# بيي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بيي

: ( ي *!البَيُّ : الَّرجلُ الخَسيسُ ) ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .
( كابنِ *!بَيَّانَ ) وابنِ هَيَّانَ ، عنه أَيْضاً .
( و ) كَذلِكَ ( ابنِ بَيَ ) عن الليْثِ .
وفي الصِّحاحِ : قَوْلُهم ما أَدْرِي أَيَّ هَيِّ بنِ*!بَيٍّ هو ، أَي أَيُّ النَّاسِ هو .
وهَيَّانُ بنُ بُيَّانَ إذا لم يُعْرَفُ هو ولا أَبُوه

.
قالَ ابنُ بَرِّي : ومنه قَوْلُ الشاعِرِ يَصِفُ حَرْباً مهلكةً :
فأَقْعَصَتْهُم وحَلَّتْ بَرْكَهابِهِمُ
وأَعْطَتِ النَّهْبَ هَيَّانَ بنَ بَيَّانِ ( و ) يقالُ : إنَّ ( هيَّ بنَ بَيَ مِن وَلَدِ آدَمَ ) ، عليه السلام ، ( ذَهَبَ في الأرضِ لمَّا تَفَرَّقَ سائِرُ ولدِهِ فَلَمْ يُحَسَّ منه ) عَيْنٌ ولا ( أَثَرٌ و فُقِدَ ) ؛ وسيَذْكره في هيى أَيْضاً ويأْتي هناك الكَلامُ عليه .
( ويُوسُفُ بنُ هِلالِ بنِ *!بَيَّةَ ، كَمَيَّةَ ، مُحَدِّثٌ ) بَغْدادِيُّ يكنى أَبا مَنْصورٍ ، سَمِعَ ابنَ أَخي سمى والمخلص وغيرَهُما ؛ وقالَ الأميرُ : سَمِعْتُ منه وكان سَمَّى نَفْسَه محمداً .
( و ) في الحدِيثِ : أنَّ آدَمَ ، عليه السلام ، لمَّا قُتِلَ ابْنه مَكَثَ مائَةَ عامٍ لا يَضْحَكُ ثم قيلَ له : حَيَّاكَ اللَّهُ و ( *!بَيَّاكَ اللَّهُ ) ، فقالَ : وما بَيَّاكَ ؟ فقيلَ : ( أَضْحَكَكَ اللَّهُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
ورَواهُ الاَّصْمعيُّ بسَنَدِه عن سعيدِ بنِ جُبَيْر ؛ ( أَو قَرَّبَكَ ) ، حَكَاه الأصْمعِيُّ عن الأحْمر ؛ وأَنْشَدَ أَبو مالِكٍ :
*!بَيَّا لهم إذا نزلُوا الطَّعامَا
الكِبْدَ والمَلْحاءَ والسَّنامَا ( أَو جاءَ بِكَ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن ابنِ الأعْرابي .
( أَو بَوَّأَكَ ) مَنْزِلاً ، إلاَّ أنَّها لمَّا جاءَتْ مع حَيَّاك تُرِكَتْ هَمْزَتُها وحُوِّلَتْ واوها ياءً ، أَي أَسْكَنَك مَنْزلاً في الجنَّةِ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ

عن الأَحْمر .
وقالَ سلمةُ بنُ عاصِمٍ : حَكَيْتُ للفرَّاء قَوْلَ خَلَفٍ الأَحْمَر فقالَ : ما أَحْسَنَ ما قالَ .
( أَو إِتْباعٌ لحَيَّاكَ ) ؛ قالَهُ بعضُهم .
قالَ أَبو عبيدٍ : ( وليسَ بشيءٍ ) وذلكَ لأنَّ الاتْباعَ لا يكادُ يكونُ بالواوِ ، وهذا بالواو ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( ومحمدُ بنُ عَبْدِ الجَبَّارِ بنِ *!بَيَّا ) ؛ هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ يَيَّا بيَاءَيْن الثانِيَة مُشَدَّدَة كما ضَبَطَه الحافِظُ ؛ وهو ( شيخٌ للسِّلَفِيِّ ) ، حَدَّثَ عن أَبي نعيمٍ ، وأُخْته بانُويةَ حَدَّثَتْ عن ابنِ ريدَةَ وعنها السِّلَفيُّ أَيْضاً .
( وابنُ *!بايٍ : مُحدِّثٌ ) فَقِيهٌ ، تقدَّمَ ذِكْرُه في ( ب و ى .
( *!وبَيّيْتُ الشيءَ *!تَبْيِيَّاً : بَيَّنْتُهُ وأَوْضَحْتُه ) .
*!والتَّبْييُّ : التَّبْيِين عن قُرْب .
( *!وتَبَيِّيتُ الشَّيءَ : تَعَمَّدْتُه ) ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ للراجِزِ ، وهو أَبو محمدٍ الفَقْعسيُّ :
بانَتْ *!تَبَيَّا حَوْضَها عُكُوفا
مِثْلَ الصُّفُوفِ لاقَتِ الصُّفُوفَا وأَنْتِ لا تُغْنِينَ عَنِّي فُوفا أَي تَعْتَمِدُ حَوْضَها ؛ وأَنْشَدَ لراجزٍ آخر ، وهو رُوَيْشد الأسَدِيّ :
وعَسْعَسٌ نِعْمَ الفَتى *!تَبَيَّاهْ
مِنَّا يَزيدٌ وأَبو مُحَيَّاهأَي يَعْتمده ؛ وأَنْشَدَ لآخر :
لَمَّا *!تَبَيَّيْنا أَخا تمِيمِ
أَعْطى عَطاءَ اللَّحِزِ اللَّئِيمِوعليه خَرَّجَ الجَوْهرِيُّ معْنَى قَوْلهم *!بَيَّاكَ أَي اعْتَمَدَكَ

بالتَّحِيَّة ، كما رَوَاهُ الأصْمعِيُّ ؛ قالَ : وهذه الأَبْياتُ تَحْتَمِلَ قَوْله هذا ، وقَوْل ابنِ الأعْرابيِّ جاءَ بِكَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قيلَ : بَياكَ بمعْنَى أَصْلَحَكَ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : أَي قَصَدَكَ واعْتَمَدَكَ بالمُلْك والتَحِيَّة .
*!وبَيّ العَرَب : قَرْيَة بمِصْرَ .
*!وبِيَا ، بكسْرٍ ففتْحٍ : قَرْيَةٌ أُخْرى مِن كُورَةِ حوف رمسيسِ تُعْرَفُ *!ببِيَا الحَمْراء . 2 ( فصل التاء ) مع الواو والياء ) 2

### Türkçe

: ( **البَيُّ** : aşağı kimse olan adam ) ؛ İbnü’l-A‘râbî’den.
( **بَيَّانَ**’ın oğlu gibi ) ve Heyyân’ın oğlu, ondan yine.
( ve ) كذلك ( **بَيَ**’ın oğlu ) Leys’ten.
Ve Sıhâh’ta: “Onların sözü: ‘Bilmiyorum, o **بَيّ**’in oğlu hangi Heyy’dir; yani o hangi insan(lar)dandır’.”
Ve Heyyân b. Buyyân, kendisi de babası da bilinmediği zaman.

