# تبل (ت-ب-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ب - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام والباء معهما
ت ب ل، ب ت ل، ب ل ت، ت ل ب، ل ت ب مستعملات
تبل
التَبلُ: الذَّحْلُ، وتَبَلَني فلانٌ، أي وَتَرَني.
وتَنَبلَهُم الدهرُ: رَماهم بصُروفِ الموت، قال:
ودهرٌ خابلٌ تَبِلُ
والرجُلُ يعشَقُ المرأةَ فتُتْبِلُ فُؤادَه ثم لم تُبلهِ.
وتَوْبَلْت القِدْرَ تَوْبَلةً: جَعَلْتُ فيه التَّوابل، الواحد تابل.
بتل:
البَتْل: كلمة تُوصَل بالبَتِّ، تقول: أعطيتُه بَتّاً بَتْلاً، وأصلُه القَطْعُ، وبَتَلْتُه: قَطَعتُه.
وتَبَتَّلَ إليه تَبتيلاً، فالتَبَتُّل الانقطاع إلى اللهِ تعالى، أي أخلَصَ إليه إخاصاً.
والبَتُول: كل امرأةٍ تَنْقَبِضُ عن الرجلا فلا حاجة لها فيهم ولا شَهوة، ومنه التَبَتُّل وهو تَرْكُ النِّكاح، قال ربيعة بن مَقُروم الضَّبِّي:
لو أنّها عَرَضَت لأَشمَطَ راهبٍ،		عَبَدَ الإِلهَ، صَرورةٍ مُتَبَـتِّـلِ
ونَخْلٌ مُتَبَتِّل: قد تَدَلَّتْ عُذُوقُه والبَتيلُ: فَسيلُ النّخْل يُبْتَلُ عنه أي يُقْطَعُ عنه ويُعْزَل.
والبَتيلةُ: كلُّ عُضوٍ بلحمه مُكتَنِزٍ من أعضاء اللَّحم على حِيالِه، قال:
إذا المُتُونُ مَدَّتِ البَتلائِلا
وامرأةٌ مُبَتَّلَةٌ: تامَّةُ الأعضاء والخَلْق، وجَمْلٌ مُبَتَّلٌ، وناقةٌ مُبَتَّلَةٌ.
والبُتُل: أسفل الجَبَل، والواحد بَتيلُ.
والبَتْل: تمييز الشيءِ من الشيءِ.
بلت:
المُبَلَّتُ بلغة حِمْيَر: المَهر المَضمون، قال:
ما زُوِّجَتْ إلاّ بَمهرٍ مُبَلَّتِ
تلب:
التَلْبُ: كلمة تُوصَل بالتَّبِّ، يقال: تَبّاً له تَبّاً تَلْباً.
واتْلأَبَّ صدرُه على الطريقِ أي استقامَ.
لتب:
اللّتْبُ: اللُّبْس، ولَتَبَ عليه ثَوبَه، والتَتَبَ وهو لُبْسٌ كأنّه لا يُريد أن يخلَعَه.
ولَتَبَ عليكَ لُتُوباً أي ثَبَتَ.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
**ت ب ل**، **ب ت ل**، **ب ل ت**، **ت ل ب**، **ل ت ب** kullanımdadırlar.

**تبل**
**التَبلُ**: **الذَّحْلُ**; ve “Falanca bana **تَبَلَني**” yani “bana **وَتَرَني** (öcümü aldı)” demektir.
“Zaman onları **وتَنَبلَهُم**”: onları ölümün dönüşleriyle attı; dedi ki:
Ve bir zaman, şaşkın, **تَبِلُ**
Ve adam kadına âşık olur da onun kalbini **فتُتْبِلُ**; sonra onu **لم تُبلهِ**.
“**وتَوْبَلْت** tencereyi **تَوْبَلةً**”: içine **التَّوابل** koydum; teki **تابل**.

**بتل:**
**البَتْل**: **البَتِّ** ile birleştirilen bir kelimedir; “Ona **بَتّاً بَتْلاً** verdim” dersin. Aslı kesmedir; ve “Onu **وبَتَلْتُه**”: onu kestim.
Ve “Ona **وتَبَتَّلَ** **تَبتيلاً**”; böylece **التَبَتُّل** Yüce Allah’a yönelmede kopuştur; yani ona ihlâsla yöneldi, ihlâs edişle.
Ve **البَتُول**: erkeklerden büzüşüp çekinen her kadın; onlarda ona bir ihtiyaç ve bir şehvet yoktur. Ondandır **التَبَتُّل**; o da nikâhı terk etmektir. Rabîa b. Makrûm ed-Dabbî dedi ki:
Eğer onu ak saçlı bir râhibe arz etseydi,		İlâh’a kulluk eden, evlenmemiş, **مُتَبَتِّلِ**
Ve **نَخْلٌ مُتَبَتِّل**: salkımları sarkmış olandır. Ve **البَتيلُ**: hurma fidanıdır; ondan **يُبْتَلُ** yani ondan kesilir ve ayrılır.
Ve **البَتيلةُ**: et uzuvlarından, kendi başına, etiyle dolgun her uzuvdur. Dedi ki:
Sırtlar **مَدَّتِ البَتلائِلا** uzattığında
Ve **امرأةٌ مُبَتَّلَةٌ**: uzuvları ve yaratılışı tam olan. Ve **جَمْلٌ مُبَتَّلٌ** ve **ناقةٌ مُبَتَّلَةٌ**.
Ve **البُتُل**: dağın alt tarafı; teki **بَتيلُ**.
Ve **البَتْل**: bir şeyi bir şeyden ayırt etme.

**بلت:**
**المُبَلَّتُ** Himyer dilinde: garantilenmiş mehir. Dedi ki:
Ancak **بَمهرٍ مُبَلَّتِ** bir mehirle evlendirildi

**تلب:**
**التَلْبُ**: **التَّبِّ** ile birleştirilen bir kelimedir; “Ona **تَبّاً**; **تَبّاً تَلْباً**” denir.
Ve “Göğsü yola karşı **واتْلأَبَّ**” yani doğruldu.

**لتب:**
**اللّتْبُ**: **اللُّبْس**; ve “Elbisesini onun üzerine **ولَتَبَ**”; ve **التَتَبَ**; o, sanki onu çıkarmak istemiyormuş gibi bir giyiştir.
Ve “Sana **ولَتَبَ** **لُتُوباً**” yani sabit kaldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَبْلُ: التِرَةُ والذَحْلُ. يقال: أصيب بتَبْلٍ. والجمع تُبولٌ. وقد أَتْبَلَهُ إتْبالاً. ومنه قول الأعشى:
ودَهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلُ
أي يذهب بالأهل وبالولد. يقال: تَبَلَهُمُ الدهرُ وأَتْبَلَهُمْ، أي أفناهم. وتَبَلهُ الحُبُّ وأَتْبَلَهُ، أي أسقمَه وأفسَده.

