# تبن (ت-ب-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ب - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والنون والباء معهما
ت ب ن، ب ن ت، ن ب ت مستعملات
تبن:
التِّبْنُ: يُروي العشرين وهو أعظمُ الأَقْداحِ، ثمّ الصَّحْنُ، مقاربٌ له، ثمّ العُسُّ يُروي الثّلاثةَ وأربعة.
والتِّبْنُ: العُسُّ الضَّخم في قول أبي المِقدام لقوله:
ثم تِبناً رأيتُه مكيالاً
ورجلٌ تَبِنٌ فَطِنٌ وطَبِنٌ، وقيل: التَّبِنُ: الفَطِن في الخَير، والطَّبِنُ في الشَّرِّ.
وتَبِنٌ: ذو تَبَنٍ وتَبانةٍ.
وتَبِنَ لفلانٍ أي فَطِنَ لوَجْه غِيلتِه وخَديعته.
وهو تَبِنٌ بالخَير، لا يقال منه فاعل.
ويقال: تَبَّنْتُ أي دقَّقْتُ النظَرَ في الأمور، ولا يقال للأمر اللاوم في القلب: إنّ في قَلبه لأمراً تَبِناً.
والتُّبّانُ: شِبْهُ سَراويلَ، والتَّبابينُ: الأقْيبةُ القِصارُ الأكْمام.
والتِّبنُ معروف، والواحدة تِبْنة، والتَّبْن لغةٌ.
بنت:
ومنه قول امرئ القيس:
غيرِ باناتٍ على وَتَرِه
ويقال: هو باناتٌ على هذا الأمر، أي مُقبلٌ عليه بنفسه، مُنْكَبٌّ.
ويقال: البانات ههنا كل قِطعةٍ من العَقَب بانهٌ.
ويقال: أراد: بائنة. ثم رَجَعَ إلى بانات بلغته.
نبت:
النَّبْتُ: الحشيش، والنَّباتُ فِعلهُ، ويُجرَي مُجرَى اسمِه. تقول: أَنْبَتَ الله النّباتَ إنباتاً ونباتاً، ونحو ذلك.
والرجلُ يُنَبِّتُ الحَبَّ تَنبيتاً، إذا غَرَسَه وزَرَعَه.
والنِّبْتَةُ: ضَرْبٌ من فِعل النَّبات كل شيءٍ، تقول: إنّه لحَسَن النِّبْتةِ.
والمَنبِتُ: الأصلُ، والموضع الذي يَنْبُتُ فيه الشيء، وقول الله تعالى: "واللهُ أنْبَتَكم من الأرض نَباتاً"، ويُفَسَّرُ كالنَّبات.
وأحسَنُ من ذلك قال:
تَرَى الفَتَى يَنْبُتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
أي كما أَنيَتكم فنَبَتُّم نَباتاً، ورُبَّما رَفَعوا مصدراً إل فِعل غيره بعد إن يكون الاشتقاق واحداً، قال:
تَرَى الفَتَى ينبتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
أي كما أَنْبَتَ اللهُ الشَّجَرَ، ونحو ذلك قول رؤبة:
صحراء لم يَنْبُتْ بها تِنْبيتُ
بكسْر الناء وتغيير النباء، وكلٌّ صوابٌ.
والرجلُ يُنبِتُ الجاريةَ، أي يَغذُوها ويُحسِنُ القيام عليها رجاءَ فَضْل رِيحها.
واليَنْبُوتُ: شَجَر الخَشخاش، والواحدة يَنْبُوتةٌ وخَشخاشَةٌ وخَرُّوبةٌ.
والنَّبيتُ: حَيٌّ من الأنصار.

##### Türkçe

باب **التاء** و**النون** و**الباء** معهما
ت ب ن، ب ن ت، ن ب ت مستعملات

**تبن**:
**التِّبْنُ**: yirmiyi sulayan (doyuran)dır ve o, **الأَقْداح**’ın en büyüğüdür; sonra **الصَّحْنُ**, ona yakın (ölçüde)dir; sonra **العُسُّ** üçü ve dördü sular (doyurur).
Ve **التِّبْنُ**: Ebû **المِقدام**’ın sözüne göre iri **العُسُّ**’tur; onun sözü:
ثم **تِبناً** رأيتُه مكيالاً
Ve bir adam **تَبِنٌ** (zekî)dir, **فَطِنٌ** ve **طَبِنٌ**; ve denildi ki: **التَّبِنُ** hayırda **الفَطِن**’dir, **الطَّبِنُ** şerde (kötülükte)dir.
Ve **تَبِنٌ**: **تَبَنٍ** ve **تَبانةٍ** sahibi.
Ve **تَبِنَ** لفلانٍ, yani onun hilesinin ve aldatmasının yönüne karşı **فَطِنَ** oldu.
Ve o, hayırda **تَبِنٌ**’dir; ondan **فاعل** denilmez.
Ve denilir: **تَبَّنْتُ** yani işlerde bakışı incelttim (dikkatle inceledim); ve kalpte yerleşik olan iş için denilmez: “Onun kalbinde mutlaka **تَبِناً** bir iş vardır.”
Ve **التُّبّانُ**: şalvara benzer (bir şey)dir; ve **التَّبابينُ**: kısa kollu kısa **الأقْبية**’dir.
Ve **التِّبنُ** bilinen (şey)dir; bir tanesi **تِبْنة**’dir; ve **التَّبْن** bir dildir (lehçedir).

