# بيي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بيي

حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ، قيل: حَيَّاكَ مَلَّكَكَ، وقيل: أَبقاكَ، ويقال: اعْتَمدك بالمُلْك، وقيل: أَصْلَحك، وقيل: قَرَّبَكَ؛ الأَخيرة حكاها الأَصمعي عن الأَحمر. وقال أَبو مالك أَيضاً: بَيَّاكَ قَرَّبَك؛ وأَنشد:
بَيَّا لهم، إذ نزلوا، الطَّعامَا
الكِبْدَ والمَلْحاءَ والسَّنامَا
وقال الأَصمعي: معنى حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ أَي أَضحكك. وفي الحديث عن آدم، عليه السلام: أَنه اسْتَحْرَمَ بعد قَتْلِ ابنه مائةَ سنة فلم يضحك حتى جاءه جبريل، عليه السلام، فقال: حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ فقال: وما بَيَّاكَ؟ قيل: أَضْحكَك؛ رواه بإسناد له عن سعيد بن جبير، وقيل: عجَّلَ لكَ ما تُحِبُّ، قال أَبو عبيدة: بعض الناس يقول إنه إتباع، قال: وهو عندي على ما جاء تفسيره في الحديث أَنه ليس بإتباع، وذلك أَن الإتباع لا يكاد يكون بالواو، وهذا بالواو، وكذلك قول العباس في زمزم: إني لا أُحِلُّها لِمُغْتَسِلٍ وهي لشاربٍ حِلُّ وبِلٌّ. وقال الأَحمر: بَيَّاكَ اللهُ معناه بَوَّأَك منزلاً، إلاَّ أَنها لما جاءت مع حَيَّاكَ تركت همزتها وحُوِّلَتْ واوها ياء أَي أَسكنك منزلاً في الجنة وهَيَّأَكَ له. قال سلمة بن عاصم: حَكَيْتُ للفراء قولَ خَلَفٍ فقال: ما أَحسنَ ما قال وقيل: يقال بَيَّاكَ لازدواج الكلام. وقال ابن الأَعرابي: بَيَّاكَ قَصَدَكَ واعتَمَدَك بالمُلْكِ والتحية، من تَبَيَّيْتُ الشيءَ: تَعَمَّدْتُه؛ وأَنشد:لَمَّا تَبَيَّيْنا أَخا تَمِيمِ،
أَعْطى عَطاءَ اللَّحِزِ اللَّئيمِ
قال: وهذه الأَبيات تحتمل الوجهين معاً؛ وقال أَبو محمد الفَقْعَسِيّ: باتَتْ تَبَيَّا حَوْضَها عُكُوفا
مِثْلَ الصُّفُوفِ لاقَتِ الصُّفُوفَا،
وأَنْتِ لا تُغْنِينَ عَنِّي فُوفا
أَي تعتمد حَوْضَها؛ وقال آخر:
وعَسْعَسٌ، نِعْمَ الفَتى، تَبَيَّاهْ
مِنَّا يَزيدٌ وأَبو مُحَيَّاهْ
قال ابن الأَثير: أَبو مُحَيَّاةٍ كنية رجل، واسمه يحيى بن يعلى. وقيل: بَيَّك جاءَ بكَ.
وهو هَيُّ بنُ بَيٍّ وهَيّانُ بنُ بَيَّانَ أَي لا يعرف أَصله ولا فصله، وفي الصحاح: إذا لم يعرف هو ولا أَبوه؛ قال ابن بري: ومنه قول الشاعر يصف حرباً مهلكة:
فأَقْعَصَتْهُم وحَكَّتْ بَرْكَها بِهِمُ،
وأَعْطَتِ النَّهْبَ هَيَّانَ بنَ بَيَّانِ
الجوهري: ويقال ما أَدري أَيّ هَيِّ بنِ بَيٍّ هُوَ أَي أَيُّ الناس هو. ابن الأَعرابي: البَيُّ الخسيس من الرجال، وكذلك ابن بَيّان وابن هَيّان، كله الخسيس من الناس ونحو ذلك. قال الليث: هَيُّ بنُ بَيٍّ وهَيّان بن بَيّانَ. ويقال: إنَّ هَيَّ بنَ بَيٍّ من ولد آدم ذهب في الأَرض لمَّا تفرق سائر ولد آدم فلم يُحَسَّ منه عَين ولا أَثر وفقد. ويقال: بَيَّنْتُ الشيء وبَيَّيْتُه إذا أَوضحته. والتَّبْييُ: التبيين من قرب.

