# تا (ت-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تا: اسمٌ يشار به إلى المؤنّث، مثل ذا للمذكر. قال النابغة:
ها إنَّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تَكُنْ نَفَعَتْفإنَّ صاحبها قد تاهَ في البَلَدِ
وتِه مثل ذِه: وتانِ للتثنية، وأولاء للجمع. وتصغير تا: تَيَّا، بالفتح والتشديد؛ لأنَّك قلبت الألفَ ياءً وأدغمتها في ياء التصغير. ولك أن تدخل عليها ها للتنبيه، فتقول: هاتا هِنْدٌ، وهاتانِ، وهؤُلاءِ، وفي التصغير هاتَيَّا. فإن خاطبت جئت بالكاف فقلت: تيكَ وتِلْكَ، وتاكَ وتَلْكَ بفتح التاء، وهي لغة رديئة. والتثنية تانِكَ وتانِّكَ بالتشديد. والجمع أُولَئِكَ وأُولاكَ وأُولالِكَ. فالكاف لمن تخاطبه في التذكير والتأنيث والتثنية والجمع، وما قبل الكاف لمن تشير غليه في التذكير والتأنيث والتثنية والجمع. وتدل ها على تيكَ وتاكَ، تقول: هاتيكَ هندٌ وهاتاكَ هندٌ.

##### Türkçe

تا: Müennes’e işaret olunan bir isimdir; müzekker için **ذا** gibi. Nâbiga dedi ki:
ها إنَّ **تا** عِذْرَةٌ إلاَّ تَكُنْ نَفَعَتْفإنَّ صاحبها قد تاهَ في البَلَدِ

