# تابوت (ت-ا-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sandık

- Harfler: ت - ا - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: تبت

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [التَّابُوتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَاعُولُ | Sandık | 1 | 1 | [2:248](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/ayet/2:248.md) |
| [التَّابُوتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%AA%D9%90.md) | الْفَاعُولِ | Sandık | 1 | 1 | [20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/ayet/20:39.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Sahil ile
2. [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
3. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Büyük akarsu
4. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İmal ederler
5. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Harun
6. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
7. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
8. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
9. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ayn göz, “evya” göze demektir
10. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
11. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
12. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
13. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Musa
14. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
15. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
16. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet kaldıraç demektir
17. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
18. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
19. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
20. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
21. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
22. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
23. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
24. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تابوت |
| Yapı | Beş harfli isim (Sami dilleri ortak mirasından muarreb veya [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) köküyle irtibatlandırılan isim) |
| Özel Durum | Başı ve sonu zâid harfli isim yapısı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صندق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%AF%D9%82.md), [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md), [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) |
| Zıt Kök | [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Değerli bir emaneti, ilahi ahdi veya canı korumak üzere içine alan kapalı ahşap sandık ve muhafaza teknesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sekînetin, vahiy mirasının ve can emniyetinin somutlaştığı koruyucu taşıyıcı araç |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi ve manevi meşruiyetin, korunmuş bilginin ve ilahi güvencenin toplumsal merkezde muhafazası |
| Kritik Hata Riski | Sandığın kendisini büyülü veya bağımsız bir güç kaynağı sayarak ilahi sekînet ve emanet içeriğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تب | Bir merkeze dönme, toplanma, sürekli geri gelip sığınma; nitekim [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) kökünde de aynı dönüş ve sığınma esastır | و | Hareketi durağan bir kaba, içine dönülüp toplanılan hacimli bir sığınağa dönüştürmüştür |
| تب | Sınırlandırarak koruma ve toplama | ت | Başa ve sona eklenen teyit ve sınırlandırma unsuruyla kelimeyi her yönden çevrili, kilitli bir muhafaza kabına özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ahdin tescil edildiği sınırı ve başlangıçtaki koruyucu mühür işaretini kurar |
| ا | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Taşıyıcı gücü, ilahi otoriteyi ve muhafazanın sarsılmaz dayanıklılığını sağlar |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İçine alma, sığınak olma ve korunaklı bir iç hacim oluşturma vasfını yükler |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Parçaları birbirine bağlayan kenetleyici ve ahdi sabitleyici irtibatı simgeler |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Kabın nihai kapağını, kapanışını, muhafazanın tamamlanışını ve antlaşma tescilini temsil eder |
| تابوت | Ahit işaretiyle başlayıp biten korunaklı iç hacim | İki sınırlandırıcı antlaşma imi (ت) arasında toplanan, ilahi kudretle (ا) ve kenetlenmiş bağlarla (و) korunan kutsal barınak ve sandık formudur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçine kıymetli eşyaların, yazılı belgelerin veya korunması gereken varlıkların konulduğu ağaçtan oyulmuş ya da tahtalardan çatılmış kapaklı sandık, muhafaza teknesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ömer'in İbn Mes'ûd hakkında söylediği ilimle doldurulmuş kap ve sandık nitelemesinde mecazi olarak bilgi ve hikmeti koruyan göğüs ve kalp anlamında kullanılmıştır: كنيف ملئ علما |

Kaynak: el-Müfredât, Lisânü’l-ʿArab, Tâcü’l-ʿArûs.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde تابوت kelimesi, kökeni itibarıyla ortak dini-kültürel mirasa dayanan kadim bir muhafaza ve ahit terimidir. İbranicede Nuh'un gemisi ve bebek Musa'nın içine bırakıldığı sepet için kullanılan תֵּבָה (tēḇāh) kelimesi ile Ahid Sandığı'nı da ifade eden Aramice ve Süryanice תֵּבוּתָא (tēḇūtā) biçimi doğrudan soydaştır. Aynı kavram Ge'ez (Eski Habeşçe) dilinde ታቦት (tābōt) olarak tescil edilmiş olup özellikle Ahid Sandığı ve kilisedeki sunak sandığı için kullanılmıştır. Kelime Arapçaya erken Sami temasları ve dini metinler vasıtasıyla girmiş; Arap dilcileri kelimeyi hem vezin bakımından fa'lût kalıbında müstakil bir isim hem de toplanıp dönülen sığınak manasından hareketle [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) kökünden türetilmiş bir lafız olarak tahlil etmişlerdir. Her iki durumda da kelimenin ilksel semantik çekirdeği su geçirmeyen, içine emanet yerleştirilen ve ahdi koruyan mukaddes sandık kavramıdır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) veya müstakil isim kalıbı | Bazı dilcilere göre dönüp sığınılan yer manasında zâid harfli türetme, çoğunluğa göre ise müstakil kalıptır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tēḇāh, Aramice tēḇūtā, Ge'ez tābōt | Nuh'un teknesi, sepet ve özellikle Ahid Sandığı anlamında Sami dillerinde yaygın ortak kullanım | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır tebt (sandık, kutu) | Erken Afro-Asyatik katmanda sandık veya sepet anlamına gelen ortak kök biçimle muhtemel irtibat | Muhtemel |

Kaynak: Jeffery, Gesenius, Lisânü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تابوت | Anlamlı | Sandık, ahit teknesi | İçine emanet konulan korunaklı kapalı tekne | Hedef kök; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تابوت | Merkez | Sandık, koruyucu tekne | İlahi ahit, sekînet ve doğrudan can muhafazası taşıyan mukaddes sandık | Vahiy ve can emanetini koruyan özel muhafaza kabı |
| [صندق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%AF%D9%82.md) | Komşu | Eşya muhafazası | Sıradan ve dünyevi eşyaların içine konulduğu kilitli sandık | Kutsallık ve ilahi ahit bağı içermeyen genel taşıyıcı kutu |
| [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Kabın içine alma, kavrama | Bir şeyi bütünüyle içine alıp zihinde veya mekanda tutma hali | Hem somut kapları hem de zihinsel idrak ve hıfzı kapsayan genel fiil kökü |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Komşu | Koruma, zayi olmaktan saklama | Bir emanetin bozulmasını veya kaybolmasını önleme eylemi | Fiziksel bir nesne olmaktan ziyade koruma iradesi ve sürecidir |
| [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) | Zıt | Yitme, zayi olma, telef olma | Emanetin sahipsiz kalması, dağılması ve korunamaması hali | Muhafazanın ve güvenli sandığın tam zıddı olan sahipsizlik durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تابوت | Sandık, ahit muhafazası | İlahi sekîneti ve emanetleri muhafaza eden kapalı sandık | Kesin |
| Latince | Arca, capsa | Sandık, koruma kutusu, ahit sandığı | Arca foederis dini ahit sandığını tam karşılarken arca tek başına genel sandıktır | Kesin |
| İngilizce | Ark, chest, casket | Ahit sandığı, sepet, koruyucu kutu | Ark kelimesi hem Nuh'un gemisini hem Ahid Sandığı'nı hem de Musa'nın sepetini kapsar | Kesin |
| Almanca | Lade, Bundeslade, Kasten | Sandık, Ahid Sandığı | Bundeslade ilahi ahit bağlamını tam verir; Kasten genel sandık anlamıdır | Kesin |
| Fransızca | Arche, coffre | Ahit sandığı, muhafaza sandığı | Arche d'alliance dini boyutu, coffre ise somut fiziksel sandık yönünü karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| et-Tâbût (التَّابُوتُ) | Ahid Sandığı (Tâbûtü'l-Ahd) | Tâlût'un hükümdarlık alameti olarak meleklerin taşıdığı, içinde Hz. Musa ve Harun ailesinden kalma emanetlerin ve sekînetin bulunduğu kutsal sandık; Bakara [2:248](https://lisan.digital/tr/ayet/2:248.md) |
| et-Tâbût (التَّابُوتِ) | Koruyucu beşik/sepet | Henüz bebek olan Hz. Musa'nın Firavun'un katliamından korunması için içine konulup Nil nehrine bırakıldığı ahşap sandıkçık; Tâhâ [20:39](https://lisan.digital/tr/ayet/20:39.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve imâmet delili | Sandığın meleklerce getirilmesinin Tâlût'un meşruiyetine ve peygamberlik alametlerine mucizevi delil kılınması | İlahi inayetin ve meşru otoritenin somut tasdiki |
| Fıkıh | Cenaze nakli ve kabir ahkamı | Ölünün tabut içine konularak defnedilmesinin veya taşınmasının caiz olup olmadığı tartışması | İnsanın vefatından sonraki hürmetinin ve bedeninin muhafazası |
| Tefsir | Ahkam ve kıssa tahlili | Sandığın içindeki sekînetin mahiyeti ve Musa ile Harun hanedanından kalan emanetlerin tefsiri | Maddi nesne ile manevi huzur (sekînet) arasındaki ilişkinin açıklanması |
| Hadis | Ahir zaman rivayetleri | Sandığın ahir zamanda Antakya veya Taberiye Gölü civarından çıkarılacağına dair zayıf/mevkuf rivayetler | Kayıp kutsal mirasın yeniden zuhur etmesi tasavvuru |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet mirası | Kutsal emanet kasası | Sekîneti ve vahiy vesikalarını muhafaza | Dinin kurucu metinlerini ve alametlerini nesiller boyu koruyan somut merkezdir | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve hikmetin kaydı | Arşiv ve ilim hafızası | Kaybolmayı önleme ve sonraki nesle aktarma | Hakikatin dağılmasını engelleyen, bilgiyi bir arada tutan kurumsal zemin | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve meşruiyet | İktidar alameti ve konsensüs simgesi | Meşruiyeti topluma tescil ettirme | Tâlût kıssasında olduğu gibi siyasal otoritenin ilahi tasdikle onaylandığı simgedir | Kesin |
| İktisadi | Değerli varlıkların korunması | Güvenli hazine ve emanet kasası | Kritik kıymetleri tehlikelerden saklama | En yüksek değerlerin tahribat ve yağmadan izole edilerek korunduğu güvence | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapsülleme (Encapsulation) ve yalıtılmış sistem | Hassas bir çekirdeğin veya verinin dış çevre etkilerinden, gürültüden ve bozulmadan korunmak üzere kapalı bir sınır içine alınması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hafıza ve anayasal muhafaza | Bir toplumun kurucu değerlerini, haklarını ve temel ahitlerini kriz dönemlerinde aşınmaktan koruyan dokunulmaz yasal çerçeve | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca cenaze taşınan tahta kerevet/kutuya indirgemek ya da salt mitolojik/arkeolojik bir sandık olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem ilahi vahyin emanetlerini ve sekîneti taşıyan meşruiyet simgesi hem de bir peygamberin hayatını nehir dalgalarından kurtaran ilahi koruma vasıtası olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sandığı putperestçe bir tılsım kaynağı sanmak veya tersine, ilahi sekînetin tarihteki somut ve kurumsal taşıyıcılarını bütünüyle önemsiz görmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi korumanın (hıfz) ve sekînetin somut araçlar üzerinden nasıl tecelli ettiğini, peygamberler mirasının korunma biçimini ve toplumsal meşruiyetin maddi nişanelerini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın doğum ve bebeklik kıssasında (Tâhâ [20:39](https://lisan.digital/tr/ayet/20:39.md)) ve İsrâiloğullarının krallık/Tâlût kıssasında (Bakara [2:248](https://lisan.digital/tr/ayet/2:248.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi sekînet ile maddi vesilelerin birbirini dışlamadığını; ilahi yardımın kör bir tesadüfle değil, belirlenmiş sebepler ve koruyucu kaplar dairesinde işlediğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Değerli bir varlığı veya ahit metinlerini su, düşman ve zaman aşımı gibi dış tehlikelerden korumak için tasarlanmış kapaklı, dayanıklı ahşap sandık ve koruma teknesi.
- Soyut anlam: İlahi himayenin, meşruiyet senedinin, vahiy hafızasının ve kalbi huzurun (sekînet) kriz anlarında sığındığı ve korunduğu dokunulmaz muhafaza ilkesi.
- Sistematik karşılık: Bir medeniyetin veya inanç topluluğunun kurucu ahitlerini, varoluşsal belgelerini ve hayati çekirdeğini çevreleyen anayasal ve kurumsal koruma kabuğu.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \mathcal{K} \cdot \left[ E_0 \cdot \exp\left(-\int_0^t \gamma(\tau)\, d\tau\right) \right] + \Sigma_0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E_0$ muhafaza altına alınan kurucu emaneti veya korunması gereken hayat çekirdeğini temsil eder. $\gamma(\tau)$ dış ortamdan kaynaklanan aşındırıcı ve yok edici tehdit fonksiyonudur. $\mathcal{K}$ sandığın sağladığı yalıtım ve koruma katsayısı olup dış yıkım integralini nötralize eder. $\Sigma_0$ ise sandıkla birlikte gelen ilahi sekînet ve manevi huzur sabitidir; sonuçta oluşan $S(t)$ zaman boyunca korunan meşruiyet ve emniyet durumunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:248](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/ayet/2:248.md) — التَّابُوتُ

