# تبب (ت-ب-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kebab kızartılmış et demektir

- Harfler: ت - ب - ب
- Kur'an'da: 4 geçiş · 3 ayet · 4 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَبَابٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8D.md) | فَعَالٍ | İşlevsizleşmek | 1 | 1 | [40:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/40:37.md) |
| [تَبَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | İşlevsizleşti | 1 | 1 | [111:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/111:1.md) |
| [تَتْبِيبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8D.md) | تَفْعِيلٍ | İşlevsizleştirmek | 1 | 1 | [11:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/11:101.md) |
| [وَتَبَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91.md) | وَفَعَلَ | Ve işlevsizleşti | 1 | 1 | [111:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/111:1.md) |

## Mücavir kökler — 28 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Alev demektir
2. [سبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Araç
3. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dal demektir
4. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tuzak demektir
5. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Alıkoyarlar
6. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
7. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
8. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zade : Azık demektir
9. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Firavun
10. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
11. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
12. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
13. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Musa
14. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
15. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
16. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
17. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
18. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
19. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
20. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
21. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
22. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
23. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
24. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
25. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
27. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تبب |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kesilme, tükenme, gücün zayıflayarak işlevsizleşmesi ve kuruması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir yapının, hilenin ya da uzvun nihai hedefine ulaşamadan boşa çıkması ve çöküşü |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin ya da sistemin verim üretemez hale gelerek mutlak iflasa ve yok oluşa uğraması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca anlık bir beddua veya sözlü lanet sayarak, failin kapasitesinin ve eylemlerinin yapısal işlevsizleşmesi anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تب | Sürekliliğin kesintiye uğraması, gücün tükenmesi, peşi sıra gitme veya kırılma; nitekim [تبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1.md) kökünde kırıp parçalama ve yok etme, [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) kökünde ise bir izi sürerken tabi ve bağımlı hale gelme anlamı bulunur. | ب | İkilenen dudak ünsüzü, kesilme ve tükenme hareketine süreklilik ve tam bir kapanma katarak eylemin tamamen boşa çıkması, kuruyup işlevsizleşmesi ve kesilip yok olması anlamını pekiştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, sınır, son | Bir sürecin sınırına gelindiğini, nihai sınıra dayanıp işaretlendiğini gösterir. |
| ب | Ev, iç, barınma | İçsel alana, yapıya ya da güvenli mahalle işaret eder; yapının iç bütünlüğünü temsil eder. |
| ب | Ev, iç, barınma | İçsel yapının yinelenmesi, sınırın yapıyı kuşatıp içeriye doğru kapanması hareketini pekiştirir. |
| تبب | Yapının sınırına dayanıp içeriye doğru çökmesi | Sınıra (ت) dayanan yapının (ب) kendi içine doğru kapanarak (ب) işlevini kaybetmesi, gücünü tüketmesi ve nihai olarak kuruyup çöküşe uğraması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaşlılık veya kuruma sebebiyle bedenin güçten düşmesi, uzvun çolaklaşarak iş yapamaz hale gelmesi, ipin veya bağın büsbütün kesilip kopmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ticarette aldanıp sermayesini batıran kimsenin elinin boş kalması ve iflası anlamında kullanılmıştır. Lisânü’l-ʿArab’da aktarılan recez beytinde geçtiği üzere: أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقةٍ لم تُسْتَقَلْ / تَبَّتْ يدا صافِقِها، ماذا فَعَلْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Rebîa veya dönemin kullanımında yaşlanan kimse için «تب الرجل» denilerek gençliğini ve kuvvetini yitirip işlevsizleştiği ifade edilmiştir. Bir işin kemale erip durulması ve nihayete ermesi için «استتب الأمر» deyimi kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça تبب kökü, gücün eksilmesi, kuruma, kesilme ve geri dönülmez hasara uğrama semantik matrisi üzerinden Sami dillerindeki ortak kesme, tükenme ve kırılma kökleriyle fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede benzer fonetik yapıdaki kökler tebûnāh (anlayış/çöküşü fark etme) veya tükenme bağlamlarında, Süryanicede ise kesilme ve gücün kaybolması süreçlerinde izlenir. Arapçada kök özellikle muzaaf formda yoğunlaşarak hem fiziksel uzvun ya da nesnenin işlevini yitirip dumura uğramasını hem de soyut planda bir tuzağın, çabanın ya da ömrün iflasla sonuçlanmasını niteleyen özgül bir kayba ve helake evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güçten düşme, kesilme ve kuruma | Yaşlanma sebebiyle zayıflama («تب الشيخ») ve tuzakların boşa çıkarak sahibini helake sürüklemesi anlamında iç genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, parçalama ve tüketme kökleri | Aramice ve Süryanice kesilme, ayrılma ve zayıflama bildiren köklerle ortak arkaik kök hücresinden türemiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda düzenli ses denklikleriyle doğrulanmış dış aile bağı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تبب | Anlamlı | Kesilme, işlevsizleşme, helak | Gücün tamamen tükenmesi ve eylemin boşa çıkması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بتب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte müstamel bir kök bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| ببت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte müstamel bir kök bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تبب | Merkez | Kayıp, işlevsizleşme, helak | Bir yapının veya eylemin hedefine ulaşamadan gücünü tüketip kuruyarak çökmesidir. | Bütünsel ve geri dönüşsüz işlev kaybı. |
| [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Ziyan ve sermaye kaybı | [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) sermayenin veya kazanımın eksilmesini ifade ederken, تبب doğrudan doğruya işi yapan failin veya aletin işlevsizleşerek tükenmesidir. | Niceliksel ve niteliksel eksilme. |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Yok oluş ve ölüm | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) varlığın tamamen ortadan kalkmasını bildirirken, تبب çürüme, kuruma ve boşa çıkma sürecini de içerir. | Nihai varlıksal sonlanma. |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Ayırma ve kesme | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) dış bir müdahaleyle fiziksel veya hükmî olarak iki şeyi birbirinden ayırmaktır; تبب ise yapının kendi tükenişiyle kesintiye uğramasıdır. | Dışsal ve somut kesinti. |
| [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Güdük kalma, sonu kesilme | [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) zürriyetin veya devamın arkasının kesilmesidir; تبب ise hem arkasının kesilmesi hem de eldeki imkanların bütünüyle işe yaramaz hale gelmesidir. | Soy ve devamlılık kesintisi. |
| [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) | Zıt | Tamamlanma ve kemal | [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) bir şeyin eksiksiz kemale ermesi ve amacına ulaşması iken; تبب hedefe varmadan kesilip boşa çıkmasıdır. | Bütünleşme ve olgunlaşma. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تبب | Kesilme, kuruma, helak, boşa çıkma | Gücün tükenmesi, eylemin hedefsiz ve verimsiz kalarak iflas etmesi. | Kesin |
| Latince | perire, deficere | Helak olmak, gücü tükenmek, boşa çıkmak | «Deficere» yetersiz kalıp işlevini yitirmeyi, «perire» ise helak olup gitmeyi karşılar; kuruma nüansını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | perish, come to nought, wither | Yok olmak, boşa çıkmak, körelmek/kurumak | «Come to nought» hilenin ve planın boşa çıkmasını, «wither» uzvun ve gücün kuruyup körelmesini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | zugrunde gehen, zunichtewerden | Helak olmak, boşa çıkmak, mahvolmak | Bir çabanın veya yapının tamamen hükümsüz kalıp iflasa uğramasını aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | périr, être anéanti, avorter | Helak olmak, yok olmak, akim kalmak | «Avorter» tasarının neticesiz kalıp dumura uğramasını, «périr» ise mahvoluşu niteler. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبَّتْ / وَتَبَّ | Uzvun güçten düşüp çolaklaşması, kişinin bütünüyle iflas edip helak olması | Düşmanın güç kaynaklarının, eylemlerinin ve şahsının geri dönülmez biçimde çöküşü (Tebbet [111:1](https://lisan.digital/tr/ayet/111:1.md)). |
| تَتْبِيبٍ | Hüsrana uğratmak, işlevsizleştirip yıkıma götürmek | Sahte ilahların ve batıl önderlerin tebaalarına hiçbir fayda sağlamayıp onları sadece helake ve çöküşe sevk etmesi (Hûd [11:101](https://lisan.digital/tr/ayet/11:101.md)). |
| تَبَابٍ | Hilenin ve düzenin boşa çıkması, akim kalması | Firavun'un kurduğu tuzağın ve siyasi planın hedefine ulaşamayarak işlevsizleşip çökmesi (Mü'min [40:37](https://lisan.digital/tr/ayet/40:37.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve tehdidin (va'd ve vaîd) gerçekleşmesi | Tebbet suresindeki ihbarın gaybî bir kesinlik taşıması ve Ebû Leheb'in küfür üzere helak olmasının kader ve irade bağlamında ele alınması. | Düşmanın kaçınılmaz ve mutlak helaki. |
| Fıkıh | Hükümsüzlük ve butlan | Fıkıhta doğrudan teknik terim olmamakla birlikte, boşa çıkan, hukuki sonuç doğurmayan ve batıl olan tasarrufların akıbetiyle anlamsal paralellik taşır. | Hükümsüz ve semeresiz kalma. |
| Tefsir | Hilelerin akıbeti ve beddua sîgaları | تَبَّتْ ifadesinin geçmiş zaman kipiyle gelip kesinleşmiş geleceği bildirmesi (inşâî değil ihbârî anlam) ve Firavun’un hilesinin boşa çıkışı üzerine yoğunlaşılmıştır. | Çabanın hedefine ulaşamaması ve iflas. |
| Hadis | Ebû Leheb hadisesi | Hz. Peygamber’in Safa tepesindeki çağrısına Ebû Leheb’in «تَبّاً لكَ سائرَ اليَوْمِ» diyerek itiraz etmesi üzerine surenin nüzul ortamını belirlemesi. | Beddua, hüsran ve reddediş ifadesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk mücadelesi | İlahî iradeye karşı yürütülen çabanın mutlak işlevsizliği | Şirkin ve batıl güçlerin ürettiği her iddianın ontolojik olarak çökertilmesi. | Hakikate direnen hiçbir güç veya uzuv varlığını ve etkinliğini sürdüremez. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık örgüsü | Batıl metodolojinin akim kalması | Çürük öncüller üzerine kurulan teorilerin sonuçsuzluğa ve boşa çıkmaya mahkûm oluşu. | Gerçeklikle uyuşmayan bilgi tasarımları tükenmeye ve hükümsüz kalmaya mahkûmdur. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve tahakküm yapıları | Mütekebbir iktidarların tuzaklarının boşa çıkması | Firavun ve Ebû Leheb örneklerinde olduğu gibi siyasal komplonun imhası. | Siyasi hileler ve güce dayalı tahakküm, yapısal iflasla (tebâb) dağılır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye yönetimi | Sermayenin ve kazanımın atıl hale gelmesi | Haksız kazancın ve sermayenin sahibini felaketten kurtaramaması, iflas. | Kazanılan servet (ما كسب), eylemin boşa çıkmasını ve çöküşü engelleyemez. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik çöküş ve sönümlenme | Fiziksel bir sistemde enerjinin artık iş yapamaz hale gelmesi (maksimum entropi) veya bir devrenin açık devre haline gelerek akımı bütünüyle kesmesi gibi, sistemin işlevini yitirip durması durumudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal disfonksiyon ve yapısal iflas | Sosyoloji ve iktisatta bir kurumun ya da çıkar grubunun meşruiyetini ve iş görme yetisini kaybederek tasfiye olması, eylemlerinin toplumsal çıktısız kalmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece düşmana yöneltilmiş bir öfke nidası veya alelade bir sözlü beddua («kahrolsun») seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, sadece bir temenni değil; hakkın karşısında duran failin iktidar aygıtlarının, elinin (gücünün/eyleminin), servetinin ve tasarılarının ontolojik ve fiilî olarak iş göremez hale gelip kurumasını ve çöküşünü bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin tarihsel bir şahsın şahsına edilmiş duygusal bir kargış gibi algılanmasına yol açar; oysa kök, hakka karşı kurulan her türlü sosyo-politik tuzağın ve gücün sistemik çöküş yasasını beyan etmektedir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'da bâtılın akıbeti anlatılırken kullanılan en radikal kavramlardan biridir; inkârcı gücün yalnızca ahlaken değil, fiilen ve fonksiyonel olarak iflas edeceğini bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mütekebbir liderlerin siyasi hilelerini anlatan kıssalarda (Mü'min [40:37](https://lisan.digital/tr/ayet/40:37.md)), sahte kurtarıcıların tebaalarını hüsrana sürükleyişinde (Hûd [11:101](https://lisan.digital/tr/ayet/11:101.md)) ve Peygamber'e fiili savaş açan güç odaklarının akıbetinde (Tebbet [111:1](https://lisan.digital/tr/ayet/111:1.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin veya hilekârların kurdukları düzenlerin sürdürülebilir olduğu zannını ortadan kaldırır; hilenin doğası gereği kendi kendini tüketip işlevsizleşmeye (tebâb) mahkûm olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir organın kuruyup çolaklaşması, tutma ve yapma kabiliyetini yitirmesi, bağın kopup gücün tükenmesi.
- Soyut anlam: Bir planın, hilenin veya eylemin hedeflenen neticeyi vermekten tamamen mahrum kalarak geri dönülmez biçimde iflas etmesi, helak olması.
- Sistematik karşılık: İlahî nizama ve hakikate aykırı biçimde üretilen güç ve tuzak modellerinin, kendi iç çelişkileri ve meşruiyetsizlikleri sebebiyle sıfır işlev noktasına gerileyerek tasfiyeye uğraması.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to T} P(t) \cdot E(t) = 0 \quad \text{iken} \quad \Delta S > 0 \implies \Psi(A) \to \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P(t)$ zaman içindeki eylem potansiyelini, $E(t)$ bu eylemin hedefe ulaşma etkinliğini temsil eder. Süreç nihai sınıra ($T$) ulaştığında bu çarpım sıfıra iner; içsel düzensizlik ve bozulma ($\Delta S$) artarken failin ya da sistemin tasarladığı hedef kümesi ($\Psi(A)$) boş kümeye ($\emptyset$) dönüşür, yani tamamen işlevsizleşip yok olur.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/11:101.md) — تَتْبِيبٍ

وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ

Meal (IK): Onlara, Biz zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbının emri gelince de Allah’ı bırakıp taptıkları ilahları kendilerine bir fayda vermedi. Kayıplarını artırmaktan başka bir şeye yaramadı.

### [Mü'min 40:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/40:37.md) — تَبَابٍ

أَسْبَابَ السَّمَوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ

Meal (IK): Göklerin yollarına. Musa’nın tanrısını görürüm. Doğrusu ben, onu yalancı sanıyorum. Böylece yaptığı kötü iş Firavun’a güzel gösterildi de doğru yoldan alıkonuldu. Firavun’un düzeni elbette boşa gidecekti.

### [Tebbet 111:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/ayet/111:1.md) — تَبَّتْ · وَتَبَّ

تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ

Meal (IK): İki eli kurusun Ebu Leheb’in ve yok olsun.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kebab kızartılmış et demektir. Kef t’ ye dönüşmüş ve ıslak bir şeyi kurutmak veya yaşlı bir şeyin kuruması anlamındadır. El için çolaklaşmak, iş yapamaz hale gelmek demektir.
Tebab, pişirilmiş et parçaları demektir. “Te” ve “Ke” mahreçleri birbirine yakın süreksiz yumuşak harflerdir. Arapça’da aralarında başka harf yoktur. “Sen” anlamına gelen te ve ke Arapça’da kullanılmaktadır. Tebbe kelimesi “elin çolaklaşması, işe yaramaz hale gelmesi” anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والباء
ب ت، ت ب يستعملان
بت:
البَتُّ من الطَّيالِسة يُسَمَّى الساج، مُرَبَّع غليظ، لونه أخضَرُ والجميع البُتُوتُ.
والبَتُّ: القطع المُستَأصِلُ، يقال: بَتَتُّ الحَبلَ فانْبَتَّ أي قطعتُه.
وتقول: أعطيتُه هذه القُطَيعة بَتاً بَتلاً.
والبَتَّةُ اشتِقاقُها من القَطع، غير أنه مستعمل في كل أمرٍ لا رجعةَ فيه ولا التِواء.
وأَبَتَّ فلانٌ طلاقَ فلانة، أي طلَقها طَلاقاً باتّاً. والمُجاوز منه الابتات في كلِّ شيءٍ من هذا.
ورجل أحمقُ باتٌّ: شديد الحُمْق.
وانقَطَعَ فلانٌ عن فلانٍ فانْبَتَّ وانْقَبَضَ.
وانبَتَّ حَبْلُه عنه أي انقطع وِصاله وانقَبَضَ، أنشدَ:
فحَلَّ في جُشَمٍ وانبَتَّ مُنقَبضـاً		بحَبلِه من ذوي العِزِّ الغَطاريف
وفي الحديث انه -عليه السلام- كَتَبَ لحارثةَ بنِ قَطَنٍ ومَن بدُومَة الجَنْدَل من كَلْب: أَن لنا الضاحية من البَعل ولكم الضامِنة من النَّخل، ولا يُؤْخَذُ منكم عُشرُ البَتاتِ.
والبَتاتُ يعني مَتاع البيت.
وفي الحديث: أن المُنبَتَّ لا أرضاً قَطَعَ ولا ظهْراً أبْقَى"، فالمُنْبَتُّ الذي عَطِبَ ظهرُه وبقي مُنْقَطَعِاً به.
والبَتات: الزّادِ بَتَّتَه أهلهُ أي زَوَّدوه تَبْتيتاً، وتَبَتَّتنا أي تَزَوَّدْنا.
تب:
التَّبُّ الخَسارُ، وتَبّأ به، نُصِبَ لأنه مصدرٌ محمول على فِعْله كما تقول: سقياً لفلان، معناه: سُقِيَ فلانٌ سقياً، وتَبَّ يَتِبُّ تَباباً وتَبّاً، ونم يُجمَع اسماً مسنداً إلى ما قبلَه.
وتَبَبْتُ القومَ أي قلت لهم: تَبّاً لكم. وتَبّاً لفلان تَتْبيباً، ويقال: تَبّاً لفلان تبيباً، والتَبابُ الهلاك، قال:
أرَى طولَ الحياة وإن تأتَّى		تُصِّيرُه الدُّهورُ إلى تَبابِ
واستَتَبَّ له الأمرُ أي تَهيَّأَ.
ورجل تابٌّ أي ضعف، وجمعه أَتبابٌ.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الباء**
**ب ت**، **ت ب** kullanılırlar.
**بت**:
**البَتُّ** **الطَّيالِسة**’den **الساج** diye adlandırılır; kare, kalın; rengi yeşildir; hepsi **البُتُوتُ**’tur.
Ve **البَتُّ**: kökünden kesip çıkaran kesmedir; denir ki: **بَتَتُّ الحَبلَ** da **فانْبَتَّ**; yani onu kestim.
Ve dersin: Ona bu **القُطَيعة**’yi **بَتاً بَتلاً** verdim.
Ve **البَتَّةُ**’nin türetimi kesmeden gelir; ancak o, içinde geri dönüş ve eğrilik olmayan her işte kullanılır.
Ve falan kimse falanca kadının boşamasını **أَبَتَّ** etti; yani onu kesin bir boşamayla boşadı. Bunun aşırısı, bunun gibi her şeyde **الابتات**’tır.
Ve ahmak bir adam **باتٌّ**: ahmaklığı şiddetli.
Ve falan kimse falan kimseden kesildi de **فانْبَتَّ** ve **انْقَبَضَ**.
Ve onun ipi ondan **انبَتَّ**; yani onunla bağı koptu ve **انقَبَضَ**; şu beyit okunmuştur:
فحَلَّ في جُشَمٍ وانبَتَّ مُنقَبضـاً		بحَبلِه من ذوي العِزِّ الغَطاريف
Ve hadiste, onun -aleyhisselâm- **كَلْب**’den **دُومَة الجَنْدَل**’de bulunan **حارثةَ بنِ قَطَنٍ**’a ve (onunla birlikte olanlara) yazdığı (şudur): Bizim için **البَعل**’den açıkta olan (kısım), sizin için **النَّخل**’den korunan (kısım) vardır; sizden **البَتاتِ**’ın onda biri alınmaz.
Ve **البَتاتُ**, yani ev eşyasıdır.
Ve hadiste: “Şüphesiz **المُنبَتَّ** ne bir yer kateder ne de bir sırt bırakır (sağ bırakır)”; işte **المُنْبَتُّ**, sırtı sakatlanmış ve onunla kesik kalmış olandır.
Ve **البَتات**: azıktır; ailesi ona **بَتَّتَه**; yani onu **تَبْتيتاً** azıklandırdılar; ve **تَبَتَّتنا**; yani azıklandık.

**تب**:
**التَّبُّ** ziyan/zarardır; ve onunla **تَبّأ** etti; (kelime) mansub kılındı; çünkü o, “Falan için **سقياً**” dediğin gibi, fiiline hamledilmiş bir mastardır; manası: Falan **سُقِيَ** edildi, bir **سقياً** (ile); ve **تَبَّ يَتِبُّ** **تَباباً** ve **تَبّاً**; ve (bu) kendisinden önce olana isnad edilmiş bir isim olarak cem‘ edilmez.
Ve **تَبَبْتُ القومَ**; yani onlara: **تَبّاً لكم** dedim. Ve falan için **تَبّاً** (demek) **تَتْبيباً**dır; ve denir ki: falan için **تَبّاً** (demek) **تبيباً**dır; ve **التَبابُ** helâktir; dedi ki:
أرَى طولَ الحياة وإن تأتَّى		تُصِّيرُه الدُّهورُ إلى تَبابِ
Ve iş ona **استَتَبَّ** oldu; yani hazır hâle geldi.
Ve **تابٌّ** bir adam; yani zayıf; onun çoğulu **أَتبابٌ**’dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَبابُ: الخُسْرانُ والهَلاكُ. تقول منه: تَبَّ تَباباً، وتَبَّتْ يداهُ. وتقول: تَبَّاً لفلانٍ، تَنْصِبُهُ على المصدر بإضمار فِعْلٍ، أي ألْزَمَهُ الله هلاكاً وخُسراناً. وتَبَّبوهُمْ تَتْبيباً، أي أهْلَكوهُمْ. واسْتَتَبَّ الأمْرُ، تَهَيَّأَ واستقامَ.

