# تبع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: تبع

تَبِعَ الشيءَ تَبَعاً وتَباعاً في الأَفعال وتَبِعْتُ
الشيءَتُبوعاً: سِرْت في إِثْرِه؛ واتَّبَعَه وأَتْبَعَه وتتَبَّعه قَفاه وتَطلَّبه مُتَّبعاً له وكذلك تتَبَّعه وتتَبَّعْته تتَبُّعاً؛ قال القُطامي: وخَيْرُ الأَمْرِ ما اسْتَقْبَلْتَ منه،
وليس بأَن تتَبَّعَه اتِّباعا
وضَع الاتِّباعَ موضع التتبُّعِ مجازاً. قال سيبويه: تتَبَّعَه اتِّباعاً لأَن تتَبَّعْت في معنى اتَّبَعْت. وتَبِعْت القوم تَبَعاً وتَباعةً، بالفتح، إِذا مشيت خلفهم أَو مَرُّوا بك فمضَيْتَ معهم. وفي حديث الدعاء: تابِعْ بيننا وبينهم على الخيْراتِ أَي اجْعَلْنا نَتَّبِعُهم على ما هم عليه.
والتِّباعةُ: مثل التَّبعةِ والتِّبعةِ؛ قال الشاعر:
أَكَلَت حَنِيفةُ رَبَّها،
زَمَنَ التقَحُّمِ والمَجاعهْ
لم يَحْذَرُوا، من ربِّهم،
سُوء العَواقِبِ والتِّباعهْ
لأَنهم كانوا قد اتخذوا إِلهاً من حَيْسٍ فعَبَدُوه زَماناً ثم أَصابتهم مَجاعة فأَكلوه.
وأَتْبَعه الشيءَ: جعله له تابعاً، وقيل: أَتبَعَ الرجلَ سبقه فلَحِقَه. وتَبِعَه تَبَعاً واتَّبَعه: مرَّ به فمضَى معه. وفي التنزيل في صفة ذي القَرْنَيْنِ: ثم اتَّبَع سبَباً، بتشديد التاء، ومعناها تَبِعَ، وكان أَبو عمرو بن العلاء يقرؤُها بتشديد التاء وهي قراءة أَهل المدينة، وكان الكسائي يقرؤُها ثم أَتبع سبباً، بقطع الأَلف، أَي لَحِقَ وأَدْرك؛ قال ابن عبيد: وقراءة أَبي عمرو أَحبُّ إِليَّ من قول الكسائي.
واسْتَتْبَعَه: طلَب إِليه أَن يَتبعه. وفي خبر الطَّسْمِيِّ النافِر من طَسمٍ إِلى حَسَّان الملك الذي غَزا جَدِيساً: أَنه اسْتَتْبَع كلبة له أَي جعلها تَتبعه.
والتابِعُ: التَّالي، والجمع تُبَّعٌ وتُبَّاعٌ وتَبَعة. والتَّبَعُ: اسم للجمع ونظيره خادِمٌ وخَدَم وطالبٌ وطلَبٌ وغائبٌ وغَيَبٌ وسالِفٌ وسَلَفٌ وراصِدٌ ورَصَدٌ ورائحٌ ورَوَحٌ وفارِطٌ وفرَطٌ وحارِسٌ وحَرَسٌ وعاسٌّ وعَسَسٌ وقافِلٌ من سفَره وقَفَلٌ وخائلٌ وخَوَلٌ وخابِلٌ وخَبَلٌ، وهو الشيطان، وبعير هامِلٌ وهَمَلٌ، وهو الضالُّ المهمل؛ قال كراع: كل هذا جمع والصحيح ما بدأْنا به، وهو قول سيبويه فيما ذَكر من هذا وقياس قوله فيما لم يَذكره منه: والتَّبَعُ يكون واحداً وجماعة. وقوله عز وجل: إِنَّا كُنا لكم تَبَعاً، يكون اسماً لجمع تابِع ويكون مصدراً أَي ذَوِي تَبَعٍ، ويجمع على أَتْباع.
وتَبِعْتُ الشيءَ وأَتْبَعْتُه: مثل رَدِفْتُه وأَرْدَفْتِه؛ ومنه قوله تعالى: إِلاَّ مَن خَطِفَ الخَطْفةَ فأَتْبعه شِهاب ثاقِب؛ قال أَبو عبيد: أَتْبَعْت القوم مثل أَفْعلت إِذا كانوا قد سبقوك فَلَحِقْتَهم، قال: واتَّبَعْتُهم مثل افْتَعَلْت إِذا مرُّوا بك فمضيتَ؛ وتَبِعْتُهم تَبَعاً مثله. ويقال: ما زِلْتُ أَتَّبِعُهم حتى أَتْبَعْتُهم أَي حتى أَدركْتُهم. وقال الفراء: أَتْبَعَ أَحسن من اتَّبَع لأَن الاتِّباع أَن يَسِير الرجل وأَنت تسير وراءَه، فإِذا قلت أَتْبَعْتُه فكأَنك قَفَوْته. وقال الليث: تَبِعْت فلاناً واتَّبَعْته وأَتْبعْته سواء. وأَتْبَعَ فلان فلاناً إِذا تَبِعَه يريد به شرّاً كما أَتْبَعَ الشيطانُ الذي انسلَخَ من آيات الله فكان من الغاوِين، وكما أَتْبَع فرعونُ موسى. وأَمَّا التتَبُّع: فأَن تتتَبَّعَ في مُهْلةٍ شيئاً بعد شيء؛ وفلان يتَتبَّعُ مَساوِيَ فلان وأَثرَه ويَتتبَّع مَداقَّ الأُمور ونحو ذلك. وفي حديث زيد بن ثابت حين أَمره أَبو بكر الصديقُ بجمع القرآن قال: فَعَلِقْتُ أَتَتَبَّعه من اللِّخافِ والعُسُبِ، وذلك أَنه اسـَقْصَى جميعَ القرآن من المواضع التي كُتِب فيها حتى ما كُتِب في اللِّخاف، وهي الحجارة، وفي العُسُب، وهي جريد النخل، وذلك أَنَّ الرَّقَّ أَعْوَزَهم حين نزل على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فأُمِر كاتبُ الوَحْي فيما تيسَّر من كَتِف ولوْحٍ وجِلْد وعَسُيب ولَخْفة، وإِنما تَتبَّع زيد بن ثابت القرآن وجمعه من المواضع التي كُتِب فيها ولم يقتصر على ما حَفِظ هو وغيره، وكان من أَحفظ الناس للقرآن اسْتِظهاراً واحْتِياطاً لئلا يَسْقُط منه حرف لسُوء حِفْظ حافِظه أَو يتبدَّل حرف بغيره، وهذا يدل على أَن الكتابة أَضْبَطُ من صدور الرجال وأَحْرَى أَن لا يسقط منه شيء، فكان زيد يَتتبَّع في مُهلة ما كُتب منه في مواضعه ويَضُمُّه إَلى الصُّحف، ولا يُثْبِتُ في تلك الصحف إِلاَّ ما وجده مكتوباً كما أُنزل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وأَمْلاه على مَن كَتبه. واتَّبَعَ القرآنَ: ائْتَمَّ به وعَمِلَ بما فيه. وفي حديث أَبي موسى الأَشعري، رضي الله عنه: إِنَّ هذا القرآن كائنٌ لكم أَجراً وكائن عليكم وِزْراً فاتَّبِعوا القرآن ولا يَتَّبِعنَّكُم القرآنُ، فإِنه من يَتَّبِعِ القرآن يَهْبِطْ به على رِياضِ الجنة، ومَن يَتَّبِعْه القرآنُ يَزُخّ في قَفاه حتى يَقْذِفَ به في نار جهنم؛ يقول: اجعلوه أَمامكم ثم اتلوه كما قال تعالى: الذين آتيناهم الكتاب يَتْلُونه حقَّ تِلاوته أَي يَتَّبِعونه حقَّ اتِّباعه، وأَراد لا تَدَعُوا تِلاوته والعملَ به فتكونوا قد جعلتموه وراءَكم كما فَعل اليهود حين نَبَذُوا ما أُمروا به وراء ظهورهم، لأَنه إِذا اتَّبَعَه كان بين يديه، وإِذا خالفه كان خَلْفَه، وقيل: معنى قوله لا يتبعنكم القرآن أَي لا يَطْلُبَنَّكُم القرآنُ بتضييعكم إِياه كما يطلُب الرجلُ صاحبَه بالتَّبِعة؛ قال أَبو عبيد: وهذا معنى حسن يُصَدِّقه الحديث الآخر: إِن القرآن شافِع مُشَفَّعٌ وماحِلٌ مُصَدَّقٌ، فجعله يَمْحَل صاحبَه إِذا لم يَتَّبِعْ ما فيه. وقوله عز وجل: أَو التابعينَ غَيْرِ أُولي الإِرْبةِ؛ فسره ثعلب فقال: هم أَتباع الزوج ممن يَخْدُِمُه مثل الشيخ الفاني والعجوز الكبيرة.
