# تبر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تبر

التبر، بالكسر: الذهب، كله، وفي الصحاح: هو من الذهب غير مضروب، فإذا ضرب دنانير فهو عين، قال: ولا يقال: تبر إلا للذهب. قال بعضهم: والفضة أيضا، وفي الحديث:  الذهب بالذهب تبرها وعينها، والفضة بالفضة تبرها وعينها  . أو فتاتهما قبل أن يصاغا، فإذا صيغا فهما ذهب وفضة، وهذا قول ابن الأعربي. أو هو ما استخرج من المعدن من ذهب وفضة وجميع جواهر الأرض قبل أن يصاغ ويستعمل. وقيل: هو الذهب المكسور، قال الشاعر:
  كل قوم صيغة من تبرهم                      وبنو عبد مناف من ذهب. قال ابن جني: لا يقال له تبر حتى يكون في تراب معدنه أو مكسرا، قال الزجاج: ومنه أطلق على مكسر الزجاج. قيل: التبر كل جوهر أرضي يستعمل من النحاس، والصفر، والشبه، والزجاج، والذهب، والفضة، وغير ذلك، مما استخرج من المعدن قبل أن يصاغ. ولا يخفى أن هذا مع ما تقدم من قوله: أو ما استخرج، واحد، قال الجوهري: وقد يطلق التبر على غير الذهب والفضة من المعدنيات، كالنحاس والحديد والرصاص، وأكثر اختصاصه بالذهب، ومنهم من يجعله في الذهب أصلا، وفي غيره فرعا ومجازا.
 التبر، بالفتح: الكسر والإهلاك، كالتتبير، فيهما، والفعل كضرب و  هؤلاء متبر ما هم فيه  أي مكسر مهلك، وفي حديث علي كرم الله وجهه:  عجز حاضر ورأي متبتر  . أي مهلك.
 وتبره هو: كسره وأهلكه. وقال الزجاج في وقله تعالى:  وكلا تبرنا تتبيرا  قال: التتبير: التدمير، وكل شيء كسرته وفتته فقد تبرته. التبار كسحاب: الهلاك، وقوله عز وجل:  ولا تزد الظالمين إلا تبارا  أي هلاكا، قال الزجاج: ولذلك سمي كل مكسر تبرا.
 والتبراء: الناقة الحسنة اللون، عن ابن الأعرابي، كأنها شبهت بالتبر في لونه، فيكون مجازا. عنه أيضا: المتبور: الهالك، والناقص.
 قولهم: ما أصبت منه تبريرا، بالفتح، أي شيئا، لا يستعمل إلا في النفي، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. في الصحاح: رأيت في رأسه تبرية، قال أبو عبيد: التبرية، بالكسر لغة في الهبرية، وهو الذي كالنخالة، تكون في أصول الشعر. وتبر، كفرح: هلك يقال: أدركه التبار فتبر. وأتبر عن الأمر: انتهى وتأخر، كأدبر.
 ومما يستدرك عليه:

  التابور: جماعة العسكر، والجمع التوابير. والتبرى، بالكسر: هو أحمد بن محمد بن الحسن، ذكره أبو سعد الماليني، كذا في التبصير. والتابرية في قول أبي ذؤيب سيأتي في ث ب ر.

### Türkçe

**التبر**، kesre ile: altın; hepsi. Ve **الصحاح**’ta: o, basılmamış altındandır; dinar olarak basılınca o **عين**’dır. Dedi ki: **تبر** ancak altın için söylenir. Bazıları dedi ki: gümüş için de. Ve hadiste: “Altın altınla; onun **تبر**’i ve onun **عين**’ı; gümüş gümüşle; onun **تبر**’i ve onun **عين**’ı.” Yahut ikisi dökülmeden önce onların kırıntısı; dökülünce ikisi altın ve gümüş olur; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Yahut o, madeninden çıkarılan altın ve gümüş ve yeryüzünün bütün cevherleri, dökülüp kullanılmadan önce. Ve denildi: o, kırılmış altındır. Şair dedi ki:

Her kavim, kendi **تبر**’lerinden bir dökümdür;
ve Benû Abd Menâf altındandır.

İbn Cinnî dedi ki: madeninin toprağunda yahut kırılmış olmadıkça ona **تبر** denilmez. Zecâc dedi ki: bundan dolayı kırık cama da ad verilmiştir. Denildi: **التبر** her yer cevheridir; bakırdan, sarı bakırdan, **الشبه**’den, camdan, altından, gümüşten ve bunun dışındakilerden kullanılan; madeninden çıkarılmış olup dökülmeden önce. Gizli değildir ki bu, daha önceki “yahut çıkarılan” sözüyle birlikte, birdir. Cevherî dedi ki: **التبر** bazen altın ve gümüş dışındaki madenîlere de ıtlak olunur; bakır, demir ve kurşun gibi; onun daha çok tahsisi altınadır. Onlardan kimi onu altın hakkında asıl, başkası hakkında fer‘ ve mecaz kılar.

**التبر**، fetha ile: kırma ve helâk etme; **التتبير** gibi; ikisinde de. Fiil, **ضرب** gibi; ve “**هؤلاء متبر ما هم فيه**” yani kırılmış, helâk edilmiş. Ve Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadisinde: “Hazır acziyet ve **رأي متبتر**.” yani helâk edici.

Ve **تبره** o: onu kırdı ve helâk etti. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “**وكلا تبرنا تتبيرا**”; dedi ki: **التتبير**: tahrip etme; her şeyi kırıp ufalttıysan onu **تبرته** etmişsindir. **التبار**، **سحاب** vezninde: helâk; ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تزد الظالمين إلا تبارا**” yani helâk. Zecâc dedi ki: bu yüzden her kırılmışa **تبرا** adı verildi.

Ve **التبراء**: rengi güzel dişi deve; İbnü’l-A‘râbî’den. Sanki rengi bakımından **التبر**’e benzetilmiştir; böylece mecaz olur. Ondan ayrıca: **المتبور**: helâk olmuş ve eksik.

Onların sözü: “Ondan **تبريرا** (fetha ile) elde etmedim”; yani bir şey. Ancak nefiyde kullanılır; Sîbeveyh onunla misal verdi; Sîrâfî onu açıkladı. **الصحاح**’ta: “Başında **تبرية** gördüm.” Ebû Ubeyd dedi ki: **التبرية** (kesre ile), **الهبرية**’de bir lugattır; o, kepek gibi olandır; saçın diplerinde olur. Ve **تبر**، **فرح** gibi: helâk oldu; denilir: **التبار** ona erişti de **تبر** oldu. Ve işten **أتبر**: bitti ve geri kaldı; **أدبر** gibi.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**التابور**: asker topluluğu; cem‘i **التوابير**. Ve **التبرى** (kesre ile): o, Ahmed b. Muhammed b. el-Hasen’dir; onu Ebû Sa‘d el-Mâlînî zikretti; **التبصير**’de böyle. Ve **التابرية** Ebû Züeyb’in sözünde; **ث ب ر**’de gelecektir.