##### Türkçe

**التَبابُ**: ziyan ve helâk. Ondan şöyle dersin: تَبَّ تَباباً, ve **تَبَّتْ يداهُ**. Ve dersin: **تَبَّاً** falan kimseye; onu, gizli bir fiil takdiriyle masdar üzerine nasb edersin; yani: Allah ona helâk ve ziyanı lâzım kıldı. Ve **تَبَّبوهُمْ** **تَتْبيباً**, yani: onları helâk ettiler. Ve **اسْتَتَبَّ الأمْرُ**, hazır oldu ve düzgünleşti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ب ب
أوسعه سباً وأسمعه تباً‏.‏
وتبب القوم‏:‏ دعا عليهم بالتب ‏"‏ وما زادوهم غير تتبيب ‏"‏‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ تـب الرجـل إذا شـاخ وكنـت شابـاً فصـرت تابـاً شبـه فقد الشباب بالتباب‏.‏
وأشابة أنت أم تابة واستتب الطريق‏:‏ ذل وانقاد كما يقال‏:‏ طريق معبد‏.‏
واستتب له الأمر‏.‏
ويجوز أن يقال للاستقامة والتمام‏:‏ الاستتباب أي طلب التباب لأن التباب يتبع التمام‏.‏
قال‏:‏ أودى السرى بقتاله ومراسه شهـراً مـوارد مستتب معمل يريد الطريق‏.‏

##### Türkçe

ت ب ب
Ona sövmeyi daha geniş yaptı ve ona **تباً**’ı işittirdi.
Ve **تبب القوم**: onlara **التب** ile beddua etti: “Ve onlara **تتبيب**’den başkasını artırmadılar.”
Ve mecazdan: **تب الرجل**; eğer yaşlandı ve sen genç idin de **تاباً** oldun; gençliğin yitmesini **التباب**a benzetti.
Ve **أشابة** sen misin yoksa **تابة** mi? Ve **استتب الطريق**: zelil oldu ve boyun eğdi; nitekim denilir: **طريق معبد**.
Ve **استتب له الأمر**.
Ve doğruluk ve tamamlık için denilmesi caizdir: **الاستتباب**; yani **التباب**ı talep etmek; çünkü **التباب** tamamlığı izler.
Dedi: Gece yürüyüşü, onun çarpışması ve talimiyle helâk etti; bir ay (boyunca), kaynaklar: **مستتب** **معمل**; yolu kasteder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّبُّ: الخَسارُ. والتَّبابُ: الخُسْرانُ والهَلاكُ. وتَبّاً  له، على الدُّعاءِ، نُصِبَ لأَنه مصدر محمول على فِعْلِه، كما تقول سَقْياً لفلان، معناه سُقِيَ فلان سَقْياً، ولم يجعل اسماً مُسْنَداً إِلى ما قبله. وتَبّاً تَبيباً، على الـمُبالَغَةِ. وتَبَّ تَباباً وتَبَّبَه: قال له تَبّاً، كما يقال جَدَّعَه وعَقَّره. تقول تَبّاً لفلان، ونصبه على المصدر باضمار فعل، أَي أَلْزَمه اللّهُ خُسْراناً وهَلاكاً. وتَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً: خَسِرتَا. قال ابن دريد: وكأَنَّ التَّبَّ الـمَصْدرُ، والتَّباب الاسْمُ. وتَبَّتْ يَداهُ: خَسِرتا. وفي التنزيل العزيز: تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ أي ضَلَّتا وخَسِرَتا. وقال الراجز: أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقةٍ لم تُسْتَقَلْ،
تَبَّتْ يدا صافِقِها، ماذا فَعَلْ
وهذا مَثَلٌ قِيل في مُشْتَري الفَسْوِ.
والتَّبَبُ والتَّبابُ والتَّتْبِيبُ: الهَلاكُ. وفي حديث أَبي لَهَبٍ: تَبّاً لكَ سائرَ اليَوْمِ، أَلِهذا جَمَعْتَنا. التَّبُّ: الهَلاكُ. وتَتَّبُوهم تَتْبِيباً أَي أَهْلَكُوهم.
والتَّتْبِيبُ: النَّقْصُ والخَسارُ. وفي التنزيل العزيز: وما زادُوهم غير تَتْبِيبٍ؛ قال أَهل التفسير: ما زادُوهم غير تَخْسِير. ومنه قوله تعالى: وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في تَبابٍ؛ أَي ما كَيْدُه إِلا في خُسْرانٍ.وتَبَّ إِذا قَطَعَ. والتابُّ: الكبير من الرجال، والأُنثى تابَّةٌ. والتَّابُّ: الضعِيفُ، والجمْع أَتْبابٌ، هذلية نادرة. واسْتَتَبَّ الأَمرُ: تَهَيَّأً واسْتَوَى. واسْتَتَبَّ أَمْرُ فلان إِذا اطَّرَد واسْتَقامَ وتَبَيَّنَ، وأَصل هذا من الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ، وهو الذي خَدَّ فيه السَّيَّارةُ خُدُوداً وشَرَكاً، فوَضَح واسْتَبانَ لمن يَسْلُكه، كأَنه تُبِّبَ من كثرة الوطءِ، وقُشِرَ وَجْهُه، فصار مَلْحُوباً بَيِّناً من جَماعةِ ما حَوالَيْهِ من الأَرض، فَشُبِّهَ الأَمرُ الواضِحُ البَيِّنُ الـمُسْتَقِيمُ به. وأَنشد المازِنيُّ في الـمَعَاني: ومَطِيَّةٍ، مَلَثَ الظَّلامِ، بَعَثْتُه *  يَشْكُو الكَلالَ إِليَّ، دامي الأَظْلَلِ أَوْدَى السُّرَى بِقِتالِه ومِراحِه،  * شَهْراً، نَواحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ نَهْجٍ، كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَه، *  ضاحِي الـمَوارِدِ، كالحَصِيرِ الـمُرْمَلِ نَصَبَ نَواحِيَ لأَنه جَعَلَه ظَرْفاً. أَراد: في نواحي طَرِيقٍ مُسْتَتِبٍّ. شَبَّه ما في هذا الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ مِنَ الشَّرَكِ والطُّرُقاتِ بآثار السِّنِّ، وهو الحَديدُ الذي يُحْرَثُ به الأَرضُ. وقال آخر في مثله: أَنْضَيْتُها من ضُحاها، أَو عَشِيَّتِها،  * في مُسْتَتِبٍّ، يَشُقُّ البِيدَ والأُكُما أَي في طَرِيقٍ ذي خُدُودٍ، أَي شُقُوق مَوْطُوءٍ بَيِّنٍ. وفي حديث الدعاءِ: حتى اسْتَتَبَّ له ما حاوَلَ في أَعْدائِكَ أَي اسْتقامَ واسْتَمَرَّ. والتَّبِّيُّ والتِّبِّيُّ: ضَرْبٌ من التمر، وهو بالبحرين كالشّهْرِيزِ بالبَصْرة. قال أَبو حنيفة: وهو الغالبُ على تمرهم، يعني أَهلَ البَحْرَيْنِ. وفي التهذيب: رَدِيءٌ يَأْكُله سُقَّاطُ الناسِ. قال الشاعر: وأَعْظَمَ بَطْناً، تَحْتَ دِرْعٍ، تَخالُه،  * إِذا حُشِيَ التَّبِّيَّ، زِقّاً مُقَيَّرا وحِمارٌ تابُّ الظَّهْرِ إِذا دَبِرَ. وجَمَلٌ تابٌّ: كذلك. ومن أَمثالهم: مَلَكَ عَبْدٌ عَبْداً، فأَوْلاهُ تَبّاً. يقول: لم يَكُنْ له مِلْكٌ فلما مَلَكَ هانَ عليه ما مَلَكَ. وتَبْتَبَ إِذا شاخَ.

##### Türkçe

**التَّبُّ**: ziyan. Ve **التَّبابُ**: hüsran ve helâk. Ve “**تَبّاً** له”, dua üzere; fiiline hamledilmiş bir mastar olduğu için nasb edilmiştir; nitekim “سَقْياً لفلان” dersin; mânâsı: “سُقِيَ فلان سَقْياً” (falanca sulandı, sulanma ile); ve onu, kendinden öncekine isnad edilmiş bir isim kılmadı. Ve “**تَبّاً تَبيباً**”, mübalağa üzere. Ve **تَبَّ تَباباً** ve **تَبَّبَه**: ona “**تَبّاً**” dedi; nitekim “جَدَّعَه” ve “عَقَّره” denildiği gibi. “**تَبّاً** لفلان” dersin; bir fiil gizleyerek mastar üzere nasb edersin; yani: Allah onu hüsran ve helâke ilzam etti.

“**تَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً**”: ikisi ziyana uğradı. İbn Düreyd dedi: Sanki **التَّبَّ** mastardır, **التَّباب** ise isimdir. “**تَبَّتْ يَداهُ**”: ikisi ziyana uğradı. Aziz tenzilde: “**تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ**” yani: ikisi saptı ve ziyana uğradı. Recez söyleyen dedi:
أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقةٍ لم تُسْتَقَلْ،
تَبَّتْ يدا صافِقِها، ماذا فَعَلْ
Ve bu, “**الفَسْوِ**” satın alan hakkında söylenmiş bir meseldir.

Ve **التَّبَبُ** ve **التَّبابُ** ve **التَّتْبِيبُ**: helâk. Ebû Leheb hadîsinde:
“**تَبّاً لكَ** سائرَ اليَوْمِ، أَلِهذا جَمَعْتَنا.”
**التَّبُّ**: helâk.

Ve “**تَتَّبُوهم تَتْبِيباً**” yani: onları helâk ettiler.

Ve **التَّتْبِيبُ**: eksiltme ve ziyan. Aziz tenzilde: “وما زادُوهم غير **تَتْبِيبٍ**”; tefsir ehli dedi: onları, ziyan ettirmeden başka bir şey artırmadılar. Ondandır O’nun sözü (yüce): “وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في **تَبابٍ**”; yani onun tuzağı ancak hüsrandadır. Ve **تَبَّ**: kestiği zaman.

Ve **التابُّ**: erkeklerden büyük olan; dişisi **تابَّةٌ**. Ve **التَّابُّ**: zayıf; cem‘i **أَتْبابٌ**; nadir bir Huzeylî (kullanım).

Ve “**اسْتَتَبَّ الأَمرُ**”: hazır oldu ve düzleşti. Ve “**اسْتَتَبَّ أَمْرُ** فلان” (falancanın işi) düzgünce yürüdüğü, doğrulduğu ve belirginleştiği zaman; bunun aslı **الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ**’dendir; o, üzerinde yolcuların oluklar ve tuzaklar açtığı yoldur; böylece onu izleyene açık ve belirgin olur; sanki çokça çiğnenmeden dolayı **تُبِّبَ** olmuş ve yüzü soyulmuş da, çevresindeki yerin topluluğundan ayrı, belirgin bir “مَلْحُوباً” olmuş gibidir; böylece açık, belirgin, dosdoğru iş ona benzetilmiştir. Mâzinî mânâlar hakkında inşad etti:
ومَطِيَّةٍ، مَلَثَ الظَّلامِ، بَعَثْتُه *  يَشْكُو الكَلالَ إِليَّ، دامي الأَظْلَلِ
أَوْدَى السُّرَى بِقِتالِه ومِراحِه،  * شَهْراً، نَواحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ
نَهْجٍ، كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَه، *  ضاحِي الـمَوارِدِ، كالحَصِيرِ الـمُرْمَلِ
“نَواحِيَ”yı nasb etti; çünkü onu zarf kıldı. Muradı: **طَرِيقٍ مُسْتَتِبٍّ**’in nâhiyelerinde. Bu **الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ**’deki **الشَّرَكِ** ve **الطُّرُقاتِ**’ı, **السِّنِّ**’in izlerine benzetti; o, yerin onunla sürüldüğü demirdir. Bir başkası onun benzeri hakkında dedi:
أَنْضَيْتُها من ضُحاها، أَو عَشِيَّتِها،  * في مُسْتَتِبٍّ، يَشُقُّ البِيدَ والأُكُما
Yani: oluklar sahibi bir yolda; yani: çiğnenmiş, belirgin bir yarıklar (yol)da. Dua hadîsinde: “حتى **اسْتَتَبَّ** له ما حاوَلَ في أَعْدائِكَ” yani: doğruldu ve sürdü.