##### Türkçe

**التَبْلُ**: **التِرَةُ** ve **الذَحْلُ**. Denir ki: **أصيب بتَبْلٍ**. Çoğulu **تُبولٌ**dur. Ve onu **أَتْبَلَهُ إتْبالاً**. Bunundandır A‘şâ’nın sözü:
ودَهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلُ
Yani: ehli ve evladı giderir. Denir ki: **تَبَلَهُمُ الدهرُ** ve **أَتْبَلَهُمْ**; yani onları yok etti. Ve **تَبَلهُ الحُبُّ** ve **أَتْبَلَهُ**; yani onu hasta etti ve onu bozdu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ل ب
تلب ، تبل ، بتل ، بلت ، لبت : مستعملة .
تلب : أبو عبيد عن الأصمعي : من أشجارِ الجِبال الشَّوْحَطُ والتَّألَبُ بالتاء والهمزة ، وأنشد شمر لامرىء القيس :
وَنَحَتْ له عَنْ أَرْزِ تَأْلبةٍ
فِلْقٍ فِراغَ مَعَابِلٍ طُحْلِ
قال شمر : قال بعضهم : الأَرْزُ ههنا القَوْسُ بعينها ، والتألبةُ شجرة يُتَّخَذ منها القِسيّ ، والفِراغُ النِّصالُ العِراضُ الواحد فَرْغٌ ، وقوله نَحَتْ له يعني ، امرأةً تَحَرَّفَتْ له بِعَيْنها فأصابت فؤادَه .
قال العجاج يصف عَيْراً وَأُتُنَه :
بأَدَماتٍ قَطَواناً تَأْلبَا
إذا عَلاَ رأس يفَاعٍ قرّبَا
أدَمَاتٌ أرضٌ بعَيْنها ، والقَطَوانُ الذي يقاربُ خُطاه ، والتَّأْلبُ الغليظُ المجتمِعُ الخَلْقِ ، شُبِّه بالتَّألب وهو شَجَرٌ تُسَوَّى منه القِسِيُّ العربية .
والتَّوْلَبُ وَلَدُ الحمار إذا استكْمَلَ سَنَةً .
وقال الليث يقال : تَبّاً لِفُلانٍ تَلْباً يُتبعونَهُ التَّبُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المتْلَئِبُّ المستقيم قال : والمُسْلَحِبُّ مثله ، قال وقال الفراء : التُّلأْبِيَةُ من اتلأبّ إذا امتد ، أبو العباس عن ابن الأعرابي : المتَالِبُ المقَاتِلُ ، والتِّلِبُّ اسم رجل من بني تميم وقد رَوَى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) شيئاً .
تبل : أبو عبيد : التَّبْلُ أن يُسقِم الهوى الإنسانَ ، رجلٌ مَتبولٌ .
وقال الأعشى :
ودهر مُتبِلٌ خَبِلٌ
أي مُسْقِمٌ ، وأصل التَّبْلِ التِّرة يقالُ تَبْلي
عند فلان .
وقال الليث : التبْلُ عَدَاوةٌ يُطلَبُ بها يقال : قد تَبَلَني فلانٌ ولي عنده تَبْل والجميع التُّبول ، وتَبَلهم الدهرُ إذا رماهم بصروفه ، وتَبالةُ اسم بلد بعينه ، ومنه المثل السائر : ما حَلَلتَ تَبالَة لَتْحرِمَ الأضيافَ ، وهو بلدٌ مُخْصِبٌ مُربِعٌ ، ومنه قول لبيد :
هبطا تبالةُ مخْصِباً أَهْضامُها
وتَوَابِلُ القِدْر أفْحاؤها
قال ابن الأعرابي : واحدها تَوْبل ، وقال أبو عبيد : الواحد تَابَل ، قال : وتوبلت القِدْر وقَزَّحتها وفَحَّيتُها بمعنى واحد ، قال الليث : يجوز تَبَّلْتُ القِدْر .
بتل : قال الليث : البَتْل تمييزُ الشيء من الشيء ، والبَتُول كل امرأة تَنْقَبض عن الرجال لا شهوةَ لها ولا حاجة فيهم ، ومنه التَّبَتل وهو تَرْكُ النِّكاح والزهدُ فيه ، قال ربيعةُ بنُ مَقْرُوم الضبي :
لو أَنَّها عَرَضتْ لأشمطَ راهبٍ
عبد الاله صرورةٍ مُتبتِّلِ
وقال الزهري : أخبرنا سعيد بن المسيب : أنه سمع سعد بن أبي وقَّاص يقول : لقد رَدَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على عثمانَ بن مظعون التّبتُّلَ ، ولو أَحَلَّه له ، أذن له لاخْتَصَينا ، وفسَّر أبو عبيد التبتل بنحو ممّا ذكرناه ، وأصل البتْل القَطْع .
أبو عبيدة عن الأصمعي : المبتل النخلة تكون لها فسيلة قد انفردت واستغنت عن أمها فيقال لتلك الفسيلة البتول وأنشد :
ذلك ما دينك إذْ جُنِّبتْ
أجمالها كالبُكر المبتلِ
وسئل أحمد بن يحيى عن فاطمة بنت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لم قيل لها البتول ؟ فقال : لانقطاعها عن نساء أهل زمانها ونساء الأمة عفافاً وفضْلاً وديناً وحُسْناً .
قال أبو عبيدة : سميت مريم البتول لتركها التزوُّج .
وقال ابن السكيت : قال الهذلي : البَتِيلةُ من النخل الوَدِيَّة ، قال وقال الأصمعي : هي الفسيلة التي بانَتْ عن أمّها ، ويقال للأم : مُبْتِلٌ ، وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ ) ( المزمل : 8 ) يقول : أَخْلِصْ له إخلاصاً ، يقال للعابد إذا تَرك كلَّ شيء وأقبل على العبادة : قد تَبَتَّل أي قَطَع كلَّ شيء إلاَّ أمرَ الله وطاعتَه ، وقال أبو إسحاق في قوله : وتبتل إليه أي : انْقَطِعْ إليه في العبادة ، وكذلك صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ أي مُنْقَطِعَةٌ مِن مال المتَصَدِّقِ بها خارجةٌ إلى سبيل الله ، والأصل في تَبَتَّلَ أن تَقُولَ : تَبَتَّلْتُ تَبَتُّلاً ، وبَتَّلْتُ تَبْتِيلاً ، فَتَبْتِيلاً محمول على معنى بَتَّلَ إليه تَبْتِيلاً . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : المُبَتَّلَةُ من النساء التي لم يَرْكَبْ
لحمُها بعضُه بَعْضاً . وقال أبو سعيد : امرأة مُبَتَّلةُ الخَلْقِ عَنِ النساء لها عليهن فضل ، ذلك قول الأعشى :
مُبَتَّلَةُ الخَلْق مثلُ المهاة لم تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيراً
وقال غيره : المُبَتَّلَةُ التّامةُ الخَلْق وأنشد لأبي النجم :
طَالَتْ إلى تَبْتِيلِها في مَكَرْ
أي طالت في تَمَامِ خَلْقها ، وقال بعضهم : تبْتِيلُ خلْقها انفرادُ كل شيء منها بحسنه لا يَتّكِلُ بعضه على بعض . وقال شمر : قال ابن الأعرابي : المبَتَّلة من النساء الحسنة الخلق لا يقصر شيء عن شيء . أَلاَّ تكون حسنة العين سمجة الأنف ، ولا حسنة الأنف سمجة الفم ولكن تكون تامة .
وقال غيره : هي التي تفرَّد كل شيء منها بالحسن على حِدته ، ورجل أبْتَلُ إذا كان بَعيدَ ما بين المَنكِبَيْن وقد بَتِلَ يَبْتِل بَتْلاً .
وقال الليث : البَتِيلَةُ كل عضو بلحمه مُكْتَنِزٌ من أعضاء اللحم على حِياله وأنشد :
إذا المتون مَدَّتْ البَتائِلا
وفي الحديث قَبِلَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) العُمْرى ، أي الأحب ، والعُمْرى نبات ، قال شمر : البتل القطع ، ومنه صَدَقة بَتْلة ، أي قطعها من ماله ، ويقال للمرأة إذا تزينت وتحسنت : إنَّها تتبتل ، وإذا تركت النكاح فقد تبتلت ، وهذا ضد الأول ، والأول مأخوذ من المُبَتَّلةِ التي تمَّ حُسنُ كل عضو منها .
بلت : أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَلَتَ يَبْلِتَ إذا انْقَطَع من الكلام وقال أبو عمرو : بَلِتَ يَبْلَتُ إذا لم يَتَحَرَّكْ وسَكَتَ وأنشد غيره :
كأَنَّ لها في الأرضِ نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإن تُخاطِبْك تَبْلِتِ
وقال بعضهم : معنى تَبْلِتُ ههنا تَفْصِلُ الكلام ، وقال الليث : المُبَلَّتُ بلغة حمير مَضْمون المهر وأنشد :
وما زُوِّجَتْ إلا بمهرٍ مُبَلَّتِ
أي مضمون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَتَلْتُ الشيءَ وبَلَتُّه إذا قطعتَه وأنشد :
وإن تخاطبك تَبْلِتِ
أي ينقطع كلامها من خَفَرِها ، قاله المبرّد .
وقال أبو عمرو : البِلِّيتُ الرجلُ الزِّمِّيت ، وقال أيضاً : هو الرجل اللَّبِيبُ الأريب وأنشد :
أَلاَ أَرَى ذَا الضَّعْفَةِ الهَبِيتَا
المستطارَ قَلْبُه المَسْحُوتَا
يُشاهِلُ العَمَيْثَلَ البِلِّيتَا
الصَّحَكيك الهَشِمِ الزِّمِّيتَا
قال : الهَبِيتُ الأَحمق ، والعَمَيْثَلُ السَّيدُ
الكريم ، والمسْحوتُ الذي لا يَشْبَعُ والهَشِمُ السَّخِيُّ ، والزِّمِّيتُ الحليم ، والصَّحَكُوكُ والصَّحَكِيكُ ، الصَّحَيَانُ من الرجال وهو الأهْوَج الشَّدِيدُ .
ويقال : ولَئن فَعَلْتَ كذا وكذا ليكونَنَّ بَلْتَةَ ما بيني وبَيْنَكَ إذا أَوْعده بالهجران . وكذلك بَلْتَةَ ما بيني وبينك بمعناه ، أبو عمرو يقال : أبْلَتُّه يميناً أي أحْلَفتُه والفِعل : بلَتَ بلَتاً وأصبرته ، أي أحلفته وقد صَبَر يميناً ، قال : وأبلَتُّه أنا يميناً أي حلفتُ له .
قال الشنفرى :
وإن تُحَدِّثْك تَبْلِتِ
أي تُوجِز .
لبت : سَلَمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن ) ( الصافات : 11 ) وقال : اللازب واللاَّتِبُ واللاَّصِقُ واحد ، قال وقيس يَقُولُ : طِينٌ لاَتِبٌ وأنشد فقال :
صُداعٌ وتَوْصيمٌ وفَتْرَةٌ
وغَشْيٌ مع الإشراق في الجوْف لاتبُ
أبو زيد يقال : لَتَبَ عليه ثِيابه ورَتّبَها إذا شَدَّها عليه ، ولَبَّبَ على الفرس جُلَّه إذا شَدَّه عليه ، وقال مالكُ بن نُوَيْرة :
فَلَه ضَرِيبُ الشَّوْل إلاَّ سُؤْرَه
والجُلُّ فهو مُلَبَّبٌ لا يُخْلَعُ
يعني فرسه ، وقال الليث : اللَّبتُ اللُّبْسُ يقال : لَبت عليه ثَوْبَه ، والْتَتَبَ ، وَهُوَ لُبْسٌ كأَنَّه لا يريد أن يَخْلَعُه ، وقال غيره : أَلْتَبَ فلانٌ عليه الأمر إِلْتاباً أي أَوْجَبَه فهو مُلْتِبٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : المُلْتَبُ الطريق الممتدّ ، والمِلْتَبُ اللازم لبيته فراراً من الفتن ، والمَلاَتِبُ الجِبابُ الخُلْقَانُ .

##### Türkçe

ت ل ب
**تلب** ، **تبل** ، **بتل** ، **بلت** ، **لبت** : kullanımdadır.

