# تبر (ت-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tebn saman demektir

- Harfler: ت - ب - ر
- Kur'an'da: 6 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَتْبِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Parçalamak | 2 | 2 | [17:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/17:7.md) |
| [تَبَارًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Parçalanmak | 1 | 1 | [71:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/71:28.md) |
| [تَبَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Parçaladık | 1 | 1 | [25:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/25:39.md) |
| [مُتَبَّرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8C.md) | مُفَعَّلٌ | Parçalanan | 1 | 1 | [7:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/7:139.md) |
| [وَلِيُتَبِّرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَلِيُفَعِّلُوا | Ve parçalamaları için | 1 | 1 | [17:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/17:7.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Dahl: Kuytu yer demektir
2. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
3. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
4. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
5. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
6. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
7. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
8. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
9. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
10. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
11. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
12. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
13. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
14. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
15. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
16. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
17. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
20. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
21. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
22. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
23. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md), [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md), [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Madenin işlenmemiş, kırılmış, ufalanmış ham parçacıkları; bir nesneyi kırıntı ve döküntü haline getirecek şekilde kırmak ve parçalamak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaya aykırı yapıların, kibir ve zulüm sistemlerinin kökten kırılarak ufalanması, yapıntı düzenlerin un ufak edilip geçersiz kılınması |
| Çekirdek Özet 3 | Şekil verilmiş veya kurumsal güç haline getirilmiş batıl yapıların ontolojik bir dayanağı bulunmadığından kaçınılmaz olarak dağılıp enkaza dönüşmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ölüm veya soyut bir yok oluş gibi anlayıp, fiziki yapının, kurulu sistemin ve dayanakların parça parça kırılarak enkaza çevrilmesi gerçeğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تب | Sürekli bir eksilme, kesilme, yıpranma ve tükenerek helake sürüklenme hareketini ifade eder. Nitekim [تبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%A8.md) kökünde kesintiye uğrama, hüsran ve sürekli ziyan; [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) kökünde ise bir izin arkasından kesintisiz gitme ve bağımlı oluş hali mevcuttur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi (tekrarlanma, yayılma ve baş/uç boyutu katarak) yıpranma ve kesilme hareketini sert bir mekanik darbeye, nesneyi parçalara ve döküntülere ayırıp kırıntı haline getiren somut bir kırma ve ufalamaya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın veya yapının dayanma sınırına ulaştığını, belirlenmiş nihai sınıra ve sona gelindiğini gösterir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir araya toplanmış yapıyı, barınağı, kurulu düzeni veya nesnenin içsel bütünlüğünü temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yapının tepe noktasını, hiyerarşisini, belirleyici üst unsurlarını ve hareketin yönünü ifade eder. |
| تبر | Sınıra çarpan yapının tepesinden kırılarak dağılması | Kurulu bir yapının veya nesnenin (ب), üst noktasından ve taşıyıcı unsurlarından başlanarak (ر), nihai sınıra ulaştırılarak kırıntılar halinde parçalanması ve sona erdirilmesi (ت) hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Maden ocağından çıkarılmış, henüz eritilip darbedilmemiş, kalıba dökülmemiş döküntü, kırıntı ve kırıntı halindeki altın, gümüş veya bakır cevheri; bir nesneyi vurarak kırıntı ve enkaz haline getirme eylemi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin soy ve cevher övgüsünde ham maden ile işlenmiş maden karşıtlığında geçer: كُلُّ قَوْمٍ صِيغةٌ من تِبْرِهِمْ / وبَنُو عَبْدِ مَنَافٍ مِنْ ذَهَبْ (Her kavim kendi ham kırıntı madeninden dökülmüş birer kalıptır; Abdümenâfoğulları ise bizzat saf altındandır). |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in sarf ve mübadele fıkhına dair hadisinde işlenmemiş kırıntı maden ile basılmış para arasındaki farkı belirtmek üzere تبر kelimesi عَيْن mukabili olarak kullanılmıştır: الذهب بالذهب تبرها وعينها (Altına karşılık altın; işlenmemiş kırıntısıyla da basılmış parasıyla da). |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde تبر kökü, özellikle Kuzeybatı Sami dillerinde "kırmak, parçalamak, un ufak etmek" temel eylemiyle güçlü bir ortak mirasa dayanır. İbranicede aynı kök harflerinin düzenli fonetik dönüşümüyle karşılanan שבר (ş-b-r) kökü "kırmak, parçalamak, un ufak etmek, yıkmak" fiilini karşılar; Aramice ve Süryanicede ise doğrudan t-b-r (ܬܒܪ) kökü "kırmak, ezmek, yenilgiye uğratmak, parçalamak" manasında asli fiil olarak işler. Akadcada šebēru / tebēru biçimleriyle paralellik arz eden bu semantik tabaka, sert bir cismin kırılarak döküntü ve toz haline getirilmesini ifade eder. Arapçada bu ilksel eylem hem soyut helak ve tahrip anlamını korumuş hem de maden cevherinin topraktan kırılıp ufalanarak çıkarılan ham kırıntı haline isim (tibr) olarak verilmiştir. Böylece kök, Sami ana gövdesindeki kırma ve ufalanma çekirdeğini Arapçada hem isim hem de şiddetli fiil formunda eksiksiz muhafaza etmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | تَبَار ve تِتْبِير ile تِبْر arasındaki bağ | Kök içi türetimde kırılmış, ufalanmış ham maden parçacığı (تِبْر) ile bir yapının un ufak edilerek yok edilmesi (تَبَار) aynı fiziksel darbe ve parçalanma eyleminde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice t-b-r (ܬܒܪ), İbranice š-b-r (שבר) | Aramice ve Süryanicede doğrudan "kırmak, tahrip etmek", İbranicede "kırmak, boynunu bükmek, ufalamak" anlamlarıyla birebir fonetik ve anlamsal örtüşme mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akadca šebēru | Doğu Sami katmanında sert nesnelerin kırılması ve silahların parçalanması bağlamında kullanılan fiille semantik matris uyumu bulunur. | Güçlü |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew Grammar.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تبر | Anlamlı | Kırmak, ufalamak, ham maden kırıntısı | Sert bir yapıyı vurarak parçalara ayırmak, enkaz haline getirmek ve işlenmemiş maden döküntüsü. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Toprak, toz | Yeryüzünün ufalanmış en küçük katmanı, toprağa bulanma ve denk olma hali. | Kur'an'da geçer; ufalanma boyutuyla anlam akrabalığı taşır. |
| [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) | Anlamlı | Kökünden kesmek | Bir uzvu veya soyu devamı gelmeyecek şekilde kökten kesip ayırmak. | Kur'an'da geçer; koparma ve sona erdirme yönünden yakın anlamlıdır. |
| [برت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Balta, kesici alet | Yemen lehçesinde taş veya maden yontmaya yarayan kesici alet, kazma. | Kur'an'da geçmez; kırma eyleminin alet boyutunu temsil eder. |
| [رتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Sabit olmak, düzene girmek | Bir şeyin yerli yerinde durması, derecelenmesi ve intizam bulması. | Kur'an'da geçmez; parçalanmanın zıddı olan kurumsal intizamı kurar. |
| [ربت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde müstakil semantik çekirdek kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تبر | Merkez | Kırıp ufalamak, enkaza çevirmek | Yapıyı oluşturan parçaları birbirine bağlayan düzeni kırarak kırıntı haline getirme. | Maddi veya kurumsal bir gücün bütünüyle dağıtılarak geçersiz kılınması. |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Varlığın sona ermesi, zeval | Genel anlamda yok oluşu ve hayatiyetin bitişini ifade eder; mekanik parçalama şartı aramaz. | تبر köküne göre daha genel ve ontolojik bir silinmedir. |
| [كسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Kırmak | Bir cismin bütünlüğünü iki veya daha fazla parçaya ayırmaktır; un ufak etme vurgusu zorunlu değildir. | تبر kökü ise kırıp döküntü ve toz haline getirmeyi ve tam imhayı içerir. |
| [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) | Komşu | Ezerek kırmak, ufalamak | Kuru ve gevrek şeylerin çiğnenerek veya ezilerek çıtırtıyla kırılmasıdır. | تبر daha ziyade sert yapıların darbelerle enkaza dönüştürülmesidir. |
| [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Döverek un haline getirmek | Sürtme, ezme ve dövme yoluyla nesneyi toz haline getirmektir. | تبر vurma ve dağıtma yoluyla parça parça kırma hareketini öne çıkarır. |
| [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Kırığı onarmak, bütünlemek | Kırılmış veya dağılmış bir kemiği, yapıyı veya durumu birleştirip eski gücüne kavuşturmak. | تبر yapıyı enkaza çevirirken, [جبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B1.md) kırığı sarıp sistemi yeniden inşa eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تبر | Kırmak, ufalamak, döküntü haline getirmek | Hem ham maden kırıntısını hem de bir yapıyı kökten parçalayıp enkaz haline getirme eylemini kuşatır. | Kesin |
| Latince | Conterere, comminuere | Ezerek parçalamak, un ufak etmek | Fiziksel kırma ve zayıflatma yönünü tam karşılar; ancak ham maden kırıntısı ismini içermez. | Güçlü |
| İngilizce | To shatter, to crush into fragments | Parçalara ayırmak, un ufak etmek | Şiddetli bir darbeyle bütünlüğü döküntü haline getirmeyi karşılar; kökün türev isim boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Zerschmettern, zertrümmern | Enkaza çevirmek, parçalamak | Bir yapının vurularak döküntü ve moloz yığını haline getirilmesi nüansını çok iyi verir. | Güçlü |
| Fransızca | Briser en miettes, anéantir | Kırıntılara ayırmak, mahvetmek | Parçalamak suretiyle işlevsiz kılma ve yok etme boyutunu yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Gesenius Hebrew-Chaldee Lexicon, Dictionnaire Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَتْبِيرًا | Mutlak bir darbe ile kökten yıkıp enkaza çevirme | Düşman ordularının mabedi ve şehri bütünüyle parçalayıp yerle bir etmesi; fesat düzenlerinin yıkılışı (İsrâ [17:7](https://lisan.digital/tr/ayet/17:7.md), Furkân [25:39](https://lisan.digital/tr/ayet/25:39.md)). |
| تَبَارًا | Sürekli hüsran, tükeniş ve helak | Hz. Nuh'un zalimler aleyhine yaptığı duada, onların gücünün bütünüyle kırılarak ziyan içinde bırakılması (Nûh [71:28](https://lisan.digital/tr/ayet/71:28.md)). |
| مُتَبَّرٌ | Bâtıl düzenin ve amellerin mahvolmaya mahkûm oluşu | Putperestlerin kurduğu inanç ve ritüel sisteminin ontolojik olarak kırılmaya ve yıkılmaya mahkûm olması (A'râf [7:139](https://lisan.digital/tr/ayet/7:139.md)). |
| تَبَّرْنَا | İlahi iradeyle helak etme, parça parça yıkma | Geçmiş kavimlerin inkâr ve tuğyanları sebebiyle yurtlarının ve güçlerinin paramparça edilmesi (Furkân [25:39](https://lisan.digital/tr/ayet/25:39.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bâtılın zevali ve sünnetullah | Zulüm ve şirke dayalı yapıların kendiliğinden varlık kazanamayacağı, ilahi kanun gereği nihai olarak dağıtılıp parçalanacağı ilkesi. | Kök, bâtıl amellerin kalıcı bir varlık alanına sahip olmadığını, sadece yıkılmayı bekleyen birer kurgu olduğunu gösterir. |
| Fıkıh | Zekât ve sarf akdi | Ham maden cevheri (tibr) ile darbedilmiş sikke (ayn) arasındaki zekât nisabı ve tartı/ayar mübadele kuralları. | Kök burada un ufak olmuş ham maden cevheri formunda terimleşir. |
| Tefsir | Mabedin tahribi ve kavimlerin helaki | İsrâ suresinde İsrailoğullarının yükselişinin ardından mabedin "tetbîr" ile yerle bir edilmesi tasviri. | Basit bir fetih değil, taş üstünde taş bırakmayacak bir enkaz haline getirme hali. |
| Hadis | Faiz ve maden ticareti | Altın ve gümüşün kendi cinsiyle alım satımında işlenmemiş parçalar ile paranın eşit tutulması gerekliliği. | Madenin kırıntı ve külçe halindeki ham formunu niteleyen teknik fıkhi kullanım. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şirkin ve sahte ilahların mahiyeti | Ontolojik kırıntı | Boşluğa düşürme | Putperest sistemlerin görünür ihtişamına rağmen hakikatten yoksun olduğunu, ilk darbede dağılacak kırılgan bir yapıntı olduğunu ilan eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kavramsal yapısöküm | Parçalara ayrılma | Yapıyı deşifre etme | Bir bütünün dış tasarımının bozulup ham elementlerine ve kırıntılarına indirgenmesi sürecidir. | Güçlü |
| Siyasi | Tiranlıkların ve zalim rejimlerin çöküşü | Enkaza çevrilme | Egemenliği tasfiye etme | Kibre dayalı siyasi ve askeri güç odaklarının kurduğu baskı mekanizmalarının bütünüyle parçalanarak lağvedilmesidir. | Kesin |
| İktisadi | Ham madde ve sermaye ayrımı | Ham maden (tibr) | Değerleme zeminini oluşturma | İşlenmemiş, sikke haline gelmemiş kırıntı halindeki kaynakların reel iktisadi değer ve fıkhi mübadeledeki konumunu belirler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Parçalanma dinamiği ve entropi artışı (Fragmentation / Structural failure) | Katı bir cismin dış gerilim veya darbe altında kohezyonunu kaybederek sonlu sayıda düzensiz parçaya ve toza ayrışması; yapısal bağların çözülmesi olgusu. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal çözülme ve rejim çöküşü (Systemic collapse / Institutional breakdown) | Bir toplumsal veya siyasi yapının iç meşruiyetini yitirmesi sonucu dışsal bir baskı veya kriz anında kurumlarının parçalanarak döküntüye dönüşmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece soyut bir "mahvolmak" veya "ölüp gitmek" şeklinde tercüme edilerek mekanik, yapısal ve fiziksel parçalanma boyutunun unutturulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem müşriklerin zihni ve ameli yapıntılarının temelsizliğini (mütebber), hem de düşman güçlerin veya ilahi cezanın kurulu düzenleri parça parça kırıp enkaza çevirmesini (tetbîr) karşılar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki sistemik ve kurumsal eleştiriyi anlamayıp, ilahi helaki sadece fertlerin ölümü sanmak; zalim yapıların nasıl un ufak edileceğini açıklayan sünnetullahı görememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bâtıl, zulüm ve şirk düzenlerine bakışındaki yapısal mantığı açıklar. Bu düzenler ne kadar muhkem görünürse görünsün, hakikat karşısında ham kırıntılardan ibarettir ve bir darbeyle enkaza dönüşecektir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının fesat ve ceza döngüsünü anlatan ayetlerde (İsrâ [17:7](https://lisan.digital/tr/ayet/17:7.md)), müşriklerin ibadet ve inançlarının akıbetini bildiren uyarılarda (A'râf [7:139](https://lisan.digital/tr/ayet/7:139.md)) ve peygamberlerin zalim iktidarlara karşı mücadelelerinde (Furkân [25:39](https://lisan.digital/tr/ayet/25:39.md), Nûh [71:28](https://lisan.digital/tr/ayet/71:28.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtılın kalıcı bir güce sahip olduğu vehmini yıkar; amellerin boşa çıkmasını sadece uhrevi bir kayıp değil, dünyevi planda da dayanakların kırılarak tuzla buz olması şeklinde somutlaştırır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Maden cevherinin topraktan çıkarılmış ham, dövülmemiş kırıntı ve parçacıkları; sert bir yapının darbelerle kırılıp ufalanarak moloz ve döküntü haline getirilmesi.
- Soyut anlam: Bir inanç, fikir veya siyasi sistemin yapısal meşruiyet ve tutarlılığını yitirerek ontolojik açıdan paramparça ve hükümsüz olması.
- Sistematik karşılık: Kurumsal kibir ve zulüm bloklarının dışsal ve ilahi bir müdahaleyle taşıyıcı bağlarının koparılması ve sistemin en küçük birimlerine ayrılarak dağıtılması süreci.
- LaTeX modeli: $$S = \sum_{i=1}^n c_i \quad \xrightarrow{\quad \mathcal{F} \quad} \quad \mathcal{T}(S) = \bigcup_{i=1}^n \{c_i\} \implies \lim_{t \to \infty} \mu(\mathcal{T}(S)) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$, birbirine kenetlenmiş $n$ adet bileşenden oluşan kurulu bir yapıyı temsil eder. $\mathcal{F}$ sistemi kırmaya yönelik dışsal darbe veya ilahi yargıyı gösterir. $\mathcal{T}(S)$ yapının parçalanarak bileşenlerin bağlarının çözüldüğü ve kırıntılar haline geldiği "tetbîr" durumunu ifade eder. $\mu$ ise bu sistemin kurumsal bütünlüğünün ve etkinliğinin ölçüsüdür; parçalanma sonucunda sistemin meşru varlık değeri sıfıra yaklaşır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:139](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/7:139.md) — مُتَبَّرٌ

إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki bunların içinde bulundukları; yok olmaya mahkumdur ve yapmakta oldukları şey de batıldır.

### [İsra 17:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/17:7.md) — وَلِيُتَبِّرُوا · تَتْبِيرًا

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا

Meal (IK): Eğer ihsan ederseniz; kendiniz için ihsan etmiş olursunuz. Kötülük ederseniz; o da kendinizedir. Diğerinin vakti gelince; yüzünüzü karartsınlar, mescide ilk defa girdikleri gibi girsinler ve ele geçirdikleri yeri harab etsinler diye onları tekrar göndeririz.

### [Furkan 25:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/25:39.md) — تَبَّرْنَا · تَتْبِيرًا

وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا

Meal (IK): Her birine misaller vermiştik. Ama hepsini kırdık geçirdik.

### [Nuh 71:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ayet/71:28.md) — تَبَارًا

رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا

Meal (IK): Rabbım; beni, anamı, babamı, inanmış olarak evime gireni, mü’min erkekleri ve mü’min kadınları bağışla. Zalimlerin de helakinden başka bir şeyini artırma.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tebn saman demektir. N R’ ye dönüşmüş, tibr gümüş veya altının hurda halindeki durumudur. Fiil olarak dağılmak, parçalanmak anlamında kullanılmaktadır.
“Tibn” saman demektir. “Tebur” baştaki kepek demektir. “Tebar” çerçöp, döküntü demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte

**ر ت ب**، **ت ر ب**، **ت ب ر**، **ب ت ر**، **ب ر ت** kullanılagelenlerdir.

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: doğrulma/ayakta dikilme; tıpkı çocuğun **الكَعْبَ**’ı doğrultup dikmesi gibi, **إرتاباً**; ve namaz kılan **يَرْتُبُ** yani doğrulur/dikilir.
Ve **الرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً**; senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve **رَتَب** üzerine çoğul yapılır; tıpkı **دَرَج** denildiği gibi, aynı şekilde.
Ve **الرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**’ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
Ve **المُرْتبةُ**: krallar katındaki ve benzeri nezdindeki mevki.
Ve falan **تَرَتَّبَ**; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve **الصّمارَى**’da **المَراتِبُ**: üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerden/işaretlerden olanlardır.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ne de bu işte **رَتَبٌ** vardır, ne de **عَتَبٌ**; yani: o kolay, dosdoğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
yani hep birlikte; ve “sabit olarak” da denir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve **التُّربُ** birdir; dişil yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve **أرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ**: yani toprağının yaratılışı/hamuru iyi; tek bir yığın/katman kastettiğinde: “bir **تُرابةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehimle idrak edilir.
Ve **لحمٌ تَرِبٌ**: toprakla kirlendiğinde; ondan, Ali’nin -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ”.
Ve **تَرَّبْتُ** kitabı **تَتريباً**.
Ve **التَّيْرَب**: toprak. Sözü: “ve bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**” yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ**: malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**” yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ**: zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
Ve **التَّرْباءُ**: toprağın kendisi; dedi ki: “onu mutlaka döveceğim, ta ki **التَّرْاباء**’ı ısırıncaya kadar”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü.
Ve **التِّرْبُ** ve **التَّريبُ**: yaşıt (aynı doğumlu); ikisi **تِرْبانِ**’dır. Ve -azze ve celle- sözü: “**عُرُباً أترابا**” yani canlı/şevkli, emsal (yaşıt) olarak.
Ve **التَريبةُ**: iki **الثَّندُوتَيْنِ**’in üstünden iki **التَّرْقُوتَيْنِ**’e kadar olan yer; ve “ondan her kemik bir **تَربية**’dir” denildi; ve **التَّرائب** çoğul yapılır.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüş.
Ve denir ki: kullanılmadan önce her cevher, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**’dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluş; **تَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile helâk etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden kesip koparmak.
Ve binek hayvanı **أبتَرَتِ** de **فبُتِرَتْ**; ve ben kurdu **أبتَرْتُ** ve onu **بتَرْتُ**; ve şeyi **بَتَرْتُ** de **فانبَتَرَ**.
Ve **الأبتَرُ**: soyu/nesli olmayan kimsedir; bundan da -azze ve celle- sözü: “**إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر**”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen dilinde balta; ve **البُرْتُ** onların dilinde **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**’dir.
Ve Müزاحim dedi: **المُبَرِّتُ** ve **البِرِّيتُ**, Rü’be’nin şiirinde, şu sözünde **البَرِّية**’den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياءَ**’yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş, sonra galip gelmiş; ve onu **البَريِّة** için bir isim kılmıştır; o da çöldür; çoğulu **البَراريت**’tir; böylece **التاء** sanki asıl (kökten)miş gibi tasriflerde yerleşti; tıpkı **عِفريت**’te **التاء**’nın yerleşmesi gibi. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuzdur; onun için bir çoğul işitmedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التِبْرُ: ما كان من الذهب غيرَ مضروب. ويقال: في رأسه تِبْرِيَةٌ. قال أبو عبيدة: هي لغة في الهِبْريَة، وهو الذي يكون في أصول الشعر مثلَ النُخالة. والتَبارُ: الهلاك. وتَبَّرَهُ تَتْبيراً، أي كسَّره وأهلكه. و"هؤلاءِ مُتَبَّرٌ ما هم فيه"، مُكَسَّرٌ مُهْلَكٌ.