وفي حديث الحُدَيْبية: وكنت تَبِيعاً لطَلْحةَ بن عُبيدِ الله أَي خادماً. والتَّبَعُ كالتابِعُ كأَنه سمي بالمصدر. وتَبَعُ كلِّ شيءٍ: ما كان على آخِره. والتَّبَعُ: القوائم؛ قال أَبو دُواد في وصف الظَّبَّية: وقَوائم تَبَع لها،
مِن خَلْفِها زَمَعٌ زَوائدْ
وقال الأَزهري: التَّبَعُ ما تَبِعَ أَثَرَ شيء فهو تَبَعةٌ؛ وأَنشد بيت أَبي دواد الإيادي في صفة ظبية:
وقوائم تَبَع لها،
من خلفها زمع مُعَلَّقْ
وتابَع بين الأُمور مُتابَعةً وتِباعاً: واتَرَ ووالَى؛ وتابعْتُه على كذا مُتابعةً وتِباعاً. والتِّباعُ: الوِلاءُ. يقال: تابَعَ فلان بين الصلاة وبين القراءة إِذا والَى بينهما ففعل هذا على إِثْر هذا بلا مُهلة بينهما، وكذلك رميته فأَصبته بثلاثة أَسهم تِباعاً أَي وِلاء. وتَتابَعَتِ الأَشياءُ: تَبِعَ بعضُها بعضاً. وتابَعه على الأَمر: أَسْعدَه عليه. والتابِعةُ: الرَّئِيُّ من الجنّ، أَلحقوه الهاء للمبالغة أَو لتَشْنِيع الأَمْرِ أَو على إِرادة الداهِيةِ. والتابعةُ: جِنِّيَّة تَتْبع الإِنسان. وفي الحديث: أَوَّلُ خَبرٍ قَدِمَ المدينةَ يعني من هجرة النبي، صلى الله عليه وسلم، امرأَة كان لها تابِعٌ من الجن؛ التابِعُ ههنا: جِنِّيٌّ يَتْبَع المرأَة يُحِبُّها. والتابعةُ: جِنية تتْبع الرجلَ تحبه. وقولهم: معه تابعة أَي من الجن.
والتَّبِيعُ: الفَحل من ولد البقر لأَنه يَتْبع أُمه، وقيل: هو تَبيع أَولَ سنة، والجمع أَتْبِعة، وأَتابِعُ وأَتابِيعُ كلاهما جمعُ الجمعِ، والأَخيرة نادرة، وهو التِّبْعُ والجمع أَتباع، والأُنثى تَبِيعة. وفي الحديث عن معاذ بن جبل: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، بعثه إِلى اليمين فأَمرَه في صدَقةِ البقر أَن يأْخذ من كل ثلاثين من البقر تَبِيعاً، ومن كل أَربعين مُسِنَّةً؛ قال أَبو فَقْعَس الأَسَدي: ولد البقَر أَول سنة تَبِيع ثم جزَع ثم ثنيّ ثم رَباعٌ ثم سَدَسٌ ثم صالِغٌ. قال الليث: التَّبِيعُ العِجْل المُدْرِك إِلا أَنه يَتْبَع أُمه بعدُ؛ قال الأَزهري: قول الليث التَّبِيع المدرك وهَم لأَنه يُدْرِكُ إِذا أَثنى أَي صار ثَنِيًّا. والتبيع من البقر يسمى تبيعاً حين يستكمل الحَوْل، ولا يسمى تَبِيعاً قبل ذلك، فإِذا استكمل عامين فهو جَذَع، فإِذا استوفى ثلاثة أَعوام فهو ثَنِيٌّ، وحينئذ مُسِنٌّ، والأُنثى مُسِنَّة وهي التي تؤخذ في أَربعين من البقر.وبقرة مُتْبِعٌ: ذاتُ تَبِيع. وحكى ابن بري فيها: مُتْبِعة أَيضاً. وخادم مُتْبِع: يَتْبَعُها ولدها حيثما أَقبلت وأَدبرت، وعمَّ به اللحياني فقال: المُتْبِعُ التي معها أَولاد. وفي الحديث: أَن فلاناً اشترى مَعْدِناً بمائة شاة مُتْبِع أَي يَتْبَعها أَولادها. وتَبِيعُ المرأَةِ: صَدِيقُها، والجمع تُبَعاء، وهي تَبِيعته.
وهو تِبْعُ نِساء، والجمع أَتباع، وتُبَّع نساء؛ عن كراع حكاها في المُنَجَّذ، وحكاها أَيضاً في المُجَرَّد إِذا جدَّ في طَلَبِهِنّ؛ وحكى اللحياني: هو تِبْعُها وهي تِبْعَتُه؛ قال الأَزهري: تِبْعُ نساء أَي يَتْبَعُهُنَّ، وحِدْثُ نساء يُحادِثُهنَّ، وزِيرُ نساء أَي يَزُورُهُنَّ، وخِلْب نساء إِذا كان يُخالِبهنَّ. وفلان تِبْعُ ضِلَّةٍ: يَتْبَع النساءَ، وتِبْعٌ ضِلَّةٌ أَي لا خَيْرَ فيه ولا خير عنده؛ عن ابن الأَعرابي. وقال ثعلب: إِنما هو تِبْعُ ضِلَّةٍ مضاف.
والتَّبِيعُ: النَّصِير. والتَّبِيعُ: الذي لك عليه مال. يقال: أُتْبِعَ فلان بفلان أَي أُحِيلَ عليه، وأَتْبَعَه عليه: أَحالَه.
وفي الحديث: الظُّلْم لَيُّ الواجِدِ، وإِذا أُتْبِعَ أَحدُكم على مَلِيءٍ فَلْيَتَّبِعْ؛ معناه إِذا أُحِيلَ أَحدكم على مَلِيءٍ قادِرٍ فلْيَحْتَلْ من الحَوالةِ؛ قال الخطابي: أَصحاب الحديث يروونه اتَّبع، بتشديد التاء، وصوابه بسكون التاء بوزن أُكْرِمَ، قال: وليس هذا أَمراً على الوجوب وإِنما هو على الرِّفْق والأَدب والإِياحةِ. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: بَيْنا أَنا أَقرأُ آية في سِكَّة من سَكَكِ المدية إِذ سمعت صوتاً من خَلفي: أَتْبِعْ يا ابن عباس، فالتَفَتُّ فإِذا عُمر، فقلت: أُتْبِعُك على أُبَيّ بن كعب أَي أَسْنِدْ قراءتك ممن أَخذتها وأَحِلْ على من سَمِعْتها منه. قال الليث: يقال للذي له عليك مال يُتابِعُك به أَي يُطالبك به: تَبِيع. وفي حديث قيس بن عاصم، رضي الله عنه، قال: يا رسول الله ما المالُ الذي ليس فيه تَبِعةٌ من طالب ولا ضَيْفٍ؟ قال: نِعْم المال أَربعون والكثير ستون؛ يريد بالتَّبِعةِ ما يَتْبَع المالَ من نوائب الحُقوق وهو من تَبِعْت الرجل بحقّي. والتَّبِيعُ: الغَرِيمُ؛ قال الشماخ: تَلُوذُ ثَعالِبُ الشَّرَفَيْن منها،
كما لاذَ الغَرِيمُ من التَّبِيعِ
وتابَعَه بمال أَي طَلَبه. والتَّبِعُ: الذي يَتْبَعُكَ بحق يُطالبك به وهو الذي يَتْبع الغريم بما أُحيل عليه. والتبيع: التابع. وقوله تعالى: فيُغْرِقَكم بما كفرتم ثم لا تَجِدُوا لكم علينا به تَبِيعاً؛ قال الفراء: أَي ثائراً ولا طالباً بالثَّأْرِ لإِغْراقِنا إِيّاكم، وقال الزجاج: معناه لا تجدوا من يَتْبَعُنا بإِنكار ما نزل بكم ولا يتبعنا بأَن يصرفه عنكم، وقيل: تَبِيعاً مُطالِباً؛ ومنه قوله تعالى: فاتِّباعٌ بالمَعْروف وأَداء إِليه بإِحْسان؛ يقول: على صاحب الدَّمِ اتِّباع بالمعروف أَي المُطالَبَةُ بالدِّية، وعلى القاتِل أَداء إِليه بإِحسان، ورفع قوله تعالى فاتباع على معنى قوله فعليه اتِّباع بالمعروف، وسيُذْكَرُ ذلك مُستوفى في فصل عفا، في قوله تعالى: فَمن عُفِيَ له من أَخِيه شيء.