Ve **تِه** **ذِه** gibi: tesniye için **وتانِ**; cem‘ için **وأولاء**. **تا**’nın tasğîri: **تَيَّا**, fetha ve teşdîd ile; çünkü sen elif’i yâ’ya çevirdin ve onu tasğîr yâ’sına idğâm ettin. Ve onun üzerine tenbih için **ها**’yı dâhil etmen vardır; böylece dersin: **هاتا** هندٌ, ve **وهاتانِ**, ve **وهؤُلاءِ**, ve tasğîrde **هاتَيَّا**. Şayet hitap edersen kâf ile gelirsin de dersin: **تيكَ** ve **تِلْكَ**, ve **تاكَ** ve **تَلْكَ** tâ’nın fethasıyla; ve o kötü bir lugattır. Tesniye: **تانِكَ** ve **تانِّكَ** teşdîd ile. Cem‘: **أُولَئِكَ** ve **أُولاكَ** ve **أُولالِكَ**. Artık kâf, hitap ettiğin kimse içindir; tezkîrde ve te’nîste ve tesniyede ve cem‘de; kâftan önce olan ise, kendisine işaret ettiğin kimse içindir; tezkîrde ve te’nîste ve tesniyede ve cem‘de. Ve **ها**, **تيكَ** ve **تاكَ** üzerine delâlet eder; dersin: **هاتيكَ** هندٌ ve **هاتاكَ** هندٌ.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التاء: حرف هجاء من حروف المعجم تاءٌ حَسَنَةٌ، وتنسب القصيدة التي قَوافِيها على التاء تائيّةٌ، ويقال تاوِيَّةٌ، وكان أَبو جعفر الرُّؤَاسي يقول بَيَوِيَّة وتَيَوِيَّة؛ الجوهري: النسب إِلى التاء تَيَوِيٌّ. وقصِيدة تَيَوِيَّةٌ: رويها التاء، وقال أَبو عبيد عن الأَحمر: تاوِيَّةٌ، قال: وكذلك أَخواتها؛ والتاءُ من حروف الزيادات وهي تزاد في المستقبل إِذا خاطبت تقول: أَنت تَفْعل، وتدخُل في أَمر المُواجَهة للغابرِ كقوله تعالى: فبذلك فَلْتَفْرَحُوا؛ قال الشاعر: قُلْتُ لِبَوَّابٍ لَدَيْهِ دارُها:
تِيذَنْ فإِني حَمْؤُها وجارُها
أَراد: لِتِيذَنْ، فحذف اللام وكسر التاء على لغة من يقول أَنت تِعْلَم، وتُدْخِلها أَيضاً في أَمر ما لم يسمَّ فاعِله فتقول من زُهِيَ الرجل: لِتُزْهَ يا رجل ولِتُعْنَ بحاجتي؛ قال الأَخفش: إِدْخالُ اللام في أَمر المُخاطَب لغة رديئة لأن هذه اللام إِنما تدخُل في الموضع الذي لا يُقْدَرُ فيه على افْعَلْ، تقول: لِيَقُمْ زيد، لأَنك لا تقدر على افْعَلْ، وإِذا خاطبت قلت قُمْ لأَنك قد اسْتَغْنَيْتَ عنها؛ والتاءُ في القَسَم بدل من الواو كما أَبدلوا منها في تَتْرى وتُراثٍ وتُخَمةٍ وتُجاه، والواو بدل من الباء، تقول: تالله لقد كان كذا، ولا تدخل في غير هذا الاسم، وقد تُزاد التاء للمؤنث في أَول المستقبل وفي آخر الماضي، تقول: هي تَفْعَلُ وفَعَلَتْ، فإِن تأَخَّرت عن الاسم كانت ضميراً، وإِن تقَدَّمت كانت علامة؛ قال ابن بري: تاء التأْنيث لا تخرج عن أَن تكون حرفاً تأَخَّرت أَو تقدّمت؛ قال الجوهري: وقد تكون ضمير الفاعل في قولك فَعَلْت، يستوي فيه المذكر والمؤنث، فإِن خاطبْتَ مذكراً فتحتَ، وإِن خاطبتَ مؤنثاً كسرت؛ وقد تزاد التاء في أَنت فتصير مع الاسم كالشيء الواحد من غير أَن تكون مضافة إِليه؛ وقول الشاعر: بالخيرِ خَيْراتٍ وإِنْ شَرًّا قال
ولا أُريدُ الشَّرَّ إِلا أَنْ تا
قال الأَخفش: زعم بعضهم أَنه أَراد الفاء والتاء فرَخَّم، قال: وهذا خطأٌ، أَلا ترى أَنك لو قلت زيداً وا تريد وعمراً لم يُستدلَّ أَنك تريد وعمراً، وكيف يُريدون ذلك وهم لا يَعْرِفون الحروف؟ قال ابن جني: يريد أَنك لو قلت زيداً وا من غير أَن تقول وعَمْراً لم يُعلم أَنك تريد عَمراً دون غيره، فاختصر الأَخفش الكلام ثم زاد على هذا بأَن قال: إِن العرب لا تعرف الحروف، يقول الأَخفش: فإِذا لم تعرف الحروف فكيف ترخم ما لا تعرفه ولا تلفظ به ؟ وإِنما لم يجز ترخيم الفاء والتاء لأَنهما ثُلاثيان ساكنا الأَوسط فلا يُرَخَّمانِ، وأَما الفراء فيرى ترخيم الثلاثي إِذا تحرك أَوْسَطُه نحو حَسَنٍ وحَمَلٍ، ومن العرب من يجعل السين تاء؛ وأَنشد لِعلْباء بن أَرقم: يا قَبَّحَ اللهُ بَني السِّعْلاتِ:
عَمْرَو بنَ يَرْبوعٍ شِرارَ الناتِ
لَيْسُوا أَعِفَّاءَ ولا أَكْياتِ
يريد الناسَ والأَكْياسَ. قال: ومن العرب من يجعل التاء كافاً؛ وأَنشد لرجل من حِمْيَر:
يا ابنَ الزُّبَيْرِ طالَما عَصَيْكا،
وطالَما عَنَّيْتَنا إِلَيْكا،
لَنَضْرِبَنْ بسَيْفِنا قَفَيْكا
الليث: تا وذي لغتانِ في موضع ذِه، تقول: هاتا فُلانةُ، في موضع هذه، وفي لغة تا فلانة، في موضع هذه. الجوهري: تا اسم يشار به إِلى المؤنث مثل ذا للمذكر؛ قال النابغة: ها إِنَّ تا عِذْرَةٌ إِنْ لا تَكُنْ نَفَعَتْ،
فَإِنَّ صاحِبَها قَدْ تاهَ في البَلَدِ
(* رواية الديوان: ها إن ذي عِذرة إلخ.) وعلى هاتين اللغتين قالوا تِيكَ وتِلْكَ وتالِكَ، وهي أَقبح اللغات كلها، فإِذا ثَنَّيْت لم تقل إِلاَّ تانِ وتانِك وتَيْنِ وتَيْنِكَ في الجر والنصب في اللغات كلها، وإِذا صَغَّرت لم تقل إِلاَّ تَيَّا، ومن ذلك اشْتُقَّ اسم تَيَّا؛ قال: والتي هي مَعْرِفةُ تا، لا يَقُولونها في المَعرفة إِلا على هذه اللغة، وجعلوا إحدى اللامين تقوية للأُخرى استقباحاً أَن يقولوا التي، وإِنما أَرادوا بها الأَلف واللام المُعَرِّفة، والجمع اللاَّتِي،وجمع الجمع اللَّواتِي، وقد تخرج التاء من الجمع فيقال اللاَّئِي ممدودة، وقد تخرج الياء فيقال اللاَّءِ، بكسرة تدل على الياء، وبهذه اللغة كان أَبو عمرو بن العلاء يقرأُ؛ وأَنشد غيره: من اللاَّءِ لم يَحْجُجْنَ يَبْغِينَ حِسْبةً،