##### Türkçe

**التِبْرُ**: basılmamış olan altından olan şey. Ve denilir: başında **تِبْرِيَةٌ** vardır. Ebû Ubeyde dedi: o, **الهِبْريَة** hakkında bir dildir; o da, kepek gibi, kılın diplerinde olan şeydir. Ve **التَبارُ**: helâk. Ve onu **تَبَّرَهُ تَتْبيراً**; yani onu kırdı ve helâk etti. Ve “**هؤلاءِ مُتَبَّرٌ ما هم فيه**”, kırılmış, helâk edilmiş.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ب
ترب ، تبر ، برت ، بتر ، رتب ، ربت : مستعملات .
ترب : أبو عبيد عن الأصمعي : التُّرْتُبُ الأمرُ الثَّابتُ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : التُّرْتُبُ بضم التاءَين العَبْدُ السوء ، وقال : والتُّرْتُبُ التُّراب أيضاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّيْرَبُ التراب وقال غيره يقال : بِفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ والتَّرْباء والتَّوْراب .
شمر عن ابن الأعرابي : بفية التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ . ويقال : بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ إذا كان ذَلُولاً ، وناقةَ تَرْبُوتٌ كذلك ، فهذه الحروف التي جاءت في هذا الباب مع زيادة التاء والياء والواو .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنكَحُ المرأة لِمِيسَمِهَا ولِمالِها ولحَسبِها ، عليك بذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداك ) .
قال أبو عبيد قوله : تربَتْ يداك ، يقال للرجل إذا قلّ ماله : قد تَرِبَ أي افْتَقَر حتى لَصِقَ بالتُّراب .
قال الله جلّ وعزّ : ( مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا ) ( البلد : 16 ) ، قال : ويروى والله أعلم أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يَتَعَمَّد الدعاءَ عليه بالفَقْرِ ولكنها كلمةٌ جارية على أَلْسِنة العرب يقولونها وهم لا يريدون وقوع الأمر ، قال وقال بعض الناس : إنَّ قوله : تَرِبَتْ يداك يريدون استغْنت يداك ، وهذا خطأ لا يجوز في الكلام ، ولو كان كما قال لقال : أتْرَبَتْ يداك ، يقال : أَتْرَبَ الرجلُ فهو مُتْرِبٌ إذا كَثُرَ ماله ، فإذا أرادوا الفقر قالوا تَرِبَ يَتْرَبُ .
وقال ابن عرفة : أراد بقوله : تَرِبَتْ يداك ، إن لم تَفْعَل ما أمرتُك به .
قال أبو بكر : معناه : لِلَّهِ دَرُّك إذا استعملتَ ما أمرتُك به ، واتَّعظت بِعظتي .
وذهب بعض أهل العِلْم إلى أنه دعاء على الحقيقة .
وقوله في حديث خُزَيْمَةَ : ( أَنَعِمْ صباحاً تَرِبتْ يداك ) ، يدلّ على أَنه ليس بدعاء عليه ، بل هو دعاء له وترْغيبٌ في استعمال ما تقدمت الوَصاةُ به ، ألا تراهُ قال : أنعم صباحاً ثم عَقبَه ، تربَتْ يداك ، والعربُ تقولُ : لا أمَّ لك ولا أبَ لك ، يريدون لِلَّه دَرُّك ، قال :
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ
فظاهره : أَهْلَكه الله ، وباطِنه : لِلَّه درّه ، قال : وهذا المعنى أراده جميل بقوله :
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ
أراد لِلَّه درّها ما أحسن عَيْنَيْها ، وأراد بالغُر من أبنائها ساداتِ أهل بيتها ، قال : وقال بعضهم :
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح
وهذا خطأ ، ألا ترى أن الفصيح من الشعراء قال :
وهَوَتْ أمُّه ، في موضع المدح .
ورَوَى شمر عن ابن الأعرابي : رجل تَرِب فقير ، ورجل تَرِبٌ لازِقٌ بالتراب من الحاجة ليس بينه وبين الأرض شيء .
وقال أبو العباس : التَّتْرِيْبُ كَثْرَةُ المال ، قال : والتَّتْرِيبُ قلة المال أيضاً ، قال : وأَتْرَبَ الرجلُ إذا مَلَك عَبْداً مُلِكَ ثلاثَ مرَّاتٍ .
وقال الليث : التُّرْبُ والتُّرابُ واحد إلا أنهم أَنَّثوا قالوا : التُّرْبةُ ، يقال : أرض طيّبة التربة ، أي خِلْقَةُ ترابها ، فإذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التراب قلت : تُرَابَةٌ ، وتلك لا تدرك بالبصر دِقَّةً إلا بالتوهّم ، وطعامٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّث بالتُّراب . ومنه حديث علي : ( لئن وَلِيتُ بَني أُمَيَّةَ لانْفُضَنَّهم نَفْضَ القَصَّابِ الوِزَامَ التَّرِبَةَ ) .
وقال غيره : تَتَرَّبَ فُلاناً تَتَرُّباً إذا تَلَوَّث في التُّراب ، وتَرَّبَ الكتاب تتريباً ، ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبَةٌ قد حَمَلَت تُراباً .
قال ذو الرمة :
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ
وقيل : تَرِبٌ أي كثير التراب .
وقال الليث : التَّرْبَاءُ نَفْسُ التُّراب ، يقال : والتُّرباء ، لأضربنه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ .
وفي الحديث : ( خَلَقَ الله التُّرْبَةَ يوم السبت ، وخلق فيها الجبالَ يوم الأحد ، والشجرَ يومَ الاثنين ، والتِّرْبُ اللِّدَةُ ، ويقال : هذه تِرْب هذه ، وقوله : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ) ( الواقعة : 37 ) أي أَمْثَالاً وهما تِرْبان .
وقال ابن السكيت : تُرَبَةُ واد من أودية اليمن .
ابن بزرج : قالوا تَرَبتُ القرطاس فأنا أتْرُبة تَرْباً وتَرَبت فلان الإهاب لتصلحه ، وتَرَبت السِّقاء وكل ما يصلح فهو متروب ، وكل ما يفسد فهو مترَّب مشدد .
قال الفراء في قول الله جلّ ثناؤه : ( خُلِقَ مِن مَّآءٍ ( ) دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ ) ( الطارق : 6 ، 7 ) .
قال : الترائب ما اكتنف لَبّاتِ المرأة مما يقع عليه القِلادة ، وقوله من الصلب والترائب يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأة يقال للشيئين ليخرجن من بَني هذين خيرٌ كثير ومن هذين خيرٌ كثير .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : أن الترائب أربع أضلاع من مَيْمَنَةِ الصَّدر وأربع أضلاع من يَسْرَةِ الصدر .
وجاء أيضاً في التفسير : أن الترائب اليدان والرجلان والعيْنَان .
وقال أهل اللغة أجمعون : التَّرائِب موضع القِلادة من الصَّدر وأنشدوا فقالوا :
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ
قال المنذري : أخبرني أبو الحسن الشيخي عن الرياشي قال : التَّرِيبَتانِ الضِّلعان اللَّتان تَلِيَان التَّرْقُوَتَيْن ، وأنشد :
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ
أبو عبيد : الصدر فيه النحر ، وهو موضع القِلادة ، واللَّبّةُ مَوضِعُ النَّحْر ، والثُّغْرةُ ثُغْرَةُ النَّحْر ، وهي الهَزْمَةُ بين التَّرْقُوَتَيْن ، وقال :
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ
والتَّرْقُوَتَان العَظْمَان المُشْرِفان في أعلى الصَّدر من رأْسَ المَنكِبَيْن إلى طَرَفِ ثُغْرَةِ النَّحْر ، وباطِن التَّرقُوَتَين الهواءُ الذي يهوي في الجوف لو خُرِق ، ويقال له القَلْتَانُ . وهما الحافِنَتَانِ أيضاً ، والزَّاقِنَةُ طَرفُ الحُلْقُوم .
تبر : قال الليث : التِّبْر الذَّهبُ والفِضَّة قبل أن يُصاغا .
قال : وبعضهم يقول : كلُّ جوهرٍ قبل أن يستعملَ تِبْرٌ ، من النحاس والصُّفْر ، وأنشد :
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : التِّبْرُ الفُتَاتُ من الذَّهب والفِضَّة قبل أن يُصاغا ، قلت : التبر يقع على جميع جواهر الأرض قبل أن تُصاغ ، منها النحاس والصُّفر والشَّبة والزجاج وغيره ، فإذا صيغَا فهما ذهب وفضّة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ) ( نوح : 28 ) .
قال الزجاج : معناه إلا هلاكاً ولذلك
سمي كل مُكَسَّر تِبْراً ، وقال في قوله : ( وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً ) ( الفرقان : 39 ) ، قال : والتَّتْبِيرُ التَّدْميرُ ، وكل شيء كَسَرته وفتّتَّهُ فقد تَبَّرْتَهُ ، ومن هذا قيل لِمُكَسَّر الزجاج : التِّبْرُ وكذلك تِبْرُ الذهب .
وقال الليث : تَبِرَ الشيءُ يَتْبِرُ تَباراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَتْبُورُ الهالكُ ، والمتبورُ الناقص ، قال : والتَّبْراء الحسنةُ اللَّونِ من النُّوق .
بتر : قال الليث : البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوِه إذا استأصلْتَه .
وقال غيره : يقال : بَتَرْتُه فانْبَتَر ، وأبتَرْته فَبُتِر ، وصاحِبُه أبتر وذَنَبٌ أَبتَرُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال أبو إسحاق : نَزَلتْ في العاصي ابن وائل ، دخل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وهو جالس ، فقال : هذا الأبتَرُ أي هذا الذي لا عَقِبَ له ، فقال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، فجائز أن يكون هذا المنْقَطِعَ العَقِبِ وجائز أن تكون هو المنقطع عنه كل خير .
قال : والبَتْرُ استئصالُ القَطْع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبتر الرجلُ إذا أعطى ومنع ، وأَبتَر إذا صَلَّى الضُّحَى حين تُقَضِّبُ الشمس ، ويقال : تُقَضِّبُ أي يَخْرِج شُعاعها كالقُضبانِ .
وفي حديث عليّ : أنه سئل عن صلاة الضحى ، فقال : حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأرضَ .
عمرو عن أبيه : البُتَيْرَاءُ الشمسُ ، وسيف باترٌ وبَتَّارٌ قَطَّاع .
وقال ابن الأعرابي : البُتَيْرَةُ تصغيرُ البَتْرَة وهي الأَتَان .
برت : أبو عبيد عن الأصمعي : قال البُرْتُ : الرجلُ الدَّليلُ وجمعه أَبْراتٌ .
قال شمر : رواه المسدى : البِرت بالكسر ولا بأس .
أبو نصر عن الأصمعي : يقال للدَّليل الحاذق : البُرتُ والبِرتُ ، وقاله ابن الأعرابي رواه عنهما أبو العباس .
وقال شمر : هو البِرِّيتُ والخِرِّيتُ أيضاً قال : والبُرتُ الفأس أيضاً .
وقال الليث : هو البُرت بلغة أهل اليمن قال : والبُرت بلغتهم السُّكر الطَّيْرزَد .
وقال شمر : يقال للسكر الطَّبَرْزَد : مِبْرَتٌ ومِبَرَّت .
وقال أبو عبيد : البرِّيتُ المستوِي من الأرض .
وقال ابن الأعرابي عن أبي عون : البِرِّيتُ مكانٌ معروف كثير الرمل .
وقال شمر يقال : الحَزْنُ والبِرِّيتُ أرضان بناحية البصرة ، ويقال : البريتُ الجَدْبَةُ
المسْتَوِيَةِ وأنشد :
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ
وقال الليث : البِرِّيت اسم اشتق من البَرِّية : كأنما سَكَنت الياء فصارت الهاءُ ياء لازمة كأنها أصلية كما قالوا : عِفْريتٌ والأصل عِفْرِيَةٌ .
ثعلب عن ابن أبي عمرو عن أبيه : بَرِتَ الرجلُ إذا تحيَّر وبَرَتَ بالتاء إذا تَنَعَّمَ تَنعُّماً واسعاً ، قال : والبُرْتَةُ الحذاقَةُ بالأمر ، وأَبْرَتَ إذا حَذِق صِناعةً ما .
ربت : قال : رَبَّتُّ الصبيَّ ورَبَّيتُه تَرْبِيتاً وتَرْبِيَة .
وقال الراجز :
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ
رتب : ثعلب عن ابن الأعرابي : أرْتَبَ الرجلُ إذا سأل بعد غِنًى ، وأرْتَبَ الرجلُ إذا دَعا النقري إلى طعامه ، قال : ورَتَبَ الشيءُ رُتوباً إذا انتصب فإنما هو راتبٌ وأنشد :
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ
وقال الليث : الصبي يُرْتِبُ الكَعْبَ إرتاباً قال : والرَّتَبَةُ الواحدةُ من رَتَبَاتِ الدَّرَج ، والمرْتَبَةُ المنزلةُ عند الملوك ونحوها ، والمراتب في الجبال والصحارى من الأعلام التي يُرَتَّبُ فيها العيون والرُّقَباء ، ويقال : ما في عيشة رَتَبٌ ، وما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي هو سهل مُستقيم ، قلت : هو بمعنى النَّصَب والتَّعب .
وقال ابن الأعرابي : الرَّتْباءُ النَّاقَةُ المنْتَصِبةُ في سيرها ، والرّقْبَاءُ الناقةُ المُندَفِعَةُ .

##### Türkçe

ت ر ب
**ترب** , **تبر** , **برت** , **بتر** , **رتب** , **ربت** : kullanımdadırlar.

**ترب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **التُّرْتُبُ** sabit olan iş(ler)dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini (nakleder): **التُّرْتُبُ** iki **التاء**’ın dammesiyle kötü köle(=kötü kul)dur; dedi ki: **التُّرْتُبُ** toprak da(=**التُّراب**)dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّيْرَبُ** topraktır; başkası da dedi ki: denilir: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** ve **التَّرْباء** ve **التَّوْراب** (var).

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** (vardır). Ve denilir: **بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ** uysal olduğu zaman; ve **ناقةَ تَرْبُوتٌ** da böyledir; işte bu bâbda **التاء** ve **الياء** ve **الواو** ziyadesiyle gelen harfler bunlardır.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Kadın, güzelliği için, malı için ve soyu için nikâhlanır; sen dindar olana sarıl; **تَرِبَتْ يَداك**.)

Ebû Ubeyd dedi: onun sözü **تربَتْ يداك**; erkeğe, malı azaldığı zaman denilir: **تَرِبَ**; yani fakirleşti, ta ki toprağa yapıştı(=**التُّراب**’a yapıştı).

Allah, azîz ve celîl dedi: ( **مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا** ) (el-Beled: 16). Dedi ki: ve rivayet olunur—Allah daha iyi bilir—ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona fakirlik ile beddua etmeyi kastetmedi; fakat o, Arapların dillerinde cereyan eden bir kelimedir; onu söylerler, hâlin vukuunu istemezler. Dedi ki: ve bazı insanlar dedi: onun sözü **تَرِبَتْ يداك** ile “ellerin zengin oldu”nu isterler; bu hatadır, sözde caiz olmaz. Eğer dediği gibi olsaydı şöyle derdi: **أتْرَبَتْ يداك**. Denilir: **أَتْرَبَ** adam; o **مُتْرِبٌ**’dir; malı çoğaldığı zaman. Fakirliği istedikleri zaman ise derler: **تَرِبَ يَتْرَبُ**.

İbn ‘Arefe dedi: onun sözüyle **تَرِبَتْ يداك** şunu kastetti: sana emrettiğimi yapmazsan.

Ebû Bekir dedi: manası: Allah için senin değerin ne yücedir; sana emrettiğimi kullandığın ve öğüdümle öğüt aldığın zaman.

Bazı ilim ehli, bunun hakikat üzere bir beddua olduğuna gitti.

Ve Huzeyme hadîsinde onun sözü: (Sabahın hoş olsun; **تَرِبتْ يداك**), onun aleyhine bir beddua olmadığını gösterir; bilakis onun lehine bir duadır ve daha önce vasiyet edilen şeyi kullanmaya bir teşviktir. Görmez misin, dedi: “Sabahın hoş olsun” sonra onu takiben dedi: **تربَتْ يداك**. Araplar der: “Senin anan yok, baban yok”; bununla “Allah için değerin ne yücedir”i isterler. Şair dedi:
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ

Zahiri: Allah onu helâk etti; bâtını: Allah için değeri ne yücedir. Dedi ki: bu manayı Cemîl, şu sözüyle istedi:
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ

“Allah onun gözlerine çöp attı” ile, “Allah için değeri ne yücedir; gözleri ne güzel”i istedi; “oğullarından **الغُرّ**” ile de, onun ehl-i beytinden efendileri istedi. Dedi ki: ve bazıları dedi:
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح

Bu hatadır; görmez misin, şairlerin fasihi “**وهَوَتْ أمُّه**” dedi; medih yerinde.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل تَرِب** fakir (adam); ve **رجل تَرِبٌ** ihtiyaçtan toprağa yapışık, onunla yer arasında hiçbir şey yok.

Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّتْرِيْبُ** malın çokluğudur. Dedi ki: **التَّتْرِيبُ** malın azlığı da(=yoksulluk)dır. Dedi ki: **أَتْرَبَ** adam; üç kere mülk edinilmiş bir köleyi mülk edindiği zaman.

Leys dedi: **التُّرْبُ** ve **التُّرابُ** birdir; ancak onlar müennes yaptılar, dediler: **التُّرْبةُ**. Denilir: toprağı güzel bir yer; yani toprağının yaratılışı. Bir tek parça toprağı kastettiğin zaman **تُرَابَةٌ** dersin; o, inceliğinden dolayı gözle idrak edilmez, ancak vehim ile. Ve **طعامٌ تَرِبٌ**: toprağa bulaştığı zaman. Ondandır, Ali hadîsi: (Eğer Benî Ümeyye’ye vali olursam, onları kasabın **الوِزَامَ التَّرِبَةَ**’yi silkeleyişi gibi mutlaka silkeleyip dağıtırım.)

Başkası dedi: **تَتَرَّبَ** falanı **تَتَرُّباً**; toprağa bulaştığı zaman. Ve **تَرَّبَ** kitabı **تتريباً**. Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبَةٌ**: toprak yüklenmiş(=toz taşımış)tır.

Zü’r-Rumme dedi:
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ

Ve denildi: **تَرِبٌ** yani toprağı çok.

Leys dedi: **التَّرْبَاءُ** toprağın kendisidir(=**نَفْسُ التُّراب**). Denilir: ve **التُّرباء**; “Onu, **التَّرْباءِ**’yı ısırıncaya kadar mutlaka döveceğim.”

Hadîste: (Allah **التُّرْبَةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü, ağacı pazartesi günü yarattı.) Ve **التِّرْبُ** yaşıttır. Denilir: “Bu, bunun **تِرْب**’idir.” Ve onun sözü: ( **أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً** ) (el-Vâkıa: 37) yani benzerler; ikisi **تِرْبان**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **تُرَبَةُ** Yemen vadilerinden bir vadinin adıdır.

İbn Büzerc: dediler: **تَرَبتُ** kâğıdı; ben **أتْرُبة**’yim; **تَرْباً**. Ve **تَرَبت** falanın derisini, onu düzeltmek için. Ve **تَرَبت** kırbayı; ve düzeltilen her şey **متروب**’dur; bozulan her şey ise şeddeli olarak **مترَّب**’dir.

Ferrâ, Allah’ın—celâl ve senâsı yüce—sözü hakkında: ( **خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ** ) (et-Târık: 6, 7).
Dedi: **الترائب** kadının gerdanlığın düştüğü yer olan göğüs üstü kısmını kuşatan şeydir. “**من الصلب والترائب**” sözüyle, erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder; iki şey için söylenir: bu ikisinden çok hayır çıkacaktır; ve bu ikisinden çok hayır (çıkacaktır).

Zeccâc dedi: tefsirde geldi: **الترائب** göğsün sağ tarafından dört kaburga ve göğsün sol tarafından dört kaburgadır.

Tefsirde yine geldi: **الترائب** iki el, iki ayak ve iki gözdür.