**بنت**:
Ve ondan, İmru’ul-Kays’ın sözü:
غيرِ **باناتٍ** على وَتَرِه
Ve denilir: O, bu iş üzerine **باناتٌ**’tır; yani bizzat ona yönelmiş, üzerine kapanmış (kendini vermiş)tir.
Ve denilir: **البانات** burada, **العَقَب**’dan her parça, onun **بانهٌ**’udur.
Ve denilir: Muradı **بائنة** idi. Sonra diline göre **بانات**’a döndü.

**نبت**:
**النَّبْتُ**: ottur; **النَّباتُ** onun fiilidir ve isminin yürütüldüğü gibi yürütülür. Dersin ki: Allah **النّباتَ**’ı **إنباتاً** ve **نباتاً** olarak bitirdi; ve bunun benzeri.
Ve adam, onu diktiği ve ektiği zaman, tohumu **تَنبيتاً** olarak **يُنَبِّتُ**.
Ve **النِّبْتَةُ**: her şeyin **النَّبات** fiilinden bir türdür; dersin ki: O, mutlaka **النِّبْتةِ**si güzel (olan)dır.
Ve **المَنبِتُ**: asıldır; ve şeyin içinde bittiği yerdir; ve Allah’ın sözü: “واللهُ **أنْبَتَكم** من الأرض **نَباتاً**”; ve **النَّبات** gibi tefsir edilir.
Ve bundan daha güzelini söyledi:
تَرَى الفَتَى يَنْبُتُ **إِنباتَ** الشَّجَرْ
yani sizi yarattığı gibi, böylece bittiniz, **نَباتاً** bitiş (ile); ve bazen, iştikak bir olunca, “olmak”tan sonra, başkasının fiilinden bir masdarı yükseltirler; dedi ki:
تَرَى الفَتَى ينبتُ **إِنباتَ** الشَّجَرْ
yani Allah’ın ağacı bitirdiği gibi; ve bunun benzeri, Ru’be’nin sözü:
صحراء لم يَنْبُتْ بها **تِنْبيتُ**
**النون**’un kesriyle ve **النباء**’ın değiştirilmesiyle; ve hepsi doğrudur.
Ve adam, cariyeyi **يُنبِتُ**; yani onu besler ve onunla iyi ilgilenmeyi, kokusunun faziletini umarak, güzel yapar.
Ve **اليَنْبُوتُ**: haşhaş ağacıdır; bir tanesi **يَنْبُوتةٌ** ve **خَشخاشَةٌ** ve **خَرُّوبةٌ**’dur.
Ve **النَّبيتُ**: Ensar’dan bir kabiledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التِبْنُ معروف، الواحدة تِبْنَةٌ. والتِبْنُ أيضاً: قَدَح كبير. والتَبْنُ بالفتح: مصدر تَبَنْتُ الدابة أَتْبِنُها تَبْناً، أي علفتها التِبْنَ. والتَبانَةُ: الطَبانةُ والفطنةُ. وقد تَبِنَ الرجل بالكسر يَتْبَنُ تَبَناً بالتحريك، أي صار فطناً، فهو تَبِنٌ أي فَطِنٌ دقيق النظر في الأمور. وقد تَبَّنَ تَتْبيناً، إذا أَدَقَّ النظر. والتَبَّانُ: الذي يبيع التِبْنَ. والتُبَّانُ: بالضم والتشديد: سراويلُ صغيرٌ مقدار شبر يستُر العورةَ الغلّظة فقط، يكون للملاَّحين.