والتَّبِعةُ والتِّباعةُ: ما اتَّبَعْتَ به صاحبَك من ظُلامة ونحوها. والتَّبِعةُ والتِّباعةُ: ما فيه إِثم يُتَّبَع به. يقال: ما عليه من الله في هذا تَبِعة ولا تِباعة؛ قال وَدّاك بن ثُمَيل:
هِيمٌ إِلى الموتِ إِذا خُيِّرُوا،
بينَ تِباعاتٍ وتَقْتالِ
قال الأَزهري: التِّبِعة والتَّباعة اسم الشيء الذي لك فيه بُغْية شِبه ظُلامة ونحو ذلك. وفي أَمثال العرب السائرة: أَتْبِعِ الفَرَس لِجامَها، يُضرب مثلاً للرجل يؤْمر بردِّ الصَّنِيعةِ وإِتْمامِ الحاجة. والتُّبّعَُ والتُّبُّع جميعاً: الظل لأَنه يَتْبَع الشمس؛ قالت سُعْدَى الجُهَنِيَّةُ تَرْثي أَخاها أَسْعَدَ:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرةً ونَفِيضةً،
وِرْدَ القَطاةِ إِذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
التُّبَّعُ: الظل، واسْمِئْلاله: بُلوغه نصف النهار وضُمورُه. وقال أَبو سعيد الضرير: التُّبَّع هو الدَّبَرانُ في هذا البيت سُمي تُبَّعاً لاتِّباعِه الثُّرَيّا؛ قال الأَزهري: سمعت بعض العرب يسمي الدبران التابع والتُّوَيْبِع، قال: وما أَشبه ما قال الضرير بالصواب لأَن القَطا تَرِدُ المياه ليلاً وقلما تردها نهاراً، ولذلك يقال: أَدَلُّ من قَطاة؛ ويدل على ذلك قول لبيد:
فَوَرَدْنا قبلَ فُرَّاطِ القَطا،
إِنَّ مِن وَرْدِيَ تَغْلِيسَ النَّهَلْ
قال ابن بري: ويقال له التابِعُ والتُّبَّعُ والحادِي والتالي؛ قال مُهَلْهل:
كأَنَّ التابِعَ المَسْكِينَ فيها
أَجِيرٌ في حُداياتِ الوَقِير
(* رواية اخرى: حدابات بدل حدايات.)
والتَّبابِعةُ: ملوك اليمن، واحدهم تُبَّع، سموا بذلك لأَنه يَتْبَع بعضُهم بعضاً كلما هَلك واحد قام مَقامه آخر تابعاً له على مثل سِيرته، وزادوا الهاء في التبابعة لإِرادة النسب؛ وقول أَبي ذؤيب: وعليهِما ماذِيَّتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
سَمِعَ أَن داودَ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، كان سُخِّر له الحديدُ فكان يَصْنع منه ما أَراد، وسَمِعَ أَنَّ تُبَّعاً عَمِلَها وكان تُبع أَمَر بعملها ولم يَصْنعها بيده لأَنه كان أَعظمَ شأْناً من أَن يصنع بيده. وقوله تعالى: أَهم خَيْر أَم قومٌ تُبَّعٍ؛ قال الزجاج: جاء في التفسير أَن تُبَّعاً كان مَلِكاً من الملوك وكان مؤْمناً وأَن قومه كانوا كافرين وكان فيهم تَبابِعةٌ، وجاء أَيْضاً أَنه نُظِر إِلى كتاب على قَبْرَين بناحية. حِمْيَر: هذا قبر رَضْوى وقبر حُبَّى، ابنتي تُبَّع، لا تُشركان بالله شيئاً، قال الأَزهري: وأَمّا تبع الملِك الذي ذكره الله عز وجل في كتابه فقال:وقومُ تبع كلٌّ كذَّب الرسُلَ، فقد روي عن النبيي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ما أَدري تُبَّعٌ كان لعِيناً أَم لا
(* قوله« تبع كان
لعيناً أم لا» هكذا في الأصل الذي بأيدينا ولعله محرف، والأصل كان نبياً إلخ. ففي تفسير الخطيب عند قوله تعالى في سورة الدخان أهم خير أم قوم تبع، وعن النبي،صلى الله عليه وسلم: لا تسبوا تبعاً فإنه كان قد أسلم. وعنه صلى الله عليه وسلم: ما أدري أكان تبع نبياً أو غير نبي، وعن عائشة، رضي الله عنها، قالت: لا تسبوا تبعاً فانه كان رجلاً صالحاً) ؛ قال: ويقال إِن تُبَّتَ اشْتُقَّ لهم هذا الاسمُ من اسم تُبَّع ولكن فيه عُجْمة. ويقال: هم اليوم من وَضائِع تُبَّع بتلك البلاد. وفي الحديث: لا تَسُبُّوا تُبَّعاً فإِنه أَول من كَسا الكعبة؛ قيل: هو ملك في الزمان الأَول اسْمه أَسْعَدُ أَبو كَرِب، وقيل: كان مَلِكُ اليمنِ لا يسمى تُبَّعاً حتى يَمْلِكَ حَضْرَمَوْتَ وسَبأ وحِمْيَرَ.
والتُّبَّعُ: ضرب من الطير، وقيل: التُّبَّع ضرب من اليَعاسِيب وهو أَعظمها وأحسنها، والجمع التبابِعُ تشبيهاً بأُولئك الملوكُ، وكذلك الباء هنا ليشعروا بالهاء هنالك. والتُّبَّعُ: سيِّد النحل:
وتابَعَ عَمَلَه وكلامَه: أَتْقَنَه وأَحكمه؛ قال كراع: ومنه حديث أَبي واقد الليثي: تابَعْنا الأَعمال فلم نَجِد شيئاً أَبلغ في طلَب الآخرة من الزُّهْد في الدنيا أَي أَحْكَمْناها وعَرَفْناها. ويقال: تابَعَ فلان كلامَه وهو تبيع للكلام إِذا أَحكمه. ويقال: هو يُتابِعُ الحديث إِذا كان يَسْرُدُه، وقيل: فلان مُتتابِعُ العِلم إِذا كان عِلْمه يُشاكل بعضُه بعضاً لا تَفاوُتَ فيه. وغصن مُتتابعٌ إِذا كان مستوياً لا أُبَن فيه. ويقال: تابَعَ المَرْتَعُ المالَ فَتتابَعَت أي سَمَّن خَلْقَها فسَمِنَت وحَسُنت؛ قال أَبو وجْزةَ السعْدي:
حَرْفٌ مُلَيْكِيةٌ كالفَحْلِ تابَعَها،
في خِصْبِ عامَينِ، إِفْراقٌ وتَهْمِيلُ
(* قوله« مليكية» كذا بالأصل مضبوطاً وفي الاساس بياء واحدة قبل الكاف.) وناقة مُفْرِقٌ: تَمْكُث سنتين أَو ثلاثاً لا تَلْقَحُ؛ وأَما قول سَلامان الطائي:
أَخِفْنَ اطِّنانِي إِن شُكِينَ، وإِنَّني
لفي شُغُلٍ عن ذَحْليَ اليتَتَبَّعُ
فإِنه أَرادَ ذَحْليَ يتَتَبَّع فطرح الذي وأَقام الأَلف واللام مُقامه، وهي لغة لبعض العرب؛ وقال ابن الأَنباري: وِإِنما أَقحم الأَلف واللام على الفعل المضارع لمضارعة الأَسماء.
قال ابن عون: قلت للشعبي: إِنَّ رُفَيْعاً أَبا العاليةِ أَعتقَ سائبةً فأَوصَى بماله كله، فقال: ليس ذلك له إِنما ذلك للتابعة، قال النضر: التابعةُ أَن يتبع الرجلُ الرجلَ فيقول: أَنا مولاك؛ قال الأَزهري: أَراد أَن المُعْتَقَ سائبةً مالُه لمُعْتِقِه.
والإِتْباعُ في الكلام: مثل حَسَن بَسَن وقَبِيح شَقِيح.