**تلب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Dağ ağaçlarındandır: **الشَّوْحَطُ** ve **التَّألَبُ** ( **التاء** ve **الهمزة** ile). Şemmer, İmru’ul-Kays’tan şu beyti okudu:
وَنَحَتْ له عَنْ أَرْزِ تَأْلبةٍ
فِلْقٍ فِراغَ مَعَابِلٍ طُحْلِ

Şemmer dedi: Bazıları dedi ki: Buradaki **الأَرْزُ** bizzat yaydır; **التألبةُ** ise, ondan yayların yapıldığı bir ağaçtır; **الفِراغُ** geniş ok uçlarıdır, tekili **فَرْغٌ**’dur; “**نَحَتْ له**” sözü ise, (şu demektir:) bir kadın, bizzat gözüyle ona nişan aldı da onun yüreğine isabet ettirdi.

el-Acçâc, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
بأَدَماتٍ قَطَواناً تَأْلبَا
إذا عَلاَ رأس يفَاعٍ قرّبَا

**أدَمَاتٌ** bizzat bir yerdir; **القَطَوانُ** adımlarını birbirine yaklaştırandır; **التَّأْلبُ** ise kalın, yaratılışı toplanmış (derli toplu) olandır; Arap yaylarının düzeltildiği bir ağaç olan **التَّألب**’e benzetilmiştir.

**التَّوْلَبُ**: Bir yılı tamamladığında eşek yavrusu.

Leys dedi: Denir ki: **تَبّاً** filân kimseye, **تَلْباً**; ona **التَّبُ**’u tâbi kılarlar.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **المتْلَئِبُّ** düzgün (dosdoğru) olandır. Dedi ki: **المُسْلَحِبُّ** de onun gibidir. Dedi ki: Ferrâ dedi: **التُّلأْبِيَةُ** , **اتلأبّ**’den (gelir); uzayıp uzadığında. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المتَالِبُ** savaşandır; **التِّلِبُّ** Temîm oğullarından bir adamın adıdır; Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) bir şey rivayet etmiştir.

**تبل** : Ebû Ubeyd: **التَّبْلُ** , aşkın insanı hasta etmesidir; **رجلٌ مَتبولٌ** (aşkla hasta olmuş adam).

A‘şâ dedi:
ودهر مُتبِلٌ خَبِلٌ

Yani: hasta edici. **التَّبْلِ**’in aslı **التِّرة**’dir; denir ki: **تَبْلي** filân kimsenin yanında.

Leys dedi: **التبْلُ** , onunla düşmanlık aranan bir düşmanlıktır; denir ki: “Filân bana **تَبَلَني**; onun yanında benim için **تَبْل** vardır”; çoğulu **التُّبول**’dür. “Zaman onları **تَبَلهم**” (yani) onları dönüşleriyle (çeşitli halleriyle) attığında. **تَبالةُ** bizzat bir beldenin adıdır; ondan dolaşan mesel: “**ما حَلَلتَ تَبالَة لَتْحرِمَ الأضيافَ**”; o, verimli, baharı bol bir beldedir. Lebîd’in sözü de ondandır:
هبطا تبالةُ مخْصِباً أَهْضامُها
وتَوَابِلُ القِدْر أفْحاؤها

İbnü’l-A‘râbî dedi: Bunun tekili **تَوْبل**’dür. Ebû Ubeyd dedi: Tekil **تَابَل**’dir. Dedi ki: “**توبلت القِدْر**”, “**قَزَّحتها**” ve “**فَحَّيتُها**” bir mânâdadır. Leys dedi: “**تَبَّلْتُ القِدْر**” câizdir.

**بتل** : Leys dedi: **البَتْل** bir şeyi bir şeyden ayırmaktır. **البَتُول** her kadındır ki erkeklerden büzülür; onda şehvet yoktur ve onlara ihtiyaç yoktur. Ondan **التَّبَتل** (vardır); o, nikâhı terk etmek ve onda zühd etmektir. Rabîa b. Makrûm ed-Dabbî dedi:
لو أَنَّها عَرَضتْ لأشمطَ راهبٍ
عبد الاله صرورةٍ مُتبتِّلِ

Zührî dedi: Bize Saîd b. el-Müseyyeb haber verdi: Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ı şöyle derken işitti: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) Osman b. Maz‘ûn’a **التّبتُّلَ**’ü reddetti; eğer onu ona helâl kılsaydı, bize hadım olmaya izin verirdi. Ebû Ubeyd, **التبتل**’ü, zikrettiğimize yakın bir şekilde tefsir etti. **البتْل**’in aslı kesmektir.

Ebû Ubeyde, el-Asmaî’den: **المبتل** , kendisine ait bir fidanı olup o fidan ayrılmış ve anasından müstağni olmuş hurma ağacıdır; o fidana **البتول** denir. Şu beyit okundu:
ذلك ما دينك إذْ جُنِّبتْ
أجمالها كالبُكر المبتلِ

Ahmed b. Yahyâ’ya, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kızı Fâtıma’ya niçin **البتول** denildiği soruldu; dedi ki: Kendi zamanının kadınlarından ve ümmetin kadınlarından, iffet, fazilet, din ve güzellik bakımından ayrılıp kopması sebebiyle.

Ebû Ubeyde dedi: Meryem, evlenmeyi terk ettiği için **البتول** diye adlandırıldı.

İbnü’s-Sikkît dedi: Hüzeylî dedi ki: **البَتِيلةُ** hurmadan **الوَدِيَّة**’dir. Dedi ki: el-Asmaî dedi: O, anasından ayrılmış fidandır; anaya da **مُبْتِلٌ** denir. Ferrâ, Allah’ın عزّ وجلّ şu sözü hakkında: ( **رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ** ) (المزمل: 8) dedi ki: “Ona ihlâsla ihlâs göster.” Âbide, her şeyi terk edip ibadete yöneldiğinde denir ki: “**قد تَبَتَّل**”; yani Allah’ın emri ve itaati dışında her şeyi kesti. Ebû İshâk, “**وتبتل إليه**” sözü hakkında dedi ki: İbadette ona yönelerek ona kopup ayrıl. Yine **صَدَقَةٌ بَتْلَةٌ**: yani sadaka verenin malından kopmuş, Allah yoluna çıkmış. **تَبَتَّلَ**’in aslında şunu söylemendir: “**تَبَتَّلْتُ تَبَتُّلاً**” ve “**بَتَّلْتُ تَبْتِيلاً**”; böylece **فَتَبْتِيلاً** , “**بَتَّلَ إليه تَبْتِيلاً**” mânâsına hamledilmiştir. Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den dedi ki: Kadınlardan **المُبَتَّلَةُ** , eti birbirine binmemiş olandır.

Ebû Saîd dedi: **امرأة مُبَتَّلةُ الخَلْقِ**: kadınlara göre yaratılışça (yaradılış bakımından) onlara üstünlüğü olan kadındır. Bu, A‘şâ’nın sözüdür:
مُبَتَّلَةُ الخَلْق مثلُ المهاة لم تَرَ شَمْساً ولا زَمْهَرِيراً

Başkası dedi: **المُبَتَّلَةُ** yaratılışı tamam olandır. Ebû’n-Necm’den şu beyit okundu:
طَالَتْ إلى تَبْتِيلِها في مَكَرْ

Yani: yaratılışının tamamlığında uzadı. Bazıları dedi: Yaratılışının **تبْتِيلُ**’i, ondan her şeyin güzelliğiyle tek başına ayrılmasıdır; bir kısmı bir kısmına dayanmaz. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Kadınlardan **المبَتَّلة** güzel yaratılışlı olandır; hiçbir şey hiçbir şeyden geri kalmaz: göz güzel olup burun çirkin olmaz; burun güzel olup ağız çirkin olmaz; bilakis tamam olur.

Başkası dedi: O, ondan her şeyin güzellikle kendi başına tekleştiği kimsedir. **رجل أبْتَلُ**: iki omuz arası uzak olan adamdır; “**بَتِلَ يَبْتِل بَتْلاً**”.

Leys dedi: **البَتِيلَةُ** , et uzuvlarından her bir uzvun, kendi başına etiyle dolgun (sıkı) olmasıdır. Şu beyit okundu:
إذا المتون مَدَّتْ البَتائِلا

Hadiste: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **العُمْرى**’yı kabul etti; yani **الأحب**. **العُمْرى** bir bitkidir. Şemmer dedi: **البتل** kesmektir; ondan **صَدَقة بَتْلة**: yani onu malından kesti. Kadına süslenip güzelleştiğinde: “O **تتبتل**” denir; nikâhı terk ettiğinde de “**تبتلت**” denir; bu, ilkinin zıddıdır. İlki, her uzvunun güzelliği tamam olan **المُبَتَّلة**’den alınmıştır.

**بلت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **بَلَتَ يَبْلِتَ** , sözden kesildiğinde. Ebû Amr dedi: **بَلِتَ يَبْلَتُ** , hareket etmediğinde ve sustuğunda. Başkası şu beyti okudu:
كأَنَّ لها في الأرضِ نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإن تُخاطِبْك تَبْلِتِ

Bazıları dedi: Burada **تَبْلِتُ**’ün mânâsı, sözü ayırıp kesmektir. Leys dedi: **المُبَلَّتُ** Himyer dilinde, mehir garanti edilmiş olandır. Şu beyit okundu:
وما زُوِّجَتْ إلا بمهرٍ مُبَلَّتِ

Yani: garanti edilmiş.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: “**بَتَلْتُ الشيءَ**” ve “**بَلَتُّه**” onu kestiğimde. Şu beyit okundu:
وإن تخاطبك تَبْلِتِ

Yani: utangaçlığından sözü kesilir; bunu el-Müberred söyledi.

Ebû Amr dedi: **البِلِّيتُ** , **الزِّمِّيت** adamdır. Yine dedi: O, akıllı, zeki adamdır. Şu beyit okundu:
أَلاَ أَرَى ذَا الضَّعْفَةِ الهَبِيتَا
المستطارَ قَلْبُه المَسْحُوتَا
يُشاهِلُ العَمَيْثَلَ البِلِّيتَا
الصَّحَكيك الهَشِمِ الزِّمِّيتَا

Dedi ki: **الهَبِيتُ** ahmaktır; **العَمَيْثَلُ** kerim efendidir; **المسْحوتُ** doymayan kimsedir; **الهَشِمُ** cömerttir; **الزِّمِّيتُ** halîmdir; **الصَّحَكُوكُ** ve **الصَّحَكِيكُ** , erkeklerden **الصَّحَيَانُ**’dır; o, şiddetli ahmaktır.