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Peygamberi onlara dedi ki: Gerçekten onun hükümdarlığının alameti size Tabut’un gelmesidir ki, onda Rabbınızdan bir «Sekine» ve Musa hanedanıyla Harun hanedanının terkettiklerinden bir kalıntı vardır. Melekler onu yüklenecektir. Şayet inananlardan iseniz; elbette bunda, sizin için kesin bir ayet vardır.

### [Taha 20:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/ayet/20:39.md) — التَّابُوتِ

أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي

Meal (IK): Onu bir sandığa koy da suya bırak. Su onu kıyıya atar. Bana da, ona da düşman olan birisi onu alır. Gözümün önünde yetişesin diye, senin üzerine katımdan bir sevgi koydum.

## Sözlükler (7)

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التابوت فيما بيننا معروف، ﴿أن يأتيكم التابوت﴾ [البقرة/248]، قيل: كان شيئا منحوتا من الخشب فيه حكمة. وقيل: عبارة عن القلب، والسكينة عما فيه من العلم، وسمي القلب سفط العلم، وبيت الحكمة، وتابوته، ووعاءه، وصندوقه، وعلى هذا قيل: اجعل سرك في وعاء غير سرب (انظر المستقصى 1/50). وعلى تسميته بالتابوت قال عمر لابن مسعود رضي الله عنهما: (كنيف ملئ علما) (عن زيد بن وهب قال: إني لجالس مع عمر بن الخطاب، إذ جاء ابن مسعود، فكان الجلوس يوارونه من قصره، فضحك عمر حين رآه، فجعل عمر يكلمه ويهلل وجهه ويضاحكه وهو قائم عليه، ثم ولى فأتبعه عمر بصره حتى توارى فقال: كنيف ملئ علما. انظر: سير أعلام النبلاء 1/491؛ وطبقات ابن سعد 1/110؛ والحلية 1/129). *** تبر
- التبر: الكسر والإهلاك، يقال: تبره وتبره. قال تعالى: ﴿إن هؤلاء متبر ما هم فيه﴾ [الأعراف/139]، وقال: ﴿وكلا تبرنا تتبيرا﴾ [الفرقان/39]، ﴿وليتبروا ما علوا تتبيرا﴾ [الإسراء/7]، وقوله تعالى: ﴿ولا تزد الظالمين إلا تبارا﴾ [نوح/28]، أي: هلاكا.

##### Türkçe

- **التابوت** bizim aramızda bilinen (bir şey)dir; ﴿**أن يأتيكم التابوت**﴾ [el-Bakara/248]. Denildi ki: O, içinde hikmet bulunan, ağaçtan yontulmuş bir şey idi. Ve denildi ki: (O) kalpten ibarettir; **السكينة** de onun içinde bulunan ilimdendir. Kalp, ilmin sepeti, hikmetin evi, onun **تابوت**u, kabı ve sandığı diye adlandırıldı. Ve bunun üzerine denildi ki: “Sırrını, delik olmayan bir kapta kıl” (bk. el-Mustaksâ 1/50). Ve onun **التابوت** diye adlandırılması üzerine, Ömer, İbn Mes‘ûd’a—Allah ikisinden de razı olsun—dedi ki: “(İlimle doldurulmuş bir hela)” (Zeyd b. Vehb’den: “Ben Ömer b. el-Hattâb ile oturuyordum; derken İbn Mes‘ûd geldi; oturanlar onu, kısalığından dolayı gizliyorlardı. Ömer onu görünce güldü; Ömer onunla konuşmaya başladı; yüzü aydınlanıyor ve o, onunla şakalaşıyordu; o ise onun yanında ayakta idi. Sonra döndü; Ömer bakışıyla onu izledi, ta ki kayboldu; (o zaman) dedi ki: ‘İlimle doldurulmuş bir hela.’ Bk.: Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ 1/491; Tabakāt İbn Sa‘d 1/110; el-Hilye 1/129). *** **تبر**
- **التبر**: kırma ve helâk etme(ktir); “Onu kırdı/helâk etti” denir: **تبره** ve **تبره**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إن هؤلاء متبر ما هم فيه**﴾ [el-A‘râf/139]; ve dedi ki: ﴿**وكلا تبرنا تتبيرا**﴾ [el-Furkān/39]; ﴿**وليتبروا ما علوا تتبيرا**﴾ [el-İsrâ/7]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ولا تزد الظالمين إلا تبارا**﴾ [Nûh/28], yani: helâk.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: تبت

ت ب ت
ما أودعت تابوتي شيئاً ففقدته أي ما أودعت صدري علماً فعدمته‏.‏
وأنشد أبو حاتم‏:‏ تجاوب الصوت بترنموتها وتخـرج الحيـة من تابونها

##### Türkçe

ت ب ت
Tabutumun içine hiçbir şeyi emanet etmedim de onu kaybettim; yani göğsüme hiçbir ilmi emanet etmedim de onu yitirdim.