Ve **التَّبِّيُّ** ve **التِّبِّيُّ**: hurmadan bir tür; Bahreyn’de, Basra’daki **الشّهْرِيزِ** gibidir. Ebû Hanîfe dedi: O, onların hurmasına galip olandır; yani Bahreyn ehlinin. Tehzîb’de: kötü; halkın döküntüleri onu yer. Şair dedi:
وأَعْظَمَ بَطْناً، تَحْتَ دِرْعٍ، تَخالُه،  * إِذا حُشِيَ التَّبِّيَّ، زِقّاً مُقَيَّرا

Ve “حِمارٌ **تابُّ الظَّهْرِ**” sırtı yara olduğu zaman. Ve “جَمَلٌ **تابٌّ**”: aynı şekilde. Onların mesellerindendir: “مَلَكَ عَبْدٌ عَبْداً، فأَوْلاهُ **تَبّاً**.” Der ki: onun mülkü yoktu; mülk edince, mülk ettiği şey ona kolay geldi (önemsizleşti).

Ve **تَبْتَبَ**: ihtiyarladığı zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ب ب * * التَّبَابُ * بالفتح الخسران والهلاك تقول منه * تَبَبْتَ * يا رجل تتب بالكسر تبابا و * تَبّتْ * يداه و * تَبّاً * له منصوب على المصدر بإضمار فعل أي ألزمه الله هلاكا وخسرانا و * اسْتَتَبَّ * الأمر تهيأ واستقام

##### Türkçe

* ت ب ب * * **التَّبَابُ** * fetha ile: ziyan ve helâk; ondan şöyle dersin: **تَبَبْتَ** ey adam; kesra ile تتب, **تَبَابا** olarak; ve **تَبّتْ** onun iki eli; ve **تَبّاً** ona: fiil hazfedilerek masdar üzerine mansubdur; yani: Allah ona helâk ve ziyanı lâzım kıldı; ve **اسْتَتَبَّ** iş: hazır oldu ve düzgünleşti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التب: الخسار والتبب محركة والتباب كسحاب والتبيب كأمير: الهلاك والخسران، والتتبيب تفعيل: النقص والخسار المؤدي للهلاك، كذا قيده ابن الأثير، وفي التنزيل العزيز،  وما زادوهم غير تتبيب  قال أهل التفسير: غير تخسير، ومنه قوله تعالى:  وما كيد فرعون إلا في تباب  أي في خسران.

  وتبا له على الدعاء، نصب لأنه مصدر محمول على فعله، كما تقول: سقيا لفلان، معناه سقي فلان سقيا، ولم يجعل اسما مسندا إلى ما قبله وتبا تبيبا، مبالغة وتب تبابا، وتببه: قال له ذلك أي تبا، كما يقال جدعه وعقره تقول: تبا لفلان، ونصبه على المصدر بإضمار فعل أي ألزمه الله خسرانا وهلاكا، وتببوهم تتبيبا: أهلكوهم. وتبب فلانا: أهلكه.
 وفي التنزيل العزيز  تبت يدا أبي لهب يقال تبت يداه أي ضلتا وخسرتا قال الراجز:
  أخسر بها من صفقة لم تستقل تبت يدا صافقها ماذا فعل ونقل شيخنا عن المصباح: تبت يده تتب، بالكسر: خسرت، كناية عن الهلاك، وهو ظاهر في المجاز كما صرح به الزمخشري وغيره من الأئمة.
 والتاب بتشديد الموحدة: الكبير من الرجال والأنثى: تابة، عن أبي زيد. وفي الأساس: ومن المجاز: تب الرجل: شاخ، وكنت شابا فصرت تابا، شبه فقد الشباب بالتباب، وشابة أم تابة وقيل: التاب: الرجل الضعيف، والتاب أيضا: الجمل، والحمار قد دبر، بالكسر، ظهرهما يقال: حمار تاب وجمل تاب ج أتباب، هذلية نادرة.
 وتب الشيء: قطعه وتب إذا قطع و منه التبوب كالتنور وضبطه الصاغاني كصبور: المهلكة يقال: وقعوا في تبوب منكرة أي مهلكة. والتبوب كتنور: ما انطوت عليه الأضلاع كالصدر والقلب، نقله الصاغاني.
 قلت: والصحيح في المعنى الأخير أنه البتوت: بالتاءين آخره، وقد تصحف عليه، وقلده المصنف.
 واستتب الأمر: تهيأ واستوى، واستتب أمر فلان، إذا اطرد واستقام وتبين، وأصل هذا من الطريق المستتب، وهو الذي خد فيه السيارة أخدودا فوضح واستبان لمن يسلكه، كأنه تبب بكثرة الوطء وقشر وجهه فصار ملحوبا بينا من جماعة ما حواليه من الأرض، فشبه الأمر الواضح البين المستقيم به، وأنشد المازني في المعاني:
  ومطية ملث الظـلام بـعـثـتـه                      يشكو الكلال إلي دامي الأظلـل
  أودى السرى بقتالـه ومـراحـه                      شهرا نواحي مستتب مـعـمـل
  نهج كأن حرث النبيط عـلـونـه                      ضاحي الموارد كالحصير المرمل نصب نواحي لأنه جعله ظرفا، أراد في نواحي طريق مستتب، شبه ما في هذا الطريق المستتب من الشرك والطرقات بآثار السن، وهو الحديد الذي تحرث به الأرض، وقال آخر في مثله:
  أنصبتها من ضحاها أو عشيتهافي مستتب يشق البيد والأكما
  أي في طريق ذي خدود أي شقوق موطوء بين، وفي حديث الدعاء حتى استتب له ما حاول في أعدائك أي استقام واستمر، كل هذا في لسان العرب. ومقتضى كلامه أنه من المجاز، وهكذا صرح به الزمخشري في الأساس، والمؤلف أعرض عن ذكر الاستتباب وترك ما اشتد إليه الاحتياج لأولي الألباب، وأشار شيخنا، إلى نبذة منه من غير تفصيل، ناقلا عن ابن فارس وابن الأثير، وفيما ذكرنا مقنع للحاذق البصير، ويفهم من تقرير الشريشي شارح المقامات عند قول الحريري في الدينارية: كم آمر به استتبت إمرته، أي استتمت، الميم بدل الباء وأن نفي النفي إثبات.
 والتبة بالكسر وتشديد الموحدة: الحالة الشديدة: وفي التكملة: يقال: هو بتبة أي حال شديدة.
 ويقال: أتب الله قوته أي أضعفها وهو مجاز.
 وتبتب، كدحرج: شاخ مثل تب، نقله الصاغاني، وهو مجاز.
 والتبي بالفتح ويكسر: تمر بالبحرين كالشهريز بالبصرة، وهو بالكسر، وقال أبو حنيفة: وهو الغالب على تمرهم، يعني أهل البحرين وفي التهذيب: رديء يأكله سقاط الناس، قال الجعدي:
  وأعرض بطنا عند درع تخاله                      إذا حشي التبي زقا مقـيرا

##### Türkçe

**التب**: ziyan; ve **التبب** harekeli; ve **التباب** **سحاب** gibi; ve **التبيب** **أمير** gibi: helâk ve hüsran; ve **التتبيب** (tef‘îl): helâke götüren eksilme ve ziyan; İbnü’l-Esîr onu böyle kayıtladı; ve Aziz Tenzîl’de: **وما زادوهم غير تتبيب**; tefsir ehli dedi ki: “ancak ziyan ettirme”; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **وما كيد فرعون إلا في تباب** yani ziyan içinde.

Ve “**وتبا له**” dua üzerinde; mansuptur, çünkü fiiline hamledilmiş bir masdardır; senin “**سقيا لفلان**” demen gibi; manası: “falana bir sulama sulandı”; ve onu kendinden öncekine isnad edilmiş bir isim kılmadı; ve “**وتبا تبيبا**”, mübalağa; ve “**وتب تبابا**”; ve “**تببه**”: ona bunu söyledi, yani “**تبا**”; “**جدعه**” ve “**عقره**” denildiği gibi; “**تبا لفلان**” dersin; ve onu, gizli bir fiil takdiriyle masdar üzerine nasb edersin; yani: “Allah ona ziyan ve helâkı ilzam etti”; ve “**تببوهم تتبيبا**”: onları helâk ettiler. Ve “**تبب فلانا**”: onu helâk etti.

Ve Aziz Tenzîl’de: **تبت يدا أبي لهب**; denilir: “**تبت يداه**” yani ikisi saptı ve ziyana uğradı; râciz dedi ki:
أخسر بها من صفقة لم تستقل تبت يدا صافقها ماذا فعل
Şeyhimiz **المصباح**’tan nakletti: “**تبت يده تتب**”, kesre ile: ziyana uğradı; helâkten kinayedir; ve bu, mecazda zahirdir; Zemahşerî ve imamların başkaları bunu açıkça belirttiği gibi.

Ve **التاب** (muvahhade şeddeli): erkeklerden büyüğü; dişisi: **تابة**; Ebû Zeyd’den. Ve **الأساس**’ta: ve mecazdandır: “**تب الرجل**”: yaşlandı; “genç idim, sonra **تابا** oldum”; gençliğin kaybını **التباب**’a benzetti; ve “**شابة أم تابة**”; ve denildi: **التاب**: zayıf adam; ve **التاب** ayrıca: deve ve eşek; “**دبر**” (kesre ile): ikisinin sırtı; denilir: “**حمار تاب**” ve “**جمل تاب**”; çoğulu: **أتباب**; Hüzeylî, nadirdir.

Ve “**تب الشيء**”: onu kesti; ve “**تب**” kesince; ve ondan **التبوب** **التنور** gibi; Sâgânî onu **صبور** gibi ضبط etti: helâk yeri; denilir: “**وقعوا في تبوب منكرة**” yani bilinmedik bir helâk yerine düştüler. Ve **التبوب** **تنور** gibi: kaburgaların içine aldığı şey; göğüs ve kalp gibi; Sâgânî onu nakletti.

Dedim ki: son manada sahih olan, sonunda iki **التاء** ile **البتوت**’tur; onda tashîf yapılmış olabilir; musannif de onu taklit etti.

Ve “**استتب الأمر**”: hazır oldu ve düzeldi; ve “**استتب أمر فلان**”, eğer düzenli gider, doğrulur ve belirginleşirse; bunun aslı **الطريق المستتب**’dendir; o, üzerinde yolcuların bir hendek açtığı yoldur; böylece, onu izleyene açık ve belirgin olur; sanki çokça ayak basmakla **تبب** oldu ve yüzü soyuldu da, çevresindeki yerden ayrı, belirgin bir aşınmışlık hâline geldi; böylece açık, belirgin, düzgün işi ona benzetti; ve Mâzenî “el-me‘ânî”de inşad etti:
ومطية ملث الظـلام بـعـثـتـه                      يشكو الكلال إلي دامي الأظلـل
أودى السرى بقتالـه ومـراحـه                      شهرا نواحي مستتب مـعـمـل
نهج كأن حرث النبيط عـلـونـه                      ضاحي الموارد كالحصير المرمل
“**نواحي**”yi mansup kıldı, çünkü onu zarf yaptı; muradı: “**في نواحي طريق مستتب**” (düzgünleşmiş bir yolun çevrelerinde); bu **الطريق المستتب**’teki çatlak ve yolları, toprağın onunla sürüldüğü demir olan **السن**’in izlerine benzetti. Ve bir başkası onun benzerinde dedi ki:
أنصبتها من ضحاها أو عشيتهافي مستتب يشق البيد والأكما
yani, hendekleri olan bir yolda; yani, çiğnenmiş, belirgin yarıklar. Ve dua hadîsinde: “**حتى استتب له ما حاول في أعدائك**” yani düşmanların hakkında giriştiği şey onun için doğruldu ve sürdü; bütün bunlar **لسان العرب**’dadır. Onun sözünün gereği, bunun mecazdan olduğudur; Zemahşerî de **الأساس**’ta böyle açıkça belirtti; müellif **الاستتباب**’ı anmaktan yüz çevirdi ve akıl sahipleri için şiddetle ihtiyaç duyulana terk etti; şeyhimiz, İbn Fâris ve İbnü’l-Esîr’den naklederek, tafsil olmaksızın ondan bir nebzeye işaret etti; ve zikrettiğimiz, mahir basiretli için yeterlidir. Ve Şerîşî’nin, Makâmât şârihi olarak, Harîrî’nin **الدينارية**’daki sözü yanında yaptığı takrirden anlaşılır: “**كم آمر به استتبت إمرته**”, yani tamamlandı; **الميم** **الباء**’nın bedelidir; ve nefyin nefyi isbattır.