ولَكِنْ لِيَقْتُلْنَ البَرِئَ المُغَفَّلا
وإِذا صَغَّرْت التي قلت اللَّتَيَّا، وإِذا أَردت أَن تجمع اللَّتَيَّا قلت اللَّتَيَّاتِ. قال الليث: وإِنما صار تصغيرتِهِ وذِه وما فيهما من اللغات تَيَّا لأَن كلمة التاء والذال من ذِه وتِه كلُّ واحدة هي نَفْسٌ وما لَحِقَها من بعدها فإِنها عمادٌ للتاء لكي ينطلق به اللسان، فلما صُغِّرت لم تَجِد ياءُ التصغير حرفين من أَصل البناء تجيء بعدَهما كما جاءت في سُعَيْدٍ وعُمَيْرٍ، ولكنها وقعت بعدَ التاء فجاءت بعد فتحة، والحرف الذي قبل ياء التصغير بجَنْبها لا يكون إِلا مفتوحاً، ووقَعت التاء إِلى جنبها فانْتَصَبَتْ وصار ما بعدها قوَّة لها، ولم ينضم قبلها شيء لأَنه ليس قبلها حرفان، وجمِيعُ التصغير صَدْرُه مَضْمومٌ والحرف الثاني منصوب ثم بعدهما ياء التصغير، ومنَعَهم أَن يرفعوا التاء التي في التصغير لأَن هذه الحروف دخلت عماداً للسان في آخر الكلمة فصارَتِ الياء التي قبلها في غير موضعها، لأَنها قُلِبت للسان عماداً، فإِذا وقعت في الحَشْو لم تكن عِماداً، وهي في تَيَّا الأَلف التي كانت في ذا؛ وقال المبرد: هذه الاسماء المبهمة مخالفة لغيرها في معناها وكثير من لفظها، فمن مُخالفتِها في المعنى وُقُوعها في كل ما أَوْمَأْت، إليه وأَما مخالفتها في اللفظ فإِنها يكون منها الاسم على حَرْفَيْنِ، أَحدهما حرفُ لِين نحوذا وتاء فلما صُغِّرت هذه الأَسماء خُولِف بها جِهةَ التصغير فلا يعربُ المُصغَّرُ منها ولا يكون على تصغيره دليل، وأُلحقت أَلف في أَواخرها تدل على ما كانت تدل عليه الضمة في غير المبهمة، أَلا ترى أَنَّ كل اسم تُصَغِّره من غير المبهمة تَضمُّ أَوّله نحو فُلَيْسٍ ودْرَيْهِمٍ؟ وتقول في تصغير ذا ذَيًّا، وفي تاتَيًّا، فإِن قال قائل: ما بالُ ياء التصغيرِ لَحِقَت ثانيةً وإِنما حَقُّها أن تَلْحَقَ ثالثةً؟ قيل: إِنها لحقت ثالثةً ولكنك حَذَفْتَ ياء لاجتماع الياءَاتِ فصارت ياءُ التصغير ثانية، وكان الأَصل ذُيَيَّا، لأَنك إذا قُلْتَ ذا فالأَلف بَدَلٌ من ياء، ولا يكون اسم على حرفين في الأَصل فقد ذهَبَتْ ياءٌ أُخَرَى، فإِن صَغَّرتَ ذه أو ذي قلت تَيًّا، وإِنما منعك أَن تقول ذَيًّا كَراهيةَ الالتباس بالمُذَكَّرِ فقلت تَيًّا؛ قال: وتقول في تصغير الذي اللَّذَيَّا وفي تصغير التي اللَّتَيَّا كما قال: بَعْدَ اللَّتَيَّا واللَّتَيَّا والَّتِي،
إِذا عَلَتْها أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ
قال: ولو حَقَّرْتَ اللاتِي قلت في قول سيبويه اللَّتَيَّاتِ كتصغير التي، وكان الأَخفش يقول وحده اللوتيا  (*قوله «اللوتيا» كذا بالأصل والتهذيب بتقديم المثناة الفوقية على التحتية، وسيأتي للمؤلف في ترجمة تصغير ذا وتا اللويا.) لأَنه ليس جمع التي على لفظها فإِنما هو اسم للجمع، قال المُبرد: وهذا هو القياس. قال الجوهري: تِه مثل ذِه، وتانِ للتثنية، وأُولاء للجمع، وتصغير تاتَيَّا، بالفتح والتشديد، لأَنك قلبت الألف ياء وأَدٌغَمْتَها في ياء التصغير؛ قال ابن بري: صوابه وأَدغمت ياء التصغير فيها لأَنّ ياء التصغير لا تتحّرك أَبداً، فالياء الأُولى في تَيّا هي ياء التصغير وقد حذفت من قبلها ياء هي عين الفعل، وأَما الياء المجاورة للأَلف فهي لام الكلمة. وفي حديث عمر: أَنه رأَى جاريةً مَهْزُولة فقال من يَعْرِف تَيَّا؟ فقال له ابنه: هي واللهِ إِحدى بَناتِك؛ تَيًّا: تصغيرُ تا، وهي اسم إشارة إلى المؤنث بمنزلة ذا للمذَكَّر، وإِنما جاء بها مُصَغَّرة تَصْغيراً لأَمرها، والأَلف في آخرها علامة التصغير وليست التي في مكبرها؛ ومنه قول بعض السلف: وأَخَذَ تِبْنةً من الأَرض فقال تَيًّا من التوفيقِ خيرٌ من كذا وكذا من العَمَل. قال الجوهري: ولك أَن تدخل عليها ها التنبيهِ فتقول هاتا هند وهاتان وهؤلاء، وللتصغير هاتَيًّا، فإِن خاطَبْتَ جئتَ بالكاف فقلت تِيكَ وتِلْكَ وتاكَ وتَلْكَ، بفتح التاء، وهي لغة رديئةٌ، وللتثنية تانِكَ وتانِّكَ، بالتشديد، والجمع أُولَئِكَ وأُولاكَ وأُولالِكَ، فالكاف لمن تخاطبه في التذكير والتأْنيث والتثنية والجمع، وما قَبْلَ الكافِ لمن تُشِيرُ إِليه في التذكير والتأْنيث والتثنية والجمع، فإِن حفظت هذا الأَصل لم تُخطِئ في شيء من مسائله؛ وتدخل الهاء على تِيكَ وتاكَ تقول هاتِيكَ هِندٌ وهاتاكَ هِندٌ؛ قال عبيد يصف ناقته: هاتِيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماً،
ومُذَزِّباً في مارِنٍ مَخْمُوسِ
وقال أَبو النجم:
جِئْنا نُحَيِّيكَ ونَسْتَجْدِِيكا،
فافْعَلْ بِنا هاتاكَ أَوْ هاتِيكا
أَي هذه أَو تِلْك تَحِيَّةً أَو عطية، ولا تدخل ها على تلك لأَنهم جعلوا اللام عوضاً عن ها التَّنْبِيه؛ قال ابن بري: إِنما امْتَنَعُوا مِن دخول ها التنبيه على ذلك وتلك من جهة أَنَّ اللام تدل على بُعْدِ المشار إِليه، وها التنبيه تدلُّ على قُرْبه، فَتَنافيا وتَضادَّا. قال الجوهري: وتالِك لغة في تِلْك؛ وأَنشد ابن السكيت للقُطامِيّ يَصِف سفينة نوح ، عليه السلام: وعامَتْ، وهْيَ قاصِدةٌ، بإِذْنٍ،
ولَوْلا اللهُ جارَ بها الجَوارُ،
إِلى الجُوديِّ حتى صار حِجْراً
وحانَ لِتالِك الغُمَرِ انْحِسارُ
ابن الأَعرابي: التُّوَى الجَوارِي، والتّايَةُ الطَّايَةُ؛ عن كراع.