Denir ki: “Şöyle şöyle yaparsan, benimle senin arandaki şey mutlaka **بَلْتَةَ** olur”; onu terk etmekle tehdit ettiğinde. Yine “benimle senin arandaki şey **بَلْتَةَ**” aynı mânâdadır. Ebû Amr: Denir ki: “Ona yemin olarak **أبْلَتُّه**”; yani ona yemin ettirdim. Fiil: “**بلَتَ بلَتاً**” ve “**أصبرته**”; yani ona yemin ettirdim; o da yemin etti: “**صَبَر يميناً**”. Dedi ki: “Ben ona yemin olarak **أبلَتُّه**”; yani onun için yemin ettim.

Şenferâ dedi:
وإن تُحَدِّثْك تَبْلِتِ

Yani: kısa keser.

**لبت** : Seleme, Ferrâ’dan, Allah’ın عزّ وجلّ şu sözü hakkında: ( **إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّن** ) (الصافات: 11). Dedi ki: **اللازب** ve **اللاَّتِبُ** ve **اللاَّصِقُ** birdir. Dedi ki: Kays der ki: **طِينٌ لاَتِبٌ**. Şu beyit okundu:
صُداعٌ وتَوْصيمٌ وفَتْرَةٌ
وغَشْيٌ مع الإشراق في الجوْف لاتبُ

Ebû Zeyd: Denir ki: “Elbiselerini ona **لَتَبَ** etti ve onları düzenledi”; yani onları ona sıkıca bağladı. Ve ata, örtüsünü ona **لَبَّبَ** etti; yani onu ona bağladı. Mâlik b. Nuveyre dedi:
فَلَه ضَرِيبُ الشَّوْل إلاَّ سُؤْرَه
والجُلُّ فهو مُلَبَّبٌ لا يُخْلَعُ

Yani: atını. Leys dedi: **اللَّبتُ** giyinmektir; denir ki: “Ona elbisesini **لَبت** etti” ve “**الْتَتَبَ**”; bu, sanki onu çıkarmak istemiyormuş gibi bir giyiştir. Başkası dedi: “Filân, işi ona **أَلْتَبَ** etti, **إِلْتاباً**”; yani onu gerekli kıldı; o da **مُلْتِبٌ**’dir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **المُلْتَبُ** uzayıp giden yoldur; **المِلْتَبُ** fitnelerden kaçıp evine bağlı kalandır; **المَلاَتِبُ** eski (yıpranmış) kuyulardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والباء وما يثلثهما)
(تبر) التاء والباء والراء أصلان متباعدٌ ما بينهما: أحدهما الهلاك، والآخر [جوهر] من جواهر الأرض.‏
فالأوّل قولهم: تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ، أي أهلكَه وأبطلَهَ. قال الله تعالى: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].‏
والأصل الآخر التِّبْر، وهو ما كان من الذَّهب والفِضَّة غيرَ مَصُوغٍ.‏
(تبع) التاء والباء والعين أصل واحد لا يشذ عنه من الباب شيءٌ، وهو التُّلُوُّ والقَفْو. يقال تبِعْتُ فلاناً إذا تَلَوْتَه [و] اتّبعْتَه. وأتْبَعْتُهُ إذا لحِقْتَه. والأصل واحد، غير أنّهم فَرَقوا بين القَفْو واللُّحُوق فغيَّرُوا البناءَ أدنى تغييرٍ.قال الله:﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾، [و]: ﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾ فهذا معناه على هذه القراءة اللُّحوق، ومن أهْلِ العربيّة مَن يجعل المعنى فيهما واحداً.‏
والتُّبُّعُ في قول القائل(3):‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ التُّبَُّعُ(4)‏
هو الظِّلُّ، وهو تابعٌ أبداً للشّخص. فهذا قياسٌ أصدقُ من قَطاةٍ. والتَّبِيع وَلَد البقرة إذا تَبِع أمّه، وهو فَرْض الثَّلاثين(5). وكان بعَضُ الفقهاء يقول: هو* الذي يَستوي قَرْناه وأذُناه. وهذا من طريقة الفُتْيا، لا من قياس اللغة.‏
والتَّبَعُ قوائم الدابّة، وسُمّيت لأنّه يتبع بعضُها بعضاً. والتّبيع النّصير، لأنه يَتْبَعُه نَصرهُ. والتّبيع الذي لك عليه مالٌ، فأنت تَتْبَعُه. وفي الحديث: [مَطْلُ الغنيّ ظُلْمٌ، وإذا أُتْبِعَ أحدُكُمْ على مَلِيءٍ فليَتّبِعْ". يقول: إذا أُحِيلَ عليه فليَحْتَلْ.‏
(تبل) التاء والباء واللام كلماتٌ متقاربة لفظاً ومعنى، وهي خلاف الصّلاح والسّلامة، فالتَّبْل العَدَاوة، والتَّبْل غَلَبة الحُبِّ على القلب، يقال قلبٌ متْبُول. ويقال تَبَلَهم الدّهرُ أَفْنَاهم. وقالوا في قول الأعشى:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ تَبِلُ(6)‏
(تبن) التاء والباء والنون كلماتٌ متفاوتةٌ في المعنى جدّاً، وذلك دليلٌ أنَّ من كلام العرب موضوعاً وضْعاً مِن غير قياسٍ ولا اشتقاق. فالتِّبْنُ معروفٌ، وهو العَصْفُ. والتِّبْن أعظَمُ الأقداحِ يكاد يُرْوي العِشرين. والتَّبَنُ الفِطْنة، وكذلك التَّبانَة. يقال تَبِنَ لكذا. ومحتمل أن يكون هذه التاءُ مُبدلةً من طاء. وقال سالم بنُ عبد الله(7): "كنّا نقول كذا حَتّى تَبَّنْتم(8)"، أي دقّقتم النَّظرَ بفِطْنتكم.‏
--------------ـــ
(1) الآية 85 من سورة الكهف.‏
(2) الآية 89 من سورة الكهف. وقد كررت في السورة عينها، وهي الآية 92. وهذه القراءة هي قراءة ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وخلف والأعمش. وقرأ الباقون بوصل الهمزة وتشديد التاء مفتوحة. انظر إتحاف فضلاء البشر 294 واللسان (تبع).‏
(3) هي سعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43.‏
(4) في اللسان (حضر، نفض، سمأل، تبع). والتبع، بضم التاء وفتح الباء المشددة أو ضمها.‏
(5) في الأصل: "الثلثين" وهو من بقايا الرسم القديم. وفي حديث معاذ بن جبل حين بعثه الرسول الكريم إلى اليمن: "أمره في صدقة البقر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تبيعاً، وعن كل أربعين مسنة".‏
(6) ديوان الأعشى 42 واللسان (تبل). ويروى: "خابل تبل"، ويروى: "متبل خبل". ولم يذكر في الأصل مقول القول، ولعله أراد أن البيت موضع قول.‏
(7) هو سالم بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، أحد الفقهاء السبعة، توفي سنة 106. انظر تهذيب التهذيب وصفة الصفوة (2 : 50).‏
(8) لفظه في اللسان: "كنا نقول في الحامل المتوفى عنها زوجها أن ينفق عليها من جميع المال حتى تبنتم ما تبنتم".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **التاء** و**الباء** وما يثلثهما)
(**تبر**) **التاء** ve**الباء** ve**الراء** iki asıldır; aralarındaki mesafe uzak: bunlardan biri helâk, diğeri yerin cevherlerinden bir [cevher]dir.‏
Birincisi onların sözü: **تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ**, yani onu helâk etti ve onu iptal etti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].‏
Diğer asıl **التِّبْر**’dir; o, altın ve gümüşten mamul edilmemiş olan şeydir.‏
(**تبع**) **التاء** ve**الباء** ve**العين** tek bir asıldır; kapıdan hiçbir şey ondan sapmaz; o da ardınca gelme ve iz sürmedir. Denir: **تبِعْتُ** falancayı, onu ardınca geldiğim ve ona uyduğum zaman. Ve **أتْبَعْتُهُ** onu, ona yetiştiğim zaman. Asıl birdir; ancak onlar iz sürme ile yetişme arasında ayırım yaptılar da yapıyı en küçük bir değişiklikle değiştirdiler. Allah dedi ki: ﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾ ve: ﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾; şu hâlde bunun manası bu kıraate göre yetişmedir; Arapça ehli içinde, manayı ikisinde bir yapan kimse vardır.‏
Ve **التُّبُّعُ** söyleyenin sözünde(3):‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ **التُّبَُّعُ**(4)‏
gölgedir; o, daima şahsa tâbidir. Şu hâlde bu, **قَطاةٍ**’dan daha doğru bir kıyastır. Ve **التَّبِيع** ineğin yavrusudur; annesini takip ettiği zaman; ve o, otuzun farzıdır(5). Bazı fakihler derdi ki: o, iki boynuzu ve iki kulağı eşit olan kimsedir. Bu, fetva yolundandır; dil kıyasından değildir.‏
Ve **التَّبَعُ** binitin ayaklarıdır; birbirini takip ettiği için böyle adlandırıldı. Ve **التّبيع** yardımcıdır; çünkü onun yardımı onu takip eder. Ve **التّبيع** kendisinde senin için mal olan kimsedir; sen onu takip edersin. Hadiste: [**مَطْلُ الغنيّ ظُلْمٌ، وإذا أُتْبِعَ أحدُكُمْ على مَلِيءٍ فليَتّبِعْ**". der ki: üzerine havale edildiği zaman havale etsin.‏
(**تبل**) **التاء** ve**الباء** ve**اللام** lafız ve mana bakımından birbirine yakın kelimelerdir; ve onlar salah ve selâmetin zıddıdır. Şu hâlde **التَّبْل** düşmanlıktır; ve **التَّبْل** sevginin kalbe galebe çalmasıdır; denir: **قلبٌ متْبُول**. Ve denir: **تَبَلَهم الدّهرُ** onları yok etti. Ve onlar **الأعشى**’nın sözü hakkında dediler:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ **تَبِلُ**(6)‏
(**تبن**) **التاء** ve**الباء** ve**النون** manada pek çok farklı kelimelerdir; ve bu, Arapların sözünden, kıyas ve اشتقاق olmaksızın vaz‘ ile konulmuş olanın bulunduğuna delildir. Şu hâlde **التِّبْنُ** bilinen şeydir; o, saman kırıntısıdır. Ve **التِّبْن** kadehlerin en büyüğüdür; neredeyse yirmiyi kandırır. Ve **التَّبَنُ** zekâdır; ve كذلك **التَّبانَة**. Denir: **تَبِنَ** şuna. Ve muhtemeldir ki bu **التاء** bir **طاء**’dan بدل edilmiştir. Ve **سالم بنُ عبد الله**(7) dedi: "**كنّا نقول كذا حَتّى تَبَّنْتم(8)**", yani zekânızla bakışı incelttiniz.‏
--------------ـــ
(1) Kehf sûresinin 85. âyeti.‏
(2) Kehf sûresinin 89. âyeti. Ve aynı sûrede tekrar edilmiştir; o, 92. âyettir. Ve bu kıraat, **ابن عامر** ve **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** ve **خلف** ve **الأعمش** kıraatidir. Ve kalanlar, hemzenin وصل edilmesi ve **التاء**’nın açık olarak şeddelenmesiyle okudular. Bak: **إتحاف فضلاء البشر** 294 ve **اللسان** (**تبع**).‏
(3) O, **سعدى بنت الشمردل الجهنية**’dir; **الأصمعيات**’ta 41-43’te bir kasidedendir.‏
(4) **اللسان**’da (**حضر**، **نفض**، **سمأل**، **تبع**). Ve **التبع**: **التاء**’nın dammesi ve şeddeli **الباء**’nın fethası veya dammesiyle.‏
(5) Asılda: "الثلثين"dir; ve o, eski رسم’den kalıntılardandır. Ve **معاذ بن جبل** hadîsinde, Resûl-i Kerîm onu Yemen’e gönderdiği vakit: "Ona, sığırın sadakasında, her otuz sığırdan bir **تبيعاً** almasını, ve her kırktan bir **مسنة** (almasını) emretti".‏
(6) **ديوان الأعشى** 42 ve **اللسان** (**تبل**). Ve rivayet olunur: "**خابل تبل**", ve rivayet olunur: "**متبل خبل**". Ve asılda sözün söyleneni zikredilmedi; ve muhtemelen, beytin söz yeri olduğunu kastetti.‏
(7) O, **سالم بن عبد الله بن عمر بن الخطاب**’dır; yedi fakihden biridir; 106 yılında vefat etti. Bak: **تهذيب التهذيب** ve **صفة الصفوة** (2 : 50).‏
(8) **اللسان**’da lafzı: "Biz, kocası ölmüş hamile hakkında, bütün maldan ona nafaka verileceğini söylerdik; ta ki **تبنتم** ما **تبنتم**".‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ب ل
لي عندهم تبل وهو الوغم في القلب‏.‏
وبينهم تبول وذحول‏.‏
قال المقدام التميمي‏:‏ أبى الله أن الغدر منكم وأنكم بني مالك لا تدركون لكم تبلاً وتقول‏:‏ لم يزل إضمار التبول سبب إظهار الحبول وهي الدواهـي‏.‏
وتبلنـي فلـان‏:‏ أصابنـي بالتبل‏.‏
وتوبل قدره‏:‏ ألقى فيها التوابل‏.‏
قال لبيد‏:‏ فسافـت قديمـاً عهده بأنيسه كما خالط الخل العتيق التوابلا وفي مثل ‏"‏ أهون من تبالة على الحجاج و ‏"‏ ما حللت بطن تبالة لتحرم الأضياف ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تبلته فلانة إذا هيمته كأنما أصابته بتبل وقلب متبول‏.‏
قال كعب‏:‏ بانت سعاد فقلبي اليوم متبـول مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفْدَ مكبُولُ
وتَبَلَهم الدّهرُ وأتبَلَهم. ودهرٌ خابِلٌ تابِلٌ. وقَزّح كلامَه وتَوْبَلَه.