### Türkçe

**تَبِعَ** şeyi, fiillerde **تَبَعاً** ve **تَباعاً** olarak; ve ben şeyi **تُبوعاً** olarak **تَبِعْتُ**: onun izinde yürüdüm; ve onu **اتَّبَعَه** ve **أَتْبَعَه** ve **تتَبَّعه**: onu izledi ve onu aradı, ona **مُتَّبعاً** olarak; ve yine onu **تتَبَّعه** ve onu **تتَبَّعْته** **تتبُّعاً** olarak; **القُطامي** dedi:
وخَيْرُ الأَمْرِ ما اسْتَقْبَلْتَ منه،
وليس بأَن تتَبَّعَه اتِّباعا
**الاتِّباعَ**ı mecazen **التتبُّعِ**ın yerine koydu. **سيبويه** dedi: onu **تتَبَّعَه اتِّباعاً** (diye) çünkü **تتَبَّعْت** “**اتَّبَعْت**” manasındadır. Ve kavmi **تَبِعْت** **تَبَعاً** ve **تَباعةً** olarak, fetha ile, eğer onların arkasından yürüdüysen yahut sana uğradılarsa da sen onlarla birlikte gittinse. Dua hadîsinde: “**تابِعْ** aramızda ve onların arasında hayırlar üzere” yani onları üzerinde bulundukları şeye dair onları izler kıl.