Ebû Hâtim inşâd etti:
Ses, onun **ترنموتها**’sıyla karşılıklı cevaplaştı
ve yılan, **تابونها**’sından çıkar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

#### Madde başı: تبت

هذه ترجمة لم يترجم عليها أَحدٌ مِن مُصَنِّفي الأُصول، وذكره ابن الأَثير لمراعاته ترتيبه، في كتابه، وترجمنا نحن عليها لأَن الشيخ أَبا محمد بن بري، رحمه اللَّه، قال في ترجمة توب، رادّاً على الجوهري لمَّا ذكر تابوت في أَثنائها، قال: إِن الجوهري أَساء تصريفه حتى ردّه إِلى تابوت، قال: وكان الصواب أَن يذكره في فصل تبت، لأَِن تاءه أَصلية، ووزنه فاعول، كما ذكرناه هناك في توب؛ وذكره ابن سيده أَيضاً في ترجمة تَبه، وقال: التابُوه لغة في التَّابُوتِ، أَنصارية؛ وقد ذكرناه نحن أَيضاً في ترجمة تبه، ولم أَرَ في ترجمة تبت شيئاً في الأُصول، وذكرتها أَنا هنا مراعاة لقول الشيخ أَبي محمد بن بري: كان الصواب أَن يذكر في ترجمة تبت؛ ولما ذكره ابن الأَثير، قال في حديث دعاء قيام الليل: اللهم اجْعَل في قَلْبِي نوراً، وذكر سبعاً في التَّابُوتِ. التَّابُوتُ: الأَضْلاعُ وما تَحْويه كالقَلْب والكَبِد وغيرهما، تشبيهاً بالصُّنْدُوق الذي يُحْرَزُ فيه المَتاع أَي أَنه مكتوب موضوع في الصُّنْدُوقِ.

##### Türkçe

Bu, üzerine usûl müelliflerinden hiç kimsenin madde başı yapmadığı bir maddedir; İbnü’l-Esîr onu, kitabında tertibini gözetmesi sebebiyle zikretti; biz de onun üzerine madde başı yaptık; çünkü şeyh Ebû Muhammed b. Berrî, Allah ona rahmet etsin, **توب** maddesinde, Cevherî’ye reddiye olarak, onun içinde **تابوت**’u zikrettiği vakit, dedi ki: “Cevherî, onun sarfını kötü yaptı; ta ki onu **تابوت**’a döndürdü.” Dedi ki: “Doğru olan, onu **تبت** faslında zikretmesidir; çünkü onun **تاء**’sı aslîdir; vezni de **فاعول**’dür; orada **توب**’da zikrettiğimiz gibi.” İbn Sîdeh de onu **تَبه** maddesinde zikretti ve dedi ki: “**التابُوه** , **التَّابُوتِ**’ta bir lugattır; Ensârîdir.” Biz de onu **تبه** maddesinde zikrettik; usûlde **تبت** maddesinde bir şey görmedim; ben onu burada, şeyh Ebû Muhammed b. Berrî’nin sözüne riayet ederek zikrettim: “Doğru olan, **تبت** maddesinde zikredilmesidir.” İbnü’l-Esîr onu zikredince, gece kıyamı duası hadîsinde dedi ki: “Allah’ım, kalbimde bir nur kıl”; ve **التَّابُوتِ**’ta yediyi zikretti. **التَّابُوتُ**: kaburgalar ve onun ihtiva ettikleri; kalp, karaciğer ve başkaları gibi; eşya’nın korunduğu sandığa benzetme olarak; yani o, sandıkta konulmuş yazılıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: تبت

تبت، كسكر، هكذا ضبطه غير واحد. وكان الزمخشري يقول بالكسر. وروي بفتح أوله وكسر ثانيه، مشدد في الجميع نقله شيخنا. وقد أهمله الجوهري. وهي اسم بلاد بالمشرق وعمائر كبيرة، وله خواص في هوائها ومياهها، وفيها ظباء المسك التي لا يشبهها شيء، ولا يزال الإنسان بها ضاحكا مسرورا، لا تعر له الأحزان والهموم. وذكر صاحب اللسان في تركيب ت ب ع: أن تبت اشتق لهم هذا الاسم من اسم تبع، ولكن فيه عجمة. ويقال هم اليوم من وضائع تبع بتلك البلاد. ينسب إليها المسك الأذفر، وهو أفضل من الصيني، لخاصية مراعيها. ومنها أبو جعفر محمد بن محمد التبتي، روى له أبو سعد الماليني، عن ابن صهيب، عن أبيه، عن جده. والتبوت، كصبور: لغة في التابوت، قال ابن منظور: هذه ترجمة، لم يترجم عليها أحد من مصنفي الأصول، وذكره ابن الأثير لمراعاته ترتيبه، في كتابه، وترجمنا نحن عليها؛ لأن الشيخ أبا محمد بن بري، رحمه الله تعالى، قال في ترجمة توب، رادا على الجوهري لما ذكر تابوت. قال: وكان الصواب أن يذكره في فصل تبت؛ لأن تاءه أصلية ووزنه فاعول، كما ذكرناه هناك في توب. وذكره ابن سيده أيضا في تبه، وقال: التابوه لغة في التابوت، أنصارية؛ وقد ذكرناه نحن أيضا في ترجمة تبه، ولم أر في ترجمة تبت شيئا في الأصول، وذكرتها أنا هنا مراعاة لقول الشيخ أبي محمد بن بري: كان الصواب أن يذكر في تبت. وقال ابن الأثير في حديث دعاء قيام الليل:  اللهم اجعل في قلبي نورا، وذكر سبعا في التابوت  . التابوت: الأضلاع وما تحويه كالقلب والكبد وغيرهما، تشبيها بالصندوق الذي يحرز فيه المتاع، أي: أنه مكتوب موضوع في الصندوق. قلت: وفي أحكام الأساس: التابوت الصدر، تقول: ما أودعت تابوتي شيئا ففقدته أي: ما أودعت صدري علما، فعدمته. والأشعث بن سوار الكوفي مولى ثقيف، يعرف بالأثرم وبالتابوتي وبالساجي والنجار والأفرق والنقاش، ضعيف، عن الشعبي وغيره، وعنه سفيان الثوري وشعبة، وذكره ابن حبان فيمن اسمه أيوب. قال: هو الذي يقال له أشعث الأفرق، مات سنة 136.

##### Türkçe

تبت, **كسكر**, böylece birden fazla kimse onu ضبط etti. Zemahşerî ise kesre ile söylerdi. İlk harfinin fetha, ikincisinin kesre ile olduğu da rivayet edildi; hepsinde şeddeli olarak; bunu şeyhimiz nakletti. Cevherî onu ihmal etmiştir. O, doğuda bir beldenin adı ve büyük imaretlerdir; havasında ve sularında özellikler vardır; onda misk ceylanları vardır ki ona hiçbir şey benzemez; insan orada daima güler, sevinçli olur; hüzünler ve kederler ona arız olmaz. Lisân sahibi **ت ب ع** terkibinde şunu zikretti: **تبت**’e bu adın, **تبع** adından onlar için türetildiğini; fakat onda yabancılık vardır. “Bugün onlar o beldelerde **تبع**’ın aşağı tabakasındandır” denilir. Ona **المسك الأذفر** nisbet edilir; o, Çinî olandan daha üstündür; otlaklarının özelliğinden dolayı. Ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Muhammed **التبتي** vardır; ona Ebû Sa‘d el-Mâlînî, İbn Suheyb’den, o da babasından, o da dedesinden rivayet etti.

**التبوت**, **صبور** gibi: **التابوت** hakkında bir lugattır. İbn Manzûr dedi: Bu bir tercemedir; usûl musanniflerinden hiçbiri onun üzerine terceme yapmadı; İbnü’l-Esîr onu, kitabında tertibini gözetmesi sebebiyle zikretti; biz de onun üzerine terceme yaptık; çünkü şeyh Ebû Muhammed b. Berrî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **توب** tercemesinde, Cevherî’nin **تابوت**’u zikretmesine reddiye olarak dedi ki: “Doğrusu, onu **تبت** faslında zikretmesiydi; çünkü onun **تاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعول**’dür; orada **توب**’da zikrettiğimiz gibi.” İbn Sîde de onu **تبه**’de zikretti ve dedi: **التابوه**, **التابوت** hakkında bir lugattır; Ensârîdir; biz de onu **تبه** tercemesinde zikrettik. Usûlde **تبت** tercemesinde bir şey görmedim; ben onu burada, şeyh Ebû Muhammed b. Berrî’nin “doğrusu **تبت**’te zikredilmesiydi” sözüne riayet ederek zikrettim.

İbnü’l-Esîr, gece namazına kalkış duası hadîsinde dedi: “Allah’ım, kalbimde bir nur kıl” ve **التابوت**’ta yediyi zikretti. **التابوت**: kaburgalar ve onların ihtiva ettikleri, kalp ve karaciğer ve başkaları gibi; eşyanın korunduğu sandığa benzetme olarak; yani o, sandığa konulmuş yazılıdır. Dedim: **الأساس**’ın ahkâmında: **التابوت** göğüstür; “**تابوتي**’me bir şey emanet etmedim de onu kaybettim” dersin; yani: göğsüme bir ilim emanet etmedim de onu yitirdim.

Eş‘as b. Sevâr el-Kûfî, Sakîf’in mevlası; **الأثرم** ve **التابوتي** ve **الساجي** ve **النجار** ve **الأفرق** ve **النقاش** diye bilinir; zayıftır; Şa‘bî ve başkalarından (rivayet eder); ondan Süfyân es-Sevrî ve Şu‘be (rivayet etmiştir). İbn Hibbân onu, adı Eyyûb olanlar arasında zikretti. Dedi: O, kendisine Eş‘as **الأفرق** denilen kimsedir; 136 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: تبت

تَبُوتٌ
تَبُوتٌ تبوت i. q. تَابُوتٌ; (K;) a dial. var. of the latter. (TA.) See both in art. توب.