##### Türkçe

ت ب ل
Onların yanında benim için **تبل** vardır; o, kalpteki **الوغم**’dur.

Onların arasında **تبول** ve **ذحول** vardır.

**المقدام التميمي** dedi ki: Allah, sizden **الغدر**’in olmasını ve sizin **بني مالك** olmanızı; sizin için bir **تبلاً**’ya erişememenizi reddetti; ve sen şöyle dersin: **إضمار التبول**’ün sürmesi, **الحبول**’ün—o da **الدواهـي**’dir—ortaya çıkmasının sebebi olmaktan geri kalmadı.

**وتبلنـي فلـان**: Bana **التبل** ile isabet etti.

**وتوبل قدره**: İçine **التوابل** attı.

**لبيد** dedi ki:
فَسافَتْ قَديمًا عَهْدُهُ بِأَنيسِهِ
كَما خالَطَ الخَلَّ العَتيقَ **التَّوابِلا**

Ve şu misalde: “**أهون من تبالة على الحجاج**” ve “**ما حللت بطن تبالة لتحرم الأضياف**”.

Mecazdan: **تبلته** falanca kadın; onu kendisine tutkun ettiğinde; sanki ona bir **تبل** ile isabet etmiş gibidir; ve **قلب متبول**.

**كعب** dedi ki:
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ **مَتْبولُ**
مُتَيَّمٌ إثْرَها لَمْ يُفْدَ مَكْبُولُ

**وتَبَلَهم الدّهرُ** ve **أتبَلَهم**: Zaman onlara **تبل** etti ve onlara **تبل** etti.

**دهرٌ خابِلٌ تابِلٌ**: **خابِل** ve **تابِل** bir zaman.

**وقَزّح كلامَه وتَوْبَلَه**: Sözünü **قزّح** etti ve onu **توبل** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّبْل: العَدَاوة، والجمع تُبُول، وقد تَبَلني يَتْبُلني. والتَّبْل: الحِقْد. والتَّبْل: عداوة يُطْلَب بها. يقال: قد تَبَلَني فلان ولي عنده تَبْل، والجمع التُّبُول. الجوهري: يقال تَبَلَهم الدهر وأَتبلهم أَي أَفناهم، وتَبَلهم الدهر تَبْلاً رَماهم بِصُروفه، ودَهْرٌ تَبْل من تَبَله. وتَبَلت المرأَة فؤَادَ الرجل تَبْلاً: كأَنما أَصابته بتَبل؛ قال أَيوب بن عَبَاية:
أَجَدَّ بأُمِّ البَنِينَ الرَّحِيل،
فقَلْبُكَ صَبٌّ إِليها تَبِيل
والتَّبْل: أَن يُسْقِم الهوى الإِنسان، رجل مَتْبُولٌ؛ قال الأَعشى: أَأَنْ رَأْت رَجُلاً أَعْشَى أَضَرَّ به
رَيْبُ المَنُون، ودهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلُ
ويروى: ودَهْرٌ خابِل تَبِلُ أَي مُسْقِم. وفي الصحاح: أَي يَذْهب بالأَهل والولد. وأَصل التَّبْل التِّرَة والذَّحْلُ، يقال: تَبْلي عند فلان. ويقال: أُصيب بتَبْل وقد أَتبله إِتبالاً؛ وفي قصيد كعب ابن زهير: بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليومَ مَتْبُول
أَي مُصاب بتَبْل، وهو الذَّحْل والعَدَاوة. يقال: قَلْب مَتْبُول إِذا غَلَبَه الحُبُّ وهَيَّمه. وتَبَله الحُبُّ يتبُله وأَتبله: أَسقمه وأَفسده، وقيل: تَبَله تَبْلاً ذهب بعقله. والتَّابَل والتَّابِل: الفِحَا. وتَوْبَلْتَ القِدْر وتَبَلْتها وتَبَّلْتها: فَحَّيتُها، وكان بعضهم يهمز التَّبل فيقول التأْبل، وكذلك كان يقول تأْبَلْت القِدْر. قال ابن جني: وهو مما همز من الأَلِفات التي لا حَظَّ لها في الهمز. وتَوابِلُ القِدْر: أَفْحَاؤها، واحدها تَوْبَل، وقيل للواحد تابَل. قال ابن بري: تَوْبَلْت القِدْر جعلت فيها التوابل، بُنِي الفعل من لفظ التوابل بزيادته كما بُنِي تَمْنْطَق من لفظ المَنْطقة بزيادتها.
وتَبُلَ: اسم واد؛ قال لبيد:
كُلَّ يَوْمٍ مَنَعُوا جامِلهم،
ومُرِنّاتٍ كآرامِ تُبَل
وتَبَالة: موضع. وفي المثل: أَهْوَن من تَبَالةَ على الحَجّاج، وكان عبد الملك وَلاّه إِياها، فلما أَتاها استحقرها فلم يدخلها؛ قال لبيد: فالضَّيْفُ والجارُ الجَنيبُ، كأَنَّما
هَبَطا تَبَالة مُخْصِباً أَهْضامُها
وتَبَالة: اسم بلد بعينه؛ ومنه المثل السائر: ما حَلَلْتَ تَبَالة لتَحْرِمَ الأَضْيافَ، وهو بلد مُخْصِبٌ مَرِيعٌ. الجوهري: تبالة بلد باليمن خَصْبة، بفتح التاء وتخفيف الباء، ورد ذكرها في الحديث.