Ve **التبة** (kesre ile ve muvahhade şeddeli): şiddetli hâl. Ve **التكملة**’de: denilir: “**هو بتبة**” yani şiddetli bir hâl üzeredir.

Ve denilir: “**أتب الله قوته**” yani onu zayıflattı; ve o mecazdır.

Ve “**تبتب**”, **دحرج** gibi: “**تب**” gibi yaşlandı; Sâgânî onu nakletti; ve o mecazdır.

Ve **التبي** fetha ile, ve kesrelenir: Bahreyn’de hurma; Basra’da **الشهريز** gibi; o kesre iledir. Ebû Hanîfe dedi ki: o, onların hurmalarına galip olandır; yani Bahreyn ehlinin. Ve **التهذيب**’de: kötü; halkın aşağı tabakası onu yer. Câ‘dî dedi ki:
وأعرض بطنا عند درع تخاله                      إذا حشي التبي زقا مقـيرا

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَبَّ
تَبَّ I ,  U ( n. ac. تَبّ 1 ,  تَبَب 4 ,  تَبَاْب 22 ,  تَبِيْب 25 ),
a.  Perished.

b.  Destroyed, caused to perish.

c.  Cut; cut off.

تَبَّبَ
تَبَّبَ II ,
a.  see I (b) .

أَتْبَبَ
أَتْبَبَ IV ,
a.  Weakened, enervated.

اِسْتَتْبَبَ
اِسْتَتْبَبَ X ,
a.  Became weak, feeble.

b.  Was prepared, made ready, arranged ( thing ).

تَبّ
تَبّ 1 ,
a.  Misery, wretchedness.

تِبَّة
تِبَّة 2t ,
a.  see I .

تَاْبِب
تَاْبِب 21 ,
a.  Old, decrepit, weak.

تَبَاْب
تَبَاْب 22 ,
a.  Ruin, destruction; loss.

تَبًّا لَكَ
تَبًّا لَكَ
a.  Woe to thee! Curse thee!

##### Türkçe

تَبَّ
تَبَّ I , U (mastar: **تَبّ** 1 , **تَبَب** 4 , **تَبَاْب** 22 , **تَبِيْب** 25 ),
a. Helâk oldu.

b. Helâk etti, helâke sebep oldu.

c. Kesti; kesti, kopardı.

تَبَّبَ
تَبَّبَ II ,
a. I (b)’ye bak.

أَتْبَبَ
أَتْبَبَ IV ,
a. Zayıflattı, tâkatsiz bıraktı.

اِسْتَتْبَبَ
اِسْتَتْبَبَ X ,
a. Zayıf, güçsüz oldu.

b. Hazırlandı, hazır kılındı, düzenlendi (şey).

تَبّ
تَبّ 1 ,
a. Bedbahtlık, sefillik.

تِبَّة
تِبَّة 2t ,
a. I’e bak.

تَاْبِب
تَاْبِب 21 ,
a. Yaşlı, kocamış, zayıf.

تَبَاْب
تَبَاْب 22 ,
a. Yıkım, helâk; kayıp.