##### Türkçe

**تَبُوتٌ**
**تَبُوتٌ**: i. q. **تَابُوتٌ**; (K;) ikincisinin lehçesel bir varyantı. (TA.) Her ikisine de **توب** maddesinde bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: تبت

تبت
تبت تَبُّوْت 31 ,  تَاْبُوْت 40 , ( pl. تَوَاْبِيْتُ 66 ),
a.  Chest case, coffer; coffin.

b.  Ark ( of the Covenant ).

c.  Wateringtrough.

##### Türkçe

تبت
**تبت** **تَبُّوْت** 31 ,  **تَاْبُوْت** 40 , ( çoğ. **تَوَاْبِيْتُ** 66 ),
a. Sandık, sandık kutusu, kasa; tabut.

b. Ahid sandığı.

c. Sulama oluğu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: تبت

تبت
تَبَتَ - يَتْبِتُ - تَابُوْت

تَبََتَ - يَتْبِتُ + كائن + شيئاً: يحرزه ويحفظه فيجعله في صندوق
تَابُوْت: على وزن " فاعول": اسم آلة من " تَبََتَ - يَتْبِتُ ": الصندوق: الوعاء الذي " يَتْبِتُ" الأشياء في داخله.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حفظ الأشياء وخزنها في مستودع آمن إلى حين الحاجة" وهي:
كََنَزَ - يَكْنِزُ، سَجَلَ - يَسْجِلً، ذَخَرَ - يَذْخَرُ، خَزَنَ  يَخْزُنُ، أَلَّ - يَؤُلُّ (أَلَّ - يَئِلُّ)، تَبَتَ - يَتْبِتُ
التابوت
 	﴿وقال لهم نبيهم إن آية ملكه أن يأتيكم التابوت فيه سكينة من ربكم وبقية مما ترك آل موسى وآل هارون تحمله الملائكة إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين (248)﴾ البقرة ﴿أن اقذفيه في التابوت فاقذفيه في اليم فليلقه اليم بالساحل يأخذه عدو لي وعدو له وألقيت عليك محبة مني ولتصنع على عيني (39)﴾  طه
جاء في التفسير : التابوت : صندوق التوراة - صندوق خشب
الراغب
تابوت
- التابوت فيما بيننا معروف، }أن يأتيكم التابوت{ [البقرة/248]، قيل: كان شيئا منحوتا من الخشب فيه حكمة. وقيل: عبارة عن القلب، والسكينة عما فيه من العلم، وسمي القلب سفط العلم، وبيت الحكمة، وتابوته، ووعاءه، وصندوقه، وعلى هذا قيل: اجعل سرك في وعاء غير سرب (انظر المستقصى 1/50). وعلى تسميته بالتابوت قال عمر لابن مسعود رضي الله عنهما: (كنيف ملئ علما) (عن زيد بن وهب قال: إني لجالس مع عمر بن الخطاب، إذ جاء ابن مسعود، فكان الجلوس يوارونه من قصره، فضحك عمر حين رآه، فجعل عمر يكلمه ويهلل وجهه ويضاحكه وهو قائم عليه، ثم ولى فأتبعه عمر بصره حتى توارى فقال: كنيف ملئ علما. انظر: سير أعلام النبلاء 1/491؛ وطبقات ابن سعد 1/110؛ والحلية 1/129).
ملخص اللسان
1.     تابَ إِلى اللّهِ يَتُوبُ تَوْباً وتَوْبةً ومَتاباً: أَنابَ ورَجَعَ عن الـمَعْصيةِ إِلى الطاعةِ،
2.     التَّوْبةُ: الرُّجُوعُ من الذَّنْبِ.
3.     ورَجل تَوَّابٌ: تائِبٌ إِلى اللّهِ.
4.      واللّهُ تَوّابٌ: يَتُوبُ علَى عَبْدِه.
5.     تابَ عادَ إِلى اللّهِ ورَجَعَ وأَنابَ.
6.      وتابَ  اللّهُ عليه أَي عادَ عليه بالـمَغْفِرة.
7.      وتُوبُوا إِلى اللّه  جَمِيعاً؛ أَي عُودُوا إِلى طَاعتِه وأَنيبُوا إِليه.
8.     واللّهُ التوَّابُ: يَتُوبُ على عَبْدِه بفَضْله إِذا تابَ إِليهِ من ذَنْبه.
9.       واسْتَتَبْتُ فُلاناً: عَرَضْتُ عليهِ التَّوْبَةَ مـما اقْتَرَف أَي الرُّجُوعَ والنَّدَمَ على ما فَرَطَ منه.
10.                        واسْتَتابه: سأَلَه أَن يَتُوبَ.
11.                        التَّابُوتُ في فصل تبت لأَِن تاءه أَصلية ووزنه  فاعول
12.                       التَّابُوتُ: الأَضْلاعُ وما تَحْويه  كالقَلْب والكَبِد وغيرهما، تشبيهاً بالصُّنْدُوق الذي يُحْرَزُ فيه  المَتاع.
لسان العرب
● - توب: التَّوْبةُ: الرُّجُوعُ من الذَّنْبِ. وفي الحديث: النَّدَمُ تَوْبةٌ. والتَّوْبُ مثلُه. وقال الأَخفش: التَّوْبُ جمع تَوْبةٍ مثل عَزْمةٍ وعَزْمٍ.  وتابَ إِلى اللّهِ يَتُوبُ تَوْباً وتَوْبةً ومَتاباً: أَنابَ ورَجَعَ عن الـمَعْصيةِ إِلى الطاعةِ، فأَما قوله:  تُبْتُ إِلَيْكَ، فَتَقَبَّلْ تابَتي،  * وصُمْتُ، رَبِّي، فَتَقَبَّلْ صامَتي  إِنما أَراد تَوْبَتي وصَوْمَتي فأَبدَلَ الواو أَلفاً لضَرْبٍ من الخِفّة، لأَنّ هذا الشعر ليس بمؤَسَّس كله. أَلا ترى أَن فيها:  أَدْعُوكَ يا رَبِّ مِن النارِ، الَّتي  * أَعْدَدْتَ لِلْكُفَّارِ في القِيامة  فجاء بالتي، وليس فيها أَلف تأْسيس، وتابَ اللّهُ عليه: وفَّقَه لَها(1)  ( 1 أي للتوبة.).  ورَجل تَوَّابٌ: تائِبٌ إِلى اللّهِ. واللّهُ تَوّابٌ: يَتُوبُ علَى عَبْدِه. وقوله تعالى: غافِرِ الذَّنْبِ وقابِلِ التَّوْب، يجوز أَن يكون عَنَى به الـمَصْدَرَ كالقَول، وأَن يكون جمع تَوْبةٍ كَلَوْزةٍ ولَوْزٍ، وهو مذهب المبرد.  وقال أَبو منصور: أَصلُ تابَ عادَ إِلى اللّهِ ورَجَعَ وأَنابَ. وتابَ  اللّهُ عليه أَي عادَ عليه بالـمَغْفِرة. وقوله تعالى: وتُوبُوا إِلى اللّه  جَمِيعاً؛ أَي عُودُوا إِلى طَاعتِه وأَنيبُوا إِليه. واللّهُ التوَّابُ: يَتُوبُ على عَبْدِه بفَضْله إِذا تابَ إِليهِ من ذَنْبه.  واسْتَتَبْتُ فُلاناً: عَرَضْتُ عليهِ التَّوْبَةَ مـما اقْتَرَف أَي الرُّجُوعَ والنَّدَمَ على ما فَرَطَ منه. واسْتَتابه: سأَلَه أَن يَتُوبَ.وفي كتاب سيبويه: والتَّتْوِبةُ على تَفْعِلةٍ: من ذلك.  وذكر الجوهريّ في هذه الترجمة التابوت: أَصله تابُوَةٌ مثل تَرْقُوَةٍ، وهو فَعْلُوَةٌ، فلما سكنت الواو انْقلبت هاءُ التأْنيث تاءً. وقال القاسم بن معن: لم تَختلف لغةُ قُريشٍ والأَنصارِ في شيءٍ من القرآن إِلاَّ في التَّابُوتِ، فلغةُ قريش بالتاءِ، ولغةُ الأَنصار بالهاءِ. قال ابن بري: التصريفُ الذي ذكره الجوهري في هذه اللفظة حتى ردّها إِلى تابوت تَصْرِيفٌ فاسِدٌ؛ قال: والصواب أَن يُذكر في فصل تبت لأَنَّ تاءَه أَصلية، ووزنه فاعُولٌ مثل عاقُولٍ وحاطُومٍ، والوقْفُ عليها بالتاءِ في أَكثر اللغات، ومن وقف عليها بالهاءِ فإِنه أَبدلها من التاءِ، كما أَبدلها في الفُرات حين وقف عليها بالهاءِ، وليست تاءُ الفرات بتاءِ تأْنيث، وإِنما هي أَصلية من نفس الكلمة. قال أَبو بكر بن مجاهد: التَّابُوتُ بالتاءِ قِراءة الناس جميعاً، ولغة الأَنصار التابُوةُ بالهاءِ.  \<ص:234>
● -   تبت: هذه ترجمة لم يترجم عليها أَحدٌ مِن مُصَنِّفي الأُصول، وذكره ابن  الأَثير لمراعاته ترتيبه، في كتابه، وترجمنا نحن عليها لأَن الشيخ أَبا  محمد بن بري، رحمه اللَّه، قال في ترجمة توب، رادّاً على الجوهري لمَّا  ذكر تابوت في أَثنائها، قال: إِن الجوهري أَساء تصريفه حتى ردّه إِلى  تابوت، قال: وكان الصواب أَن يذكره في فصل تبت، لأَِن تاءه أَصلية، ووزنه  فاعول، كما ذكرناه هناك في توب؛ وذكره ابن سيده أَيضاً في ترجمة تَبه، وقال:  التابُوه لغة في التَّابُوتِ، أَنصارية؛ وقد ذكرناه نحن أَيضاً في ترجمة  تبه، ولم أَرَ في ترجمة تبت شيئاً في الأُصول، وذكرتها أَنا هنا مراعاة  لقول الشيخ أَبي محمد بن بري: كان الصواب أَن يذكر في ترجمة تبت؛ ولما  ذكره ابن الأَثير، قال في حديث دعاء قيام الليل: اللهم اجْعَل في قَلْبِي  نوراً، وذكر سبعاً في التَّابُوتِ. التَّابُوتُ: الأَضْلاعُ وما تَحْويه  كالقَلْب والكَبِد وغيرهما، تشبيهاً بالصُّنْدُوق الذي يُحْرَزُ فيه  المَتاع أَي أَنه مكتوب موضوع في الصُّنْدُوقِ.
مقاييس اللغة:
لم أجدها (تابوت)
القاموس المحيط:
تابَ إلى اللَّه تَوْباً وتَوْبَةً ومَتاباً وتابَةً وتَتْوِبَةً رَجَعَ عن المَعْصيَة، وهو تائِبٌ وتَوَّابٌ.