Ve **التِّباعةُ**: **التَّبعةِ** ve **التِّبعةِ** gibidir; şair dedi:
أَكَلَت حَنِيفةُ رَبَّها،
زَمَنَ التقَحُّمِ والمَجاعهْ
لم يَحْذَرُوا، من ربِّهم،
سُوء العَواقِبِ والتِّباعهْ
Çünkü onlar **حَيْسٍ**ten bir ilâh edinmişlerdi de ona bir zaman ibadet ettiler, sonra onlara kıtlık isabet etti de onu yediler.

Ve ona şeyi **أَتْبَعه**: onu kendisine tâbi kıldı; ve denildi ki: adamı **أَتبَعَ**: onu geçti de ona yetişti. Ve onu **تَبِعَه تَبَعاً** ve onu **اتَّبَعه**: ona uğradı da onunla birlikte gitti. Ve tenzîlde **ذي القَرْنَيْنِ**in sıfatında: sonra bir sebebi **اتَّبَع** (tâ’nın şeddeli oluşuyla); manası **تَبِعَ**dır. Ve **أَبو عمرو بن العلاء** onu tâ’nın şeddeli oluşuyla okurdu; bu, Medine ehlinin kıraatidir. Ve **الكسائي** onu “sonra bir sebebi **أَتبع**” (elifin kesilmesiyle) okurdu; yani yetişti ve erişti; **ابن عبيد** dedi: **أَبي عمرو**’nun kıraati, **الكسائي**’nin sözünden bana daha sevimlidir.

Ve onu **اسْتَتْبَعَه**: ona, kendisini izlemesini talep etti. **الطَّسْمِيِّ**nin, **طَسمٍ**den **حَسَّان** adlı krala, **جَدِيساً**a gazâ eden (krala) kaçışı haberinde: onun kendisine bir köpeği **اسْتَتْبَع** ettiği, yani onu kendisini izler kıldığı.

Ve **التابِعُ**: ardıl olan; çoğulu **تُبَّعٌ** ve **تُبَّاعٌ** ve **تَبَعة**. Ve **التَّبَعُ**: cemaat için bir isimdir; benzeri **خادِمٌ** ve **خَدَم**; **طالبٌ** ve **طلَب**; **غائبٌ** ve **غَيَب**; **سالِفٌ** ve **سَلَف**; **راصِدٌ** ve **رَصَد**; **رائحٌ** ve **رَوَح**; **فارِطٌ** ve **فرَط**; **حارِسٌ** ve **حَرَس**; **عاسٌّ** ve **عَسَس**; seferinden dönen **قافِلٌ** ve **قَفَل**; **خائلٌ** ve **خَوَل**; **خابِلٌ** ve **خَبَل**—ki o şeytandır—; ve başıboş deve **هامِلٌ** ve **هَمَل**—ki o, ihmal edilmiş sapıktır. **كراع** dedi: bütün bunlar cem‘dir; doğru olan, bizim onunla başladığımızdır; bu, **سيبويه**’nin bunlardan zikrettiği hususta sözüdür; ve onun kıyası, ondan zikretmediği hususta: **التَّبَعُ** bir tek de olur, cemaat de olur. Aziz ve celil olanın sözü: “Şüphesiz biz sizin için **تَبَعاً** idik”; **تابِع** cemaatinin ismi olur ve masdar olur; yani **ذَوِي تَبَعٍ**; ve **أَتْباع** üzerine cem‘ olunur.

Ve şeyi **تَبِعْتُ** ve onu **أَتْبَعْتُه**: onu **رَدِفْتُه** ve onu **أَرْدَفْتِه** gibidir; ondan, yüce Allah’ın sözü: “Ancak bir kapışı kapıp kapan kimse; derken onu delip geçen bir alev **فأَتْبعه**”; **أَبو عبيد** dedi: kavmi **أَتْبَعْت** (bu, **أَفْعلت** gibidir) eğer onlar seni geçmişlerse de sen onlara yetişmişsen; dedi ki: onları **واتَّبَعْتُهم** (**افْتَعَلْت** gibidir) eğer sana uğradılarsa da sen gittinse; ve onları **تَبِعْتُهم تَبَعاً** bunun gibidir. Ve denilir: onları izlemeye devam ettim ta ki onları **أَتْبَعْتُهم**; yani ta ki onlara eriştim. **الفراء** dedi: **أَتْبَعَ**, **اتَّبَع**’dan daha güzeldir; çünkü **الاتِّباع** adamın yürümesi ve senin onun arkasından yürümen demektir; “onu **أَتْبَعْتُه**” dediğinde sanki onu iz sürmüş olursun. **الليث** dedi: falanı **تَبِعْت** ve onu **اتَّبَعْته** ve onu **أَتْبعْته** birdir. Ve falan falanı **أَتْبَعَ**: eğer onu bir şer ile izlediyse; nitekim Allah’ın âyetlerinden sıyrılan şeytanı izledi de azgınlardan oldu; ve nitekim Firavun Musa’yı izledi. Ama **التتَبُّع**: bir şeyi, bir şeyden sonra, mühletle izleyip aramandır; ve falan, falanın kötülüklerini ve izini izler; ve işlerin inceliklerini ve bunun benzerini izler. Zeyd b. Sâbit’in hadîsinde, Ebû Bekir es-Sıddîk ona Kur’ân’ı toplamayı emrettiğinde dedi ki: “Onu **أَتَتَبَّعه** **اللِّخافِ** ve **العُسُبِ**den (toplayıp) ilişip kaldım”; bu, onun Kur’ân’ın tamamını, yazıldığı yerlerden, hatta **اللِّخاف**ta—ki taşlardır—ve **العُسُب**te—ki hurma dallarıdır—yazılmış olanı bile, sonuna kadar araştırmış olmasıdır. Bu, **الرَّقَّ**ın, Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, indiği sırada onlara az gelmesindendir; böylece vahiy kâtibine, kolayına gelen **كَتِف** ve **لوْحٍ** ve **جِلْد** ve **عَسُيب** ve **لَخْفة** üzerine (yazması) emredildi. Zeyd b. Sâbit Kur’ân’ı, yazıldığı yerlerden izleyip topladı; kendisinin ve başkasının ezberlediğiyle yetinmedi; o, Kur’ân’ı en çok ezberleyenlerdendi; (bunu) ezberden sağlamlaştırma ve ihtiyat için yaptı; ta ki bir harf, hâfızının kötü ezberi sebebiyle düşmesin yahut bir harf başkasıyla değişmesin. Bu, yazının, erkeklerin göğüslerinden daha ضبطlı olduğuna ve ondan bir şeyin düşmemesine daha layık olduğuna delâlet eder. Böylece Zeyd, mühletle, ondan yazılmış olanı yerlerinde izler ve onu **الصُّحف**a eklerdi; ve o sahifelere, ancak, nâzil olduğu gibi yazılmış bulduğunu, Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, nâzil olduğu gibi, ve onu yazana imlâ ettiği gibi, sabit kılardı.