تَبًّا لَكَ
تَبًّا لَكَ
a. Yazıklar olsun sana! Lânet olsun sana!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تبب
تَبَّ - يَتِبُّ - تَبَاب تّبَّبَ - يُتَبِّبُ - تَتْبيْب
تَبَّ - يّتِبُّ + الكائن أو الأمر: يُشَلّ: ينقطع ويتوقف عن الفعل والسير والاستمرار: ينحصر ويزركن ويعلق فلا يستمر ولا يتم ولا يكمل مسيره
تَبَّ - يّتِبُّ + الكائن + عن فعل أو أمر: يتوقف ويُشَل ويعلق فلا يكمل مسيره
﴿تبت يدا أبي لهب وتب﴾: انقطعت وتوقفت وشُلَّت عن الفعل والعمل
تَبَّ - يَتِبُّ + الأمر: ينقطع ويتوقف عن المسير والاستمرار والفلاح والوصول إلى تمامه وثمرته
﴿وما كيد فرعون إلا في تباب﴾
﴿وما زادوهم غير تتبيب﴾
تَبَاب: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " تَبَّ - يَتِبُّ ": الفشل والتوقف وعدم التمام والفلاح
تَبَّبَ - يُتَبِّبُ: على وزن " فـَعـَّلَ" من "  " تَبَّ - يَتِبُّ ": يجعله " يَتِبُّ ": يجعله ينتهي إلىالفشل وعدم التمام والفلاح
تَتْبيْب: اسم فعل " تّبَّبَ - يُتَبِّبُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف التام للفعل عن العمل والاستمرار فيه" ، وهي:
تَبَّ - يّتِبُّ، قَلَعَ - يَقْلَعُ، سَكَتَ - يَسكُتُ، أبَلَ - يَأبِلُ، صَامَ - يَصُوْمُ، عَطَل - يَعْطَلُ
تَبَّ - يّتبُّ
﴿تبت يدا أبي لهب وتب (1)﴾ المسد
تباب
﴿أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾ غافر
تتبيب
	﴿وما ظلمناهم ولكن ظلموا أنفسهم فما أغنت عنهم آلهتهم التي يدعون من دون الله من شيء لما جاء أمر ربك وما زادوهم غير تتبيب(101)﴾ هود
جاء في التفسير : تتبيب : خسران وضياع ، تباب : خسران وضياع ، تب : خسرت - خابت - ضلت - هلكت
مختار الصحاح
● [تبب] ت ب ب: التَّبَابُ بالفتح الخسران والهلاك تقول منه تَبَبْتَ يا رجل تتب بالكسر تبابا و تَبّتْ يداه و تَبّاً له منصوب على المصدر بإضمار فعل أي ألزمه الله هلاكا وخسرانا و اسْتَتَبَّ الأمر تهيأ واستقام
الراغب
تب
التب والتباب: الاستمرار في الخسران، يقال: تبا له وتب له، وتببته: إذا قلت له ذلك، ولتضمن الاستمرار قيل: استتب لفلان كذا، أي: استمر، و }تبت يدا أبي لهب﴿[المسد/1]، أي: استمرت في خسرانه، نحو:﴾ذلك هو الخسران المبين﴿[الزمر/15]،﴾وما زادوهم غير تتبيب﴿[هود/101]، أي: تخسير،﴾وما كيد فرعون إلا في تباب{ [غافر/37].
ملخص اللسان
1.     وتَبَّ إِذا قَطَعَ.
2.     واسْتَتَبَّ الأَمرُ: تَهَيَّأً واسْتَوَى.
3.     واسْتَتَبَّ أَمْرُ فلان إِذا اطَّرَد واسْتَقامَ وتَبَيَّنَ،
4.      الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ، وهو الذي خَدَّ فيه السَّيَّارةُ خُدُوداً وشَرَكاً، فوَضَح واسْتَبانَ لمن يَسْلُكه،
5.     الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ مِنَ الشَّرَكِ والطُّرُقاتِ بآثار السِّنِّ، وهو الحَديدُ الذي يُحْرَثُ به الأَرضُ.
6.     وتَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً: خَسِرتَا.
7.     التَّبُّ: الخَسارُ.
8.     والتَّبَبُ والتَّبابُ والتَّتْبِيبُ: الهَلاكُ.
9.     والتَّبابُ: الخُسْرانُ والهَلاكُ.
10.                        والتَّتْبِيبُ: النَّقْصُ والخَسارُ.
11.                        تقول تَبّاً لفلان، أَي أَلْزَمه اللّهُ خُسْراناً وهَلاكاً.
12.                        تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ أي ضَلَّتا وخَسِرَتا.
13.                        وما زادُوهم  غير تَتْبِيبٍ: ما زادُوهم غير تَخْسِير.
14.                        وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في تَبابٍ؛ أَي ما كَيْدُه إِلا في  خُسْرانٍ.
15.                        والتابُّ: الكبير من الرجال،
16.                        والتَّابُّ: الضعِيفُ،
17.                        والتَّبِّيُّ والتِّبِّيُّ: ضَرْبٌ من التمر،
18.                        وحِمارٌ تابُّ الظَّهْرِ إِذا دَبِرَ.
19.                        وتَبْتَبَ إِذا شاخَ.
لسان العرب
● - تبب: التَّبُّ: الخَسارُ. والتَّبابُ: الخُسْرانُ والهَلاكُ. وتَبّاً  له، على الدُّعاءِ، نُصِبَ لأَنه مصدر محمول على فِعْلِه، كما تقول سَقْياً لفلان، معناه سُقِيَ فلان سَقْياً، ولم يجعل اسماً مُسْنَداً إِلى ما قبله. وتَبّاً تَبيباً، على الـمُبالَغَةِ. وتَبَّ تَباباً وتَبَّبَه: قال  له تَبّاً، كما يقال جَدَّعَه وعَقَّره. تقول تَبّاً لفلان، ونصبه على  المصدر باضمار فعل، أَي أَلْزَمه اللّهُ خُسْراناً وهَلاكاً.  وتَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً: خَسِرتَا. قال ابن دريد: وكأَنَّ التَّبَّ الـمَصْدرُ، والتَّباب الاسْمُ. وتَبَّتْ يَداهُ: خَسِرتا. وفي التنزيل العزيز: تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ أي ضَلَّتا وخَسِرَتا. وقال الراجز:  أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقةٍ لم تُسْتَقَلْ،  تَبَّتْ يدا صافِقِها، ماذا فَعَلْ  وهذا مَثَلٌ قِيل في مُشْتَري الفَسْوِ.  والتَّبَبُ والتَّبابُ والتَّتْبِيبُ: الهَلاكُ. وفي حديث أَبي لَهَبٍ:  تَبّاً لكَ سائرَ اليَوْمِ، أَلِهذا جَمَعْتَنا. التَّبُّ: الهَلاكُ.  وتَتَّبُوهم تَتْبِيباً أَي أَهْلَكُوهم.  والتَّتْبِيبُ: النَّقْصُ والخَسارُ. وفي التنزيل العزيز: وما زادُوهم  غير تَتْبِيبٍ؛ قال أَهل التفسير: ما زادُوهم غير تَخْسِير. ومنه قوله تعالى: وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في تَبابٍ؛ أَي ما كَيْدُه إِلا في  خُسْرانٍ.وتَبَّ إِذا قَطَعَ.  والتابُّ: الكبير من الرجال، والأُنثى تابَّةٌ. والتَّابُّ: الضعِيفُ،  والجمْع أَتْبابٌ، هذلية نادرة.  واسْتَتَبَّ الأَمرُ: تَهَيَّأً واسْتَوَى. واسْتَتَبَّ أَمْرُ فلان إِذا اطَّرَد واسْتَقامَ وتَبَيَّنَ، وأَصل هذا من الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ، وهو الذي خَدَّ فيه السَّيَّارةُ خُدُوداً وشَرَكاً، فوَضَح واسْتَبانَ لمن يَسْلُكه، كأَنه تُبِّبَ من كثرة الوطءِ، وقُشِرَ وَجْهُه، فصار مَلْحُوباً بَيِّناً من جَماعةِ ما حَوالَيْهِ من الأَرض، فَشُبِّهَ الأَمرُ الواضِحُ البَيِّنُ الـمُسْتَقِيمُ به. وأَنشد المازِنيُّ في الـمَعَاني:  ومَطِيَّةٍ، مَلَثَ الظَّلامِ، بَعَثْتُه *  يَشْكُو الكَلالَ إِليَّ، دامي الأَظْلَلِ  \<ص:227>  أَوْدَى السُّرَى بِقِتالِه ومِراحِه،  * شَهْراً، نَواحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ  نَهْجٍ، كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَه، *  ضاحِي الـمَوارِدِ، كالحَصِيرِ الـمُرْمَلِ  نَصَبَ نَواحِيَ لأَنه جَعَلَه ظَرْفاً. أَراد: في نواحي طَرِيقٍ مُسْتَتِبٍّ. شَبَّه ما في هذا الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ مِنَ الشَّرَكِ والطُّرُقاتِ بآثار السِّنِّ، وهو الحَديدُ الذي يُحْرَثُ به الأَرضُ. وقال آخر في مثله:  أَنْضَيْتُها من ضُحاها، أَو عَشِيَّتِها،  * في مُسْتَتِبٍّ، يَشُقُّ البِيدَ والأُكُما  أَي في طَرِيقٍ ذي خُدُودٍ، أَي شُقُوق مَوْطُوءٍ بَيِّنٍ. وفي حديث  الدعاءِ: حتى اسْتَتَبَّ له ما حاوَلَ في أَعْدائِكَ أَي اسْتقامَ واسْتَمَرَّ.  والتَّبِّيُّ والتِّبِّيُّ: ضَرْبٌ من التمر، وهو بالبحرين كالشّهْرِيزِ  بالبَصْرة. قال أَبو حنيفة: وهو الغالبُ على تمرهم، يعني أَهلَ  البَحْرَيْنِ. وفي التهذيب: رَدِيءٌ يَأْكُله سُقَّاطُ الناسِ. قال الشاعر:  وأَعْظَمَ بَطْناً، تَحْتَ دِرْعٍ، تَخالُه،  * إِذا حُشِيَ التَّبِّيَّ، زِقّاً مُقَيَّرا  وحِمارٌ تابُّ الظَّهْرِ إِذا دَبِرَ. وجَمَلٌ تابٌّ: كذلك. ومن أَمثالهم: مَلَكَ عَبْدٌ عَبْداً، فأَوْلاهُ تَبّاً. يقول: لم يَكُنْ له مِلْكٌ فلما مَلَكَ هانَ عليه ما مَلَكَ.  وتَبْتَبَ إِذا شاخَ.
مقاييس اللغة:
تبّ التاء والباء كلمةٌ واحدة، وهي التّباب، وهو الخُسْران. وَتَبّاً للكافر، أي هلاكاً له، وقال الله تعالىٹ: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ (هود101) أي تخسير. وقد جاءت في مقابلتهما كلمةٌ: يقولون استَتَبَّ الأمر إذا تهيّأ، فإن كانت صحيحةً فللباب إذاً وجهان: الخُسْران، والاستِقامة.
القاموس المحيط:
التَّبُّ والتَّبَبُ والتَّبابُ والتَّبيبُ والتَّتْبيبُ النَّقْصُ والخَسارُ. وتَبّاً له وتَبَّاً تَبِيباً مُبالغَةٌ.
وتَبَّبَهُ: قال له ذلك، وفُلاناً: أهْلَكَه، وتبَّتْ يداه: ضَلَّتا، وخَسرتا. والتَّابُّ: الكبيرُ من الرّجال، والضَّعيفُ، والجَمَلُ، الحمارُ قد دَبِرَ ظَهْرُهُما، ج: أتبابٌ. وتَبَّ الشيءَ: قَطَعَه. والتَّبُّوبُ، كالتَّنُّور: المَهْلَكَةُ، وما انْطَوَتْ عليه الأضلاعُ. والتِّبَّةُ، بالكسر: الحالةُ الشديدةُ. وأتَبَّ اللَّهُ قوَّتَه: أضعَفَها. وتَبْتَبَ: شاخَ. والتَّبِّيُّ، ويُكْسَرُ: تمْرٌ كالشِّهْريزِ.
تاج العروس:
ت ب ب
التَّبُّ : الخَسَارُ والتَّبَبُ مُحَرَّكَةً والتَّبَابُ كسَحَابٍ والتَّبِيبُ كأَمِير : الهَلاَكُ والخُسْرَانُ والتَّتْبِيبُ تَفْعِيلٌ : النَّقْصُ والخَسَارُ المُؤَدِّي للْهَلاَكِ كَذَا قَيَّدَهُ ابنُ الأَثِيرِ وفي التنزيل العزيز " ومَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ " قال أَهلُ التفسيرِ : غَيْرَ تَخْسِيرٍ ومنه قولُهُ تعالى : " ومَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إلاَّ فِي تَبَابٍ " أَيْ في خسْرَانٍ
وتَبًّا لَهُ عَلَى الدُّعَاءِ نُصِبَ لأَنَّه مَصْدَرٌ مَحْمُولٌ عَلَى فِعْلِه كَمَا تَقُولُ : سَقْياً لفُلاَنٍ مَعْنَاهُ سُقِيَ فُلاَنٌ سَقْياً ولمْ يُجْعَلِ اسْماً مُسْنَداً إلى ما قَبْلَهُ وتَبًّا تَبِيباً مُبَالَغَةٌ وتَبَّ تَبَاباً وتَبَّبَهُ : قَالَ له ذلِكَ أَيْ تَبًّا كَمَا يُقَالُ جَدَّعَه وعَقَّرَه تقول : تَبًّا لِفُلاَن ونَصْبُهُ عَلَى المَصْدَرِ بإضْمَارِ فِعْلٍ أَيْ أَلْزمه اللهُ خُسْرَاناً وهَلاكاً وتَبَّبُوهُمْ تَتْبِيباً : أَهْلَكُوهُمْ . وتَبَّبَ فُلاَناً : أَهْلَكَهُ
وفي التنزيل العزيز " تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ يقالُ تَبَّتْ يَدَاهُ أَي ضَلَّتَا وخَسِرَتَا قال الراجزُ :
" أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقَةٍ لَمْ تُسْتَقلْ تَبَّتْ يَدَا صَافِقِهَا مَاذَا فَعلْ ونَقَلَ شيخُنَا عن المصباح : تَبَّتْ يَدُهُ تَتِبُّ بالكَسْرِ : خَسرَت كِنَايَة عنِ الهَلاَكِ وهو ظاهرٌ في المَجَازِ كما صَرَّح به الزمخشريُّ وغيرُه من الأَئمَّةِ
والتَّابُّ بتَشْدِيدِ المُوَحَّدَة : الكَبِيرُ مِنَ الرِّجَالِ والأُنْثَى : تابَّةٌ عن أَبي زَيْدٍ . وفي الأَساس : ومن المَجَاز : تَبَّ الرَّجُلُ : شَاخَ وكُنْت شَابًّا فَصِرْت تَابًّا شُبِّه فَقْدُ الشَّبَابِ بالتَّبَابِ وشَابَّةٌ أَمْ تَابَّةٌ وقيلَ : التَّابُّ : الرَّجُلُ الضَّعيفُ والتَّابُّ أَيْضاً : الجمَلُ والحِمَارُ قَدْ دَبِرَ بالكَسْرِ ظَهْرُهُمَا يُقَالُ : حِمَارُ تَابٌّ وجَمَلٌ تَابٌّ ج أَتْبَابٌ هُذَلِيّة نَادِرَة
وتَبَّ الشَّيْءَ : قَطَعَهُ وتَبَّ إذَا قَطَعَ و منه التَّبُّوبُ كالتَّنُّورِ وضَبَطَه الصاغَانيُّ كصَبُورٍ : المَهْلَكَةُ يُقَال : وَقَعُوا فِي تَبُّوبٍ مُنْكَرَة أَيْ مَهْلَكَةٍ . والتَّبُّوبُ كَتَنُّورٍ : ما انْطَوَتْ علَيْهِ الأَضْلاَعُ كالصَّدْرِ والقَلْبِ نَقَلَه الصاغانيّ
قلت : والصَّحِيحُ في المَعْنَى الأَخِيرِ أَنَّه البَتُّوت : بالتَّاءَيْنِ آخِرَه وقد تَصَحَّفَ عَلَيْه وقَلَّدَهُ المُصَنِّف
واسْتَتَبَّ الأَمْرُ : تَهَيَّأَ واسْتَوَى واسْتَتَبَّ أَمْرُ فُلاَنٍ إذَا اطَّرَدَ واسْتَقَامَ وتَبَيَّنَ وأَصْلُ هذَا منَ الطَّرِيقِ المُسْتَتِبِّ وهو الَّذِي خَدَّ فيه السَّيَّارَةُ أُخْدُوداً فَوَضَحَ واسْتَبَانَ لمَن يَسْلُكُهُ كأَنَّهُ تُبِّبَ بكَثْرَةِ الوَطْءِ وقُشِرَ وَجْهُهُ فَصَارَ مَلْحوباً بَيِّناً مِنْ جَمَاعَةِ ما حَوَالَيْهِ منَ الأَرْضِ فشُبِّه الأَمْرُ الوَاضِحُ البَيِّنُ المُسْتَقِيمُ به وأَنْشَدَ المَازِنيُّ في المَعَانِي :
ومَطِيَّةٍ مَلَثَ الظَّلامِ بَعَثْتُهُ ... يَشْكُو الكَلالَ إلَيَّ دَامِي الأَظْلَلِ
أَوْدَى السُّرَى بِقَتَالِه ومِرَاحِهِ ... شَهْراً نَوَاحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ
نَهْجٍ كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَهُ ... ضَاحِي المَوَارِدِ كالحَصِيرِ المُرْمَلِ نَصَبَ نَواحِيَ لأَنَّه جَعَلَهُ ظَرْفاً أَرَادَ في نَوَاحِي طَرِيقٍ مُسْتَتِبٍّ شَبَّه ما في هذا الطَّرِيقِ المُسْتَتِبِّ من الشَّرَكِ والطُّرُقَاتِ بآثَارِ السِّنِّ وهو الحَديدُ الذِي تُحْرَثُ به الأرْضُ وقال آخَرُ في مِثْلِه :
" أَنْصَبْتُهَا مِنْ ضُحَاهَا أَوْ عَشِيَّتِهَافِي مُسْتَتِبٍّ يَشُقُّ البِيدَ وَالأَكَمَا
أَيْ في طَرِيقٍ ذي خُدُودٍ أَيْ شُقُوقٍ مَوْطُوءٍ بَيِّنٍ وفي حدِيثِ الدُّعَاءِ حَتَّى اسْتَتَبَّ لَهُ مَا حَاوَلَ في أَعْدَائِك أَي اسْتَقَامَ واسْتَمرَّ كُلُّ هذَا في لسان العرب . ومُقْتَضَى كَلاَمِه أَنَّه من المَجازِ وهكذا صرَّحَ به الزمخشريُّ في الأَساس والمُؤَلِّفُ أَعْرَضَ عن ذِكْرِ الاسْتِتْبَابِ وتَرَكَ ما اشْتَدَّ إليه الاحْتيَاجُ لأُولِي الأَلْبَابِ وأَشَار شيخُنَا إلى نُبْذَةٍ منه من غَيْرِ تَفْصِيلٍ ناقلاً عنِ ابنِ فَارِسٍ وابن الأَثِيرِ وفيما ذَكَرْنَا مَقْنَعٌ للحاذِق البَصِير ويُفْهَمُ من تقرِير الشَّرِيشِيِّ شارحِ المقَامَاتِ عند قول الحَرِيرِيِّ في الدِّينَارِيَّةِ : كَمْ آمِر به اسْتَتَبَّتْ إمْرَتَهُ أَيِ اسْتَتَمَّتْ المِيمُ بَدَلُ البَاءِ وأَنَّ نَفْي النَّفْيِ إثْبَاتٌ
والتِّبَّةُ بالكَسْرِ وتَشْدِيدِ المُوَحَّدَةِ : الحَالَةُ الشَّدِيدَةُ : وفي التَكْمِلَة : يقالُ : هُوَ بِتِبَّةٍ أَيْ حَال شَدِيدَةٍ
ويُقَالُ : أَتَبَّ اللهُ قُوَّتَهُ أَيْ أَضْعَفَهَا وهُوَ مَجَازٌ
وَتَبْتَبَ كَدَحْرَجَ : شَاخَ مِثْلُ تَبَّ نَقَله الصاغانيّ وهو مَجَاز
والتِبَّيّ بالفَتْح ويُكْسَرُ : تَمْرٌ بالبَحْرَيْنِ كالشِّهْرِيزِ بالبَصْرَة وهو بالكَسْرِ وقال أبو حنيفة : وهو الغالِبُ على تَمْرِهِم يَعْنِي أَهْلَ البَحْرَينِ وفي التهذِيب : رَدِيءٌ يأْكُلُهُ سُقَّاطُ النَّاسِ قَالَ الجَعْدِيُّ :
وأَعْرَضَ بَطْناً عنْد دِرْعٍ تَخَالُهُ ... إذَا حُشيَ الِتَّبِّيَّ زِقًّا مُقَيَّرَا