وتابَ الله عليه: وفَّقَه للتَّوبةِ، أو رجَعَ به من التَّشْدِيد إلى التَّخْفيفِ، أو رَجَعَ عليه بِفَضْلِهِ وقبوله، وهو تَوَّابٌ على عبادِه. وأحمدُ بنُ يَعْقُوبَ التائِبُ: مُقْرِئ كَبيرٌ مُتَقَدِّمٌ. وعبدُ اللَّهِ بنُ أبي التائبِ: مُحَدِّثٌ مُتَأَخِّرٌ. وتَوْبَةُ: اسْمٌ. وتَلُّ تَوْبَةَ: ة قُرْبَ المَوْصِلِ. واسْتَتابَه: سأَله أن يَتُوبَ. والتَّابوتُ: أصلهُ تَأْبُوَةٌ، كَتَرْقُوَةٍ، سُكِّنَتِ الواوُ فانْقَلَبَتْ هاءُ التَّأْنِيثِ تاءً، ولُغَةُ الْأَنْصارِ: التَّابُوهُ بالهاءِ.
تُبَّتُ،كسُكَّرٍ بِلادٌ بالمَشْرِقِ، يُنْسَبُ إليها المِسْكُ الأَذْفَرُ. والتَّبُوتُ التَّابوتُ.
تاج العروس:
ت و ب
تَابَ إلَى الله تَعَالَى مِنْ كَذَا وعَنْ كذَا تَوْباً وتَوْبةً ومتَاباً وتَابَةً كغَابَةٍ قَال الشَّاعرُ :
" تُبْتُ إلَيْكَ فَتَقَبَّلْ تَابَتِي
" وصُمْتُ رَبِّي فَتَقَبَّلْ صَامَتِي وَتَتْوِبَةً عَلَى تَفْعلَة شَاذٌّ مِنْ كِتَاب سيبويه : أَنَاب ورَجَعَ عنِ المَعْصيَة إلَى الطَّاعَةِ وهُو تَائِبٌ وتَوَّابٌ : كَثيرُ التَّوْبَةِ والرُّجُوع وقَوْلُهُ عزَّ وَجَلَّ " غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ " يَجُوزُ أَنْ يكُونَ عَنَى به المصْدَرَ كالقَوْلِ وأَنْ يَكُونَ جَمْعَ تَوْبَة كَلَوْزٍ ولَوْزَةٍ وَهُوَ مَذْهبُ المُبَرِّدِ وقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ : أَصْلُ تَابَ : عادَ إلى اللهِ ورَجَعَ وأَنَابَ وتَابَ اللهُ عَلَيْهِ أَيْ عَاد بالمَغْفِرَةِ أَوْ وَفَقَّهُ للتَّوْبَة أَوْ رَجَعَ به مِن التَّشْديد إلى التَّخْفِيف أَوْ رجَع عليه بفَضْلِه وَقَبُولِه وكُلُّها معانِ صَحِيحَةٌ وَارِدَةٌ وهُوَ أي اللهُ تَعَالى تَوَّابٌ يَتُوبُ عَلَى عِبَادِه بفَضْله إذَا تَابَ إليه منْ ذَنْبِه
وأَبُو الطَّيِّبِ أَحْمَدُ بنُ يَعْقُوبَ التَّائِبُ الأَنْطَاكِيُّ مُقْرِىءٌ كَبِيرٌ مُتَقَدِّمٌ مِنْ طَبَقَةِ ابنِ مُجَاهِدِ سَمِعَ أَبَا أُمَيَّةَ الطَّرَسُوسِيَّ وقَرَأَ بالرِّوَايَات وَبَرَعَ فيهَا والتَّائِبُ لَقَبُهُ
والشِّهَابُ أَحْمدُ بنُ عُمَرَ بنِ أَحْمَدَ ابنِ عِيسَى الشَّابُّ التَّائِبُ حدَّثَ ووَعَظَ مِنْ مُتَأَخِّرِي الوَفَاةِ ذَكَره الخُضيريّ في طَبَقَاتِهِ
وَعَبْدُ اللهِ بنُ أَبِي التَّائِبِ : مُحَدِّثٌ مُتَأَخِّرٌ قَالَ الذَّهَبيُّ : شَيْخٌ مُعَمَّرٌ في وَقْتِنَا شَاهِدٌ يَرْوِي الكَثيرَ قَالَ الحَافظُ : وأَخُوهُ إسْمَاعيلُ وجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِه حَدَّثُوا
وتَوْبَةُ اسْم مِنْهُمْ تَوْبَةُ البَاهِلِيُّ العَنْبَرِيُّ بَصْرِيٌّ مِنَ التَّابِعِينَ وغَيْرُهُ . وتَلُّ تَوْبَةَ : قَرْيَةٌ قُرْبَ المَوْصِلِ بأَرْضِ نِينَوَى فيه مَشْهَدٌ يُزَارُ قيلَ إنَّ أَهْلَ نِينَوَى لَمَّا وَعَدَهُمْ يُونُسُ العَذَابَ خَرَجُوا إلَيْهِ فَتَابُوا فَسُمِّيَ بذلكَ نقله شيخُنَا عن المراصد
واسْتَتَابَه : عَرَضَ عَلَيْه التَّوْبَةَ مِمَّا اقْتَرَفَ أَيِ الرُّجَوعَ والنَّدَمَ عَلَى مَا فَرَطَ منه والمُرْتَدُّ يُسْتَتَابُ كَذَا في الأَسَاس وغيرِه واسْتَتَابَهُ أَيْضاً : سَأَلَه أَنْ يَتُوبَ
وذَكَرَ الجَوْهَريُّ في هذِه التَّرْجَمَة التَّابُوت : هو الصُّنْدُوقُ فَعْلُوتٌ من التَّوْبِ فإنَّهُ لاَ يَزَالُ يَرْجِعُ إليه مَا يَخْرُجُ منه قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ الفَارِسِيُّ وابنُ جِنِّي وتَبِعَهما الزمخشريّ وقيلَ : هو الأَضْلاَعُ وما تَحْوِيه من قَلْبٍ وغيرِه ويُطْلَق عَلَى الصُّنْدُوقِ نقله في التوشيح كذا قاله شيخُنَا أَصْلُه تَأْبُوَةٌ كتَرْقُوَةٍ وهو فَعْلُوَةٌ سُكِّنت الوّاوُ فَانْقَلَبَتْ هَاءُ التَّأْنيث تَاءً وقال القَاسِمُ بنُ مَعْن : لَمْ تَخْتَلفْ لُغَةُ قُرَيْشٍ والأَنْصَارِ في شَيْءٍ منَ القُرْآنِ إلاَّ في التَّابُوتِ فلُغَةُ قُرَيْش بالتَّاءِ ولُغَة الأَنْصَارِ التَّابُوهُ بالهَاءِ قال ابنُ بَرِّيّ : التَّصْرِيفُ الذي ذكره الجوهريُّ في هذه اللَّفْظَةِ حَتَّى رَدَّهَا إلى تَابُوت تصريفٌ فاسدٌ قال : والصَّوَابُ أَن يُذكر في فصل ت ب ت لأَنَّ تاءَه أَصليّةٌ ووزْنُه فاعُولٌ مثل عَاقُول وحَاطُوم والوقفُ عليها بالتَّاءِ في أَكثرِ اللغاتِ ومَنْ وَقَفَ عليها بالهاءِ فإنه أَبْدَلَها منَ التَّاءِ كما أَبدلها في الفُرَاتِ حينَ وقفَ عليها بالهاء وليست التاء في الفُرَاتِ بتاءِ تأْنيث وإنما هي أَصليّةٌ من نَفْسِ الكَلمةِ وقال أَبو بكرِ بنُ مُجَاهِدِ : التَّابُوتُ بالتَّاء قراءَةُ الناسِ جميعاً ولغةُ الأَنصارِ : التَابُوهُ بالهاءِ هذه عبارة لسان العرب قال شيخنا : والذي ذكره الزمخشريُّ أَنَّ أَصْلَهُ تَوْبُوتٌ فَعْلُوتٌ تَحَرَّكَتِ الوَاوُ وانْفَتَحَ مَا قَبْلها فقُلِبَت أَلِفاً أَقْربُ للقَوَاعدِ وأجْرَى عَلَى الأُصُولِ وتَرَجَّحَتْ لُغةُ قُريشٍ لأَنَّ إبدالَ التَاءِ هاءً إذا لم تكن للتأْنيث - كما هو رأْيُ الزمخشريّ - شَاذٌّ في العربية بخلاف رأْي المصنِّف والجوهريِّ وأَكثر الصرفيّين
ت ب ت
تَبَّتُ كسُكَّرٍ هكذا ضَبطه غيرُ واحِدٍ . وكان الزَّمخْشَرِيُّ يقول بالكسر . ورُوِيَ بفتح أَوّله وكسر ثانيه مُشدّد في الجمِيع نقلَه شيخُنا . وقد أَهملَه الجوهريُّ . وهي اسم بِلاَدٍ بالمَشْرِقِ وعَمَائرَ كَبِيرةٍ وله خَواصُّ في هوائها ومِياهها وفيها ظِباءُ المِسْك الّتي لا يُشْبِهُهَا شَيءٌ ولا يَزال الإِنسانُ بها ضاحكاً مسروراً لا تَعْرِ له الأَحزانُ والهموم . وذكَرَ صاحبُ اللِّسان في تركيب ت ب ع : أَن تُبَّتَ اشْتُقَّ لهم هذا الاسم من اسمِ تُبَّعٍ ولكِنْ فيه عُجْمةٌ . ويقالُ هم اليومَ من وَضَائعِ تُبَّعٍ بتلك البلاد . يُنْسَبُ إِليها المِسْكُ الأَذْفَرُ وهو أَفضلُ من الصِّينيّ لخاصِّيَّةِ مَراعِيها . ومنها أَبو جعفر محمد بن محمّد التُّبَّتِيّ روى له أَبو سعدِ المالِينيّ عن ابْن صُهيْبٍ عن أَبيه عن جَدِّه . والتَّبُوتُ كصَبَور : لغةٌ في التَّابُوت قال ابنُ منظور : هذه تَرْجَمة لم يُتَرْجِم عليها أَحدٌ من مُصَنِّفي الأُصول وذكرَه ابنُ الأَثير لمراعاته تَرتيبه في كِتَابه وترجمنا نحن عليها ؛ لأَنّ الشِّيخَ أَبا مُحَمَّدِ بن بَرّيّ رحمه الله تعالى قال في ترجمة توب رادًّا على الجوهريّ لمّا ذكر تابوت . قال : وكان الصّوابُ أَن يَذْكُرَه في فصل تبت ؛ لأَنَّ تاءَه أَصليّة ووزنه فاعُول كما ذكرناه هناك في توب . وذكره ابنُ سِيدَهْ أَيضاً في تَبه وقال : التَّابُوه لغةٌ في التابوت أَنصارِيَّة ؛ وقد ذكرناه نحن أَيضاً في ترجمة تبه ولم أَرَ في ترجمة تبت شيئاً في الأصول وذكرتها أَنا هُنا مراعاةً لقول الشيخ أَبي محمد بن بَرّيّ : كان الصَّواب أَن يذكر في تبت . وقال ابنُ الأَثيرِ في حديث دُعَاء قيام اللَّيْل : " اللّهم اجْعلْ في قلبي نُوراً وذكر سبعاً في التَّابوت " . التابوتُ : الأَضلاعُ وما تَحوِيه كالقلْب والكَبِد وغيرَهما تشبيهاً بالصُّنْدُوق الذي يُحْرزُ فيه المَتَاعُ أَي : أَنَّهُ مكتوبٌ موضوع في الصُّنْدُوق . قلتُ : وفي أَحكام الأَساس : التابُوتُ الصَّدْرُ تقول : ما أَوْدَعْتُ تابُوتِي شَيْئاً فَفَقَدْته أَي : ما أَودعتُ صَدْري عِلْماً فَعَدِمْتًهً . والأَشعثُ بن سَوَّار الكُوفِيّ مولى ثَقِيف يُعْرَفُ بالأَثْرَمِ وبالتّابُوتِيْ وبالسّاجِي والنَّجّار والأَفْرَق والنقّاش ضعيفٌ عن الشَّعْبيّ وغَيرِه وعنه سُفيانُ الثَّوْرِيُّ وشُعْبةُ وذكرَه ابنُ حِبَّانَ فيمن اسمُه أَيُّوبُ . قال : هو الّذِي يُقَال له أَشْعَثُ الأَفرقُ مات سنة 136