Dil ehlinin hepsi dedi: **التَّرائِب** göğüsten gerdanlığın yeridir. Şiir okudular, dediler ki:
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ

Münzirî dedi: Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî bana haber verdi; er-Riyâşî’den: **التَّرِيبَتانِ** iki **الضِّلع**’dır; **التَّرْقُوَتَيْن**’i izleyen(=onlara bitişik olan) iki kaburga. Ve şu beyti okudu:
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ

Ebû Ubeyd: göğüste **النحر** vardır; o, gerdanlığın yeridir. **اللَّبّةُ** **النَّحْر**’ın yeridir. **الثُّغْرةُ** **ثُغْرَةُ النَّحْر**’dır; o, iki **التَّرْقُوَتَيْن** arasındaki çukurluktur. Ve dedi:
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ

Ve **التَّرْقُوَتَان** göğsün üst kısmında, iki omuz başından **ثُغْرَةِ النَّحْر**’ın ucuna kadar uzanan, yukarıda çıkıntı yapan iki kemiktir. İki **التَّرقُوَتَين**’in iç tarafı, delinmiş olsa iç boşluğa düşen havadır; ona **القَلْتَانُ** denilir. Ve onlar **الحافِنَتَانِ** da(=iki **الحافِنَة**)dır. Ve **الزَّاقِنَةُ** **الحُلْقُوم**’un ucudur.

**تبر** : Leys dedi: **التِّبْر** altın ve gümüş, dökülmeden önce(=işlenmeden önce)dir.
Dedi: ve bazıları der: kullanılan hâle gelmeden önce her cevher **تِبْرٌ**’dür; bakırdan ve **الصُّفْر**’den. Ve şu beyti okudu:
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّبْرُ** altın ve gümüşten, dökülmeden önceki kırıntıdır(=ufantı). Dedim: **التبر** dökülmeden önce yerin bütün cevherlerine düşer; ondan bakır, **الصُّفْر** , **الشَّبة** , cam ve başkası. İkisi dökülünce artık altın ve gümüş olurlar. Ve Allah—azîz ve celîl—sözü: ( **وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ** ) (Nûh: 28).

Zeccâc dedi: manası “ancak helâk”tır; bu yüzden her kırılmış şeye **تِبْراً** adı verildi. Ve onun sözü hakkında: ( **وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً** ) (el-Furkân: 39) dedi: **التَّتْبِيرُ** yok etmedir(=**التَّدْميرُ**). Her şeyi kırıp ufalttığın zaman onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun. Bundan dolayı kırık cam için **التِّبْرُ** denildi; aynı şekilde altının **تِبْرُ**’ü de.

Leys dedi: **تَبِرَ** şey **يَتْبِرُ** **تَباراً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَتْبُورُ** helâk olmuş olandır; ve **المتبورُ** eksik olandır. Dedi: ve **التَّبْراء** develerden rengi güzel olan(=güzel renkli)dır.

**بتر** : Leys dedi: **البَتْرُ** kuyruğu ve benzerini, kökünden kesip çıkardığın zaman kesmektir.
Başkası dedi: denilir: **بَتَرْتُه** de, o da **انْبَتَر**; ve **أبتَرْته** de, o da **فَبُتِر**. Ve sahibi **أبتر**’dir; ve kuyruk **أَبتَرُ**’dür.

Allah—azîz ve celîl—dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ) (el-Kevser: 3).

Ebû İshâk dedi: el-Âsî b. Vâil hakkında indi. Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yanına girdi; o oturuyordu. Dedi: “Bu **الأبتَرُ**’dir”; yani “nesli olmayan şu (kimsedir).” Bunun üzerine Allah—azîz ve celîl—dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ). Şu halde caizdir ki bu, nesli kesik olan (odur); ve caizdir ki “o”, ondan her hayrın kesik olmasıdır.

Dedi: **البَتْرُ** kesmenin kökünden sökülüp alınmasıdır(=tam kesip koparmadır).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أبتر** adam; verdi ve engellediği zaman. Ve **أَبتَر**; güneş ışınları çubuklar gibi çıktığı sırada kuşluk namazı kıldığı zaman. Denilir: **تُقَضِّبُ**; yani ışınları çubuklar gibi çıkar.

Ali hadîsinde: ona kuşluk namazı soruldu; dedi ki: **البُتَيْراءُ** yeri parlatıp bastığı zaman.

Amr, babasından: **البُتَيْرَاءُ** güneştir. Ve **سيف باترٌ** ve **بَتَّارٌ**: kesici(=çok kesen).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البُتَيْرَةُ** , **البَتْرَة**’nin küçültmesidir; o da dişi eşektir(=**الأَتَان**).

**برت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi: **البُرْتُ** kılavuz adamdır; çoğulu **أَبْراتٌ**’tır.

Şemmer dedi: el-Müseddî onu rivayet etti: kesre ile **البِرت**; bunda bir sakınca yok.

Ebû Nasr, el-Asmaî’den: mahir kılavuza denilir: **البُرتُ** ve **البِرتُ**. Bunu İbnü’l-A‘râbî de söyledi; ikisinden de Ebû’l-Abbâs rivayet etti.

Şemmer dedi: o, **البِرِّيتُ** ve **الخِرِّيتُ** de(=aynı)dır. Dedi: ve **البُرتُ** balta da(=**الفأس**)dır.

Leys dedi: o, Yemen ehlinin diliyle **البُرت**’tur. Dedi: ve onların dilinde **البُرت** , **السُّكر الطَّيْرزَد**’dir.

Şemmer dedi: **السُّكر الطَّبَرْزَد** için denilir: **مِبْرَتٌ** ve **مِبَرَّت**.

Ebû Ubeyd dedi: **البرِّيتُ** yerden düz olan(=düzlük)tur.

İbnü’l-A‘râbî, Ebû ‘Avn’dan: **البِرِّيتُ** çok kumlu, bilinen bir yerdir.

Şemmer dedi: denilir: **الحَزْنُ** ve **البِرِّيتُ** Basra tarafında iki arazidir. Ve denilir: **البريتُ** düz çoraklıktır(=**الجَدْبَةُ المسْتَوِيَةِ**). Ve şu beyti okudu:
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ

Leys dedi: **البِرِّيت** , **البَرِّية**’den türemiş bir isimdir; sanki **الياء** sakin kılındı da **الهاء** lâzım bir **ياء** oldu; sanki asılmış gibi; nitekim dediler: **عِفْريتٌ**; aslı **عِفْرِيَةٌ**’dir.

Sa‘leb, İbn Ebî Amr’dan, babasından: **بَرِتَ** adam; şaşırıp kaldığı zaman. Ve **بَرَتَ** ( **التاء** ile) geniş bir nimet içinde nimetlendiği zaman. Dedi: ve **البُرْتَةُ** işte maharet(=ustalık)tır. Ve **أَبْرَتَ**; bir sanatta mahir olduğu zaman.

**ربت** : dedi: **رَبَّتُّ** çocuğu ve **رَبَّيتُه**; **تَرْبِيتاً** ve **تَرْبِيَة** (ile).

Ve recez şairi dedi:
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ

**رتب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرْتَبَ** adam; zenginlikten sonra istediği zaman(=dilendiği zaman). Ve **أرْتَبَ** adam; **النقري**’yi yemeğine çağırdığı zaman. Dedi: ve **رَتَبَ** şey **رُتوباً**; dikildiği zaman; o ancak **راتبٌ**’dir. Ve şu beyti okudu:
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ

Leys dedi: çocuk, **الكَعْبَ**’ı **إرتاباً** ile **يُرْتِبُ**. Dedi: ve **الرَّتَبَةُ** merdivenin **رَتَبَاتِ**’ından bir tanesidir. Ve **المرْتَبَةُ** krallar ve benzerleri yanında mertebedir. Ve **المراتب** dağlarda ve çöllerde, gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir. Ve denilir: bir yaşayışta **رَتَبٌ** yoktur. Ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur, **عَتَبٌ** de yoktur; yani o, kolay ve dosdoğrudur. Dedim: o, **النَّصَب** ve **التَّعب** manasındadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّتْباءُ** yürüyüşünde dik duran dişi devedir; ve **الرّقْبَاءُ** atılgan(=ileri atılan) dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والباء وما يثلثهما)
(تبر) التاء والباء والراء أصلان متباعدٌ ما بينهما: أحدهما الهلاك، والآخر [جوهر] من جواهر الأرض.‏
فالأوّل قولهم: تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ، أي أهلكَه وأبطلَهَ. قال الله تعالى: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].‏
والأصل الآخر التِّبْر، وهو ما كان من الذَّهب والفِضَّة غيرَ مَصُوغٍ.‏
(تبع) التاء والباء والعين أصل واحد لا يشذ عنه من الباب شيءٌ، وهو التُّلُوُّ والقَفْو. يقال تبِعْتُ فلاناً إذا تَلَوْتَه [و] اتّبعْتَه. وأتْبَعْتُهُ إذا لحِقْتَه. والأصل واحد، غير أنّهم فَرَقوا بين القَفْو واللُّحُوق فغيَّرُوا البناءَ أدنى تغييرٍ.قال الله:﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾، [و]: ﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾ فهذا معناه على هذه القراءة اللُّحوق، ومن أهْلِ العربيّة مَن يجعل المعنى فيهما واحداً.‏
والتُّبُّعُ في قول القائل(3):‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ التُّبَُّعُ(4)‏
هو الظِّلُّ، وهو تابعٌ أبداً للشّخص. فهذا قياسٌ أصدقُ من قَطاةٍ. والتَّبِيع وَلَد البقرة إذا تَبِع أمّه، وهو فَرْض الثَّلاثين(5). وكان بعَضُ الفقهاء يقول: هو* الذي يَستوي قَرْناه وأذُناه. وهذا من طريقة الفُتْيا، لا من قياس اللغة.‏
والتَّبَعُ قوائم الدابّة، وسُمّيت لأنّه يتبع بعضُها بعضاً. والتّبيع النّصير، لأنه يَتْبَعُه نَصرهُ. والتّبيع الذي لك عليه مالٌ، فأنت تَتْبَعُه. وفي الحديث: [مَطْلُ الغنيّ ظُلْمٌ، وإذا أُتْبِعَ أحدُكُمْ على مَلِيءٍ فليَتّبِعْ". يقول: إذا أُحِيلَ عليه فليَحْتَلْ.‏
(تبل) التاء والباء واللام كلماتٌ متقاربة لفظاً ومعنى، وهي خلاف الصّلاح والسّلامة، فالتَّبْل العَدَاوة، والتَّبْل غَلَبة الحُبِّ على القلب، يقال قلبٌ متْبُول. ويقال تَبَلَهم الدّهرُ أَفْنَاهم. وقالوا في قول الأعشى:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ تَبِلُ(6)‏
(تبن) التاء والباء والنون كلماتٌ متفاوتةٌ في المعنى جدّاً، وذلك دليلٌ أنَّ من كلام العرب موضوعاً وضْعاً مِن غير قياسٍ ولا اشتقاق. فالتِّبْنُ معروفٌ، وهو العَصْفُ. والتِّبْن أعظَمُ الأقداحِ يكاد يُرْوي العِشرين. والتَّبَنُ الفِطْنة، وكذلك التَّبانَة. يقال تَبِنَ لكذا. ومحتمل أن يكون هذه التاءُ مُبدلةً من طاء. وقال سالم بنُ عبد الله(7): "كنّا نقول كذا حَتّى تَبَّنْتم(8)"، أي دقّقتم النَّظرَ بفِطْنتكم.‏
--------------ـــ
(1) الآية 85 من سورة الكهف.‏
(2) الآية 89 من سورة الكهف. وقد كررت في السورة عينها، وهي الآية 92. وهذه القراءة هي قراءة ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وخلف والأعمش. وقرأ الباقون بوصل الهمزة وتشديد التاء مفتوحة. انظر إتحاف فضلاء البشر 294 واللسان (تبع).‏
(3) هي سعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43.‏
(4) في اللسان (حضر، نفض، سمأل، تبع). والتبع، بضم التاء وفتح الباء المشددة أو ضمها.‏
(5) في الأصل: "الثلثين" وهو من بقايا الرسم القديم. وفي حديث معاذ بن جبل حين بعثه الرسول الكريم إلى اليمن: "أمره في صدقة البقر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تبيعاً، وعن كل أربعين مسنة".‏
(6) ديوان الأعشى 42 واللسان (تبل). ويروى: "خابل تبل"، ويروى: "متبل خبل". ولم يذكر في الأصل مقول القول، ولعله أراد أن البيت موضع قول.‏
(7) هو سالم بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، أحد الفقهاء السبعة، توفي سنة 106. انظر تهذيب التهذيب وصفة الصفوة (2 : 50).‏
(8) لفظه في اللسان: "كنا نقول في الحامل المتوفى عنها زوجها أن ينفق عليها من جميع المال حتى تبنتم ما تبنتم".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **التاء** و**الباء** وما يثلثهما)
(**تبر**) **التاء** ve**الباء** ve**الراء** birbirinden uzak iki asıldır: ikisi arasından biri helâk, diğeri yerin cevherlerinden bir [cevher]dir.‏
Birincisi onların sözü: **تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ**, yani onu helâk etti ve onu bâtıl kıldı. Allah Teâlâ dedi: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].‏
Diğer asıl **التِّبْر**’dir; o, altın ve gümüşten olup işlenmemiş olan şeydir.‏

(**تبع**) **التاء** ve**الباء** ve**العين** tek bir asıldır; babdan hiçbir şey ondan sapmaz; o da ardınca gelme ve iz sürmedir. Denir: **تبِعْتُ** falancayı, onu ardınca geldim [ve] ona uydum zaman. Ve **أتْبَعْتُهُ** onu, ona yetiştim zaman. Asıl birdir; ancak onlar iz sürme ile yetişme arasını ayırdılar da yapıyı en küçük bir değişiklikle değiştirdiler. Allah dedi: ﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾ ve [yine]: ﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾; bu, bu kıraat üzere mânâsı yetişmedir; Arap dili ehlinden, ikisinde de mânâyı bir yapan vardır.‏
Ve söyleyenin sözü(3)ndeki **التُّبُّعُ**:‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ التُّبَُّعُ(4)‏
o gölgedir; o, şahsa daima tâbidir. Bu, **قَطاةٍ**’dan daha doğru bir kıyastır. Ve **التَّبِيع** inek yavrusudur; anasını tâkip ettiğinde; ve o, otuzun farzıdır(5). Bazı fakihler derdi: o, iki boynuzu ve iki kulağı eşit olan kimsedir. Bu, fetvâ yolundandır; dil kıyasından değildir.‏
Ve **التَّبَعُ** binitin ayaklarıdır; birbirini tâkip ettiği için adlandırıldı. Ve **التّبيع** yardımcıdır; çünkü onun yardımı onu tâkip eder. Ve **التّبيع** kendisine karşı senin malın olan kimsedir; sen onu tâkip edersin. Hadiste: ["Mâli olanın oyalaması zulümdür; sizden biriniz, ödeme gücü olana havale edilirse tâkip etsin." der: üzerine havale edilirse havale kabul etsin.‏