##### Türkçe

تبب
**تَبَّ** - **يَتِبُّ** - **تَبَاب** **تّبَّبَ** - **يُتَبِّبُ** - **تَتْبيْب**
**تَبَّ** - **يّتِبُّ** + varlık veya iş: felç olur: fiilden, yürüyüşten ve sürdürmeden kesilir ve durur: sınırlanır, köşeye sıkışır ve takılır; böylece sürdürmez, tamamlamaz, bitirmez, yürüyüşünü tamamlamaz.
**تَبَّ** - **يّتِبُّ** + varlık + bir fiilden veya işten: durur, felç olur ve takılır; böylece yürüyüşünü tamamlamaz.
﴿**تبت يدا أبي لهب وتب**﴾: fiilden ve işten kesildi, durdu ve felç oldu.
**تَبَّ** - **يَتِبُّ** + iş: yürüyüşten, sürdürmeden, başarıdan ve tamamına ve meyvesine ulaşmaktan kesilir ve durur.
﴿**وما كيد فرعون إلا في تباب**﴾
﴿**وما زادوهم غير تتبيب**﴾
**تَبَاب**: “**فـَعال**” vezninde, “**تَبَّ - يَتِبُّ**”den mübalağa ism-i fiil: başarısızlık, durma, tamam olmama ve başarı.
**تَبَّبَ** - **يُتَبِّبُ**: “**فـَعـَّلَ**” vezninde, “ **تَبَّ - يَتِبُّ** ”den: onu “**يَتِبُّ**” kılar: onu başarısızlığa, tamam olmamaya ve başarıya ermeyişe götürür.
**تَتْبيْب**: **تّبَّبَ - يُتَبِّبُ** fiilinin ism-i fiili.

Lafız, “fiilin işten ve onda sürdürmeden tam durması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**تَبَّ - يّتِبُّ**، **قَلَعَ - يَقْلَعُ**، **سَكَتَ - يَسكُتُ**، **أبَلَ - يَأبِلُ**، **صَامَ - يَصُوْمُ**، **عَطَل - يَعْطَلُ**

**تَبَّ - يّتبُّ**
﴿**تبت يدا أبي لهب وتب (1)﴾** المسد**
**تباب**
﴿**أسباب السماوات فأطلع إلى إله موسى وإني لأظنه كاذبا وكذلك زين لفرعون سوء عمله وصد عن السبيل وما كيد فرعون إلا في تباب(37)﴾** غافر**
**تتبيب**
	﴿**وما ظلمناهم ولكن ظلموا أنفسهم فما أغنت عنهم آلهتهم التي يدعون من دون الله من شيء لما جاء أمر ربك وما زادوهم غير تتبيب(101)﴾** هود**

Tefsirde geldi: **تتبيب**: ziyan ve kayıp; **تباب**: ziyan ve kayıp; **تب**: kaybettin - boşa çıktın - saptın - helâk oldun.

مختار الصحاح
● [تبب] ت ب ب: **التَّبَابُ** fetha ile: ziyan ve helâk; ondan “**تَبَبْتَ** ey adam, **تتب** kesra ile, **تبابا**” dersin; ve “**تَبّتْ يداه**” ve “**تَبّاً له**” masdar olarak mansubdur, gizli bir fiil takdiriyle; yani: Allah ona helâk ve ziyanı ilzam etsin. Ve **اسْتَتَبَّ الأمر**: hazır oldu ve düzgünleşti.

الراغب
تب
**التب** ve **التباب**: ziyanda sürüp gitme; denir: **تبا له** ve **تب له**; ve **تببته**: ona bunu söylediğin zaman. Ve sürüp gitmeyi içerdiği için denildi: **استتب لفلان كذا**; yani: sürdü. Ve }**تبت يدا أبي لهب**﴿[**المسد/1**] yani: ziyanında sürdü; şu misal gibi:﴾**ذلك هو الخسران المبين**﴿[**الزمر/15**] ve﴾**وما زادوهم غير تتبيب**﴿[**هود/101**] yani: ziyana sokma; ve﴾**وما كيد فرعون إلا في تباب**{ [**غافر/37**].

ملخص اللسان
1.     Ve **تَبَّ**: kestiği zaman.
2.     Ve **اسْتَتَبَّ الأَمرُ**: hazır oldu ve düz oldu.
3.     Ve **اسْتَتَبَّ أَمْرُ** falanın: düzenli gitti, düzgünleşti ve belirginleştiği zaman,
4.      **الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ**: o, üzerinde yolcuların hendekler ve çukurlar açtığı yoldur; böylece, onu izleyen için açık ve belirgin olur,
5.     **الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ**deki **الشَّرَكِ** ve yollar: **السِّنِّ** izleri gibidir; o da, yerin sürüldüğü demirdir.
6.     Ve **تَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً**: ikisi ziyana uğradı.
7.     **التَّبُّ**: ziyan.
8.     Ve **التَّبَبُ** ve **التَّبابُ** ve **التَّتْبِيبُ**: helâk.
9.     Ve **التَّبابُ**: ziyan ve helâk.
10.                        Ve **التَّتْبِيبُ**: eksilme ve ziyan.
11.                        “**تَبّاً** falana” dersin; yani: Allah ona ziyan ve helâkı ilzam etsin.
12.                        **تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ**: yani ikisi saptı ve ziyana uğradı.
13.                        **وما زادُوهم  غير تَتْبِيبٍ**: onları ziyana sokmadan başka artırmadılar.
14.                        **وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في تَبابٍ**; yani onun tuzağı ancak ziyandadır.
15.                        Ve **التابُّ**: erkeklerin büyüğü,
16.                        ve **التَّابُّ**: zayıf,
17.                        ve **التَّبِّيُّ** ve **التِّبِّيُّ**: hurmanın bir türü,
18.                        ve “**حِمارٌ تابُّ الظَّهْرِ**”: sırtı yara olduğu zaman.
19.                        Ve **تَبْتَبَ**: yaşlandığı zaman.

لسان العرب
● - تبب: **التَّبُّ**: ziyan. Ve **التَّبابُ**: ziyan ve helâk. Ve “**تَبّاً  له**”, beddua üzere; mansub kılındı, çünkü o, fiiline hamledilmiş bir masdardır; senin “**سَقْياً** falana” demen gibi; manası: falan sulandı, bir sulama ile; ve onu, öncesine isnad edilen bir isim kılmadı. Ve “**تَبّاً تَبيباً**”, mübalağa üzere. Ve **تَبَّ تَباباً** ve **تَبَّبَه**: ona “**تَبّاً**” dedi; “**جَدَّعَه**” ve “**عَقَّره**” denildiği gibi. “**تَبّاً** falana” dersin; ve onu masdar üzere mansub kılarsın, gizli bir fiil ile; yani: Allah ona ziyan ve helâkı ilzam etsin. Ve **تَبَّتْ يَداهُ تَبّاً وتَباباً**: ikisi ziyana uğradı. İbn Düreyd dedi: sanki **التَّبَّ** masdardır, **التَّباب** ise isimdir. Ve **تَبَّتْ يَداهُ**: ikisi ziyana uğradı. Ve tenzîl-i azîzde: **تَبَّتْ يَدا أَبي لَهَبٍ** yani ikisi saptı ve ziyana uğradı. Ve râciz dedi:
أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقةٍ لم تُسْتَقَلْ،
تَبَّتْ يدا صافِقِها، ماذا فَعَلْ
Bu, “fesv” satın alan hakkında söylenmiş bir meseldir. Ve **التَّبَبُ** ve **التَّبابُ** ve **التَّتْبِيبُ**: helâk. Ve Ebû Leheb hadîsinde:
**تَبّاً لكَ سائرَ اليَوْمِ، أَلِهذا جَمَعْتَنا**.
**التَّبُّ**: helâk. Ve **تَتَّبُوهم تَتْبِيباً**: yani onları helâk edersiniz. Ve **التَّتْبِيبُ**: eksilme ve ziyan. Ve tenzîl-i azîzde: **وما زادُوهم  غير تَتْبِيبٍ**; tefsir ehli dedi: onları ziyana sokmadan başka artırmadılar. Ve ondan, Allah’ın sözü: **وما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا في تَبابٍ**; yani onun tuzağı ancak ziyandadır. Ve **تَبَّ**: kestiği zaman. Ve **التابُّ**: erkeklerin büyüğü; dişisi **تابَّةٌ**. Ve **التَّابُّ**: zayıf; çoğulu **أَتْبابٌ**; Hüzeylî, nadir. Ve **اسْتَتَبَّ الأَمرُ**: hazır oldu ve düz oldu. Ve **اسْتَتَبَّ أَمْرُ** falanın: düzenli gitti, düzgünleşti ve belirginleştiği zaman; bunun aslı **الطَّرِيق الـمُسْتَتِبِّ**dendir; o, üzerinde yolcuların hendekler ve çukurlar açtığı yoldur; böylece onu izleyen için açık ve belirgin olur; sanki çok çiğnenmekten **تُبِّبَ** oldu ve yüzü soyuldu; böylece, çevresindeki yerin topluluğundan ayrı, belirgin, sıyrılmış oldu; böylece açık, belirgin, düzgün iş ona benzetildi. Ve Mâzinî “el-Me‘ânî”de inşad etti:
ومَطِيَّةٍ، مَلَثَ الظَّلامِ، بَعَثْتُه *
يَشْكُو الكَلالَ إِليَّ، دامي الأَظْلَلِ
\<ص:227>
أَوْدَى السُّرَى بِقِتالِه ومِراحِه،  * شَهْراً، نَواحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ
نَهْجٍ، كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَه، *
ضاحِي الـمَوارِدِ، كالحَصِيرِ الـمُرْمَلِ
**نَواحِيَ**yı mansub kıldı; çünkü onu zarf yaptı. Muradı: **مُسْتَتِبٍّ** bir yolun çevrelerinde. Bu **الطَّرِيقِ الـمُسْتَتِبِّ**deki **الشَّرَكِ** ve yolları, **السِّنِّ** izlerine benzetti; o da, yerin sürüldüğü demirdir. Ve bir başkası onun benzeri hakkında dedi:
أَنْضَيْتُها من ضُحاها، أَو عَشِيَّتِها،  * في مُسْتَتِبٍّ، يَشُقُّ البِيدَ والأُكُما
Yani: hendekleri olan bir yolda; yani çiğnenmiş, belirgin yarıklar. Ve dua hadîsinde: **حتى اسْتَتَبَّ له ما حاوَلَ في أَعْدائِكَ**; yani düzgünleşti ve sürdü. Ve **التَّبِّيُّ** ve **التِّبِّيُّ**: hurmanın bir türü; Bahreyn’de, Basra’daki **الشّهْرِيزِ** gibidir. Ebû Hanîfe dedi: o, onların hurmasına galiptir; yani Bahreyn ehli. Ve “Tehzîb”de: kötü; halkın döküntüleri onu yer. Şair dedi:
وأَعْظَمَ بَطْناً، تَحْتَ دِرْعٍ، تَخالُه،  * إِذا حُشِيَ التَّبِّيَّ، زِقّاً مُقَيَّرا
Ve “**حِمارٌ تابُّ الظَّهْرِ**”: sırtı yara olduğu zaman. Ve “**جَمَلٌ تابٌّ**”: aynı şekilde. Ve onların mesellerinden: “Bir köle bir köleye malik oldu; ona **تَبّاً** verdi.” Der ki: onun mülkü yoktu; mülk edince, mülk ettiği ona kolay geldi. Ve **تَبْتَبَ**: yaşlandığı zaman.