##### Türkçe

**التَّبْل**: düşmanlık; çoğulu **تُبُول**; ve “bana **تَبَلني** / **يَتْبُلني** etti” (denir).

Ve **التَّبْل**: kin. Ve **التَّبْل**: kendisiyle talep olunan bir düşmanlık. Denir ki: “Falan bana **تَبَلَني** etti
ve onun yanında benim için bir **تَبْل** vardır”; çoğulu **التُّبُول**. el-Cevherî: “Denir: zaman onları **تَبَلَهم** etti ve onları **أَتبلهم** etti,
yani onları yok etti; ve zaman onları **تَبَلهم** olarak, onları kendi dönüşleriyle attı; ve **دَهْرٌ تَبْل** (vardır), **تَبَله**’den (türemiştir).” Ve kadın erkeğin gönlünü **تَبَلت** etti, **تَبْلاً**: sanki ona bir **تَبل** isabet ettirmiş gibi;
Eyyûb b. ʿAbâye dedi ki:
أَجَدَّ بأُمِّ البَنِينَ الرَّحِيل،
فقَلْبُكَ صَبٌّ إِليها تَبِيل

Ve **التَّبْل**: hevânın insanı hasta etmesidir; **رجل مَتْبُولٌ** (denir). el-Aʿşâ dedi ki:
أَأَنْ رَأْت رَجُلاً أَعْشَى أَضَرَّ به
رَيْبُ المَنُون، ودهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلُ
Ve şöyle rivayet olunur: “وَدَهْرٌ خابِل تَبِلُ”, yani hasta edici. Ve **الصحاح**’ta: yani ehli ve evladı götürür. Ve **التَّبْل**’in aslı **التِّرَة** ve **الذَّحْلُ**’dür; “Falanın yanında benim **تَبْلي**’m vardır” denir.
Ve “bir **تَبْل** ile vuruldu; ve onu **أَتبله** etti, **إِتبالاً**” denir; ve Kaʿb b. Zuheyr’in kasidesinde:
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليومَ مَتْبُول
yani bir **تَبْل** ile vurulmuş; o da **الذَّحْل** ve düşmanlıktır. “**قَلْب مَتْبُول**” denir, sevgi ona galip gelip onu tutkun kıldığı zaman. Ve sevgi onu **تَبَله** eder, onu **يتبُله** eder; ve onu **أَتبله** eder: onu hasta etti
ve onu bozdu; ve denildi ki: onu **تَبَله** etti, **تَبْلاً**: aklını götürdü. Ve **التَّابَل** ve **التَّابِل**: **الفِحَا**’dır.
Ve “tencereyi **تَوْبَلْتَ** ettin, onu **تَبَلْتها** ettin ve onu **تَبَّلْتها** ettin”: onu **فَحَّيتُها** ettim; ve bazısı **التَّبل**’i hemzelerdi, böylece **التأْبل** derdi; yine böyle “tencereyi **تأْبَلْت** ettim” derdi. İbn Cinnî dedi ki:
bu, hemzede payı olmayan **الأَلِفات**’tan hemzelenmiş olanlardandır. Ve tencerenin **تَوابِلُ**’i:
onun **أَفْحَاؤها**’sıdır; tekili **تَوْبَل**’dir; ve tekile **تابَل** denildi. İbn Berrî dedi ki: “tencereyi **تَوْبَلْت** ettim”:
içine **التوابل** koydum; fiil, **التوابل** lafzından, ona ziyade edilmesiyle bina edildi; tıpkı **المَنْطقة** lafzından, ona ziyade edilmesiyle **تَمْنْطَق**’ın bina edilmesi gibi.

**وتَبُلَ**: bir vadinin adıdır; Lebîd dedi ki:
كُلَّ يَوْمٍ مَنَعُوا جامِلهم،
ومُرِنّاتٍ كآرامِ تُبَل

Ve **تَبَالة**: bir yerdir. Ve meselde: “Haccâc’a **تَبَالةَ**’dan daha kolaydır”; Abdülmelik onu oraya vali tayin etmişti; oraya gelince onu küçük gördü de içine girmedi; Lebîd dedi ki:
فالضَّيْفُ والجارُ الجَنيبُ، كأَنَّما
هَبَطا تَبَالة مُخْصِباً أَهْضامُها

Ve **تَبَالة**: belirli bir beldenin adıdır; ondan dolaşan mesel: “Sen **تَبَالة**’ye konmadın ki misafirleri mahrum edesin”; o, bereketli, otlağı bol bir beldedir. el-Cevherî: **تبالة** Yemen’de bir beldedir,
bereketlidir; **التاء**’nın fethi ve **الباء**’nın tahfîfiyle; hadiste zikri geçmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ب ل * * التَّابِلُ * بفتح الباء وكسرها واحد * تَوَابِل * القدر

##### Türkçe

* ت ب ل * * **التَّابِلُ** * باء’nın fethası ve kesresiyle; **تَوَابِل**’in tekilidir; tencere (yemeği).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التبل، كالضرب: العداوة في القلب ج: تبول تقول: لم يزل إضمار التبول سبب إظهار الخبول وتبابيل نادر. التبل: الترة الذحل يقال: بينهم تبول وذحول. التبل الإسقام يقال: تبله الحب: أي أسقمه كالإتبال، وتبله: ذهب بعقله وهيمه. من المجاز: تبل الدهر القوم: رماهم بصروفه وأفناهم فهو تابل. تبلت المرأة فؤاد الرجل: أصابته بتبل فهو متبول، قال كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
  بانت سعاد فقلبي اليوم متبول                      متيم إثرها لم يفد مكبـول

  وروى الأصمعي: لم يجز. تبل القدر: جعل فيه هكذا في النسخ، والصواب: فيها التابل، كتبلها بالتشديد وتوبلها وهذه عن أبي عبيد في المصنف وتابلها وهذه عن ابن عباد في المحيط. والتابل، كصاحب وهاجر وجوهر الأخيرة عن ابن الأعرابي، والثانية قد تهمز، عن ابن جني: أبزار الطعام، ج: توابل، والتبال كشداد صاحبها. وتوبال النحاس والحديد، بالضم: ما تساقط منه عند الطرق، ومثقال منه بماء العسل شربا يسهل البلغم بقوة. وتبالة كسحابة: د باليمن، خصبة وكان استعمل عليها الحجاج من طرف عبد الملك بن مروان فأتاها فاستحقرها فلم يدخلها، فقيل: أهون من تبالة على الحجاج وضرب به المثل. وقيل: إنه قال للدليل لما قرب منها: أين هي? قال: تسترها عنك الأكمة، فقال أهون علي بعمل تستره عني الأكمة، ورجع من مكانه. وفي مثل آخر: ما حللت تبالة لتحرم الأضياف: أي إن الله لم يخولك هذه النعمة إلا لتجود على الناس. ويروى: لم تحلى تبالة لتحرمي، قال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  فالضيف والجار الجنيب كأنما                      هبطا تبالة مخصبا أهضامها تبل كزفر: واد على أميال يسيرة من الكوفة، في قصر بني مقاتل، أعلاه يتصل بسماوة كلب، قاله نصر، وقال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  كل يوم منعوا جاملهم                      ومرنات كآرام تبل تبل كسكر: د من نواحي عزاز، من عمل حلب منه أحمد بن إسماعيل التبلي الحلبي، حدث عن ابن رواحة. وكفر تبيل، كأمير: ع بين الرقة وبالس في شرقي الفرات، قاله نصر.
 ومما يستدرك عليه: المتبول: الذي يحب ولا يعطى حاجته. وأتبله الدهر مثل تبله، قال الأعشى:
  أأن رأت رجلا أعشى أضر به                      ريب المنون ودهر متبل خبل أي يذهب بالأهل والولد. ومن المجاز: قزح كلامه وتوبله. وتبل، كصرد: اسم مدينة تبالة، فيما قيل، قاله نصر. ومحلة متبول: قرية بالبحيرة، منها القطب برهان الدين إبراهيم المتبولي، أحد شيوخ سيدي علي الخواص، توفي بسدود من أرض فلسطين، ومتعبده في بركة الحاج، مشهور. ومن ولده الإمام الحافظ شهاب الدين أحمد بن محمد المتبولي، أخذ عن السيوطي، وابن حجر المكي، وشرح الجامع الصغير.

##### Türkçe

**التبل**، **كالضرب**: kalpte düşmanlık; c: **تبول**. Şöyle dersin: **لم يزل إضمار التبول سبب إظهار الخبول**. Ve **تبابيل** nadirdir. **التبل**: **الترة**; **الذحل**. Denir ki: aralarında **تبول** ve **ذحول** vardır. **التبل**: hastalandırma; denir ki: **تبله الحب**: yani onu hastalandırdı; **كالإتبال**. Ve **تبله**: aklını götürdü ve onu tutkun etti. Mecazdan: **تبل الدهر القوم**: onları dönüşleriyle attı ve onları yok etti; o hâlde o **تابل**dir. **تبلت المرأة فؤاد الرجل**: onu **تبل** ile isabet ettirdi; o hâlde o **متبول**dür. Ka‘b b. Züheyr (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  **بانت سعاد فقلبي اليوم متبول                      متيم إثرها لم يفد مكبـول**