### Türkçe

**حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ**: Denildi ki: **حَيَّاكَ** seni mülk sahibi kıldı; ve denildi ki:
seni bâkî kıldı; ve denilir: seni mülkle dayanak kıldı; ve denildi ki: seni ıslah etti; ve denildi ki: seni yaklaştırdı; sonuncusunu
el-Asmaî, el-Ahmer’den hikâye etti. Ebû Mâlik de ayrıca dedi ki: **بَيَّاكَ** seni yaklaştırdı;
ve inşâd etti:
بَيَّا لهم، إذ نزلوا، الطَّعامَا
الكِبْدَ والمَلْحاءَ والسَّنامَا
El-Asmaî dedi ki: **حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ**’ın mânası, yani seni güldürdü. Hadiste
Âdem’den, عليه السلام: O, oğlunu öldürdükten sonra yüz sene haramlığa girdi de
Cebrâil, عليه السلام, kendisine gelinceye kadar gülmedi; ona dedi ki: **حَيَّاكَ اللهُ وبَيَّاكَ**; o dedi ki:
**وما بَيَّاكَ؟** Denildi ki: seni güldürdü; onu, kendisine ait bir isnadla Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti; ve denildi ki:
sana sevdiğini çabuklaştırdı. Ebû Ubeyde dedi ki: insanların bir kısmı onun “itbâ” olduğunu söyler; dedi ki: o,
bana göre hadiste gelen tefsire göredir; onun “itbâ” olmadığını (gösterir); çünkü “itbâ”
neredeyse **و** ile olmaz; bu ise **و** iledir. Yine Abbâs’ın Zemzem hakkında sözü de böyledir: “Ben onu
yıkanana helâl kılmam; o, içene helâl ve ıslatıcıdır.” El-Ahmer dedi ki: **بَيَّاكَ اللهُ**
mânası: sana bir menzil hazırladı; ancak o, **حَيَّاكَ** ile birlikte gelince hemzesi terk edildi
ve vâv’ı yâ’ya çevrildi; yani seni cennette bir menzile yerleştirdi ve seni ona hazırladı. Seleme
b. Âsım dedi ki: Ferrâ’ya Halef’in sözünü hikâye ettim; dedi ki: ne güzel söylemiş. Ve denildi ki:
sözün ikileşmesi için **بَيَّاكَ** denilir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **بَيَّاكَ** sana yöneldi
ve seni mülk ve selâmla dayanak kıldı; **تَبَيَّيْتُ الشيءَ**’den: onu kasdettim;
ve inşâd etti:
لَمَّا تَبَيَّيْنا أَخا تَمِيمِ،
أَعْطى عَطاءَ اللَّحِزِ اللَّئيمِ
Dedi ki: Bu beyitler iki vechi birlikte de ihtimal eder. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi ki:
باتَتْ تَبَيَّا حَوْضَها عُكُوفا
مِثْلَ الصُّفُوفِ لاقَتِ الصُّفُوفَا،
وأَنْتِ لا تُغْنِينَ عَنِّي فُوفا
Yani havuzuna dayanır. Bir başkası dedi ki:
وعَسْعَسٌ، نِعْمَ الفَتى، تَبَيَّاهْ
مِنَّا يَزيدٌ وأَبو مُحَيَّاهْ
İbnü’l-Esîr dedi ki: **أَبو مُحَيَّاةٍ** bir adamın künyesidir; adı Yahyâ b. Ya‘lâ’dır. Ve denildi ki:
**بَيَّك** seni getirdi.
Ve o, **هَيُّ بنُ بَيٍّ** ve **هَيّانُ بنُ بَيَّانَ**’dır; yani aslı ve faslı bilinmez.
Sıhâh’ta: o da babası da bilinmediği zaman (böyledir). İbn Berî dedi ki: Ondandır, şairin
helâk edici bir savaşı vasfederken sözü:
فأَقْعَصَتْهُم وحَكَّتْ بَرْكَها بِهِمُ،
وأَعْطَتِ النَّهْبَ هَيَّانَ بنَ بَيَّانِ
Cevherî: Ve denilir: Ben bilmem, o hangi **هَيِّ بنِ بَيٍّ**’dir; yani o, insanların hangisidir.
İbnü’l-A‘râbî: **البَيُّ** erkeklerden aşağılık olandır; yine **ابن بَيّان** ve **ابن هَيّان** da (böyledir); hepsi insanlardan aşağılık olan ve bunun benzeridir. Leys dedi ki: **هَيُّ بنُ بَيٍّ** ve **هَيّان بن
بَيّانَ**. Ve denilir: Şüphesiz **هَيَّ بنَ بَيٍّ**, Âdem’in evlâdındandır; Âdem’in diğer evlâdı dağılıp ayrılınca
yeryüzünde gitti; ondan ne göz ne eser duyuldu; kayboldu. Ve denilir: **بَيَّنْتُ
الشيء وبَيَّيْتُه**: onu açıkladığım zaman. **التَّبْييُ**: yakından açıklamadır.