Ve Kur’ân’ı **اتَّبَعَ**: ona uydu ve içindekilerle amel etti. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Şüphesiz bu Kur’ân sizin için ecir olacaktır ve sizin aleyhinize günah olacaktır; öyleyse Kur’ân’ı **فاتَّبِعوا** ve Kur’ân sizi izlemesin; çünkü Kur’ân’ı izleyen kimse, onunla cennet bahçelerine iner; Kur’ân’ın izlediği kimseyi ise ensesinde iter ta ki onu cehennem ateşine fırlatır.” Yani: onu önünüze koyun, sonra onu tilâvet edin; yüce Allah’ın dediği gibi: “Kendilerine kitabı verdiğimiz kimseler onu hakkıyla tilâvet ederler”; yani onu hakkıyla **يَتَّبِعونه**; ve muradı: onun tilâvetini ve onunla ameli terk etmeyin de onu arkanıza atmış olmayın; nitekim Yahudiler, kendilerine emredileni sırtlarının arkasına attıklarında yaptılar. Çünkü onu izlediğinde o, onun önündedir; ona muhalefet ettiğinde o, onun arkasındadır. Ve denildi ki: “Kur’ân sizi izlemesin” sözünün manası: onu zayi etmeniz sebebiyle Kur’ân’ın sizi aramasıdır; nitekim adam, sahibini **بالتَّبِعة** ile arar. **أَبو عبيد** dedi: bu, güzel bir manadır; onu, diğer hadîs tasdik eder: “Şüphesiz Kur’ân, şefaati kabul edilen bir şefaatçidir; ve doğrulanan bir davacıdır”; böylece onu, içindekine uymadığında sahibine karşı dava eden kıldı. Aziz ve celil olanın sözü: “yahut **التابعينَ**den, **غَيْرِ أُولي الإِرْبةِ**”; bunu **ثعلب** tefsir etti ve dedi ki: onlar, ihtiyar bunak ve büyük yaşlı kadın gibi, ona hizmet edenlerden, kocanın **أَتباع**ıdır.

**الحُدَيْبية** hadîsinde: “ve ben **تَبِيعاً** idim **لطَلْحةَ بن عُبيدِ الله**”; yani hizmetçi. Ve **التَّبَعُ** **التابِعُ** gibidir; sanki masdar ile adlandırılmıştır. Ve her şeyin **تَبَعُ**ı: onun sonu üzerinde olan şeydir. Ve **التَّبَعُ**: ayaklar; **أَبو دُواد** ceylanı tasvirde dedi:
وقَوائم تَبَع لها،
مِن خَلْفِها زَمَعٌ زَوائدْ
**الأَزهري** dedi: **التَّبَعُ**, bir şeyin izini izleyen şeydir; o, **تَبَعةٌ**dır; ve **أَبي دواد الإيادي**’nin, bir ceylanın sıfatında, beytini okudu:
وقوائم تَبَع لها،
من خلفها زمع مُعَلَّقْ

Ve işler arasında **تابَعَ** **مُتابَعةً** ve **تِباعاً**: peş peşe getirdi ve ard arda yaptı; ve onu şu şeye dair **تابَعْتُه** **مُتابعةً** ve **تِباعاً**. Ve **التِّباعُ**: ardıllık. Denilir: falan, namaz ile kıraat arasında **تابَعَ**; eğer ikisini ard arda yaptıysa; bunu, bunun ardından, aralarında mühlet olmaksızın yaptıysa. Ve yine: onu attım da onu üç okla **تِباعاً** vurdum; yani ard arda. Ve şeyler **تَتابَعَت**: bazısı bazısını izledi. Ve işi üzerinde ona **تابَعه**: onu o işte mutlu etti.

Ve **التابِعةُ**: cinlerden **الرَّئِيُّ**; mübalağa için yahut işi çirkin göstermek için yahut musibet kastıyla ona **الهاء**yı ilhak ettiler. Ve **التابعةُ**: insanı izleyen bir dişi cin. Hadîste: “Medine’ye gelen ilk haber—yani Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, hicretinden—cinlerden bir **تابِعٌ**ı olan bir kadındı”; buradaki **التابِعُ**: kadını izleyen, onu seven bir cindir. Ve **التابعةُ**: erkeği izleyen, onu seven bir dişi cindir. Ve onların sözü: “onunla birlikte bir **تابعة** var”; yani cinlerden.

Ve **التَّبِيعُ**: sığır yavrularından erkek damızlık; çünkü annesini izler. Ve denildi ki: o, ilk yılın **تَبيع**idir. Çoğulu **أَتْبِعة**; ve **أَتابِعُ** ve **أَتابِيعُ**: ikisi de cem‘in cem‘idir; sonuncusu nadirdir. Ve o, **التِّبْعُ**dur; çoğulu **أَتباع**. Dişisi **تَبِيعة**. Muâz b. Cebel’den hadîste: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu Yemen’e gönderdi de sığır zekâtında ona emretti: her otuz sığırdan bir **تَبِيعاً**, her kırktan bir **مُسِنَّةً** alsın. **أَبو فَقْعَس الأَسَدي** dedi: sığır yavrusu ilk yıl **تَبِيع**dir; sonra **جزَع**; sonra **ثنيّ**; sonra **رَباعٌ**; sonra **سَدَسٌ**; sonra **صالِغٌ**. **الليث** dedi: **التَّبِيعُ**, erişmiş buzağıdır; ancak hâlâ annesini izler. **الأَزهري** dedi: **الليث**’in “**التَّبِيع** erişmiş olandır” sözü hatadır; çünkü o, **أَثنى** olduğunda, yani **ثَنِيًّا** olduğunda erişir. Sığırdan **التبيع**, yılı tamamladığında **تبيعاً** diye adlandırılır; bundan önce **تَبِيعاً** diye adlandırılmaz. İki yılı tamamladığında **جَذَع**dır; üç yılı tamamladığında **ثَنِيٌّ**dür; o vakit **مُسِنٌّ**dür; dişisi **مُسِنَّة**dir; o, sığırın kırkında alınandır. Ve **بقرة مُتْبِعٌ**: **تَبِيع** sahibi. **ابن بري** ondan: **مُتْبِعة**yı da hikâye etti. Ve **خادم مُتْبِع**: yavrusu, nereye yönelse ve dönse onu izler; **اللحياني** bunu genelleştirdi de dedi ki: **المُتْبِعُ**, yanında yavruları olan (dişi)dir. Hadîste: falan, yüz **شاة مُتْبِع** ile bir maden satın aldı; yani yavruları onu izler. Ve kadının **تَبِيعُ**i: onun dostu; çoğulu **تُبَعاء**; ve o, onun **تَبِيعته**sidir.