Ve el-Asma‘î rivayet etti: **لم يجز**. **تبل القدر**: ona koydu; nüshalarda böyle(ce)dir; doğrusu: onda **التابل** (vardır); **كتبلها** şeddeli ve **توبلها**. Bu, el-Musannef’te Ebû ‘Ubeyd’dendir; ve **تابلها**; bu da el-Muhît’te İbn ‘Abbâd’dandır. Ve **الْتابل**، **كصاحب** ve **هاجر** ve **جوهر**; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; ikincisi hemzelenebilir. İbn Cinnî’den: yemeğin baharatı; c: **توابل**. Ve **التبال**، **كشداد**: onun sahibi. Ve **توبال** bakır ve demir, damme ile: dövme sırasında ondan dökülen şey. Ve ondan bir miskal, bal suyu ile içim olarak: kuvvetle balgamı yumuşatır. Ve **تبالة**، **كسحابة**: Yemen’de bir belde; verimli idi. Haccâc, ‘Abdülmelik b. Mervân tarafından onun üzerine (vali) kılınmıştı; ona geldi de onu küçük gördü, içine girmedi; bunun üzerine denildi: Haccâc’a **تبالة**’den daha değersiz; ve onunla mesel vuruldu. Ve denildi ki: o, ona yaklaştığında kılavuza dedi: “Nerede o?” Dedi: “Tümsek onu senden örter.” Dedi: “Beni tümseğin benden örttüğü bir işle(ve görevle) bana daha hafif”; ve yerinden geri döndü. Ve başka bir meselde: **ما حللت تبالة لتحرم الأضياف**: yani Allah sana bu nimeti ancak insanlara cömertlik etmen için verdi. Ve rivayet olunur: **لم تحلى تبالة لتحرمي**. Lebîd (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  **فالضيف والجار الجنيب كأنما                      هبطا تبالة مخصبا أهضامها**

**تبل**، **كزفر**: Kûfe’den az mil(ler) üzerinde, Benî Mukâtil kasrında bir vadi; üstü Semâvetü Kelb’e bitişir; bunu Nasr söyledi. Lebîd (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi:
  **كل يوم منعوا جاملهم                      ومرنات كآرام تبل**

**تبل**، **كسكر**: ‘Azâz nahiyelerinden bir belde; Haleb amelinden. Ondan Ahmed b. İsmâ‘îl **التبلي** el-Halebî; İbn Revâha’dan hadis rivayet etti. Ve **كفر تبيل**، **كأمير**: Rakka ile Bâlis arasında, Fırat’ın doğusunda bir yer; bunu Nasr söyledi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المتبول**: seven ve ihtiyacı kendisine verilmeyen kimse. Ve **أتبله الدهر**: **تبله** gibi. el-A‘şâ dedi:
  **أأن رأت رجلا أعشى أضر به                      ريب المنون ودهر متبل خبل**

Yani ehli ve evladı götürür. Ve mecazdan: **قزح كلامه وتوبله**. Ve **تبل**، **كصرد**: söylendiğine göre **تبالة** şehrinin adı; bunu Nasr söyledi. Ve **محلة متبول**: Buhayra’da bir köy; ondan kutub Burhânüddîn İbrâhîm **المتبولي**; Seyyidî ‘Alî el-Havvâs’ın şeyhlerinden biri. Filistin toprağından Sedûd’da vefat etti; ve ibadetgâhı Birketü’l-Hâcc’da, meşhurdur. Ve onun soyundan imam hâfız Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed **المتبولي**; Süyûtî’den ve İbn Hacer el-Mekkî’den aldı; ve **الجامع الصغير**’i şerh etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَبَلَهُ
1 تَبَلَهُ أبال أبل أبلى بال بل بلا بله بلي تبل تبله تبلة وبل , (Lth, T, M,) aor. تَبِلَ , (M,) inf. n. تَبْلٌ, (Lth, T, M,) He pursued him with enmity, or hostility: (Lth, T:) or he bore enmity, or was hostile, to him. (M.) ― -b2- تَبَلَهُمُ الدَّهْرُ, (S, M, K,) inf. n. تَبْلٌ, (M,) (tropical:) Time, or fortune, smote them with its vicissitudes, (M, K,) and (K) destroyed them; (S, K;) as also ↓ أَتْبَلَهُمْ. (S, TA.) ― -b3- تَبَلَهُ الحُبُّ, (S, M,) or الهَوَى, (T,) aor. تَبِلَ , (M,) inf. n. تَبْلٌ; (T, K;) and ↓ اتبلهُ, (S, M,) inf. n. اـِتْبَالٌ; (K, TA;) Love made him sick, or ill; (T, S, M, K; [in the CK, والاَسْقَامُ كالاَتْبَالِ is erroneously put for والاـِسْقَامُ كالاـِتْبَالِ;]) and caused him to be in a bad, or unsound, state: (S:) or, as some say, تَبَلَهُ signifies, (M,) or signifies also, (K,) it took away his reason, (M, K,) and bewildered him. (TA.) ― -b4- You say also, of a woman, تَبَلَتْ فُؤَادَ الرَّجُلِ, (M, K,) inf. n. as above, as though meaning, (M,) She smote the man's heart with ↓ تَبْل [app. meaning love-sickness]. (M, K.) -A2- See also Q. Q. 1.

2 تَبَّلَ and 3: see Q. Q. 1.

اتبلهُ
4 اتبلهُ أتبله اتبله اتبلة تبل , inf. n. اـِتْبَالٌ, He made him a victim of blood-revenge, or retaliation of murder or homicide. (S: the meaning is indicated there, but not expressed.) ― -b2- See also 1, in two places.

تَوْبَلَ القِدْرَ
Q. Q. 1 تَوْبَلَ القِدْرَ توبل القدر , (A 'Obeyd, T, S, M, Msb, K,) and تَأْبَلَهَا, with hemz, (IJ, M,) or ↓ تَابَلَهَا, [without ء,] (K,) mentioned by Ibn-Abbلd in the Moheet, (TA,) and ↓ تَبَّلَهَا, (T, M, K,) said by Lth to be allowable, (T,) and ↓ تَبَلَهَا, (K,) He seasoned [the contents of] the cooking-pot with تَابَل; (Msb;) he put تَابَل into the cooking-pot; (K;) i. q. قَزَّحَهَا and فَحَّاهَا: (A 'Obeyd, T:) from تَابَلٌ. (S, M. *) ― -b2- [Hence,] تَوْبَلَ كَلَامَهُ (tropical:) He seasoned [meaning he embellished] his speech, or language; syn. قَزَّحَهُ (TA) and بَزَّرَهُ. (A in art. بزر.)

تَبْلٌ
تَبْلٌ أبال أبل أبلى بال بل بلا بلي تبل وبل [originally inf. n. of 1, q. v. ― -b2- ] Enmity, or hostility, (Lth, T, M, K, TA,) in the heart, (TA,) with which one is pursued: (Lth, T:) pl. تُبُولٌ (Lth, T, M, K) and ↓ تَبَابِيلُ, which latter is extr. (K.) You say, لِى عِنْدَهُ تَبْلٌ [He has enmity, or hostility, towards me, with which he pursues me]. (T.) ― -b3- I. q. تِرَةٌ (S) and ذَحْلٌ (S, M, K) [by the former of which may be intended the meaning explained above, or, as appears to be meant by the latter, blood-revenge; or retaliation of murder or homicide; or prosecution for blood; or a desire of, or seeking for, retaliation of a crime or of enmity]: pl. تُبُولٌ. (S.) التَّبْلُ as meaning الذَّحْلُ is likened by Yezeed Ibn-El- Hakam Eth-Thakafee to a debt which one should be paid. (Ham p. 530.) And one says, أُصِيبَ بِتَبْلٍ [He was made a victim of blood-revenge, or retaliation of murder or homicide: or, perhaps, of enmity, or hostility]. (S.) And بَيْنَهُمْ تُبُولٌ [Between them are blood-revenges, &c.]. (TA.) ― -b4- Love-sickness. (Kull p. 167. [See حُبُّ.]) See 1.

دَهْرٌ تَبِلَ
دَهْرٌ تَبِلَ دهر تبل , (M,) or ↓ تَابِلٌ, (TA,) (tropical:) Time, or fortune, that smites people with its vicissitudes, (M, TA,) and destroys them. (TA.) And ↓ دَهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلٌ, occurring in a poem of El-Aashà, (assumed tropical:) Time, or fortune, that destroys, or carries off, family and children. (S.)

تَبِيلٌ
تَبِيلٌ أبال تبيل : see مَتْبُولٌ.

تَبَابِيلُ
تَبَابِيلُ تبابيل : see تَبْلٌ.

تَبَّالٌ
تَبَّالٌ بالى تبال A possessor [or seller] of تَوَابِل pl. of تَابَلٌ. (K.)

تَابَلٌ
تَابَلٌ تابل , (A 'Obeyd, T, S, M, Msb, K,) also pronounced تَأْبَلٌ, with ء, (IJ, M,) and ↓ تَابِلٌ, (S, Msb, K,) and ↓ تَوْبَلُ, (IAar, T, K,) Seeds (أَبْزَارٌ Msb and K) that are used in cooking, for seasoning food; (T, S, * M, Msb, K;) i. q. فَحًا; (T, M;) such as cumin-seeds and coriander-seeds: (TA voce قِزْحٌ:) said to be arabicized: Ibn-El-Jawل- leekee says that the vulgar distinguish between تابل and ابزار, [in the manner explained voce بِزْرٌ,] but the [classical] Arabs do not: (Msb:) pl. تَوَابِلُ. (T, S, Msb, K.)

تَابِلٌ
تَابِلٌ تابل : see تَبِلٌ: -A2- and see تَابَلٌ.

تَوْبَلُ
تَوْبَلُ ذ : see تَابَلٌ.

تُوبَالٌ
تُوبَالٌ ذ [from the Persian تُوبَالْ or تُوپَالْ?] What falls in consecutive portions, or particles, on the occasion of the hammering of copper and of iron: a مِثْقَال thereof, with hydromel, drunk, powerfully alleviates the [ejection of] phlegm. (K.)

مُتْبِلٌ
مُتْبِلٌ متبل : see تَبِلٌ.

مَتْبُولٌ
مَتْبُولٌ متبول A man rendered love-sick; (T;) as also ↓ تَبِيلٌ: (M:) and the former, a lover who is not granted that which he wants. (TA.)