##### Türkçe

تبت
**تَبَتَ** - **يَتْبِتُ** - **تَابُوْت**

**تَبََتَ** - **يَتْبِتُ** + bir varlık + bir şeyi: onu elde eder ve korur; böylece onu bir sandık içine koyar.
**تَابُوْت**: “**فاعول**” vezninde: **تَبََتَ** - **يَتْبِتُ**’ten âlet ismidir: sandık; içinde eşyaları **يَتْبِتُ** eden (muhafaza eden) kap.

Ve lafız, “eşyaları ihtiyaç vaktine kadar güvenli bir depoda koruma ve stoklama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كََنَزَ** - **يَكْنِزُ**, **سَجَلَ** - **يَسْجِلً**, **ذَخَرَ** - **يَذْخَرُ**, **خَزَنَ**  **يَخْزُنُ**, **أَلَّ** - **يَؤُلُّ** (**أَلَّ** - **يَئِلُّ**), **تَبَتَ** - **يَتْبِتُ**

التابوت
 	﴿Ve peygamberleri onlara dedi ki: “Onun hükümdarlığının alâmeti, size **التابوت**’un gelmesidir; onun içinde Rabbinizden bir sekînet ve Mûsâ âli ile Hârûn âlinin bıraktıklarından bir bakiye vardır; onu melekler taşır. Şüphesiz bunda sizin için bir alâmet vardır; eğer müminler iseniz.” (248)﴾ البقرة ﴿“Onu **التابوت**’a bırak; sonra onu denize bırak; deniz onu sahile atsın; onu benim düşmanım ve onun düşmanı alsın.” Ve sana benden bir sevgi bıraktım; ve gözümün önünde yetiştirilesin diye. (39)﴾  طه

Tefsirde geldi: **التابوت**: Tevrat sandığı – ahşap sandık.

الراغب
**تابوت**
- **التابوت** bizim aramızda bilinen (mâruf)tur, ﴿“Size **التابوت**’un gelmesi”﴾ [البقرة/248]; denildi ki: o, içinde hikmet bulunan, ağaçtan oyulmuş bir şey idi. Ve denildi ki: kalpten ibaredir; ve sekînet, onun içindeki ilimdendir. Ve kalbe, ilmin sepeti, hikmetin evi, onun **تابوت**’u, kabı ve sandığı adı verildi. Ve bunun üzerine denildi ki: “Sırrını, bir sığınak olmayan bir kap içinde kıl” (bk. المستقصى 1/50). Ve onun **التابوت** diye adlandırılması üzerine, Ömer, İbn Mes‘ûd’a (Allah ikisinden de razı olsun) dedi: (**كنيف ملئ علما**) (Zeyd b. Vehb’den: dedi ki: Ben Ömer b. el-Hattâb ile oturuyordum; derken İbn Mes‘ûd geldi; oturuş, onu (boyunun) kısalığından dolayı gizliyordu; Ömer onu görünce güldü; Ömer onunla konuşmaya başladı; yüzü açılıyor ve onunla şakalaşıyordu, o ise onun yanında ayakta idi; sonra döndü; Ömer bakışını ona takıp, kayboluncaya kadar izledi; sonra dedi ki: **كنيف ملئ علما**. Bk.: سير أعلام النبلاء 1/491; وطبقات ابن سعد 1/110; والحلية 1/129).