(**تبل**) **التاء** ve**الباء** ve**اللام** lafız ve mânâca birbirine yakın kelimelerdir; ve onlar salah ve selâmetin zıddıdır; **التَّبْل** düşmanlıktır; ve **التَّبْل** sevginin kalbe galebe çalmasıdır; denir: **قلبٌ متْبُول**. Ve denir: **تَبَلَهم الدّهرُ** onları yok etti. Ve **الأعشى**’nın sözü hakkında dediler:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ تَبِلُ(6)‏

(**تبن**) **التاء** ve**الباء** ve**النون** mânâda pek çok farklı kelimelerdir; ve bu, Arapların sözünden, kıyas ve اشتقاق olmaksızın vaz‘ ile konulmuş olan bulunduğuna delildir. **التِّبْنُ** mâlûmdur; o, saman kırıntısıdır. Ve **التِّبْن** kadehlerin en büyüğüdür; neredeyse yirmiyi kandırır. Ve **التَّبَنُ** zekâdır; aynı şekilde **التَّبانَة** de. Denir: **تَبِنَ** şuna. Ve muhtemeldir ki bu **التاء** bir **طاء**’dan بدل edilmiştir. Ve **سالم بنُ عبد الله**(7) dedi: "Biz şöyle derdik, tâ ki **تَبَّنْتم**(8)" yani zekânızla bakışı incelttiniz.‏

--------------ـــ
(1) Kehf sûresinin 85. âyeti.‏
(2) Kehf sûresinin 89. âyeti. Ve aynı sûrede tekrar edilmiştir; o da 92. âyettir. Ve bu kıraat, **ابن عامر** ve **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** ve **خلف** ve **الأعمش** kıraatidir. Geri kalanlar, hemzenin وصل’i ve açık **التاء**’nın şeddelenmesiyle okudular. Bkz. **إتحاف فضلاء البشر** 294 ve **اللسان** (**تبع**).‏
(3) O, **سعدى بنت الشمردل الجهنية**’dir; **الأصمعيات**’ta 41-43’te bir kasidedendir.‏
(4) **اللسان**’da (**حضر**، **نفض**، **سمأل**، **تبع**). Ve **التبع**; **التاء**’nın dammesi ve şeddeli **الباء**’nın fethasıyla yahut dammesiyle.‏
(5) Asılda: "الثلثين"dir; ve o, eski رسم’den kalıntılardandır. Ve **معاذ بن جبل** hadîsinde, Resûl-i Kerîm onu Yemen’e gönderdiği vakit: "Ona, sığır zekâtında, her otuz sığırdan bir **تبيع** almasını, ve her kırktan bir **مسنة** (almasını) emretti."‏
(6) **ديوان الأعشى** 42 ve **اللسان** (**تبل**). Rivayet olunur: "خابل تبل", ve rivayet olunur: "متبل خبل". Asılda sözün söyleneni zikretmedi; belki de beytin söz yeri olduğunu kastetti.‏
(7) O, **سالم بن عبد الله بن عمر بن الخطاب**’dır; yedi fakihlerden biridir; 106 yılında vefat etti. Bkz. **تهذيب التهذيب** ve **صفة الصفوة** (2 : 50).‏
(8) **اللسان**’daki lafzı: "Biz, kocası ölen hamile hakkında, bütün maldan ona nafaka verileceğini derdik; tâ ki **تبنتم** ما **تبنتم**."‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ب ر
أدركه التبار وقد تبر وتبره الله‏.‏
والحر بتبر وهو بصبر‏.‏
والعين تضرب من التبر‏.‏

##### Türkçe

ت ب ر
Ona **التبار** erişti; ve gerçekten **تبر** oldu; ve Allah onu **تبره** etti.
Ve **الحر** **بتبر**’dir; ve o **بصبر**’dir.
Ve göz, **التبر**’den vurur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّبْرُ: الذهبُ كُلُّه، وقيل: هو من الذهب والفضة وجميع جواهر الأَرض من النحاس والصُّفْرِ والشَّبَهِ والزُّجاج وغير ذلك مما استخرج من المعدن قبل أَن يصاغ ويستعمل؛ وقيل: هو الذهب المكسور؛ قال الشاعر: كُلُّ قَوْمٍ صِيغةٌ من تِبْرِهِمْ،
وبَنُو عَبْدِ مَنَافٍ مِنْ ذَهَبْ
ابن الأَعرابي: التِّبْرُ الفُتاتُ من الذهب والفضة قبل أَن يصاغا فإِذا صيغا فهما ذهب وفضة. الجوهري: التِّبْرُ ما كان من الذهب غير مضروب فإِذا ضرب دنانير فهو عين، قال: ولا يقال تِبْرٌ إِلا للذهب وبعضهم يقوله للفضة أَيضاً. وفي الحديث: الذهب بالذهب تِبْرِها وعَيْنِها، والفضة بالفضة تبرها وعينها. قال: وقد يطلق التبر على غير الذهب والفضة من المعدنيات كالنحاس والحديد والرَّصاص، وأَكثر اختصاصه بالذهب، ومنهم من يجعله في الذهب أَصلاً وفي غيره فرعاً ومجازاً. قال ابن جني: لا يقال له تبر حتى يكون في تراب معدنه أَو مكسوراً؛ قال الزجاج: ومنه قيل لمكسر الزجاج تبر. والتَّبَارُ: الهلاك. وتَبَّرَه تَتْبِيراً أَي كَسَّرَه وأَهلكه. وهؤلاء مُتَبَّرٌ ما هم فيه أَي مُكَسَّرٌ مُهْلَكٌ. وفي حديث عليٍّ، كرّم الله وجهه: عَجْزٌ حاضر ورَأْيٌ مُتَبَّر، أَي مهلَك. وتَبَّرَهُ هو: كسره وأَذهبه. وفي التنزيل العزيز: ولا تزد الظالمين إِلا تَبَاراً؛ قال الزجاج: معناه إِلاَّ هلاكاً، ولذلك سمي كل مُكَسَّرٍ تِبْراً. وقال في قوله عز وجل: وكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً، قال: التتبير التدمير؛ وكل شيء كسرته وفتتته، فقد تَبَّرْتَهُ، ويقال: تَبِرَ
(* قوله «تبر» من باب ضرب على
ما في القاموس ومن بابي تعب وقتل كما في المصباح). الشيءُ يَتْبَرُ تَباراً. ابن الأَعرابي: المتبور الهالك، والمبتور الناقص. قال: والتَّبْراءُ الحَسَنَةُ اللَّوْنِ من النُّوق.
وما أَصبتُ منه تَبْرِيراً أَي شيئاً، لا يستعمل إِلا في النفي، مثل به سيبويه وفسره السيرافي. الجوهري: ويقال في رأْسه تِبْرِيَةٌ؛ قال أَبو عبيدة: لغة في الهِبْرِيَةِ وهي التي تكون في أُصول الشعر مثل النُّخَالَةِ.

##### Türkçe

**التِّبْرُ**: bütün altın; ve denildi: o, altın ve gümüşten ve yerin bütün cevherlerinden, bakırdan, **الصُّفْرِ**’den, **الشَّبَهِ**’den, camdan ve bunun dışındakilerden, madenden çıkarılmış olup henüz dökülmeden ve kullanılmadan önce (olan şey)dir; ve denildi: o, kırık altındır; şair dedi ki:
Her kavim, **تِبْرِهِمْ**’lerinden bir kalıptır,
ve **بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ** altındandır.

İbnü’l-A‘râbî: **التِّبْرُ**, altın ve gümüşten dökülmeden önceki kırıntıdır; döküldüklerinde ise ikisi altın ve gümüş olur. el-Cevherî: **التِّبْرُ**, darp edilmemiş altından olan şeydir; dinarlar olarak darp edildiğinde ise o **عين**’dır; dedi ki: **تِبْرٌ** ancak altın için söylenir; bazısı onu gümüş için de söyler. Ve hadiste: altın altınla, onun **تِبْرِها**’sı ve **عَيْنِها**’sı (olarak); gümüş gümüşle, onun **تبرها**’sı ve **عينها**’sı (olarak). Dedi ki: **التبر** bazen altın ve gümüş dışındaki madenî şeylere de, bakır, demir ve kurşun gibi, ıtlak olunur; onun en çok tahsisi altınadır; onlardan kimi onu altında asıl, başkasında fer‘ ve mecaz kılar. İbn Cinnî dedi ki: ona **تبر** denmez; ta ki madeninin toprağunda olsun yahut kırık olsun. ez-Zeccâc dedi ki: bundan dolayı cam kırığına **تبر** denildi.

**والتَّبَارُ**: helâk. Ve onu **تَبَّرَه تَتْبِيراً**: yani onu parçaladı ve helâk etti. Ve bunlar, içinde bulundukları şey **مُتَبَّرٌ**’dür: yani parçalanmış, helâk edilmiş. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “hazır bir acz ve **رَأْيٌ مُتَبَّر**”, yani helâk edilmiş. Ve o, onu **تَبَّرَهُ**: onu kırdı ve giderdi. Ve aziz tenzilde: “Ve zalimlere ancak **تَبَاراً** artırma”; ez-Zeccâc dedi ki: manası “ancak helâk”tır; bundan dolayı her parçalanmışa **تِبْراً** adı verildi. Ve O’nun, azze ve celle, şu sözü hakkında: “Ve hepsini **تَبَّرْنا تَتْبِيراً**”; dedi ki: **التتبير** tahriptir; ve her şeyi kırıp ufaladığında, onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun; ve denilir: **تَبِرَ**
(* “تبر” sözü, Kāmûs’ta olan üzere **ضرب** bâbındandır; Miṣbâḥ’ta olduğu üzere **تعب** ve **قتل** bâblarındandır). şey **يَتْبَرُ تَباراً**.

İbnü’l-A‘râbî: **المتبور** helâk olmuş; **والمبتور** eksik olandır. Dedi ki: ve **التَّبْراءُ**, develerden rengi güzel olan (dişi deve)dir.

Ve ondan **تَبْرِيراً** elde etmedim: yani bir şey; ancak nefiyde kullanılır; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. el-Cevherî: ve denilir: onun başında **تِبْرِيَةٌ** vardır; Ebû Ubeyde dedi ki: **الهِبْرِيَةِ**’de bir lugattır; o, saçın köklerinde olan, **النُّخَالَةِ** gibi (olan şey)dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ب ر * * التِّبرُ * ما كان من الذهب غير مضروب فإذا ضرب دنانير فهو عين ولا يقال تبر إلا للذهب وبعضهم يقوله للفضة أيضا و * التَّبَارُ * بالفتح الهلاك و * تَبَّرَهُ تَتْبيراً * كسّره وأهلكه وهؤلاء * مُتَبَّرٌ * ما هم فيه أي مكسر مهلك

##### Türkçe

* ت ب ر * * **التِّبرُ** * altından, darbedilmemiş olan şeydir; eğer dinarlar olarak darbedilirse o zaman o “ayn”dır ve altından başkası için **تبر** denilmez; bazıları onu gümüş için de söyler. Ve * **التَّبَارُ** * (fetha ile) helâktir. Ve * **تَبَّرَهُ تَتْبيراً** * onu kırdı ve helâk etti. Ve bunlar: * **مُتَبَّرٌ** * içinde bulundukları şey, yani kırılmış, helâk edilmiş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التبر، بالكسر: الذهب، كله، وفي الصحاح: هو من الذهب غير مضروب، فإذا ضرب دنانير فهو عين، قال: ولا يقال: تبر إلا للذهب. قال بعضهم: والفضة أيضا، وفي الحديث:  الذهب بالذهب تبرها وعينها، والفضة بالفضة تبرها وعينها  . أو فتاتهما قبل أن يصاغا، فإذا صيغا فهما ذهب وفضة، وهذا قول ابن الأعربي. أو هو ما استخرج من المعدن من ذهب وفضة وجميع جواهر الأرض قبل أن يصاغ ويستعمل. وقيل: هو الذهب المكسور، قال الشاعر:
  كل قوم صيغة من تبرهم                      وبنو عبد مناف من ذهب. قال ابن جني: لا يقال له تبر حتى يكون في تراب معدنه أو مكسرا، قال الزجاج: ومنه أطلق على مكسر الزجاج. قيل: التبر كل جوهر أرضي يستعمل من النحاس، والصفر، والشبه، والزجاج، والذهب، والفضة، وغير ذلك، مما استخرج من المعدن قبل أن يصاغ. ولا يخفى أن هذا مع ما تقدم من قوله: أو ما استخرج، واحد، قال الجوهري: وقد يطلق التبر على غير الذهب والفضة من المعدنيات، كالنحاس والحديد والرصاص، وأكثر اختصاصه بالذهب، ومنهم من يجعله في الذهب أصلا، وفي غيره فرعا ومجازا.
 التبر، بالفتح: الكسر والإهلاك، كالتتبير، فيهما، والفعل كضرب و  هؤلاء متبر ما هم فيه  أي مكسر مهلك، وفي حديث علي كرم الله وجهه:  عجز حاضر ورأي متبتر  . أي مهلك.
 وتبره هو: كسره وأهلكه. وقال الزجاج في وقله تعالى:  وكلا تبرنا تتبيرا  قال: التتبير: التدمير، وكل شيء كسرته وفتته فقد تبرته. التبار كسحاب: الهلاك، وقوله عز وجل:  ولا تزد الظالمين إلا تبارا  أي هلاكا، قال الزجاج: ولذلك سمي كل مكسر تبرا.
 والتبراء: الناقة الحسنة اللون، عن ابن الأعرابي، كأنها شبهت بالتبر في لونه، فيكون مجازا. عنه أيضا: المتبور: الهالك، والناقص.
 قولهم: ما أصبت منه تبريرا، بالفتح، أي شيئا، لا يستعمل إلا في النفي، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. في الصحاح: رأيت في رأسه تبرية، قال أبو عبيد: التبرية، بالكسر لغة في الهبرية، وهو الذي كالنخالة، تكون في أصول الشعر. وتبر، كفرح: هلك يقال: أدركه التبار فتبر. وأتبر عن الأمر: انتهى وتأخر، كأدبر.
 ومما يستدرك عليه:

  التابور: جماعة العسكر، والجمع التوابير. والتبرى، بالكسر: هو أحمد بن محمد بن الحسن، ذكره أبو سعد الماليني، كذا في التبصير. والتابرية في قول أبي ذؤيب سيأتي في ث ب ر.