مقاييس اللغة:
**تبّ**: **التاء** ve **الباء** bir tek kelimedir; o da **التّباب**dır; o, ziyandır. Ve “**تَبّاً** kâfire”: yani ona helâk. Ve Allah تعالى dedi: ﴿**وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ**﴾ (**هود101**) yani ziyana sokma. Ve ikisinin karşılığında bir kelime gelmiştir: derler ki **استَتَبَّ الأمر**: hazır olduğu zaman; eğer sahih ise, o halde babın iki yönü vardır: ziyan ve doğruluk.

القاموس المحيط:
**التَّبُّ** ve **التَّبَبُ** ve **التَّبابُ** ve **التَّبيبُ** ve **التَّتْبيبُ**: eksilme ve ziyan. Ve “**تَبّاً له**” ve “**تَبَّاً تَبِيباً**”: mübalağadır.
Ve **تَبَّبَهُ**: ona bunu söyledi; ve falanı: onu helâk etti. Ve **تبَّتْ يداه**: ikisi saptı ve ziyana uğradı. Ve **التَّابُّ**: erkeklerin büyüğü, ve zayıf, ve deve; ve eşek: ikisinin sırtı yara olmuştur; çoğulu: **أتبابٌ**. Ve **تَبَّ الشيءَ**: onu kesti. Ve **التَّبُّوبُ** ( **التَّنُّور** gibi): helâk yeri; ve kaburgaların içine aldığı şey. Ve **التِّبَّةُ** kesra ile: şiddetli hâl. Ve **أتَبَّ اللَّهُ قوَّتَه**: onu zayıflattı. Ve **تَبْتَبَ**: yaşlandı. Ve **التَّبِّيُّ**, ve kesra da verilir: **الشِّهْريزِ** gibi bir hurma.

تاج العروس:
ت ب ب
**التَّبُّ**: ziyan; ve **التَّبَبُ** harekeli olarak; ve **التَّبَابُ** **سَحَابٍ** gibi; ve **التَّبِيبُ** **أَمِير** gibi: helâk ve ziyan. Ve **التَّتْبِيبُ** **تَفْعِيلٌ**dir: helâke götüren eksilme ve ziyan; İbnü’l-Esîr onu böyle kayıtladı. Ve tenzîl-i azîzde: “**ومَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ**”; tefsir ehli dedi: “**غَيْرَ تَخْسِيرٍ**”. Ve ondan, Allah’ın sözü: “**ومَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إلاَّ فِي تَبَابٍ**”; yani ziyanda.
Ve “**تَبًّا لَهُ**” beddua üzere mansub kılındı; çünkü o, fiiline hamledilmiş bir masdardır; senin “**سَقْياً** falana” demen gibi; manası: falan sulandı, bir sulama ile; ve onu, öncesine isnad edilen bir isim kılmadı. Ve “**تَبًّا تَبِيباً**” mübalağadır. Ve **تَبَّ تَبَاباً** ve **تَبَّبَهُ**: ona bunu dedi; yani “**تَبًّا**”; “**جَدَّعَه**” ve “**عَقَّرَه**” denildiği gibi. “**تَبًّا** falana” dersin; ve onu masdar üzere mansub kılarsın, gizli bir fiil ile; yani: Allah ona ziyan ve helâkı ilzam etsin. Ve **تَبَّبُوهُمْ تَتْبِيباً**: onları helâk ettiler. Ve **تَبَّبَ** falanı: onu helâk etti.
Ve tenzîl-i azîzde: “**تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ**”; denir: **تَبَّتْ يَدَاهُ**; yani ikisi saptı ve ziyana uğradı. Râciz dedi:
" أَخْسِرْ بِها مِنْ صَفْقَةٍ لَمْ تُسْتَقلْ تَبَّتْ يَدَا صَافِقِهَا مَاذَا فَعلْ
Ve şeyhimiz, “Misbah”tan nakletti: **تَبَّتْ يَدُهُ تَتِبُّ** kesra ile: ziyana uğradı; helâkten kinaye olarak; bu, mecazda açıktır; Zemahşerî ve diğer imamların açıkladığı gibi.
Ve **التابُّ** (muvahhade şeddeli): erkeklerin büyüğü; dişisi: **تابَّةٌ**; Ebû Zeyd’den. Ve “el-Esâs”ta: mecazdan: **تَبَّ الرَّجُلُ**: yaşlandı; ve ben genç idim, sonra **تَابًّا** oldum; gençliğin kaybı **التَّبَابِ**a benzetildi. Ve “**شَابَّةٌ أَمْ تَابَّةٌ**”. Ve denildi: **التَّابُّ**: zayıf adam. Ve **التَّابُّ** ayrıca: sırtı yara olmuş deve ve eşek; denir: **حِمَارُ تَابٌّ** ve **جَمَلٌ تَابٌّ**; çoğul: **أَتْبَابٌ**; Hüzeylî, nadir.
Ve **تَبَّ الشَّيْءَ**: onu kesti; ve **تَبَّ**: kestiği zaman. Ve ondan **التَّبُّوبُ** ( **التَّنُّور** gibi); Sâgânî onu **صَبُورٍ** gibi ضبط etti: helâk yeri; denir: **وَقَعُوا فِي تَبُّوبٍ مُنْكَرَة**; yani bir helâk yerine. Ve **التَّبُّوبُ** ( **تَنُّور** gibi): kaburgaların içine aldığı şey; göğüs ve kalp gibi; Sâgânî onu nakletti.
Dedim: son manada sahih olan, onun **البَتُّوت** olduğudur; sonunda iki **التاء** ile; onda tashif oldu ve musannif onu taklit etti.
Ve **اسْتَتَبَّ الأَمْرُ**: hazır oldu ve düz oldu. Ve **اسْتَتَبَّ أَمْرُ** falanın: düzenli gitti, düzgünleşti ve belirginleştiği zaman. Bunun aslı **الطَّرِيقِ المُسْتَتِبِّ**dendir; o, üzerinde yolcuların bir hendek açtığı yoldur; böylece onu izleyen için açık ve belirgin olur; sanki çok çiğnenmekten **تُبِّبَ** oldu ve yüzü soyuldu; böylece, çevresindeki yerin topluluğundan ayrı, belirgin, sıyrılmış oldu; böylece açık, belirgin, düzgün iş ona benzetildi. Ve Mâzinî “el-Me‘ânî”de inşad etti:
ومَطِيَّةٍ مَلَثَ الظَّلامِ بَعَثْتُهُ ... يَشْكُو الكَلالَ إلَيَّ دَامِي الأَظْلَلِ
أَوْدَى السُّرَى بِقَتَالِه ومِرَاحِهِ ... شَهْراً نَوَاحِيَ مُسْتَتِبٍّ مُعْمَلِ
نَهْجٍ كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَهُ ... ضَاحِي المَوَارِدِ كالحَصِيرِ المُرْمَلِ نَصَبَ نَواحِيَ لأَنَّه جَعَلَهُ ظَرْفاً أَرَادَ في نَوَاحِي طَرِيقٍ مُسْتَتِبٍّ شَبَّه ما في هذا الطَّرِيقِ المُسْتَتِبِّ من الشَّرَكِ والطُّرُقَاتِ بآثَارِ السِّنِّ وهو الحَديدُ الذِي تُحْرَثُ به الأرْضُ وقال آخَرُ في مِثْلِه :
" أَنْصَبْتُهَا مِنْ ضُحَاهَا أَوْ عَشِيَّتِهَافِي مُسْتَتِبٍّ يَشُقُّ البِيدَ وَالأَكَمَا
Yani: hendekleri olan bir yolda; yani çiğnenmiş, belirgin yarıklar. Ve dua hadîsinde: **حَتَّى اسْتَتَبَّ لَهُ مَا حَاوَلَ في أَعْدَائِك**; yani düzgünleşti ve sürdü. Bütün bunlar “Lisânü’l-‘Arab”dadır. Ve onun sözünün gereği: onun mecazdan olduğudur. Zemahşerî “el-Esâs”ta bunu böyle açıkça söyledi. Müellif, **الاسْتِتْبَابِ**ı zikretmekten yüz çevirdi ve akıl sahiplerinin şiddetle ihtiyaç duyduğu şeyi bıraktı; şeyhimiz, İbn Fâris ve İbnü’l-Esîr’den naklederek, tafsil olmaksızın ondan bir parça işaret etti. Bizim zikrettiğimizde, mahir basiretli için yeterlilik vardır. Ve Şerîşî’nin, Makâmât şârihinin takririnden anlaşılır: Harîrî’nin **الدِّينَارِيَّةِ**deki sözü yanında: **كَمْ آمِر به اسْتَتَبَّتْ إمْرَتَهُ**; yani **اسْتَتَمَّتْ**; **المِيمُ** **البَاءِ**ın bedelidir; ve nefyin nefyi isbattır.
Ve **التِّبَّةُ** kesra ile ve muvahhade şeddeli: şiddetli hâl. Ve “Tekmile”de: denir: **هُوَ بِتِبَّةٍ**; yani şiddetli bir hâlde.
Ve denir: **أَتَبَّ اللهُ قُوَّتَهُ**; yani onu zayıflattı; bu mecazdır.
Ve **وَتَبْتَبَ** **كَدَحْرَجَ** gibi: yaşlandı; **تَبَّ** gibi; Sâgânî onu nakletti; bu mecazdır.
Ve **التِبَّيّ** fetha ile, ve kesra da verilir: Bahreyn’de bir hurma; Basra’daki **الشِّهْرِيزِ** gibidir; o, kesra iledir. Ebû Hanîfe dedi: o, onların hurmasına galiptir; yani Bahreyn ehli. Ve “Tehzîb”de: kötü; halkın döküntüleri onu yer. Câ‘dî dedi:
وأَعْرَضَ بَطْناً عنْد دِرْعٍ تَخَالُهُ ... إذَا حُشيَ الِتَّبِّيَّ زِقًّا مُقَيَّرَا