ملخص اللسان
1. **تابَ** إِلى اللّهِ **يَتُوبُ** **تَوْباً** ve **تَوْبةً** ve **مَتاباً**: (günah)tan itaate; Allah’a yöneldi ve döndü,
2. **التَّوْبةُ**: günahtan dönüş.
3. Ve **رَجُل** **تَوَّابٌ**: Allah’a tövbe eden.
4. Ve Allah **تَوّابٌ**dur: kuluna tövbe eder (onun tövbesini kabul eder).
5. **تابَ**: Allah’a döndü, geri döndü ve yöneldi.
6. Ve **تابَ**  اللّهُ عليه: yani ona mağfiretle döndü.
7. Ve **تُوبُوا** إِلى اللّه  جَمِيعاً: yani O’nun itaate dönün ve O’na yönelin.
8. Ve Allah **التوَّابُ**dur: kuluna fazlıyla tövbe eder; o, günahından O’na tövbe edince.
9. Ve **اسْتَتَبْتُ** falanı: ona, işlediğinden dolayı **التَّوْبَةَ**yi arz ettim; yani ondan dönüşü ve kendisinden geçmiş olana pişmanlığı.
10. Ve **اسْتَتابه**: ondan tövbe etmesini istedi.
11. **التَّابُوتُ** “تبت” faslındadır; çünkü **تاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعول**’dür.
12. **التَّابُوتُ**: kaburgalar ve onların ihtiva ettikleri; kalp, karaciğer ve başkaları gibi; içinde eşyanın muhafaza edildiği sandığa benzetme olarak.

لسان العرب
● - **توب**: **التَّوْبةُ**: günahtan dönüş. Hadiste: “Pişmanlık **تَوْبةٌ**dir.” Ve **التَّوْبُ** onun gibidir. el-Ahfeş dedi ki: **التَّوْبُ**, **تَوْبةٍ**’nin cem‘idir; **عَزْمةٍ** ve **عَزْمٍ** gibi. Ve **تابَ** إِلى اللّهِ **يَتُوبُ** **تَوْباً** ve **تَوْبةً** ve **مَتاباً**: (günah)tan itaate; Allah’a yöneldi ve döndü. Şu sözüne gelince:
**تُبْتُ إِلَيْكَ، فَتَقَبَّلْ تابَتي،**
* **وصُمْتُ، رَبِّي، فَتَقَبَّلْ صامَتي**
O, ancak **تَوْبَتي** ve **صَوْمَتي**yi kastetti; hafiflik türünden bir sebeple **الواو**’yu **ألف**’e çevirdi; çünkü bu şiir bütünüyle müesses (temel **ألف**’lı) değildir. Görmez misin ki onda:
**أَدْعُوكَ يا رَبِّ مِن النارِ، الَّتي**
* **أَعْدَدْتَ لِلْكُفَّارِ في القِيامة**
**التي** ile geldi; onda te’sîs **ألف**’ı yoktur. Ve **تابَ** اللّهُ عليه: onu ona muvaffak kıldı(1)  ( 1 yani tövbeye.). Ve **رَجُل** **تَوَّابٌ**: Allah’a tövbe eden. Ve Allah **تَوّابٌ**dur: kuluna tövbe eder. Ve O’nun تعالى sözü: **غافِرِ الذَّنْبِ وقابِلِ التَّوْب**; bununla masdarı kastetmiş olması caizdir; söz gibi. Ve **تَوْبةٍ**’nin cem‘i olması da caizdir; **لَوْزةٍ** ve **لَوْزٍ** gibi; bu, el-Müberred’in mezhebidir. Ebû Mansûr dedi ki: **تابَ**’ın aslı: Allah’a döndü, geri döndü ve yöneldi. Ve **تابَ**  اللّهُ عليه: yani ona mağfiretle döndü. Ve O’nun تعالى sözü: **وتُوبُوا إِلى اللّه  جَمِيعاً**; yani O’nun itaate dönün ve O’na yönelin. Ve Allah **التوَّابُ**dur: kuluna fazlıyla tövbe eder; o, günahından O’na tövbe edince. Ve **اسْتَتَبْتُ** falanı: ona, işlediğinden dolayı **التَّوْبَةَ**yi arz ettim; yani ondan dönüşü ve kendisinden geçmiş olana pişmanlığı. Ve **اسْتَتابه**: ondan tövbe etmesini istedi. Ve Sîbeveyh’in kitabında: **التَّتْوِبةُ** “**تَفْعِلة**” üzere: bundandır. Ve Cevherî bu tercemede **التابوت**’u zikretti: aslı **تابُوَةٌ**dur; **تَرْقُوَةٍ** gibi; o **فَعْلُوَةٌ**dur; **الواو** sükûn bulunca, dişilik **هاء**’sı **تاء**’ya döndü. Kâsım b. Ma‘n dedi ki: Kureyş’in ve Ensâr’ın dili, Kur’an’dan hiçbir şeyde ihtilaf etmedi; yalnız **التَّابُوتِ**’ta: Kureyş’in dili **تاء** ile, Ensâr’ın dili **هاء** iledir. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin bu lafızda zikrettiği tasrîf, onu **تابوت**’a döndürünceye kadar, fasit bir tasrîftir; dedi ki: doğrusu, “تبت” faslında zikredilmesidir; çünkü **تاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعُولٌ**dur; **عاقُولٍ** ve **حاطُومٍ** gibi. Ve onun üzerinde vakıf, dillerin çoğunda **تاء** iledir. Kim onun üzerinde **هاء** ile vakıf yaparsa, onu **تاء**’dan bedel kılmıştır; **الفُرات**’ta onun üzerinde **هاء** ile vakıf yaptığında onu bedel kıldığı gibi. Ve **الفُرات**’ın **تاء**’sı, dişilik **تاء**’sı değildir; bilakis o, kelimenin kendisinden aslîdir. Ebû Bekr b. Mücâhid dedi ki: **التَّابُوتُ** **تاء** ile, insanların hepsinin kıraatidir; Ensâr’ın dili: **التابُوةُ** **هاء** iledir.  \<ص:234>
● -   **تبت**: bu, usûl musanniflerinden hiç kimsenin üzerine terceme yapmadığı bir tercemedir; İbnü’l-Esîr, kitabında tertibine riayet için onu zikretti; biz de onun üzerine terceme yaptık; çünkü şeyh Ebû Muhammed b. Berrî, رحمه اللَّه, **توب** tercemesinde, Cevherî’ye reddiye olarak, onun arasında **تابوت**’u zikredince dedi ki: Cevherî, onun tasrîfini kötü yaptı; ta ki onu **تابوت**’a döndürdü; dedi ki: doğrusu, “تبت” faslında zikredilmesiydi; çünkü **تاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعول**’dür; orada **توب**’da zikrettiğimiz gibi. İbn Sîde de onu **تَبه** tercemesinde zikretti ve dedi ki: **التابُوه** **التَّابُوتِ**’ta bir dildir; Ensârîdir. Biz de onu **تبه** tercemesinde zikrettik. Ve usûlde “تبت” tercemesinde bir şey görmedim; onu ben burada, şeyh Ebû Muhammed b. Berrî’nin sözüne riayet için zikrettim: doğrusu “تبت” tercemesinde zikredilmesiydi. Ve İbnü’l-Esîr onu zikredince dedi ki, gece kıyam duası hadîsinde: “Allah’ım, kalbimde bir nur kıl” ve **التَّابُوتِ**’ta yedi (şey) zikretti. **التَّابُوتُ**: kaburgalar ve onların ihtiva ettikleri; kalp, karaciğer ve başkaları gibi; içinde eşyanın muhafaza edildiği sandığa benzetme olarak; yani o, sandık içine konulmuş yazılı (bir şey)dir.

مقاييس اللغة:
Onu bulmadım (**تابوت**)

القاموس المحيط:
**تابَ** إلى اللَّه **تَوْباً** ve **تَوْبَةً** ve **مَتاباً** ve **تابَةً** ve **تَتْوِبَةً**: masiyetten döndü; o **تائِبٌ** ve **تَوَّابٌ**dur.
Ve **تابَ** الله عليه: onu **التَّوبةِ**ye muvaffak kıldı; yahut onu şeddeden tahfîfe döndürdü; yahut fazlı ve kabulüyle ona döndü; ve O, kulları üzerine **تَوَّابٌ**dur. Ve Ahmed b. Ya‘kûb **التائِبُ**: büyük, mütekaddim bir mukrîdir. Ve Abdullah b. Ebî **التائبِ**: müteahhir bir muhaddistir. Ve **تَوْبَةُ**: bir isimdir. Ve **تَلُّ تَوْبَةَ**: Musul yakınında bir köydür. Ve **اسْتَتابَه**: ondan tövbe etmesini istedi. Ve **التَّابوتُ**: aslı **تَأْبُوَةٌ**dur; **تَرْقُوَةٍ** gibi; **الواو** sükûn buldu da dişilik **هاء**’sı **تاء**’ya döndü. Ensâr’ın dili: **التَّابُوهُ** **هاء** iledir.
**تُبَّتُ**, **سُكَّرٍ** gibi: doğuda bir beldedir; ona **المِسْكُ الأَذْفَرُ** nisbet edilir. Ve **التَّبُوتُ**: **التَّابوتُ**’tur.