##### Türkçe

**التبر**، kesre ile: altın; hepsi. Ve **الصحاح**’ta: o, basılmamış altındandır; dinar olarak basılınca o **عين**’dır. Dedi ki: **تبر** ancak altın için söylenir. Bazıları dedi ki: gümüş için de. Ve hadiste: “Altın altınla; onun **تبر**’i ve onun **عين**’ı; gümüş gümüşle; onun **تبر**’i ve onun **عين**’ı.” Yahut ikisi dökülmeden önce onların kırıntısı; dökülünce ikisi altın ve gümüş olur; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Yahut o, madeninden çıkarılan altın ve gümüş ve yeryüzünün bütün cevherleri, dökülüp kullanılmadan önce. Ve denildi: o, kırılmış altındır. Şair dedi ki:

Her kavim, kendi **تبر**’lerinden bir dökümdür;
ve Benû Abd Menâf altındandır.

İbn Cinnî dedi ki: madeninin toprağunda yahut kırılmış olmadıkça ona **تبر** denilmez. Zecâc dedi ki: bundan dolayı kırık cama da ad verilmiştir. Denildi: **التبر** her yer cevheridir; bakırdan, sarı bakırdan, **الشبه**’den, camdan, altından, gümüşten ve bunun dışındakilerden kullanılan; madeninden çıkarılmış olup dökülmeden önce. Gizli değildir ki bu, daha önceki “yahut çıkarılan” sözüyle birlikte, birdir. Cevherî dedi ki: **التبر** bazen altın ve gümüş dışındaki madenîlere de ıtlak olunur; bakır, demir ve kurşun gibi; onun daha çok tahsisi altınadır. Onlardan kimi onu altın hakkında asıl, başkası hakkında fer‘ ve mecaz kılar.

**التبر**، fetha ile: kırma ve helâk etme; **التتبير** gibi; ikisinde de. Fiil, **ضرب** gibi; ve “**هؤلاء متبر ما هم فيه**” yani kırılmış, helâk edilmiş. Ve Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadisinde: “Hazır acziyet ve **رأي متبتر**.” yani helâk edici.

Ve **تبره** o: onu kırdı ve helâk etti. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “**وكلا تبرنا تتبيرا**”; dedi ki: **التتبير**: tahrip etme; her şeyi kırıp ufalttıysan onu **تبرته** etmişsindir. **التبار**، **سحاب** vezninde: helâk; ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تزد الظالمين إلا تبارا**” yani helâk. Zecâc dedi ki: bu yüzden her kırılmışa **تبرا** adı verildi.

Ve **التبراء**: rengi güzel dişi deve; İbnü’l-A‘râbî’den. Sanki rengi bakımından **التبر**’e benzetilmiştir; böylece mecaz olur. Ondan ayrıca: **المتبور**: helâk olmuş ve eksik.

Onların sözü: “Ondan **تبريرا** (fetha ile) elde etmedim”; yani bir şey. Ancak nefiyde kullanılır; Sîbeveyh onunla misal verdi; Sîrâfî onu açıkladı. **الصحاح**’ta: “Başında **تبرية** gördüm.” Ebû Ubeyd dedi ki: **التبرية** (kesre ile), **الهبرية**’de bir lugattır; o, kepek gibi olandır; saçın diplerinde olur. Ve **تبر**، **فرح** gibi: helâk oldu; denilir: **التبار** ona erişti de **تبر** oldu. Ve işten **أتبر**: bitti ve geri kaldı; **أدبر** gibi.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**التابور**: asker topluluğu; cem‘i **التوابير**. Ve **التبرى** (kesre ile): o, Ahmed b. Muhammed b. el-Hasen’dir; onu Ebû Sa‘d el-Mâlînî zikretti; **التبصير**’de böyle. Ve **التابرية** Ebû Züeyb’in sözünde; **ث ب ر**’de gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَبِرَ
1 تَبِرَ أبار أبر بار بر برى تبر , aor. تَبَرَ , (Lth, T, M, Msb, K,) inf. n. تَبَارٌ; (Lth, T, M;) and تَبَرَ, aor. تَبُرَ ; (Msb;) He, or it, (a thing, Lth, T, M,) perished. (Lth, T, M, Msb, K.) -A2- See also 2.

تبّرهُ
2 تبّرهُ أبار أبر برى تبر تبره تبرة , inf. n. تَتْبِيرٌ; (Zj, T, S, M, Msb, * K;) and ↓ تَبَرَهُ, aor. تَبِرَ , inf. n. تَبْرٌ; (K;) He broke it: (K:) or he broke it in pieces; (S, M;) and did away with it: (M:) or he crumbled it, or broke it into small pieces, with his fingers: (Zj, T:) and he destroyed it: (Zj, T, S, Msb, K:) He (God) destroyed him. (A.)

تِبْرٌ
تِبْرٌ أبار أبر بار بر برى تبر [a coll. gen. n., of which the n. un. is with ة: Native gold, in the form of dust or of nuggets: this is the sense in which the word is generally used in the present day:] broken gold: (M:) it is not so called unless in the dust of its mine, or broken: (IJ, M:) or gold, and silver, before it is wrought: (Lth, T, IF, Msb:) or broken, or crumbled, particles of gold, and of silver, before they are wrought: when they are wrought, they are called ذَهَبٌ and فِضَّةٌ: (IAar, T, K:) or uncoined gold (S, Mgh, Msb) and silver: (Mgh:) when coined, it is called عَيْنٌ: (S, Msb:) [properly,] the term تبر should not be employed save as applied to gold; but some apply it to silver also: (S:) the تبر of silver, as well as of gold, is mentioned in a trad.: (TA:) or gold (M, K) universally: (M:) and silver: (K:) or what is extracted from the mine, (M, K,) of gold and silver and all جَوَاهِر [here meaning native ores] of the earth, (M,) before it is wrought (M, K) and used: (M:) or any جَوْهَر [or native ore] before it is used, of copper (Zj, T, Mgh, Msb) and brass (Zj, T, Mgh) or iron (Msb) &c.: (Zj, Mgh, Msb:) and any جوهر [or native ore] that is used, of copper and brass: (K:) the word is sometimes applied to other minerals than gold and silver, as copper and iron and lead, but generally to gold; and some say that its primary application is to gold, and that the other applications are later, or tropical: (TA:) also broken pieces of glass. (Zj, T, M, K.)

تِبْرِيَةٌ
تِبْرِيَةٌ أبر برى تبريه تبرية a dial. var. of هِبْرِيَةٌ, (AO, S,) i. e. [Scurf on the head;] what is formed at the roots of the hair, like bran. (AO, S, K.)

تَبَارٌ
تَبَارٌ أبار بارى تبار Destruction, or perdition: (Zj, T, S, M, &c.:) inf. n. of تَبِرَ. (Lth, T, M.)

مُتَبَّرٌ
مُتَبَّرٌ متبر Broken up [and] destroyed: so in [the saying in the Kur vii. 135,] هٰؤُلَآءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ [As to these people, that wherein they are shall be broken up and destroyed]. (S.) ― -b2- رَأْىٌ مُتَبَّرٌ Counsel destroyed, or brought to nought. (TA, from a trad.)

مَتْبُورٌ
مَتْبُورٌ متبور [Destroyed;] in a state of destruction: (IAar, T, K:) and defective, or deficient. (IAar, T.)

##### Türkçe

تَبِرَ
1 **تَبِرَ** , muzârîsi **تَبَرَ** , mastarı **تَبَارٌ**; ve **تَبَرَ**, muzârîsi **تَبُرَ**; O, yahut o (bir şey), helâk oldu. -A2- 2’ye de bak.

تبّرهُ
2 **تبّرهُ** , mastarı **تَتْبِيرٌ**; ve ↓ **تَبَرَهُ**, muzârîsi **تَبِرَ** , mastarı **تَبْرٌ**; Onu kırdı: yahut onu parça parça kırdı; ve onu ortadan kaldırdı: yahut onu ufaladı, yahut onu parmaklarıyla küçük parçalara kırdı; ve onu yok etti: O (Allah) onu helâk etti.

تِبْرٌ
**تِبْرٌ** [bir cins topluluk ismidir; bunun tekili ة iledir: yerli altın; toz yahut külçe parçaları şeklinde: kelimenin günümüzde genel olarak kullanıldığı mânâ budur:] kırılmış altın: (şöyle ki:) madeninin tozunda yahut kırılmış olmadıkça böyle adlandırılmaz: yahut işlenmeden önce altın ve gümüş: yahut işlenmeden önce altının ve gümüşün kırılmış yahut ufalanmış parçacıkları: işlendiğinde onlara **ذَهَبٌ** ve **فِضَّةٌ** denir: yahut sikkelenmemiş altın ve gümüş: sikkelenince ona **عَيْنٌ** denir: [aslında,] **تبر** lafzı, altına uygulanması dışında kullanılmamalıdır; fakat bazıları onu gümüşe de uygular: gümüşün **تبر**’i, altınınki gibi, bir rivayette zikredilmiştir: yahut mutlak olarak altın; ve gümüş: yahut madeninden çıkarılan şey, altın ve gümüşten ve yerin bütün **جَوَاهِر**’inden [burada yerli cevherler mânâsında], işlenmeden ve kullanılmadan önce: yahut kullanılan herhangi bir **جَوْهَر** [yahut yerli cevher], bakırdan ve pirinçten yahut demirden vb.: ve kullanılan herhangi bir **جوهر** [yahut yerli cevher], bakır ve pirinçten: kelime bazen altın ve gümüşten başka madenlere, bakır ve demir ve kurşun gibi, uygulanır; fakat genellikle altına: ve bazıları der ki onun ilk uygulanışı altınadır, diğer uygulamalar ise sonradandır yahut mecazîdir: ayrıca camın kırık parçaları.

تِبْرِيَةٌ
**تِبْرِيَةٌ** , **هِبْرِيَةٌ**’nin bir lehçe varyantıdır; yani [başta kepeklenme;] saçın köklerinde oluşan, kepek gibi olan şey.

تَبَارٌ
**تَبَارٌ** Helâk, yahut yok oluş: **تَبِرَ**’nın mastarıdır.

مُتَبَّرٌ
**مُتَبَّرٌ** Parçalanmış [ve] yok edilmiş: [Kur’ân vii. 135’teki sözde] **هٰؤُلَآءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ** [Şu kimselere gelince, içinde bulundukları şey parçalanıp yok edilecektir] böyledir. ― -b2- **رَأْىٌ مُتَبَّرٌ** Yok edilmiş, yahut boşa çıkarılmış görüş.

مَتْبُورٌ
**مَتْبُورٌ** [Yok edilmiş;] yok oluş hâlinde: ve kusurlu, yahut eksik.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَبَرَ
تَبَرَ I ( n. ac. تَبْر 1 ),
a.  Broke, smashed.

b.  Destroyed.

تَبِرَ
تَبِرَ A ( n. ac. تَبَر 4 ),
a.  Perished.

تَبَّرَ
تَبَّرَ II ,
a.  Broke to pieces.

b.  Destroyed.

تِبْر
تِبْر 2 ,
a.  Virgin gold or silver; gold dust.

تَبَاْر
تَبَاْر 22 ,
a.  Destruction, perdition, ruin.

##### Türkçe

تَبَرَ
تَبَرَ I ( mastar-ı aslî: **تَبْر** 1 ),
a. Kırdı, parçaladı.

b. Helâk etti.

تَبِرَ
تَبِرَ A ( mastar-ı aslî: **تَبَر** 4 ),
a. Helâk oldu.

تَبَّرَ
تَبَّرَ II ,
a. Parça parça kırdı.

b. Helâk etti.

تِبْر
تِبْر 2 ,
a. Bakire altın veya gümüş; altın tozu.

تَبَاْر
تَبَاْر 22 ,
a. Helâk, mahvoluş, yıkım.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تبر
تَبِرَ - يَتْبَرُ - تَبَار - تَبَّرَ- يُتَبِّرُ - تَتْبيْر - مُتَبَّر

تَبِرَ - يَتْبَرُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يتكسر ويهلك ويتحطم
تَبِرَ - يَتْبَرُ + الكائن أو الشيء: يتكسر ويهلك ويتحطم ويتحول إلى هباء ورماد
تَبِرَ - يَتْبَرُ + الأمر: يتكسر ويهلك ويتحطم فينتهي جهد وعمل ومكر الكائن إلى لا شيء: كناية عن تحطيم وتدمير وتخريب كل ما صنع وبنى وسعى إلى قيامه
تِبْر:على وزن"فـِعـْل": اسم فعل " تَبِرَ - يَتْبَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل" تَبِرَ - يَتْبَرُ ": الشيء الذي اختفى كيانه ووجوده وآل إلى رماد وهباء: وهو اصطلاحاً تراب وأصل المعادن كالذهب وما شابه لكونه تراب وهباء قبل أن يصاغ
تَبَار: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " تَبِرَ - يَتْبَرُ ": التكسر والهلاك ونهاية جهد وعمل الكائن إلى لا شيء: كناية عن تحطيم وتدمير وتخريب كل ما صنع وبنى وسعى إلى قيامه
تَبَّرَ- يُتَبِّرُ: على وزن" فـَعـَّل" من " " تَبِرَ - يَتْبَرُ ": جعله " يَتْبَرُ ":  جعل جهده وعمله يتحطم ويتخرب ويهلك وينتهي إلى لا شيء: كناية عن تحطيم وتدمير وتخريب كل ما صنع وبنى وسعى إلى قيامه
﴿وليتبروا ما علوا تتبيرا﴾: وليحولوا كل ما جعله بنو إسرائيل عالياً من بناء وصروح، ليحولوه مدمراً مخرباً هالكاً تراباً ورماداً
تَتْبِيْر: اسم فعل " تَبَّرَ- يُتَبِّرُ "
مُتَبَّر: اسم مفعول من " تَبَّرَ- يُتَبِّرُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي"، وهي:
تَبِرَ - يَتْبَرُ، دَمَرَ - يَدْمُرُ، خَرِبَ - يَخْرَبُ (خَرَبَ - يَخْرُبُ)، نَقَضَ - يَنْقِضُ، وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي)، وَهَنَ - يَهِنُ