##### Türkçe

تَبَلَهُ
1 **تَبَلَهُ** أبال أبل أبلى بال بل بلا بله بلي تبل تبله تبلة وبل , (Lth, T, M,) muzâri‘i **تَبِلَ** , (M,) mastar ismi **تَبْلٌ**, (Lth, T, M,) Ona düşmanlık, yahut husumet ile musallat oldu: (Lth, T:) yahut ona düşmanlık besledi, yahut ona husumet etti. (M.) ― -b2- **تَبَلَهُمُ الدَّهْرُ**, (S, M, K,) mastar ismi **تَبْلٌ**, (M,) (mecaz:) Zaman, yahut talih, onları değişimleriyle vurdu, (M, K,) ve (K) onları helâk etti; (S, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **أَتْبَلَهُمْ**. (S, TA.) ― -b3- **تَبَلَهُ الحُبُّ**, (S, M,) yahut **الهَوَى**, (T,) muzâri‘i **تَبِلَ** , (M,) mastar ismi **تَبْلٌ**; (T, K;) ve ↓ **اتبلهُ**, (S, M,) mastar ismi **اـِتْبَالٌ**; (K, TA;) Aşk onu hasta etti, yahut illetli kıldı; (T, S, M, K; [CK’de, **والاَسْقَامُ كالاَتْبَالِ** yanlışlıkla **والاـِسْقَامُ كالاـِتْبَالِ** yerine konmuştur;]) ve onu kötü, yahut sağlam olmayan, bir hâlde kıldı: (S:) yahut, bazılarının dediğine göre, **تَبَلَهُ** şu mânâya gelir, (M,) yahut ayrıca şu mânâya gelir, (K,) onun aklını giderdi, (M, K,) ve onu şaşkına çevirdi. (TA.) ― -b4- Bir kadın hakkında da şöyle dersin: **تَبَلَتْ فُؤَادَ الرَّجُلِ**, (M, K,) mastar ismi yukarıdaki gibidir; sanki şu mânâda imiş gibi, (M,) O, erkeğin kalbini ↓ **تَبْل** ile vurdu [görünüşe göre mânâsı: aşk-hastalığı]. (M, K.) -A2- Q. Q. 1’e de bak.

2 **تَبَّلَ** ve 3: Q. Q. 1’e bak.

اتبلهُ
4 **اتبلهُ** أتبله اتبله اتبلة تبل , mastar ismi **اـِتْبَالٌ**, Onu kan davasının, yahut öldürme/katl kısasının, kurbanı yaptı. (S: mânâ orada işaret edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir.) ― -b2- 1’e de, iki yerde, bak.

تَوْبَلَ القِدْرَ
Q. Q. 1 **تَوْبَلَ القِدْرَ** توبل القدر , (A 'Obeyd, T, S, M, Msb, K,) ve **تَأْبَلَهَا**, hemze ile, (IJ, M,) yahut ↓ **تَابَلَهَا**, [ء’siz,] (K,) Moheet’te İbn-Abbلd tarafından zikredilmiştir, (TA,) ve ↓ **تَبَّلَهَا**, (T, M, K,) Lth tarafından câiz olduğu söylenmiştir, (T,) ve ↓ **تَبَلَهَا**, (K,) Tencerenin [içindekini] **تَابَل** ile baharatladı; (Msb;) tencereye **تَابَل** koydu; (K;) **قَزَّحَهَا** ve **فَحَّاهَا** ile aynı mânâdadır: (A 'Obeyd, T:) **تَابَلٌ**’dan. (S, M. *) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَوْبَلَ كَلَامَهُ** (mecaz:) Sözünü, yahut dilini, baharatladı [yani süsledi]; eş anlamlısı **قَزَّحَهُ** (TA) ve **بَزَّرَهُ**. (A, madde **بزر**’de.)

تَبْلٌ
**تَبْلٌ** أبال أبل أبلى بال بل بلا بلي تبل وبل [aslında 1’in mastar ismidir, ona bak. ― -b2- ] Kalpteki düşmanlık, yahut husumet, (Lth, T, M, K, TA,) (TA,) onunla bir kimsenin takip edildiği: (Lth, T:) çoğulu **تُبُولٌ** (Lth, T, M, K) ve ↓ **تَبَابِيلُ**, ki bu sonuncusu nadirdir. (K.) Şöyle dersin: **لِى عِنْدَهُ تَبْلٌ** [Onun bana karşı, beni onunla takip ettiği, bir düşmanlığı yahut husumeti vardır]. (T.) ― -b3- **تِرَةٌ** (S) ve **ذَحْلٌ** (S, M, K) ile aynı mânâdadır [bunlardan birincisiyle yukarıda açıklanan mânâ kastedilmiş olabilir; yahut ikincisiyle anlaşıldığı üzere, kan davası; yahut öldürme/katl kısası; yahut kan için takip; yahut bir suçun yahut düşmanlığın kısasını isteme yahut arama]: çoğulu **تُبُولٌ**. (S.) **التَّبْلُ**’ün **الذَّحْلُ** mânâsında oluşu, Yezeed İbn-El-Hakam Eth-Thakafee tarafından, ödenmesi gereken bir borca benzetilmiştir. (Ham p. 530.) Ve şöyle denir: **أُصِيبَ بِتَبْلٍ** [O, kan davasının, yahut öldürme/katl kısasının, kurbanı yapıldı: yahut belki, düşmanlığın yahut husumetin]. (S.) Ve **بَيْنَهُمْ تُبُولٌ** [Aralarında kan davaları, vb. vardır]. (TA.) ― -b4- Aşk-hastalığı. (Kull p. 167. [**حُبُّ**’a bak.]) 1’e bak.

دَهْرٌ تَبِلَ
**دَهْرٌ تَبِلَ** دهر تبل , (M,) yahut ↓ **تَابِلٌ**, (TA,) (mecaz:) İnsanları değişimleriyle vuran, (M, TA,) ve onları helâk eden zaman, yahut talih. (TA.) Ve ↓ **دَهْرٌ مُتْبِلٌ خَبِلٌ**, El-Aashà’nın bir şiirinde vârid olmuştur, (mecaz kabul edilerek:) Aileyi ve çocukları helâk eden, yahut alıp götüren, zaman, yahut talih. (S.)

تَبِيلٌ
**تَبِيلٌ** أبال تبيل : **مَتْبُولٌ**’a bak.

تَبَابِيلُ
**تَبَابِيلُ** تبابيل : **تَبْلٌ**’e bak.

تَبَّالٌ
**تَبَّالٌ** بالى تبال **تَوَابِل**’in sahibi [yahut satıcısı]; **تَابَلٌ**’ün çoğuludur. (K.)

تَابَلٌ
**تَابَلٌ** تابل , (A 'Obeyd, T, S, M, Msb, K,) ayrıca **تَأْبَلٌ** diye de telaffuz edilir, ء ile, (IJ, M,) ve ↓ **تَابِلٌ**, (S, Msb, K,) ve ↓ **تَوْبَلُ**, (IAar, T, K,) Yemekleri tatlandırmak için pişirmede kullanılan tohumlar (**أَبْزَارٌ** Msb ve K) ; (T, S, * M, Msb, K;) **فَحًا** ile aynı mânâdadır; (T, M;) kimyon tohumu ve kişniş tohumu gibi: (TA, **قِزْحٌ** maddesinde:) Arapçalaştırılmış olduğu söylenmiştir: İbn-El-Jawل- leekee der ki avam **تابل** ile **ابزار** arasında ayırım yapar, [**بِزْرٌ** maddesinde açıklandığı tarz üzere,] fakat [fasih] Araplar yapmaz: (Msb:) çoğulu **تَوَابِلُ**. (T, S, Msb, K.)

تَابِلٌ
**تَابِلٌ** تابل : **تَبِلٌ**’e bak: -A2- ve **تَابَلٌ**’e bak.

تَوْبَلُ
**تَوْبَلُ** ذ : **تَابَلٌ**’e bak.

تُوبَالٌ
**تُوبَالٌ** ذ [Farsça **تُوبَالْ** yahut **تُوپَالْ**’dan mı?] Bakırın ve demirin dövülmesi sırasında, ardışık parçalar yahut zerreler hâlinde düşen şey: bunun bir **مِثْقَال**’i, bal şarabı ile, içilince, balgamın [çıkarılmasını] kuvvetle hafifletir. (K.)

مُتْبِلٌ
**مُتْبِلٌ** متبل : **تَبِلٌ**’e bak.

مَتْبُولٌ
**مَتْبُولٌ** متبول Aşk-hastalığına düşürülmüş bir adam; (T;) bunun gibi ayrıca ↓ **تَبِيلٌ**: (M:) ve birincisi, istediği kendisine verilmeyen bir âşık. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَبَلَ
تَبَلَ I ,  U ( n. ac. تَبْل 1 ),
a.  Weakened, exhausted.

b.  Rendered mad, frantic ( love ).

c.  Smote, destroyed ( time, change ).

تَبَّلَ
تَبَّلَ II ,  تَاْبَلَ III ,
a.  Seasoned, spiced ( food ).

أَتْبَلَ
أَتْبَلَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ), ( c ).

تَبْل
تَبْل 1 , ( pl. تُبُوْل 27 ,  أَتْبَاْل 38 ),
a.  Weakness; sickness, illness.

b.  Enmity, revenge, vengeance.

تَوْبَل
تَوْبَل ,  تَابَل
a.  Seasoning, condiments.

##### Türkçe

تَبَلَ
تَبَلَ I , U (mastar: **تَبْل** 1),
a. Zayıfladı, tükenip bitkin düştü.

b. Delirtip çılgına çevirdi (aşk).

c. Vurdu, yok etti (zaman, değişim).

تَبَّلَ
تَبَّلَ II , **تَاْبَلَ** III ,
a. Baharatladı, çeşnilendirdi (yemek).

أَتْبَلَ
أَتْبَلَ IV ,
a. I (a), (b), (c)’ye bak.

تَبْل
**تَبْل** 1, (çoğulu: **تُبُوْل** 27, **أَتْبَاْل** 38),
a. Zayıflık; hastalık, rahatsızlık.

b. Düşmanlık, öç, intikam.

تَوْبَل
**تَوْبَل** , **تَابَل**
a. Çeşni, baharatlar.