.
İbn Berrî dedi: Ve ondandır şairin, helâk edici bir savaşı vasfederken sözü:
“Onları yere serdi ve onların diz çöktükleri yerlerine kondu,
ve ganimeti Heyyân b. Beyyân’a verdi.” ( ve ) denilir ki: Şüphesiz ( **هيَّ بنَ بَيَ مِن وَلَدِ آدَمَ** ) —aleyhisselâm— ( yeryüzünde gitti; onun diğer evladı dağılıp ayrılınca; ondan ne bir göz (iz) ne de ( bir ) eser hissedilmedi ve kayboldu )؛ onu **هيى**’de de zikredecektir ve söz orada onun hakkında gelecektir.
( Ve Yûsuf b. Hilâl b. **بَيَّةَ** —Kumeyye gibi— bir muhaddistir ) Bağdatlıdır; künyesi Ebû Mansûr’dur; Semmâ’nın yeğeni İbn’i ve el-Muhallis ve ikisini başkasını işitti; emir dedi: Ondan işittim; hâlbuki kendisini Muhammed diye adlandırmıştı.
( ve ) hadiste: Âdem —aleyhisselâm— oğlu öldürüldüğünde yüz yıl kaldı, gülmezdi; sonra ona denildi: “Allah seni yaşatsın ve ( **بَيَّاكَ اللَّهُ** )”; dedi ki: “Ve ‘**بَيَّاكَ**’ nedir?” Denildi ki: ( Allah seni güldürsün )؛ Sıhâh’ta olduğu gibi.
Onu el-Asma‘î, senediyle Sa‘îd b. Cübeyr’den rivayet etti; ( veya seni yaklaştırdı )؛ el-Asma‘î onu el-Ahmer’den nakletti; ve Ebû Mâlik inşâd etti:
**بَيَّا** لهم إذا نزلوا الطعاما
الكبد والملحاء والسناما
( veya seninle geldi )؛ el-Cevherî onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti.
( veya sana bir menzil hazırladı )؛ ancak o, “hayyâke” ile birlikte geldiğinde hemzesi terk edildi ve vâv’ı yâ’ya çevrildi; yani seni cennette bir menzile yerleştirdi; el-Cevherî onu

el-Ahmer’den nakletti.
Ve Seleme b. Âsım dedi: el-Ferrâ’ya Halef el-Ahmer’in sözünü hikâye ettim; dedi ki: “Ne güzel söylemiş.”
( veya “hayyâke”ye tâbî kılmadır )؛ bunu bazısı söyledi.
Ebû Ubeyd dedi: ( bir şey değildir )؛ ve bu, çünkü tâbi kılma neredeyse vâv ile olmaz; bu ise vâv iledir; el-Cevherî onu nakletti.
( Ve Muhammed b. Abdilcebbâr b. **بَيَّا** )؛ nüshalarda böyledir; doğrusu **يَيَّا** iki **ياء** ile, ikincisi şeddeli, hâfızın ضبط ettiği gibi; ve o ( es-Silefî’nin şeyhidir ); Ebû Nu‘aym’dan hadis rivayet etti; ve kız kardeşi Bânûye, İbn Rîde’den rivayet etti; ve ondan es-Silefî de yine (rivayet etti).
( Ve İbn **بايٍ**: bir muhaddistir ) fakîhtir; onun zikri ( ب و ى )’da geçti.
( **وبَيّيْتُ الشيءَ تَبْيِيَّاً** : onu açıkladım ve onu izah ettim ).
**والتَّبْييُّ** : yakından açıklamadır.
( **وتَبَيِّيتُ الشَّيءَ** : onu kastettim )؛ el-Cevherî, râciz için inşâd etti; o Ebû Muhammed el-Fak‘asî’dir:
بانت **تَبَيَّا** حوضها عكوفا
مثل الصفوف لاقت الصفوفا وأنت لا تغنين عني فوفا
Yani onun havuzunu hedef alır/kasteder; ve başka bir râciz için inşâd etti; o Ruveyşid el-Esedî’dir:
وعسعس نعم الفتى **تَبَيَّاهْ**
منا يزيد وأبو محياه
Yani onu hedef alır/kasteder; ve bir başkası için inşâd etti:
لما **تَبَيَّيْنا** أخا تميم
أعطى عطاء اللحز اللئيم
Ve bunun üzerine el-Cevherî, onların “**بَيَّاكَ**” sözünün mânâsını “seni selâmla hedef aldı/kastetti” diye çıkardı; el-Asma‘î’nin rivayet ettiği üzere; dedi ki: Bu beyitler, onun bu sözünü de, İbnü’l-A‘râbî’nin “seninle geldi” sözünü de ihtimal eder.
Ve ona istidrâk olunacaklardandır:
Denildi: “Bayâke”, “seni ıslah etti” mânâsınadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Yani mülk ve tahiyye ile sana yöneldi ve seni hedef aldı/kastetti.
**وبَيّ العَرَب** : Mısır’da bir köydür.
**وبِيَا** —kesre sonra fetha ile—: Hûf Remsîs kûresinden başka bir köydür; **ببِيَا الحَمْراء** diye bilinir. 2 ( فصل التاء ) مع الواو والياء ) 2
