve çocuk; ve çok sayı; ve fışkırma; ve **بَوْلَةٌ** (هاء ile): adamın kızı. Ve **بُوالٌ** (غُراب vezninde): ondan **البَوْل**’ün çok olduğu bir hastalık. Ve **بُوَلَةٌ** (هُمَزَة vezninde): çok olanı. Ve **المِبْوَلَةُ** (مِكْنَسَة gibi): onun testisi. Ve içki **مَبْوَلَةٌ** (مَرْحَلَة gibi). Ve **البالُ**: hâl; hatır; kalp; büyük balık; ekin toprağında kullanılan **المَرُّ**; yaşayışın ferahlığı; ve **بَالَةٌ** (هاء ile): şişe; ve torba; ve güzel koku kabı;
ve **ع** Hicaz’da. Ve **هِلالُ بنُ زَيْدِ بن يَسارِ بن بَوْلَى** (سَكْرَى gibi): tâbiî. Ve **بالَ**: eridi.
Ve **أبْوالُ البِغَالِ**: serap. Ve **بالويه**: bir isim. Ve “ona **بالَةً** aldırmam”: illetli babdadır.

تاج العروس:
تاج العروس
ب - و - ل
**البَوْلُ**: (m) bilinen; çoğulu: **أَبْوالٌ**. Ve **بالَ يَبُولُ**; isim: **البِيلَةُ** kesre ile, **الرِّكْبَة** ve **الجِلْسة** gibi. Mecazdandır: **البَوْلُ**: çocuk. Müfaddal dedi: “adam **بالَ يَبُولُ بَوْلاً شَرِيفاً فاخِراً**”: eğer ona, şekil ve suretinde, dişlerinde, köklerinde, damarlarında, sinirlerinde, liflerinde ve **حَتْنِه**’inde yani tabiatında ve mizacında ona benzeyen bir çocuk doğarsa. Mecazdandır: **البَوْلُ**: çok sayı. **البَوْلُ**: fışkırma; ondan: **زِقٌّ بَوَّالٌ**: eğer içkiyle fışkırıyorsa. **البَوْلَةُ** (هاء ile): adamın kızı; Müfaddal’dan. **البُوال** (غُراب gibi): ondan **البَوْل**’ün çok olduğu hastalık; denir: “ona **بُوالٌ** isabet etti”: eğer **البَوْل** ona çokça arız olursa. **البُوَلَةُ** (هُمَزَة gibi): çok olan; denir: “adam **بُوَلَةٌ**.” Ve **المِبْوَلَةُ** (مِكْنَسَة gibi): içine **البَوْل** edilen testisi. Denir: “içki **مَبْوَلَةٌ** (مَرْحَلَة gibi)”: yani çokluğu seni **البَوْل** etmeye sevk eder. Ve **البالُ**: önem verdiğin hâl; bu yüzden denir: “**ما بالَيتُ** بكذا **بالَةً**”: yani ona aldırmadım. Ondandır Yüce’nin sözü: " **وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ** ". Ve hadiste: " **كُلُّ أَمْرٍ ذِي بالٍ لا يُبدَأُ فِيه بحَمْدِ اللَّهِ فَهُو أَبْتَرُ** " yani: şerefli; onun için merasim yapılır ve onunla ilgilenilir. Ve denir: “o, **كاسِفُ البالِ**’dir”: yani kötü hâldedir. İmruü’l-Kays dedi:
فأصْبَحْتُ مَعشُوقاً وأصبحَ بَعْلُها ... عليهِ القَتامُ كاسِفَ الظَّنِّ والبالِ

Ve **البال** ile, insanın içine dürülüp sakladığı hâl ifade edilir; o, hatırdır; denir: “şu benim **بَال**’ıma geldi”: yani hatırıma. Müfaddal dedi: **البال**: kalptir. İmruü’l-Kays dedi:
وعادَيْتُ مِنْه بَين ثَوْرٍ ونَعْجَةٍ ... وكان عِداءُ الوَحْشِ مِنِّي على بالِ