تَبَرَ - تبارا
	﴿رب اغفر لي ولوالدي ولمن دخل بيتي مؤمنا وللمؤمنين والمؤمنات ولا تزد الظالمين إلا تبارا(28)﴾ نوح
تَبَّرَ - يُتَبِّر
	﴿إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)﴾ الإسراء ﴿وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)وعادا وثمود وأصحاب الرس وقرونا بين ذلك كثيرا(38) وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)﴾ الفرقان
تتبيرا
	﴿إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)﴾ الإسراء ﴿وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)وعادا وثمود وأصحاب الرس وقرونا بين ذلك كثيرا(38) وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)﴾ الفرقان	﴿إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)﴾ الإسراء ﴿وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)﴾ الفرقان
متبر
	﴿إن هؤلاء متبر ما هم فيه وباطل ما كانوا يعملون(139)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [تبر] ت ب ر: التِّبرُ ما كان من الذهب غير مضروب فإذا ضرب دنانير فهو عين ولا يقال تبر إلا للذهب وبعضهم يقوله للفضة أيضا و التَّبَارُ بالفتح الهلاك و تَبَّرَهُ تَتْبيراً كسّره وأهلكه وهؤلاء مُتَبَّرٌ ما هم فيه أي مكسر مهلك
الراغب
التبر
التبر: الكسر والإهلاك، يقال: تبره وتبره. قال تعالى: }إن هؤلاء متبر ما هم فيه﴿[الأعراف/139]، وقال:﴾وكلا تبرنا تتبيرا﴿[الفرقان/39]،﴾وليتبروا ما علوا تتبيرا﴿[الإسراء/7]، وقوله تعالى:﴾ولا تزد الظالمين إلا تبارا{ [نوح/28]، أي: هلاكا.
ملخص اللسان
1.     تَبِرَ الشيءُ يَتْبَرُ تَباراً. أَي كَسَّرَه وأَهلكه.
2.     وتَبَّرَهُ هو: كسره  وأَذهبه.
3.     والتَّبَارُ: الهلاك.
4.     ولا تزد الظالمين إِلا تَبَاراً: معناه إِلاَّ هلاكاً،
5.     التتبير التدمير؛
6.     التِّبْرُ: الذهبُ كُلُّه،
7.     التِّبْرُ: هو من الذهب والفضة وجميع جواهر  الأَرض من النحاس والصُّفْرِ والشَّبَهِ والزُّجاج مما استخرج من  المعدن قبل أَن يصاغ ويستعمل؛
8.     التِّبْرُ: هو الذهب المكسور؛
9.     التِّبْرُ الفُتاتُ من الذهب والفضة قبل أَن يصاغا فإِذا  صيغا فهما ذهب وفضة.
10.                        التِّبْرُ ما كان من الذهب غير مضروب  فإِذا ضرب دنانير فهو عين،
11.                        والتَّبْراءُ  الحَسَنَةُ اللَّوْنِ من النُّوق.
12.                       وما أَصبتُ منه تَبْرِيراً أَي شيئاً،
لسان العرب
● - تبر: التِّبْرُ: الذهبُ كُلُّه، وقيل: هو من الذهب والفضة وجميع جواهر  الأَرض من النحاس والصُّفْرِ والشَّبَهِ والزُّجاج وغير ذلك مما استخرج من  المعدن قبل أَن يصاغ ويستعمل؛ وقيل: هو الذهب المكسور؛ قال الشاعر:  كُلُّ قَوْمٍ صِيغةٌ من تِبْرِهِمْ،  وبَنُو عَبْدِ مَنَافٍ مِنْ ذَهَبْ  ابن الأَعرابي: التِّبْرُ الفُتاتُ من الذهب والفضة قبل أَن يصاغا فإِذا  صيغا فهما ذهب وفضة. الجوهري: التِّبْرُ ما كان من الذهب غير مضروب  فإِذا ضرب دنانير فهو عين، قال: ولا يقال تِبْرٌ إِلا للذهب وبعضهم يقوله  للفضة أَيضاً. وفي الحديث: الذهب بالذهب تِبْرِها وعَيْنِها، والفضة بالفضة  تبرها وعينها. قال: وقد يطلق التبر على غير الذهب والفضة من المعدنيات  كالنحاس والحديد والرَّصاص، وأَكثر اختصاصه بالذهب، ومنهم من يجعله في  الذهب أَصلاً وفي غيره فرعاً ومجازاً. قال ابن جني: لا يقال له تبر حتى يكون  في تراب معدنه أَو مكسوراً؛ قال الزجاج: ومنه قيل لمكسر الزجاج تبر.  والتَّبَارُ: الهلاك. وتَبَّرَه تَتْبِيراً أَي كَسَّرَه وأَهلكه.  وهؤلاء مُتَبَّرٌ ما هم فيه أَي مُكَسَّرٌ مُهْلَكٌ. وفي حديث عليٍّ، كرّم  الله وجهه: عَجْزٌ حاضر ورَأْيٌ مُتَبَّر، أَي مهلَك. وتَبَّرَهُ هو: كسره  وأَذهبه. وفي التنزيل العزيز: ولا تزد الظالمين إِلا تَبَاراً؛ قال  الزجاج: معناه إِلاَّ هلاكاً، ولذلك سمي كل مُكَسَّرٍ تِبْراً. وقال في قوله  عز وجل: وكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً، قال: التتبير التدمير؛ وكل شيء  كسرته وفتتته، فقد تَبَّرْتَهُ، ويقال: تَبِرَ  (* قوله «تبر» من باب ضرب على  ما في القاموس ومن بابي تعب وقتل كما في المصباح). الشيءُ يَتْبَرُ  تَباراً. ابن الأَعرابي: المتبور الهالك، والمبتور الناقص. قال: والتَّبْراءُ  الحَسَنَةُ اللَّوْنِ من النُّوق.  وما أَصبتُ منه تَبْرِيراً أَي شيئاً، لا يستعمل إِلا في النفي، مثل به  سيبويه وفسره السيرافي. الجوهري: ويقال في رأْسه تِبْرِيَةٌ؛ قال أَبو  عبيدة: لغة في الهِبْرِيَةِ وهي التي تكون في أُصول الشعر مثل  النُّخَالَةِ.
مقاييس اللغة:
تبر التاء والباء والراء أصلان متباعدٌ ما بينهما: أحدهما الهلاك، والآخَر (جوهر) من جواهر الأرض.
فالأوّل قولهم: تَبَّرَ ااُ عَمَلَ الكافرِ، أي أهلكَه وأبطَلَه، قال الله تعالىٹ: ﴿إِنَّ هٹؤُلاَءَ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ﴾ (الأعراف139).
والأصل الآخر التِّبْر، وهو ما كان من الذَّهب والفِضَّة غيرَ مَصُوغٍ.
القاموس المحيط:
التِّبْرُ، بالكسر الذَّهَبُ، والفِضَّةُ، أو فُتاتُهُما قبلَ أنْ يُصاغَا، فإذا صِيغا فَهُما ذَهَبٌ وفِضَّةٌ، أو ما اسْتُخْرِجَ من المَعْدِنِ قَبْلَ أن يُصاغَ، ومُكسَّرُ الزُّجاجِ، وكُلُّ جَوْهَرٍ يُسْتَعْمَلُ من النُّحاسِ والصُّفْرِ، وبالفتح الكسرُ، والْإِهْلاكُ، كالتَّتبيرِ فيهما، والفِعْلُ كضَرَبَ. وكسَحابٍ الهَلاكُ.
والتَّبْراءُ: الناقَةُ الحَسَنَةُ اللَّوْنِ. والمَتْبُورُ: الهالِكُ.وما أصَبْتُ منه تَبْريراً، بالفتح: شيئاً.والتِّبْرِيَةُ، بالكسر: كالنُّخالَةِ تكونُ في أُصولِ الشَّعرِ. وتَبِرَ، كفَرِحَ: هَلَكَ.وأتْبَرَ عن الْأَمْرِ: انتهى.
تاج العروس:
ت ب ر
التِّبْرُ بالكسر : الذَّهَبُ كلُّه وفي الصّحاح : هو من الذَّهب غير مضروبٍ فإذا ضُرِبَ دَنَانِيرَ فهو عَيْنٌ قال : ولا يقال : تِبْرٌ إلاّ للذَّهَب . قال بعضُهم : والفِضَّةُ أيضاً وفي الحديث : " الذَّهَبُ بالذَّهَبِ تِبْرِهَا وعَيْنِها والفِضَّةِ بالفِضَّةِ تِبْرِهَا وعَيْنِها " . أو فُتَاتُهما قبلَ أَن يُصاغَا فإذا صِيغَا فهما ذَهَبٌ وفِضَّةٌ وهذا قولُ ابنِ الأعربيِّ . أو هو ما استُخْرِجَ من المَعْدِنِ من ذَهَبٍ وفِضَّةٍ وجميعِ جواهِر الأرضِ قبلَ أن يُصاغَ ويُسْتَعْمَلَ . وقيل : هو الذَّهَبُ المَكْسُورُ قال الشاعر :
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ ... وبَنُو عبدِ مَنافٍ مِن ذَهَبْ . قال ابنُ جِنِّي : لا يُقَال له تِبْرٌ حتى يكونَ في تُرَابِ مَعْدِنِه أو مُكَسَّراً قال الزَّجّاج : ومنه أُطِلقَ على مُكَسَّر الزُّجاجِ . قيل : التِّبْرُ كلُّ جَوْهَرٍ أَرْضِيٍّ يُستعمَلُ من النُّحاس والصُّفْر والشَّبَهِ والزُّجاجِ والذَّهَبِ والفِضَّةِ وغيرِ ذلك مّما استُخْرِجَ من المَعْدَنِ قبل أن يُصاغ . ولا يَخْفَى أن هذا مع ما تقدَّم من قوله : أو ما استُخْرِجَ واحدٌ قال الجوهريّ : وقد يُطْلَقُ التِّبْرُ على غيرِ الذَّهَبِ والفِضَّةِ من المَعْدِنِيْاتِ كالنُّحَاسِ والحَديدِ والرَّصاصِ وأكثرُ اختصاصه بالذَّهَب ومنهم مَن يجعلُه في الذَّهَب أصلاً وفي غيرِه فَرْعاً ومَجَازاً
التَّبْرُ بالفَتْح : الكَسْرُ والإهلاكُ كالتَّتْبِيرِ فيهما والفِعْلُ كضَرَبَ و " هؤلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيه " أي مُكَسَّرٌ مُهْلَكٌ وفي حديث عليٍّ كَرَّمَ اللهُ وَجهَه : " عَجْزٌ حاضِرٌ وَرَأْيٌّ مُتَبَتَّرٌ " . أي مُهْلكٌ
وتَبَّرَه هو : كَسَّره وأهْلَكه . وقال الزَّجّاجُ في وقله تعالى : " وكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً " قال : التَّتْبِيرُ : التَّدميرُ وكلُّ شيءٍ كَسَّرْتَه وَفَتَّتَّه فقد تَبَّرْتَه . التَّبَارُ كسَحَابٍ : الهَلاكُ وقولُه عزّ وجلّ : " ولا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إلا تَبَاراً " أي هَلاكاً قال الزَّجّاج : ولذلك سُمِّيَ كلُّ مُكَسَّرٍ تِبْراً
والتَّبْرَاءُ : النّاقَةُ الحَسَنَةُ اللَّوْنِ عن ابن الأعرابيِّ كأَنها شُبِهَتْ بالتِّبْرِ في لَوْنِه فيكونُ مَجازاً . عنه أيضاً : المَتْبُورُ : الهالِكُ والناقصُ
قولُهُم : ما أَصَبْتُ منه تَبْرِيراً بالفتح أي شيئاً لا يُسْتَعْمَلُ إلاّ في النَّفْي مَثَّلَ به سِيبَوَيْهِ وفسَّره السِّيرافِيُّ . في الصّحَاح : رأيتُ في رأْسِه تِبْرِيَةً قال أبو عُبَيْدٍ : التِّبْرِيَةُ بالكسر لغةٌ في الهِبْرِية وهو الذي كالنُّخَالَةِ تكونُ في أُصُولِ الشَّعرِ . وتَبِرَ كفَرِحَ : هَلَكَ يقال : أدْرَكَه التَّبَارُ فتَبِرَ . وأَتْبَرَ عن الأَمر : انْتَهَى وتَأَخَّر كأَدْبَرَ
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه :
التّابُورُ : جماعةُ العَسْكَرِ والجَمْعُ التَّوابِيرُ . والتِّبْرِىُّ بالكسر : هو أحمدُ بنُ محمّدِ بنِ الحَسَنِ ذَكَره أبو سعد المالِينِيُّ كذا في التَّبْصِير . والتّابرِيَّةُ في قول أبي ذُؤَيْبٍ سيأْتي في ث ب ر

##### Türkçe

تبر
**تَبِرَ - يَتْبَرُ - تَبَار - تَبَّرَ- يُتَبِّرُ - تَتْبيْر - مُتَبَّر**

**تَبِرَ - يَتْبَرُ** + canlı veya şey veya iş: parçalanır, helâk olur ve kırılıp parçalanır.
**تَبِرَ - يَتْبَرُ** + canlı veya şey: parçalanır, helâk olur ve kırılıp parçalanır ve toz ve kül hâline dönüşür.
**تَبِرَ - يَتْبَرُ** + iş: parçalanır, helâk olur ve kırılıp parçalanır; böylece canlının çabası ve işi ve hilesi hiçbir şeye biter: yaptığı ve bina ettiği ve ayakta durmasına çalıştığı her şeyin kırılıp parçalanmasına, yok edilmesine ve tahrip edilmesine dair kinaye.
**تِبْر**: “فـِعـْل” vezni üzere: fiil ismi **تَبِرَ - يَتْبَرُ**’un: ve yine **تَبِرَ - يَتْبَرُ** fiiliyle olan şeydir: varlığı ve mevcudiyeti kaybolmuş ve kül ve toza dönmüş olan şey: ve ıstılahta, şekillendirilmeden önce toz ve uçuşan şey olması sebebiyle, toprak ve madenlerin aslı; altın ve benzeri.
**تَبَار**: “فـَعال” vezni üzere, **تَبِرَ - يَتْبَرُ**’dan mübalağa isim-fiil: parçalanma ve helâk ve canlının çabasının ve işinin hiçbir şeye son bulması: yaptığı ve bina ettiği ve ayakta durmasına çalıştığı her şeyin kırılıp parçalanmasına, yok edilmesine ve tahrip edilmesine dair kinaye.
**تَبَّرَ- يُتَبِّرُ**: “فـَعـَّل” vezni üzere, **تَبِرَ - يَتْبَرُ**’dan: onu **يَتْبَرُ** kıldı: çabasını ve işini kırılıp parçalanır, harap olur, helâk olur ve hiçbir şeye biter kıldı: yaptığı ve bina ettiği ve ayakta durmasına çalıştığı her şeyin kırılıp parçalanmasına, yok edilmesine ve tahrip edilmesine dair kinaye.
﴿**وليتبروا ما علوا تتبيرا**﴾: İsrailoğullarının bina ve saraylardan yüce kıldığı her şeyi, yıkılmış, harap edilmiş, helâk olmuş, toprak ve kül hâline dönüşmüş olarak dönüştürsünler diye.
**تَتْبِيْر**: fiil ismi **تَبَّرَ- يُتَبِّرُ**’un.
**مُتَبَّر**: mef’ûl ismi, **تَبَّرَ- يُتَبِّرُ**’dan.
Ve lafız, “**التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي**” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**تَبِرَ - يَتْبَرُ**، **دَمَرَ - يَدْمُرُ**، **خَرِبَ - يَخْرَبُ** (**خَرَبَ - يَخْرُبُ**)، **نَقَضَ - يَنْقِضُ**، **وَهَى - يَهِي** (**وَهِيَ - يَهِي**)، **وَهَنَ - يَهِنُ**