##### Türkçe

**التاء**: hece harfi olan, alfabe harflerinden bir harftir; **تاءٌ حَسَنَةٌ**. Kafiyeleri **التاء** üzerine olan kasideye **تائيّةٌ** nisbet edilir; ve **تاوِيَّةٌ** denir. Ebû Ca‘fer er-Ru’âsî **بَيَوِيَّة** ve **تَيَوِيَّة** derdi; el-Cevherî: **التاء**’ya nisbet **تَيَوِيٌّ**dur.

Ve **قصِيدة تَيَوِيَّةٌ**: revi’si **التاء**’dır. Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: **تاوِيَّةٌ** (dedi) diye rivayet etti; dedi ki: kardeşleri de böyledir. Ve **التاءُ** ziyade harflerdendir; muhatap olduğunda gelecek zamanda ziyade edilir; **أَنت تَفْعل** dersin. Ve gaib için yüz yüze hitap emrinde de girer; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فبذلك فَلْتَفْرَحُوا**. Şair dedi ki:

قُلْتُ لِبَوَّابٍ لَدَيْهِ دارُها:
تِيذَنْ فإِني حَمْؤُها وجارُها

Şunu murad etti: **لِتِيذَنْ**; lâmi hazfetti ve **التاء**’yı, “**أَنت تِعْلَم**” diyenin dili üzere kesreledi. Ve onu, faili adlandırılmamış olanın emrine de sokarsın; **زُهِيَ الرجل**’den: **لِتُزْهَ يا رجل** ve **لِتُعْنَ بحاجتي** dersin. El-Ahfeş dedi ki: muhatabın emrine lâmın sokulması kötü bir dildir; çünkü bu lâm ancak **افْعَلْ**’e güç yetirilemeyen yerde girer; **لِيَقُمْ زيد** dersin; çünkü **افْعَلْ**’e güç yetiremezsin. Muhatap olduğunda ise **قُمْ** dersin; çünkü ondan müstağni olmuşsundur. Ve **التاءُ** kasemde **الواو**’nun bedelidir; ondan bedel kıldıkları gibi: **تَتْرى** ve **تُراثٍ** ve **تُخَمةٍ** ve **تُجاه**’da. Ve **الواو** da **الباء**’nın bedelidir. **تالله لقد كان كذا** dersin; bunun dışındaki hiçbir isme girmez. Ve **التاء** müennes için, gelecek zamanın başında ve geçmiş zamanın sonunda ziyade edilebilir; **هي تَفْعَلُ** ve **فَعَلَتْ** dersin. Eğer isimden sonra gelirse zamir olur; eğer önce gelirse alamet olur. İbn Berrî dedi ki: **تاء التأْنيث** ya sonra gelmiş bir harf olmaktan ya da önce gelmiş bir harf olmaktan çıkmaz. El-Cevherî dedi ki: “**فَعَلْت**” sözünde fail zamiri de olabilir; onda müzekker ve müennes eşittir; eğer müzekkere hitap edersen fetha edersin, eğer müennese hitap edersen kesre edersin. Ve **التاء** **أَنت**’te ziyade edilir de, isimle birlikte, ona muzaf olmaksızın tek şey gibi olur. Şairin sözü:

بالخيرِ خَيْراتٍ وإِنْ شَرًّا قال
ولا أُريدُ الشَّرَّ إِلا أَنْ تا

El-Ahfeş dedi ki: bazısı, onun **الفاء** ve **التاء**’yı murad ettiğini, sonra terhîm yaptığını iddia etti; dedi ki: bu hatadır. Görmüyor musun, eğer “**زيداً وا تريد وعمراً**” desen, “**وعمراً**”yı murad ettiğin anlaşılmaz; bunu nasıl murad ederler, hâlbuki harfleri bilmezler? İbn Cinnî dedi ki: muradı şudur: eğer “**زيداً وا**” desen, “**وعَمْراً**” demeden, başkası değil de **عَمْراً**’yı murad ettiğin bilinmez. El-Ahfeş sözü kısalttı, sonra bunun üzerine şunu ekledi: Araplar harfleri bilmez. El-Ahfeş der ki: harfleri bilmezse, bilmediğini ve telaffuz etmediğini nasıl terhîm eder? **الفاء** ve **التاء**’nın terhîmi caiz olmadı; çünkü ikisi de üç harflidir, ortası sâkindir; terhîm edilmezler. Ama el-Ferrâ, ortası harekeli olan üç harflinin terhîmini görür; **حَسَنٍ** ve **حَمَلٍ** gibi. Araplardan kimi **السين**’i **تاء** yapar; ‘Alba’ b. Erkam’dan şu beyit okundu:

يا قَبَّحَ اللهُ بَني السِّعْلاتِ:
عَمْرَو بنَ يَرْبوعٍ شِرارَ الناتِ
لَيْسُوا أَعِفَّاءَ ولا أَكْياتِ

**الناسَ** ve **الأَكْياسَ**’ı murad eder. Dedi ki: Araplardan kimi **التاء**’yı **كافاً** yapar; ve Himyer’den bir adam için şu okundu:

يا ابنَ الزُّبَيْرِ طالَما عَصَيْكا،
وطالَما عَنَّيْتَنا إِلَيْكا،
لَنَضْرِبَنْ بسَيْفِنا قَفَيْكا

El-Leys: **تا** ve **ذي** iki dildir; **ذِه** yerinde. **هاتا فُلانةُ** dersin, **هذه** yerinde; ve bir dilde **تا فلانة** dersin, **هذه** yerinde. El-Cevherî: **تا** müennese işaret edilen bir isimdir; müzekker için **ذا** gibidir. Nâbiga dedi ki:

ها إِنَّ تا عِذْرَةٌ إِنْ لا تَكُنْ نَفَعَتْ،
فَإِنَّ صاحِبَها قَدْ تاهَ في البَلَدِ

(*Dîvân rivayeti: **ها إن ذي عِذرة** إلخ.) Bu iki dil üzere **تِيكَ** ve **تِلْكَ** ve **تالِكَ** dediler; bunların hepsi dillerin en çirkini. Tesniye yaptığında, bütün dillerde cer ve nasbda ancak **تانِ** ve **تانِك** ve **تَيْنِ** ve **تَيْنِكَ** dersin. Küçültme yaptığında ancak **تَيَّا** dersin. Bundan **تَيَّا** ismi türetildi. Dedi ki: **تا**’nın marifesi olan **التي**’yi, marifede ancak bu dil üzere söylerler; iki **لام**’dan birini, “**التي**” demeyi çirkin görerek, ötekini kuvvetlendirme yaptılar. Bununla ancak marife yapan **الأَلف واللام**’ı murad ettiler. Cem‘i **اللاَّتِي**’dir; cem‘in cem‘i **اللَّواتِي**’dir. **التاء** cem‘den çıkabilir de **اللاَّئِي** (medli) denir. **الياء** da çıkabilir de **اللاَّءِ** denir; **الياء**’ya delalet eden bir kesre ile. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ bu dil üzere okurdu. Başkası şu beyiti okudu:

من اللاَّءِ لم يَحْجُجْنَ يَبْغِينَ حِسْبةً،
ولَكِنْ لِيَقْتُلْنَ البَرِئَ المُغَفَّلا

**التي**’yi küçülttüğünde **اللَّتَيَّا** dersin; **اللَّتَيَّا**’yı cem‘ etmek istediğinde **اللَّتَيَّاتِ** dersin. El-Leys dedi ki: onun küçültmesinin ve **ذِه**’nin ve ikisindeki dillerin **تَيَّا** oluşu ancak şundandır: **ذِه** ve **تِه**’deki **التاء** ve **الذال** kelimesinin her biri bizzat bir “nefes”tir; ondan sonra ona bitişen şey ise, dilin onunla akıp gitmesi için **التاء**’ya dayanak olur. Küçültüldüğünde, küçültme **ياء**’sı, **سُعَيْدٍ** ve **عُمَيْرٍ**’de geldiği gibi, ardından geleceği asıl binadan iki harf bulamadı; fakat **التاء**’dan sonra vaki oldu, bir fethadan sonra geldi. Küçültme **ياء**’sından önce, onun yanında olan harf ancak meftuh olur. **التاء** onun yanına vaki oldu da dikildi; ondan sonrası ona kuvvet oldu. Öncesinde bir şey zamme olmadı; çünkü öncesinde iki harf yoktur. Küçültmenin tamamında başı mazmumdur, ikinci harf mansubdur, sonra ikisinden sonra küçültme **ياء**’sı gelir. Onları, küçültmede **التاء**’yı ref‘ etmeye engelleyen şudur: bu harfler kelimenin sonunda dile dayanak olarak girdi; böylece ondan önceki **الياء**, yerinde olmayan bir yerde oldu; çünkü dile dayanak olarak çevrildi. İçte vaki olduğunda dayanak olmaz. **تَيَّا**’da ise, **ذا**’da olan **الأَلف**tir. El-Müberred dedi ki: bu müphem isimler, manalarında ve lafızlarının çoğunda başkalarına muhaliftir. Manadaki muhalefetlerinden biri: işaret ettiğin her şeyde vaki olmalarıdır. Lafızdaki muhalefetleri ise: onlardan isim iki harf üzere olur; ikisinden biri yumuşak harftir; **ذا** ve **تاء** gibi. Bu isimler küçültüldüğünde, küçültme ciheti bakımından onlarla muhalefet edildi; onlardan küçültülmüş olan i‘rablanmaz ve küçültmesine delil olmaz. Sonlarına bir **أَلف** ilhak edildi; müphem olmayanlarda dammenin delalet ettiği şeye delalet eder. Görmüyor musun, müphem olmayanlardan küçülttüğün her ismin evvelini zamm edersin; **فُلَيْسٍ** ve **دْرَيْهِمٍ** gibi? **ذا**’nın küçültmesinde **ذَيًّا**, **تا**’nın küçültmesinde **تاتَيًّا** dersin. Eğer bir kimse derse: küçültme **ياء**’sı niçin ikinciye bitişti, hâlbuki hakkı üçüncüye bitişmektir? Denir ki: üçüncüye bitişti; fakat **الياء**’ların toplanması sebebiyle bir **ياء**’yı hazfettin; böylece küçültme **ياء**’sı ikinci oldu. Asıl **ذُيَيَّا** idi; çünkü **ذا** dediğinde **الأَلف**, bir **ياء**’nın bedelidir. Asılda iki harf üzere bir isim olmaz; böylece başka bir **ياء** daha gitmiştir. **ذه** veya **ذي**’yi küçülttüğünde **تَيًّا** dersin; müzekkerle iltibas kerahati sebebiyle **ذَيًّا** demekten men olundun; bu yüzden **تَيًّا** dedin. Dedi ki: **الذي**’nin küçültmesinde **اللَّذَيَّا**, **التي**’nin küçültmesinde **اللَّتَيَّا** dersin; şu dediği gibi:

بَعْدَ اللَّتَيَّا واللَّتَيَّا والَّتِي،
إِذا عَلَتْها أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ

Dedi ki: **اللاتِي**’yi küçültseydin, Sîbeveyh’in sözüne göre, **التي**’nin küçültmesi gibi **اللَّتَيَّاتِ** derdin. El-Ahfeş tek başına **اللوتيا** derdi; çünkü **التي**’nin cem‘i onun lafzı üzere değildir; ancak cem‘ için bir isimdir. El-Müberred dedi ki: kıyas budur. El-Cevherî dedi ki: **تِه** **ذِه** gibidir; tesniye için **تانِ**; cem‘ için **أُولاء**. **تا**’nın küçültmesi **تاتَيَّا**’dır; fetha ve teşdid ile; çünkü **الأَلف**’i **ياء**’ya çevirdin ve onu küçültme **ياء**’sına idgam ettin. İbn Berrî dedi ki: doğrusu “kısültme **ياء**’sını onun içine idgam ettin”dir; çünkü küçültme **ياء**’sı asla harekelenmez. **تَيّا**’daki ilk **الياء**, küçültme **ياء**’sıdır; ondan önce, fiilin ayn’ı olan bir **ياء** hazfedilmiştir. **الأَلف**e komşu olan **الياء** ise kelimenin lâm’ıdır. Ömer’in hadisinde: zayıflamış bir cariye gördü de “**تَيَّا**’yı kim tanır?” dedi; oğlu ona dedi ki: vallahi o senin kızlarından biridir. **تَيًّا**: **تا**’nın küçültmesidir; müennese işaret ismidir; müzekker için **ذا** menzilesindedir. Onu ancak küçültülmüş olarak getirdi; işini küçültme (tahkir) küçültmesi olarak. Sonundaki **الأَلف** küçültme alametidir; büyüğünde olan **التي** değildir. Bundan: seleften bazısının sözü: yerden bir saman çöpü aldı da “**تَيًّا** من التوفيقِ, amelden şu ve şu kadarından hayırlıdır” dedi. El-Cevherî dedi ki: ona **ها التنبيهِ**’yi sokabilirsin; **هاتا هند** ve **هاتان** ve **هؤلاء** dersin. Küçültmede **هاتَيًّا**. Muhatap olduğunda **الكاف**’ı getirirsin; **تِيكَ** ve **تِلْكَ** ve **تاكَ** ve **تَلْكَ** dersin; **التاء**’yı fetha ile; bu kötü bir dildir. Tesniyede **تانِكَ** ve **تانِّكَ** (teşdid ile). Cem‘: **أُولَئِكَ** ve **أُولاكَ** ve **أُولالِكَ**. **الكاف** muhatap olduğun kimse içindir; müzekkerde, müenneste, tesniyede ve cem‘de. **الكاف**’tan önce olan ise işaret ettiğin kimse içindir; müzekkerde, müenneste, tesniyede ve cem‘de. Bu aslı korursan, meselelerinin hiçbirinde hata etmezsin. **الهاء**’yı **تِيكَ** ve **تاكَ** üzerine sokarsın; **هاتِيكَ هِندٌ** ve **هاتاكَ هِندٌ** dersin. ‘Ubeyd, devesini vasfederek dedi ki:

هاتِيكَ تَحْمِلُني وأَبْيَضَ صارِماً،
ومُذَزِّباً في مارِنٍ مَخْمُوسِ

Ebû’n-Necm dedi ki:

جِئْنا نُحَيِّيكَ ونَسْتَجْدِِيكا،
فافْعَلْ بِنا هاتاكَ أَوْ هاتِيكا

Yani: “bu” veya “şu”; bir selam veya bir bağış olarak. **ها**’yı **تلك** üzerine sokmazsın; çünkü **اللام**’ı **ها التَّنْبِيه**’den ivaz kıldılar. İbn Berrî dedi ki: **ها التنبيه**’nin **ذلك** ve **تلك** üzerine girmesinden ancak şu yönden kaçındılar: **اللام** işaret edilene uzaklığı delalet eder; **ها التنبيه** ise yakınlığı delalet eder; böylece birbirini nakzeder ve zıtlaşır. El-Cevherî dedi ki: **تالِك** **تِلْك**’te bir dildir. İbn es-Sikkît, Kutâmî’den, Nûh’un gemisini vasfederken, ona selam olsun, şu beyitleri okudu:

وعامَتْ، وهْيَ قاصِدةٌ، بإِذْنٍ،
ولَوْلا اللهُ جارَ بها الجَوارُ،
إِلى الجُوديِّ حتى صار حِجْراً
وحانَ لِتالِك الغُمَرِ انْحِسارُ

İbnü’l-A‘râbî: **التُّوَى** cariyelerdir; **التّايَةُ** **الطَّايَةُ**’dir; Kurâ‘dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَا
تَا تا fem. of ذَا; (M;) i. q. ذِهْ [This and that]; (T;) a noun of indication, denoting that which is female or feminine; like ذَا (S, K) applied to that which is male or masculine; (S;) and you say also تِهْ, like ذِهْ: (S, K:) the dual is تَانِ: and the pl., أُولَآءِ. (S, K.) En-Nábighah [Edh-Dhubyánee] says, (T, S,) excusing himself to En-Noamán [Aboo-Káboos], whom he had satirized, (TA,)
هَا اـِنَّ تَا عِذْرَةٌ اـِنْ لَمْ تَكُنْ نَفَعَتْ
فَاـِنَّ صَاحِبَهَا قَدْ تَاهَ فِى البَلَدِ
[Now verily this is an excuse: if it profit not, then verily its author has lost his way in the desert, or in the waterless desert]: (T, S: but in the latter, لا is put in the place of لم:) تا here points to the قَصِيدَة [or ode]; and عذرة is a subst from اِعْتِذَارٌ; and تاه means تَحَيَّرَ; and البلد means المَفَازَة. (TA.) The dim. of تَا is تَيَّا, (T, S, M, K,) which is anomalous, like ذَيَّا the dim. of ذَا, &c. (I'Ak p. 343. [Much has been written respecting the formation of this dim. to reduce it to something like rule, but I pass it over as, in my opinion, unprofitable and unsatisfactory; and only refer to what is said respecting the duals أُلَيَّا and أُلَيَّآءِ in art. الى. See an ex. voce مِرَّةٌ.] ― -b2- هَا is prefixed to it (T, S, K) [as an inceptive particle] to give notice of what is about to be said, (S,) so that one says هَاتَا [meaning This], (T, S, K,) as in هَاتَا فُلَانَةُ [This is such a woman]; (T;) and [in the dual] هَاتَانِ; and [in the pl.] هٰؤُلَآءِ: and the dim. is هَاتَيَّا. (S.) ― -b3- When you use it in addressing another person, you add to it ك [as a particle of allocution], and say تَاكَ (S, K) and تِيكَ and تِلْكَ (T, S, K) and تَلْكَ, which is a bad dial. var., (S, K,) and تَالِكَ, (T, S,) which is the worst of these: (T:) [all meaning That:] the dual is تَانِكَ and تَانِّكَ, the latter with tesh-deed, (S, K, [but in some copies of the S, only the latter is mentioned,]) and تَالِكَ [which, like تَانِّكَ, is dual of تِلْكَ or تَلْكَ, which are contractions of تَالِكَ; these two duals being for تَانِلِكَ, the original, but unused, form]: (K:) the pl. is أُولٰئِكَ [or أُولَآئِكَ] and أُولَاكَ and أُولَالِكَ [respecting all of which see أُلَى, in art. الى]: (S, K:) and the dim. is تَيَّاكَ and تَيَّالِكَ: (K: [in the TA, the latter is erroneously written تَيّانِكَ:]) the ك relates to the person or persons whom you address, masc. and fem. and dual and pl.: [but in addressing a female, you may say تَاكِ &c.; in addressing two persons, تَاكُمَا &c.; in addressing more than two males, تَاكُمْ &c.; and in addressing more than two females, تَاكُنَّ &c.:] what precedes the ك relates to the person [or thing] indicated, masc. and fem. and dual and pl. (S.) ― -b4- هَا is also prefixed to تِيكَ and تَاكَ, so that one says, هَاتِيكَ هِنْدُ and هَاتَاكَ هِنْدُ [This, or that, is Hind]. (S, K. *) Abu-n-Nejm says,
جِئْنَا نُحَيِّيكَ وَنَسْتَجْدِيكَا
فَافْعَلْ بِنَا هَاتَاكَ أَوْ هَاتِيكَا
meaning [We have come saluting thee and seeking of thee a gift: then do thou to us] this or that: [give us] a salutation or a gift. (S.) The هَا that is used to give notice of what is about to be said is not prefixed to تلك because the ل is made a substitute for that ها: (S, TA:) or, as IB says, they do not prefix that ها to ذٰلِكَ and تِلْكَ because the ل denotes the remoteness of that which is indicated and the ها denotes its nearness, so that the two are incompatible. (TA.) -A2- تَا and تآءٌ Names of the letter ت: see that letter, and see arts. توأ and تى. -A3- تَا and تَأَا or تَآ for تَشَآء: see (near its end) art. ا.