**البال**: deniz balıklarından büyük balık; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere Arapça değildir; “deniz devesi” diye adlandırılır; mu‘arrebdir; **العُباب**’ta olduğu üzere **وال**. Şeyhimiz dedi: o, uzunluğu elli arşın olan bir balıktır. **البال**: ekin toprağında kullanılan **المَرُّ**. Ve **رَخاءُ البالِ**: yaşayışın genişliği. Ve denir: “o, **رَخِيُّ البالِ**’dir”: eğer iş ona şiddetlenmez ve aldırmazsa. **البالَةُ** (هاء ile): şişe de; **الجِراب** küçük veya büyük; çoğulu: **بالٌ**. **البالَةُ**: güzel koku kabı; Farsçadır; bununla Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:
كأنَّ عَليها بالَةً لَطَمِيَّةً ... لَها مِن خِلالِ الدَّأْيَتَين أَريجُ
Sükkerî onu nakletti. **بالَةُ**: Hicaz’da bir yer; bazısı onu Harem’de sayar; ve **النون** ile de rivayet edilir; Yâkūt söyledi. Ebû ‘İkāl: **هِلالُ بنُ زيدِ بنِ يَسارِ بنِ بَوْلَى** (سَكْرَى gibi) tâbiîdir; Enes b. Mâlik’ten (Allah Teâlâ ondan razı olsun); o onun mevlâsıdır; ondan Dâvûd b. ‘Aclân rivayet etti. **بالَ الشَّحْمُ**: eridi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti şahit getirdi:
" إذْ قالَت النَثُّولُ للجَمُولِ
" يا ابْنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِ بُولِي

Asma‘î dedi: katırların nutfelerine **أَبْوالُ البِغالِ** denir; serap ona benzetilir; çünkü katırın **بَوْل**’ü yalancıdır, dölleyemez; serap da böyledir. Dedi:
" لأبْوالِ البِغالِ بِها نَقِيعُ

İbn Mukbil dedi:
مِن سَروِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ بِهِ ... أنَّى تَسَدَّيْتِ وَهْناً ذلكَ البِينَا

Ve **بالُوَيَهْ**: bir isim. Ve “ona **بالَةً** aldırmam”: yeri illetli babdadır.

Ve ona zeyl olarak eklenenlerdendir:
**بَوْلُ العَجُوزِ**: ineğin sütü. Ve **أبْوالُ البِغالِ**: Yemen yolu; onu ancak katırlar tutar; **ب - غ - ل**’de geçti. Ve **بَعِيرٌ بَوّالٌ**: çok **البَوْل** eden; zayıflığından. Ondandır hadis: " **فهَلَّا ناقَةً شَصُوصاً أو ابنَ لَبُونٍ بَوّالاً** ". İbnü’l-A‘râbî dedi: **شَحْمَةٌ بَوّالَةٌ**: eğer erimesi çabuk olursa. Ve **زِقٌّ بَوَّالٌ**: içkiyle fışkırır. Ve **المَبالُ**: ferç. Ondandır ‘Ammâr hadisi: " **مَبالٌ في مَبال** ". Hevâzinî dedi: **البالُ**: emeldir; ve “o, **كاسِفُ البالِ**’dir”: eğer emeli ona dar gelirse. Ve **البالَةُ**: koku ve koklama; Ebû Sa‘îd ed-Darîr’den. Ezherî dedi: o, “**بَلَوْتُه**” sözündendir; yani onu kokladım ve denedim; ancak aslı **بَلْوَة** idi; fakat **الواو**’u **اللام**’dan önceye aldı da onu elif yaptı; “**قاعَ**” ve “**قَعا**” sözleri gibi. Ve **البالُ**: **بالَة**’nin çoğuludur; o, ucunda demir bulunan bir asadır; Basra avcıları yanında olur; derler: “av sana imkân verdi; **البالَة**’yi at.” Dedim ki: ondandır, avamın uzun ince küçük kılıca **بالَةً** ad vermesi. Ve **أمْرٌ ذو بالٍ**: yani tehlike ve şe’n sahibi; ondandır hadis: " **كلُّ أمْرٍ ذي بالٍ** ". Ve **بَوْلانُ بن عَمرِو بنِ الغَوْث**: Tayy’dendir. Ve **أبالَ الخَيل** ve **اسْتبالَها**: onları **البَوْل** için durdurdu; denir: “sizin avlularınızda atları mutlaka **نُبِيلَنَّ** edeceğiz.” Ferazdak dedi:
وإنّ أمْرأً يَسعَى يُخَبِّبُ زَوْجَتِي ... كساعٍ إلى أُسْدِ الشَّرَى يَستَبِيلُها
yani onun **بَوْل**’ünü eline alır. Ve **بَوْلاة** veya **بَوْلان**: bir yer; İbn Mâce’nin Sünnen’inde fitneler ve melâhimde zikri geldi. Ve **خَطّاب بن محمد بن بَوْلَى** babasından, o da dedesinden; ve bu dedesinin sohbeti vardır; İbn Kâni‘ onu zikretti. Ve **باوَلُ** (هاجَر gibi): Taberistan’da büyük bir nehir.