تاج العروس:
ت و ب
**تَابَ** إلَى الله تَعَالَى مِنْ كَذَا وعَنْ كذَا **تَوْباً** ve **تَوْبةً** ve **متَاباً** ve **تَابَةً**: **غَابَةٍ** gibi; şair dedi ki:
" **تُبْتُ إلَيْكَ فَتَقَبَّلْ تَابَتِي**
" **وصُمْتُ رَبِّي فَتَقَبَّلْ صَامَتِي** Ve **تَتْوِبَةً** “**تَفْعلَة**” üzere: Sîbeveyh kitabından şâzdır: masiyetten itaate; yöneldi ve döndü. Ve o **تَائِبٌ** ve **تَوَّابٌ**dur: tövbesi ve dönüşü çok olan. Ve O’nun عزَّ وَجَلَّ sözü: "**غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ**": bununla masdarı kastetmiş olması caizdir; söz gibi; ve **تَوْبَة**’nin cem‘i olması da caizdir; **لَوْزٍ** ve **لَوْزَةٍ** gibi; bu, el-Müberred’in mezhebidir. Ebû Mansûr dedi ki: **تَابَ**’ın aslı: Allah’a döndü, geri döndü ve yöneldi. Ve **تَابَ** اللهُ عَلَيْهِ: yani mağfiretle döndü; yahut onu tövbeye muvaffak kıldı; yahut onu şeddeden tahfîfe döndürdü; yahut fazlı ve kabulüyle ona döndü; hepsi sahih, vârid manalardır. Ve O, yani Allah تعالى, **تَوَّابٌ**dur; kuluna fazlıyla tövbe eder; o, günahından O’na tövbe edince.
Ve Ebû’t-Tayyib Ahmed b. Ya‘kûb **التَّائِبُ** el-Antâkî: büyük, mütekaddim bir mukrîdir; İbn Mücâhid tabakasındandır; Ebû Umeyye et-Tarsûsî’yi işitti; rivayetlerle okudu ve onda maharet kazandı; **التَّائِبُ** onun lakabıdır.
Ve eş-Şihâb Ahmed b. Ömer b. Ahmed b. Îsâ eş-Şâbb **التَّائِبُ**: hadis rivayet etti ve vaaz etti; vefatı müteahhirdir; el-Hudayrî onu طبقات’ında zikretti.
Ve Abdullah b. Ebî **التَّائِبِ**: müteahhir bir muhaddistir; Zehebî dedi ki: zamanımızda uzun ömürlü bir şeyh; şahit; çok rivayet eder. Hâfız dedi ki: ve kardeşi İsmâil ve ehl-i beytinden bir cemaat rivayet ettiler.
Ve **تَوْبَةُ**: onlardan bir isimdir; **تَوْبَةُ** el-Bâhilî el-Anberî el-Basrî, tâbiîndendir; ve başkası. Ve **تَلُّ تَوْبَةَ**: Musul yakınında, Ninova toprağında bir köydür; orada ziyaret edilen bir meşhed vardır; denildi ki: Ninova ehli, Yûnus onlara azabı vaad edince, ona çıktılar da tövbe ettiler; bu sebeple onunla adlandırıldı; şeyhimiz, مراصد’dan naklen aktardı.
Ve **اسْتَتَابَه**: ona, işlediğinden dolayı tövbeyi arz etti; yani dönüşü ve kendisinden geçmiş olana pişmanlığı; mürted de tövbeye davet edilir; **الأَسَاس** ve başkasında böyledir. Ve **اسْتَتَابَهُ** ayrıca: ondan tövbe etmesini istedi.
Ve Cevherî bu tercemede **التَّابُوت**’u zikretti: o sandıktır; **فَعْلُوتٌ**dur; **التَّوْبِ**’dendir; çünkü ondan çıkan şey, ona dönüp durur; bunu Ebû Alî el-Fârisî ve İbn Cinnî söyledi; Zemahşerî de onlara tâbi oldu. Ve denildi ki: o, kaburgalar ve onların ihtiva ettikleri; kalp ve başkası gibi; ve sandığa da ıtlak olunur; bunu et-Tevşîh’te nakletti; şeyhimiz böyle dedi. Aslı **تَأْبُوَةٌ**dur; **تَرْقُوَةٍ** gibi; o **فَعْلُوَةٌ**dur; **الواو** sükûn buldu da dişilik **هاء**’sı **تَاء**’ya döndü. Kâsım b. Ma‘n dedi ki: Kureyş’in ve Ensâr’ın dili, Kur’an’dan hiçbir şeyde ihtilaf etmedi; yalnız **التَّابُوتِ**’ta: Kureyş’in dili **تَاء** ile, Ensâr’ın dili **التَّابُوهُ** **هاء** iledir. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin bu lafızda zikrettiği tasrîf, onu **تَابُوت**’a döndürünceye kadar, fasit bir tasrîftir; dedi ki: doğrusu, “ت ب ت” faslında zikredilmesidir; çünkü **تَاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعُولٌ**dur; **عَاقُول** ve **حَاطُوم** gibi. Ve onun üzerinde vakıf, dillerin çoğunda **تَاء** iledir. Kim onun üzerinde **هَاء** ile vakıf yaparsa, onu **تَاء**’dan bedel kılmıştır; **الفُرَاتِ**’ta onun üzerinde **هاء** ile vakıf yaptığında onu bedel kıldığı gibi. Ve Ebû Bekr b. Mücâhid dedi ki: **التَّابُوتُ** **تَّاء** ile, insanların hepsinin kıraatidir; Ensâr’ın dili: **التَابُوهُ** **هاء** iledir. Bu, **لسان العرب**’ın ibaresidir. Şeyhimiz dedi ki: Zemahşerî’nin zikrettiği, aslının **تَوْبُوتٌ** **فَعْلُوتٌ** olduğu; **الواو** harekete geçti ve öncesi fetha oldu da **ألف**’e çevrildi; kaidelere daha yakındır ve usûl üzere yürütülmüştür. Ve Kureyş dili tercih edildi; çünkü **تَاء**’yı **هاء**’ya ibdal, eğer dişilik için değilse – Zemahşerî’nin görüşü üzere – Arapçada şâzdır; musannifin ve Cevherî’nin ve sarfçıların çoğunun görüşünün aksine.

ت ب ت
**تَبَّتُ** **سُكَّرٍ** gibi: bunu birden fazla kimse ضبط etti. Zemahşerî kesre ile söylerdi. Şeyhimiz nakletti: evvelinin fethası ve ikincisinin kesresiyle, hepsi şeddeli olarak rivayet edildi. Cevherî onu ihmal etti. O, doğuda bir beldenin adıdır; büyük imarları vardır; havasında ve sularında özellikler vardır; onda, hiçbir şeye benzemeyen misk ceylanları vardır; insan orada daima güler, sevinçli olur; hüzünler ve kederler ona arız olmaz. Ve **اللِّسان** sahibi, “ت ب ع” terkibinde zikretti: **تُبَّتَ**’e bu adın, **تُبَّعٍ** adından türetildiğini; fakat onda acemlik vardır. Ve denilir ki: onlar bugün, o beldelerde **تُبَّعٍ**’ın vazâi‘indendir. Ona **المِسْكُ الأَذْفَرُ** nisbet edilir; o, meralarının hususiyeti sebebiyle Çinîden daha faziletlidir. Ve ondan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. Muhammed **التُّبَّتِيّ**; Ebû Sa‘d el-Mâlînî ona, İbn Suheyb’den, babasından, dedesinden rivayet etti. Ve **التَّبُوتُ** **صَبُور** gibi: **التَّابُوت**’ta bir dildir. İbn Manzûr dedi ki: bu, usûl musanniflerinden hiç kimsenin üzerine terceme yapmadığı bir tercemedir; İbnü’l-Esîr, kitabında tertibine riayet için onu zikretti; biz de onun üzerine terceme yaptık; çünkü şeyh Ebû Muhammed b. Berrî رحمه الله تعالى, **توب** tercemesinde, Cevherî’ye reddiye olarak, o **تابوت**’u zikredince dedi ki: doğrusu, “تبت” faslında zikredilmesiydi; çünkü **تَاء**’sı aslîdir ve vezni **فاعُول**’dür; orada **توب**’da zikrettiğimiz gibi. İbn Sîde de onu **تَبه**’de zikretti ve dedi ki: **التَّابُوه** **التابوت**’ta bir dildir; Ensârîdir. Biz de onu **تبه** tercemesinde zikrettik. Ve usûlde “تبت” tercemesinde bir şey görmedim; onu ben burada, şeyh Ebû Muhammed b. Berrî’nin sözüne riayet için zikrettim: doğrusu “تبت”te zikredilmesiydi. Ve İbnü’l-Esîr, gece kıyam duası hadîsinde dedi: "Allah’ım, kalbimde bir nur kıl; ve **التَّابوت**’ta yedi (şey) zikretti". **التابوتُ**: kaburgalar ve onların ihtiva ettikleri; kalp, karaciğer ve başkaları gibi; içinde eşyanın muhafaza edildiği sandığa benzetme olarak; yani o, sandık içine konulmuş yazılı (bir şey)dir. Ben dedim ki: **أَحكام الأَساس**’ta: **التابُوتُ** göğüstür; dersin ki: “**ما أَوْدَعْتُ تابُوتِي شَيْئاً فَفَقَدْته**”; yani: göğsüme bir ilim emanet etmedim de onu yitirdim. Ve el-Eş‘as b. Sevvâr el-Kûfî, Sakîf’in mevlâsı; **الأَثْرَمِ** ile, ve **التّابُوتِيْ** ile, ve **السّاجِي** ile, ve **النَّجّار** ile, ve **الأَفْرَق** ile, ve **النقّاش** ile tanınır; eş-Şa‘bî ve başkasından zayıftır; ondan Süfyân es-Sevrî ve Şu‘be rivayet etti. İbn Hibbân onu, adı **أَيُّوبُ** olanlar arasında zikretti; dedi ki: o, kendisine **أَشْعَثُ الأَفرقُ** denilen kimsedir; 136 yılında öldü.