**تَبَرَ - تبارا**
	﴿**رب اغفر لي ولوالدي ولمن دخل بيتي مؤمنا وللمؤمنين والمؤمنات ولا تزد الظالمين إلا تبارا(28)**﴾ Nûh
**تَبَّرَ - يُتَبِّر**
	﴿**إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)**﴾ el-İsrâ ﴿**وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)وعادا وثمود وأصحاب الرس وقرونا بين ذلك كثيرا(38) وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)**﴾ el-Furkân
**تتبيرا**
	﴿**إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)**﴾ el-İsrâ ﴿**وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)وعادا وثمود وأصحاب الرس وقرونا بين ذلك كثيرا(38) وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)**﴾ el-Furkân	﴿**إن أحسنتم أحسنتم لأنفسكم وإن أسأتم فلها فإذا جاء وعد الآخرة ليسوءوا وجوهكم وليدخلوا المسجد كما دخلوه أول مرةوليتبروا ما علوا تتبيرا(7)**﴾ el-İsrâ ﴿**وكلا ضربنا له الأمثال وكلا تبرنا تتبيرا(39)**﴾ el-Furkân
**متبر**
	﴿**إن هؤلاء متبر ما هم فيه وباطل ما كانوا يعملون(139)**﴾ el-A‘râf
مختار الصحاح
● [**تبر**] ت ب ر: **التِّبرُ** altından, darp edilmemiş olan şeydir; eğer dinarlar olarak darp edilirse o **عين**’dır ve **تبر** ancak altın için söylenir; bazısı onu gümüş için de söyler. Ve **التَّبَارُ** fetha ile: helâk. Ve **تَبَّرَهُ تَتْبيراً**: onu kırdı ve helâk etti. Ve هؤلاء **مُتَبَّرٌ** ما هم فيه: yani içinde bulundukları şey kırılmış, helâk edilmiş.
الراغب
**التبر**
**التبر**: kırma ve helâk etme; denir: **تبره** ve **تبره**. Yüce Allah dedi: }**إن هؤلاء متبر ما هم فيه**﴿[el-A‘râf/139], ve dedi:﴾**وكلا تبرنا تتبيرا**﴿[el-Furkân/39],﴾**وليتبروا ما علوا تتبيرا**﴿[el-İsrâ/7], ve Yüce Allah’ın sözü:﴾**ولا تزد الظالمين إلا تبارا**{ [Nûh/28], yani: helâk.
ملخص اللسان
1.     **تَبِرَ** şey **يَتْبَرُ** **تَباراً**. Yani: onu kırdı ve helâk etti.
2.     Ve **تَبَّرَهُ** o: onu kırdı ve giderdi.
3.     Ve **التَّبَارُ**: helâk.
4.     **ولا تزد الظالمين إِلا تَبَاراً**: manası: ancak helâk,
5.     **التتبير**: tahrip etme;
6.     **التِّبْرُ**: altının tamamı,
7.     **التِّبْرُ**: altın ve gümüşten ve bakır, **الصُّفْرِ**, **الشَّبَهِ** ve camdan, maden çıkarımından sonra şekillendirilmeden ve kullanılmadan önce çıkarılmış olan, yerin bütün cevherleri;
8.     **التِّبْرُ**: kırık altındır;
9.     **التِّبْرُ**: altın ve gümüşten, şekillendirilmeden önceki kırıntıdır; eğer şekillendirilirlerse ikisi altın ve gümüş olur.
10.                        **التِّبْرُ**: altından darp edilmemiş olan şeydir; eğer dinarlar olarak darp edilirse o **عين**’dır,
11.                        Ve **التَّبْراءُ**: develerden rengi güzel olan.
12.                       Ve **ما أَصبتُ منه تَبْرِيراً**: yani bir şey.
لسان العرب
● - **تبر**: **التِّبْرُ**: altının tamamı; ve denildi: altın ve gümüşten ve bakır, **الصُّفْرِ**, **الشَّبَهِ**, cam ve bunun dışındaki şeylerden, maden çıkarımından sonra şekillendirilmeden ve kullanılmadan önce çıkarılmış olan, yerin bütün cevherlerindendir; ve denildi: kırık altındır; şair dedi:
كُلُّ قَوْمٍ صِيغةٌ من **تِبْرِهِمْ**،
وبَنُو عَبْدِ مَنَافٍ مِنْ ذَهَبْ
İbnü’l-A‘râbî: **التِّبْرُ** altın ve gümüşten, şekillendirilmeden önceki kırıntıdır; eğer şekillendirilirlerse ikisi altın ve gümüş olur. el-Cevherî: **التِّبْرُ** altından darp edilmemiş olan şeydir; eğer dinarlar olarak darp edilirse o **عين**’dır; dedi: ve **تِبْرٌ** ancak altın için söylenir; bazısı onu gümüş için de söyler. Hadiste: altın altınla, onun **تِبْرِها**’sı ve **عَيْنِها**’sı; ve gümüş gümüşle, onun **تبرها**’sı ve **عينها**’sı. Dedi: ve **التبر** bazen altın ve gümüş dışındaki madenî şeylere, bakır, demir ve kurşun gibi, ıtlak olunur; ve onun en çok tahsisi altınadır; ve onlardan kimi onu altında asıl, başkasında fer‘ ve mecaz kılar. İbn Cinnî dedi: madeninin toprağında bulunmadıkça veya kırık olmadıkça ona **تبر** denmez; ez-Zeccâc dedi: ve ondan, kırık cama **تبر** denildi. Ve **التَّبَارُ**: helâk. Ve **تَبَّرَه تَتْبِيراً**: yani onu kırdı ve helâk etti. Ve هؤلاء **مُتَبَّرٌ** ما هم فيه: yani kırılmış, helâk edilmiş. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: **عَجْزٌ حاضر ورَأْيٌ مُتَبَّر**, yani helâk edilmiş. Ve **تَبَّرَهُ** o: onu kırdı ve giderdi. Ve aziz tenzilde: **ولا تزد الظالمين إِلا تَبَاراً**; ez-Zeccâc dedi: manası: ancak helâk; ve bunun için her kırılmış olana **تِبْراً** denildi. Ve onun, عز وجل, sözü hakkında: **وكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً**; dedi: **التتبير** tahrip etmektir; ve her şeyi kırıp ufalttığında, onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun; ve denir: **تَبِرَ** (* «تبر» kelimesi, Kâmûs’ta olduğu üzere **ضرب** bâbından ve Miṣbâḥ’ta olduğu üzere **تعب** ve **قتل** bâblarından). şey **يَتْبَرُ** **تَباراً**. İbnü’l-A‘râbî: **المتبور** helâk olmuş; ve **المبتور** eksik olandır. Dedi: ve **التَّبْراءُ** develerden rengi güzel olan. Ve **ما أَصبتُ منه تَبْرِيراً**: yani bir şey; ancak nefiyde kullanılır; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve es-Sîrâfî onu açıkladı. el-Cevherî: ve denir: başında **تِبْرِيَةٌ** vardır; Ebû Ubeyde dedi: **الهِبْرِيَةِ**’de bir lugattır; o, saç köklerinde **النُّخَالَةِ** gibi olan şeydir.
مقاييس اللغة:
**تبر**: **التاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır; araları uzak: birisi helâk, diğeri (cevher) yerin cevherlerinden bir cevher.
Birincisi, onların sözü: **تَبَّرَ** … kâfirin amelini, yani onu helâk etti ve iptal etti; Yüce Allah dedi: ﴿**إِنَّ هٹؤُلاَءَ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ**﴾ (el-A‘râf 139).
Diğer asıl **التِّبْر**’dür; o, altın ve gümüşten, işlenmemiş olan şeydir.
القاموس المحيط:
**التِّبْرُ** (kesre ile): altın ve gümüş; yahut ikisinin, şekillendirilmeden önceki kırıntısı; eğer şekillendirilirlerse ikisi altın ve gümüş olur; yahut madeninden çıkarılmış olan, şekillendirilmeden önceki şey; ve kırık cam; ve bakır ve **الصُّفْرِ**’den kullanılan her cevher. Ve (fetha ile): kırma ve helâk etme; ikisinde de **التَّتبيرِ** gibi; ve fiil **ضَرَبَ** gibi. Ve **سَحابٍ** gibi: helâk.
Ve **التَّبْراءُ**: rengi güzel deve. Ve **المَتْبُورُ**: helâk olmuş. Ve **وما أصَبْتُ منه تَبْريراً** (fetha ile): bir şey. Ve **التِّبْرِيَةُ** (kesre ile): **النُّخالَةِ** gibi, saç köklerinde olur. Ve **تَبِرَ** ( **فَرِحَ** gibi): helâk oldu. Ve **وأتْبَرَ عن الْأَمْرِ**: sona erdi.
تاج العروس:
ت ب ر
**التِّبْرُ** (kesre ile): altının tamamı; ve **الصّحاح**’ta: darp edilmemiş altındandır; eğer dinarlar olarak darp edilirse o **عَيْنٌ**’dır; dedi: ve **تِبْرٌ** ancak altın için söylenir. Bazıları dedi: gümüş de. Ve hadiste: “altın altınla, onun **تِبْرِهَا**’sı ve **عَيْنِها**’sı; ve gümüş gümüşle, onun **تِبْرِهَا**’sı ve **عَيْنِها**’sı”. Yahut ikisinin, şekillendirilmeden önceki kırıntısı; eğer şekillendirilirlerse ikisi altın ve gümüş olur; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Yahut madeninden çıkarılmış olan, altın ve gümüşten ve yerin bütün cevherlerinden, şekillendirilmeden ve kullanılmadan önceki şeydir. Ve denildi: kırık altındır; şair dedi:
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ ... وبَنُو عبدِ مَنافٍ مِن ذَهَبْ .
İbn Cinnî dedi: madeninin toprağında bulunmadıkça veya kırık olmadıkça ona **تِبْرٌ** denmez; ez-Zeccâc dedi: ve ondan, kırık cama ıtlak olundu. Denildi: **التِّبْرُ** bakır, **الصُّفْر**، **الشَّبَه**، cam, altın, gümüş ve bunun dışındaki şeylerden, şekillendirilmeden önce madenden çıkarılmış olan, kullanılan her yer cevheridir. Ve gizli değildir ki bu, daha önce geçen “yahut madenden çıkarılmış olan” sözüyle birdir. el-Cevherî dedi: ve **التِّبْرُ** altın ve gümüş dışındaki madenî şeylere, bakır, demir ve kurşun gibi, ıtlak olunabilir; ve onun en çok tahsisi altınadır; ve onlardan kimi onu altında asıl, başkasında fer‘ ve mecaz kılar.
**التَّبْرُ** (fetha ile): kırma ve helâk etme; ikisinde de **التَّتْبِيرِ** gibi; ve fiil **ضَرَبَ** gibi. Ve “**هؤلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيه**”: yani kırılmış, helâk edilmiş. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “**عَجْزٌ حاضِرٌ وَرَأْيٌّ مُتَبَتَّرٌ**”, yani helâk edilmiş.
Ve **وتَبَّرَه** o: onu kırdı ve helâk etti. Ve ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “**وكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً**”: dedi: **التَّتْبِيرُ** tahrip etmektir; ve her şeyi kırıp ufalttığında onu **تَبَّرْتَه** olmuş olursun. **التَّبَارُ** **سَحَابٍ** gibi: helâk. Ve O’nun, عزّ وجلّ, sözü: “**ولا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إلا تَبَاراً**”: yani helâk; ez-Zeccâc dedi: ve bunun için her kırılmış olana **تِبْراً** denildi.
Ve **التَّبْرَاءُ**: İbnü’l-A‘râbî’den, rengi güzel deve; sanki rengi bakımından **التِّبْرِ**’e benzetildi; böylece mecaz olur. Ondan da: **المَتْبُورُ**: helâk olmuş ve eksik.
Onların sözü: **ما أَصَبْتُ منه تَبْرِيراً** (fetha ile): yani bir şey; ancak nefiyde kullanılır; Sîbeveyh onunla örnek verdi ve es-Sîrâfî onu açıkladı. **الصّحَاح**’ta: “başında **تِبْرِيَةً** gördüm”; Ebû Ubeyd dedi: **التِّبْرِيَةُ** (kesre ile), **الهِبْرِية**’de bir lugattır; o, saç köklerinde **النُّخَالَةِ** gibi olan şeydir. Ve **تَبِرَ** ( **فَرِحَ** gibi): helâk oldu; denir: **أدْرَكَه التَّبَارُ فتَبِرَ**. Ve **وأَتْبَرَ عن الأَمر**: sona erdi ve geri kaldı; **أَدْبَرَ** gibi.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**التّابُورُ**: asker topluluğu; çoğulu **التَّوابِيرُ**. Ve **التِّبْرِىُّ** (kesre ile): o, Ahmed b. Muhammed b. el-Hasen’dir; Ebû Sa‘d el-Mâlînî onu zikretti; **التَّبْصِير**’de böyle. Ve Ebû Züeyb’in sözünde **التّابرِيَّةُ**; **ث ب ر**’de gelecektir.