Ve o, kadınların **تِبْعُ**ıdır; çoğulu **أَتباع**; ve kadınların **تُبَّع**ı. **كراع** bunu **المُنَجَّذ**de hikâye etti; ve onu **المُجَرَّد**de de hikâye etti; eğer onları talepte ciddileşirse. **اللحياني** hikâye etti: o, onun **تِبْعُ**ıdır; ve o, onun **تِبْعَتُه**sidir. **الأَزهري** dedi: kadınların **تِبْعُ**ı; yani onları izler; ve kadınların **حِدْثُ**ü; yani onlarla konuşur; ve kadınların **زِيرُ**ü; yani onları ziyaret eder; ve kadınların **خِلْب**i; eğer onlarla cilveleşirse. Ve falan, bir **ضِلَّةٍ**nin **تِبْعُ**ıdır: kadınları izler; ve **تِبْعٌ ضِلَّةٌ**: yani onda hayır yoktur ve onda hayır bulunmaz; **ابن الأَعرابي**’den. **ثعلب** dedi: o, ancak izafetli olarak **تِبْعُ ضِلَّةٍ**dır.

Ve **التَّبِيعُ**: yardımcı. Ve **التَّبِيعُ**: senin üzerinde ona ait mal olan kimse. Denilir: falan, falana **أُتْبِعَ**; yani ona havale edildi. Ve onu ona **أَتْبَعَه**: onu havale etti.

Hadîste: “Zulüm, gücü yetenin oyalamasıdır; ve sizden biri, bir **مَلِيءٍ** üzerine **أُتْبِعَ** edilirse, **فَلْيَتَّبِعْ**”; manası: sizden biri, gücü yeten bir **مَلِيءٍ** üzerine havale edilirse, havaleden yararlansın. **الخطابي** dedi: hadis ehli onu tâ’nın şeddeli oluşuyla **اتَّبع** diye rivayet eder; doğrusu, tâ’nın sükûnuyla, **أُكْرِمَ** veznindedir. Dedi ki: bu, vücûb üzere bir emir değildir; ancak yumuşaklık, edep ve kolaylık üzeredir. İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden razı olsun, hadîsinde: “Ben, Medine sokaklarından bir sokakta bir âyet okurken, arkamdan bir ses işittim: ‘**أَتْبِعْ** ey İbn Abbâs’; döndüm, bir de Ömer; dedim ki: seni, Übey b. Ka‘b üzerine **أُتْبِعُك**”; yani kıraatini, onu aldığın kimseye dayandır ve onu, ondan işittiğin kimseye havale et. **الليث** dedi: üzerinde sana ait mal bulunan ve onunla seni izleyen, yani onunla seni talep eden kimseye **تَبِيع** denilir. Kays b. Âsım’ın, Allah ondan razı olsun, hadîsinde dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, talep eden birinin ve misafirin **تَبِعةٌ**sinin bulunmadığı mal nedir?” Dedi ki: “Ne güzel mal: kırk; ve çok olan: altmış.” **التَّبِعة** ile, mala tâbi olan hakların musibetlerini kasteder; bu, “hakkımla adamı **تَبِعْت**”tendir. Ve **التَّبِيعُ**: alacaklı; **الشماخ** dedi:
تَلُوذُ ثَعالِبُ الشَّرَفَيْن منها،
كما لاذَ الغَرِيمُ من التَّبِيعِ
Ve onu bir mal ile **تابَعَه**: onu talep etti. Ve **التَّبِعُ**: seni, talep ettiği bir hak ile izleyen kimsedir; o, havale edildiği şeyle borçluyu izleyendir. Ve **التبيع**: tâbi olan. Yüce Allah’ın sözü: “böylece sizi, küfrettiğinizden dolayı boğar; sonra onunla ilgili olarak bize karşı bir **تَبِيعاً** bulamazsınız”; **الفراء** dedi: yani bizim sizi boğmamız için bir öç alan ve öç talep eden bulamazsınız. **الزجاج** dedi: manası, size inen şeyi inkâr ederek bizi izleyen ve onu sizden çevirmekle bizi izleyen birini bulamazsınız; ve denildi ki: **تَبِيعاً**: talep eden. Ondan, yüce Allah’ın sözü: “**فاتِّباعٌ** **بالمَعْروف** ve ona **أَداء** **بإِحْسان**”; yani kan sahibine, örfe uygun **اتِّباع**; yani diyet talebi; ve katile, ona ihsan ile eda. Ve yüce Allah’ın “**فاتباع**” sözünün ref‘i, “onun üzerine örfe uygun **اتِّباع** vardır” manasınadır; bu, “**عفا**” faslında, yüce Allah’ın sözü: “**فَمن عُفِيَ له من أَخِيه شيء**”de tam olarak zikredilecektir.

Ve **التَّبِعةُ** ve **التِّباعةُ**: arkadaşını, bir zulüm ve benzeriyle izlediğin şey. Ve **التَّبِعةُ** ve **التِّباعةُ**: onunla izlenilen bir günah bulunan şey. Denilir: bu hususta onun üzerinde Allah’tan bir **تَبِعة** yoktur ve bir **تِباعة** yoktur. **وَدّاك بن ثُمَيل** dedi:
هِيمٌ إِلى الموتِ إِذا خُيِّرُوا،
بينَ تِباعاتٍ وتَقْتالِ
**الأَزهري** dedi: **التِّبِعة** ve **التَّباعة**, senin onda, zulme benzer bir istek ve benzeri bulunan şeyin adıdır. Arapların dolaşan darbımesellerinde: “**أَتْبِعِ** atın gemini”; bir adama, iyiliği geri vermesi ve ihtiyacı tamamlaması emredildiğinde mesel olarak vurulur.