##### Türkçe

تَا
**تَا**: **ذَا**’nın müennesi; (M;) **ذِهْ** ile aynı mânâda [Şu ve bu]; (T;) dişil veya müennes olan şeye delâlet eden bir işaret ismi; erkek veya müzekker olana uygulanan **ذَا** gibi; (S;) ve ayrıca **تِهْ** de dersin, **ذِهْ** gibi: (S, K:) tesniyesi **تَانِ**’dir: ve cemi‘si **أُولَآءِ**. (S, K.) En-Nâbiğa [Edh-Dhubyânî] der ki, (T, S,) kendisini En-Nu‘mân’a [Ebû-Kâbûs] mazur göstererek, onu hicvetmiş olduğu hâlde, (TA,)
هَا اـِنَّ تَا عِذْرَةٌ اـِنْ لَمْ تَكُنْ نَفَعَتْ
فَاـِنَّ صَاحِبَهَا قَدْ تَاهَ فِى البَلَدِ
[Şimdi gerçekten bu bir özürdür: eğer fayda vermediyse, o hâlde gerçekten onun sahibi çölde, yahut susuz çölde yolunu kaybetmiştir]: (T, S: fakat ikincisinde, **لا** **لم**’nin yerine konur:) buradaki **تا** **قَصِيدَة**’ye [yahut kasîdeye] işaret eder; ve **عذرة** **اِعْتِذَارٌ**’dan bir isimdir; ve **تاه** **تَحَيَّرَ** mânâsınadır; ve **البلد** **المَفَازَة** mânâsınadır. (TA.) **تَا**’nın tasğîri **تَيَّا**’dır, (T, S, M, K,) ki bu, **ذَا**’nın tasğîri olan **ذَيَّا** gibi, vb., şâzdır. (I'Ak p. 343. [Bu tasğîrin teşekkülü hakkında onu bir kaideye benzetmek için çok şey yazılmıştır; fakat ben onu, kanaatimce faydasız ve tatmin edici olmadığından, geçiyorum; ve yalnızca madde **الى**’da **أُلَيَّا** ve **أُلَيَّآءِ** tesniyeleri hakkında söylenene işaret ediyorum. **مِرَّةٌ** maddesinde bir örneğe bak.] ― -b2- **هَا** ona (T, S, K) [ibtidâ edatı olarak] söylenecek olana dikkat çekmek için, (S,) öne getirilir; böylece kişi **هَاتَا** der [Şu (bu) mânâsında], (T, S, K,) **هَاتَا فُلَانَةُ**’de olduğu gibi [Şu, falanca kadındır]; (T;) ve [tesniyede] **هَاتَانِ**; ve [cem‘de] **هٰؤُلَآءِ**: ve tasğîri **هَاتَيَّا**’dır. (S.) ― -b3- Onu bir başkasına hitapta kullandığında, ona **ك**’yi [hitap edatı olarak] eklersin, ve **تَاكَ** (S, K) ve **تِيكَ** ve **تِلْكَ** (T, S, K) ve **تَلْكَ** dersin; bu, kötü bir lehçe varyantıdır, (S, K,) ve **تَالِكَ**, (T, S,) ki bu, bunların en kötüsüdür: (T:) [hepsi Şu (o) mânâsında:] tesniyesi **تَانِكَ** ve **تَانِّكَ**’dır; ikincisi şeddeli olarak, (S, K, [fakat S’nin bazı nüshalarında yalnız ikincisi zikredilir,]) ve **تَالِكَ** [ki bu, **تِلْكَ**’nın veya **تَلْكَ**’nın tesniyesi olarak, **تَالِكَ**’ın kısaltmalarıdır; bu iki tesniye, aslî fakat kullanılmayan şekil olan **تَانِلِكَ** içindir]: (K:) cem‘i **أُولٰئِكَ** [yahut **أُولَآئِكَ**] ve **أُولَاكَ** ve **أُولَالِكَ**’tır [bunların hepsi hakkında **الى** maddesinde **أُلَى**’ya bak]: (S, K:) ve tasğîri **تَيَّاكَ** ve **تَيَّالِكَ**’tır: (K: [TA’da ikincisi yanlışlıkla **تَيّانِكَ** yazılmıştır:]) **ك**, hitap ettiğin kişi veya kişilere râcidir; müzekker ve müennes ve tesniye ve cem‘: [fakat bir kadına hitapta **تَاكِ** vb. diyebilirsin; iki kişiye hitapta **تَاكُمَا** vb.; ikiden fazla erkeğe hitapta **تَاكُمْ** vb.; ikiden fazla kadına hitapta **تَاكُنَّ** vb.:] **ك**’den önce olan, işaret edilen kişi [yahut şey]e râcidir; müzekker ve müennes ve tesniye ve cem‘. (S.) ― -b4- **هَا**, **تِيكَ** ve **تَاكَ**’ın da başına getirilir; böylece kişi **هَاتِيكَ هِنْدُ** ve **هَاتَاكَ هِنْدُ** der [Şu, yahut o, Hind’dir]. (S, K. *) Ebû’n-Necm der ki,
جِئْنَا نُحَيِّيكَ وَنَسْتَجْدِيكَا
فَافْعَلْ بِنَا هَاتَاكَ أَوْ هَاتِيكَا
mânâsı: [Seni selâmlayarak ve senden bir bağış isteyerek geldik: öyleyse bize] şu veya bunu yap: [bize] bir selâm veya bir bağış ver. (S.) Söylenecek olana dikkat çekmek için kullanılan **هَا**, **تلك**’in başına getirilmez; çünkü **ل** o **ها**’nın yerine ikame edilmiştir: (S, TA:) yahut, İB’nin dediği gibi, o **ها**’yı **ذٰلِكَ** ve **تِلْكَ**’nın başına getirmezler; çünkü **ل** işaret edilenin uzaklığını gösterir ve **ها** onun yakınlığını gösterir; böylece ikisi bağdaşmaz. (TA.) -A2- **تَا** ve **تآءٌ**: **ت** harfinin adlarıdır: o harfe bak; ve **توأ** ve **تى** maddelerine bak. -A3- **تَا** ve **تَأَا** veya **تَآ**, **تَشَآء** yerine: **ا** maddesine (sonuna yakın) bak.