Ve **التُّبّعَُ** ve **التُّبُّع** ikisi birden: gölge; çünkü güneşi izler. **سُعْدَى الجُهَنِيَّةُ**, kardeşi **أَسْعَد** için mersiye söylerken dedi:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرةً ونَفِيضةً،
وِرْدَ القَطاةِ إِذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
**التُّبَّعُ**: gölge; ve onun **اسْمِئْلاله**si: öğlenin yarısına ulaşması ve küçülmesidir. **أَبو سعيد الضرير** dedi: bu beyitte **التُّبَّع** **الدَّبَرانُ**dur; **الثُّرَيّا**yı izlemesinden dolayı **تُبَّعاً** diye adlandırıldı. **الأَزهري** dedi: bazı Arapların **الدبران**a **التابع** ve **التُّوَيْبِع** dediğini işittim. Dedi ki: **الضرير**in söylediği, doğruya ne kadar benzer; çünkü **القَطا** suları geceleyin içer ve gündüz nadiren içer; bu yüzden “**أَدَلُّ من قَطاة**” denilir. Buna, **لبيد**’in sözü delâlet eder:
فَوَرَدْنا قبلَ فُرَّاطِ القَطا،
إِنَّ مِن وَرْدِيَ تَغْلِيسَ النَّهَلْ
**ابن بري** dedi: ona **التابِعُ** ve **التُّبَّعُ** ve **الحادِي** ve **التالي** denilir. **مُهَلْهل** dedi:
كأَنَّ التابِعَ المَسْكِينَ فيها
أَجِيرٌ في حُداياتِ الوَقِير
(* başka rivayet: **حدابات** بدل **حدايات**.)

Ve **التَّبابِعةُ**: Yemen kralları; tekili **تُبَّع**; onları böyle adlandırdılar çünkü her biri helâk oldukça, onun yerine, onun gibi gidişatı üzere, ona tâbi olarak bir başkası kalkar; ve nisbeti kastetmek için **التبابعة**ye **الهاء**yı artırdılar. **أَبي ذؤيب**’in sözü:
وعليهِما ماذِيَّتانِ قَضاهُما
داودُ، أَو صَنَعُ السَّوابِغِ تُبَّعُ
O, Davud’un—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—demirin kendisine musahhar kılındığını işitti; ondan dilediğini yapardı. Ve **تُبَّع**ın onu yaptığı işitildi; hâlbuki **تُبع** onu yaptırmayı emretti, onu eliyle yapmadı; çünkü o, eliyle yapmaktan daha büyük bir şan sahibiydi. Yüce Allah’ın sözü: “Onlar mı daha hayırlı yoksa **قومٌ تُبَّعٍ** mı?”; **الزجاج** dedi: tefsirde geldi ki **تُبَّعاً** krallardan bir kraldı ve mümin idi; kavmi kâfir idi; ve içlerinde **تَبابِعةٌ** vardı. Ve yine geldi ki, bir yörede iki kabir üzerinde bir yazıya bakıldı: **حِمْيَر** tarafında: “Bu, **رَضْوى**’nın kabri ve **حُبَّى**’nın kabri; **تُبَّع**ın iki kızı; Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmazlar.” **الأَزهري** dedi: Allah’ın, kitabında zikrettiği kral **تبع**a gelince, dedi ki: “Ve **قومُ تبع**: hepsi resulleri yalanladı.” Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki: “Bilmiyorum, **تُبَّعٌ** lânetli miydi yoksa değil mi”
(* “**تبع كان لعيناً أم لا**” sözü, elimizdeki asılda böyle; belki tahrif edilmiştir…) ; dedi ki: ve denilir: **تُبَّتَ** için bu isim, **تُبَّع** isminin isminden türetilmiştir; fakat onda yabancılık vardır. Ve denilir: onlar bugün o beldelerde **وَضائِع تُبَّع**dandır. Hadîste: “**تُبَّعاً**a sövmeyin; çünkü o, Kâbe’yi ilk örten kimsedir.” Denildi ki: o, ilk zamanlarda bir kraldır; adı **أَسْعَدُ أَبو كَرِب**. Ve denildi ki: Yemen kralına, **حَضْرَمَوْتَ** ve **سَبأ** ve **حِمْيَرَ**a mâlik oluncaya kadar **تُبَّعاً** denilmezdi.

Ve **التُّبَّعُ**: kuşlardan bir tür; ve denildi ki: **اليَعاسِيب**den bir türdür; onların en büyüğü ve en güzeli. Çoğulu **التبابِعُ**; o krallara benzetme olarak; ve buradaki **الباء** da, oradaki **الهاء**yı hissettirmek içindir. Ve **التُّبَّعُ**: arıların efendisi:
Ve onun işini ve sözünü **تابَعَ**: onu sağlam yaptı ve onu muhkem kıldı. **كراع** dedi: ondan, **أَبي واقد الليثي** hadîsi: “Biz amelleri **تابَعْنا** da, âhireti talepte dünyada zühdden daha beliğ bir şey bulmadık”; yani onları muhkem kıldık ve onları bildik. Ve denilir: falan sözünü **تابَعَ**; ve o, sözün **تبيع**idir; eğer onu muhkem kılarsa. Ve denilir: o, hadîsi **يُتابِعُ**; eğer onu ard arda dizerse. Ve denildi ki: falan, ilimde **مُتتابِعُ**dır; eğer ilmi, bazısı bazısına benzerse, onda fark bulunmazsa. Ve **غصن مُتتابعٌ**: eğer düzgünse, onda budak yoksa. Ve denilir: otlak, mala **تابَعَ** da (hayvanlar) **فَتتابَعَت**; yani onların yaratılışını semizletti de semirdiler ve güzelleştiler. **أَبو وجْزةَ السعْدي** dedi:
حَرْفٌ مُلَيْكِيةٌ كالفَحْلِ تابَعَها،
في خِصْبِ عامَينِ، إِفْراقٌ وتَهْمِيلُ
(* “**مليكية**” sözü, asılda böyle ضبطlıdır; **الاساس**ta kâftan önce tek **ياء** ile.)
Ve **ناقة مُفْرِقٌ**: iki yahut üç yıl kalır da gebe kalmaz. Ama **سَلامان الطائي**’nin sözü:
أَخِفْنَ اطِّنانِي إِن شُكِينَ، وإِنَّني
لفي شُغُلٍ عن ذَحْليَ اليتَتَبَّعُ
O, “**ذَحْليَ يتَتَبَّع**”ı kastetti; böylece **الذي**yi attı ve **الأَلف واللام**ı onun yerine ikame etti; bu, bazı Arapların dilidir. **ابن الأَنباري** dedi: ancak, isimlere benzemesinden dolayı, muzâri fiile **الأَلف واللام**ı soktu.

**ابن عون** dedi: **الشعبي**’ye dedim ki: “Şüphesiz **رُفَيْعاً أَبا العاليةِ** bir **سائبةً** azat etti de malının tamamını vasiyet etti.” Dedi ki: “Bu ona ait değildir; bu ancak **للتابعة** içindir.” **النضر** dedi: **التابعةُ**, adamın adamı izlemesi ve “ben senin mevlanım” demesidir. **الأَزهري** dedi: muradı, **سائبةً** olarak azat edilenin malının, onu azat edene ait olmasıdır.

Ve sözde **الإِتْباعُ**: **حَسَن بَسَن** ve **قَبِيح شَقِيح** gibidir.