##### Türkçe

**التِبْنُ** bilinen (şey)dir; bir tanesi **تِبْنَةٌ**’dir. Ve **التِبْنُ** ayrıca: büyük bir **قَدَح**. Ve **التَبْنُ** fetha ile: **تَبَنْتُ** **الدابة** **أَتْبِنُها** **تَبْناً**’nın mastarıdır; yani ona **التِبْنَ** yedirdim. Ve **التَبانَةُ**: **الطَبانةُ** ve **الفطنةُ**. Ve kişi kesra ile **تَبِنَ** **يَتْبَنُ** **تَبَناً** (harekeyi hareketlendirmekle) (şöyle denir); yani zeki oldu; o hâlde o **تَبِنٌ**’dir, yani **فَطِنٌ**; işlerde ince bakışlıdır. Ve **تَبَّنَ** **تَتْبيناً** (da denir); eğer bakışı inceltirse. Ve **التَبَّانُ**: **التِبْنَ** satan kimsedir. Ve **التُبَّانُ**: damme ve şeddeli olarak: bir karış miktarı küçük bir **سراويلُ**; yalnızca ağır avreti örter; gemiciler için olur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التاء والنّون مع الباء
تبن ، نبت ، بنت : ( مستعملة ) .
تبن : قال أبو عبيدة : رُوِيَ في حديث مرفوع إن الرجلَ ليتكلمُ بالكلمة يُتَبِّن فيها ، يَهْوِي بها في النار .
قال أبو عبيد : هو عندي إغماضُ الكلام والجَدلُ والخُصومات في الدِّين ، ومنه حديث مُعاذ : ( إياكَ ومُغَمّضَاتِ الأمور ) .
قال أبو عبيد : ورُوي عن سالم بنِ عبد الله أنه قال : كنا نقول في الحامِلِ المتوفَّى عنها زوجُها : إنه ينفق عليها من جميع المال حتى تَبَّنْتُم ما تَبَّنتُم .
قال أبو عبيد قال أبو عبيدة وأبو عمر : هذا من التَّبانَةِ والطَّبانة ، معناهما شِدَّةُ الفِطْنة ودِقَّةُ النظر يقال : رجل تَبِنٌ طبِنٌ إذا كان فطِناً دَقيقَ النظر في الأمور ، ومعنى قول سالم بن عبد الله : تَبَّنْتُم أي أَوْقَعْتُم النظر فقُلتم إنه يُنْفق عليها من نَصيبها .
وقال الليثُ : طَبِنَ له بالطاء في الشر وتَبِنَ له في الخير فَجعلَ الطَّبانَة في الخديعة والاغتِيال ، والتَّبانَة في الخير .
قلت : هما عند الأئمة واحد ، والعرب تُبْدِل التاءَ طاءً لقرب مَخرجيهما قالوا : مَطَّ ومَتّ إذا مَدّ ، وطرّ وتَرَّ إذا سَقَط ، ومثلُه كثير في الكلام .
وقال الليث : التِّبْن معروف والواحدة تِبْنةٌ والتَّبن لغة في التِّبن .
وقال ابن شميل : التَّبَنُ إنما هو في اللُّؤْم والدِّقة ، والطّبَن العِلمُ بالأمور والدهاءُ والفِقْه .
قلت : وهذا ضِدُّ ما قال الليث .
وروى شمر عن الهوازني قال : اللهم اشْغل عنا إتْبانَ الشعراء ، قال : وهو فِطْنَتُهم لِما لا يُفطَن له .
وقال الليث : التُّبّان شِبْهُ السّراويل الصغير ، تُذَكِّره العرب وجمعهُ التّبابِينُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : التِّبْن القَدَح الكبير ، ونحو ذلك .
قال ابن الأعرابي : التِّبْن أكبرُ الأقداح .
وقال الليث : التِّبْن يُرْوِي العشرين ، وهو أَعْظمُ الأقداحِ ، ثم الصَّحْنُ مُقاربٌ له ، ثم العُسُّ يُرْوِي الثلاثةَ والأربعةَ .
نبت : قال الليث : كلُّ ما أَنْبَتَت الأرضُ فهو نَبْتٌ والنَّباتُ فِعْله ويجري مَجرى اسمه تقول : أنبتَ اللَّهُ النَّباتَ إنباتاً ونباتاً ، ونحو ذلك .
قال الفراء : إن النباتَ اسم يقوم مَقام المصدر .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا ) ( آل عمران : 37 ) ونَبتَ النَّبتُ يَنْبُتُ نُبتاً ونباتاً ، وأجاز بعضهم أنبتَ لِمعنى نَبت ، وأنكره الأصمعي ، وأجازه أبو زيد واحتجَّ
بقول زهير :
حتى إذا أنبتَ البَقْلُ
أي : نبتَ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) قرأ ابن كثير وأبو عمرو والحضرمي : ( تُنبِتُ ) بضم التاء وكسْرِ الباء ، وقرأ نافع ، وعاصم ، وحمزة ، والكسائي ، وابن عامر : ( تَنبُتُ بالدهن ) بفتح التاء .
وقال الفراء : هما لُغتان نَبتَ وأَنبتَ .
وأنشد لزهير فقال :
رَأَيْتُ ذَوِي الحاجاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِم
قَطِيناً لهم حتى إذا أَنْبَتَ البقلُ
ونَبَتَ أيضاً ، وهو كقولك : مَطَرَت السماءُ وأَمْطَرَت ، وكلهم يقول : أَنبَتَ اللَّهُ البقْلَ ، والصَّبيَّ إنْبَاتاً .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا ) ( آل عمران : 37 ) .
وقال ابن عرفة : ( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) ، أي تنبت ما يكون فيه الدهن ويصطبغ به .
وقال الزجاج : معنى أنبتها نباتاً حسناً أي جعل نَشْوَهَا نَشْواً حَسَناً .
وقال الليث يقال : نَبَّتَ فلانٌ الحبّ والشجرَ تنبيتاً إذا غَرَسَه وزَرَعه ، والرجل يُنَبِّتُ الجارية يَغْذُوها ويُحسنُ القيامَ عليها رَجَاةَ فَضْلِ رِبحِهَا . قال : والتَّنْبِيتُ والتِّنْبِيتُ اسمٌ لما ينْبُتُ من دِقّ الشجر وكِبارِه ، وأنشد :
صَحْرَاءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
قال : واليَنْبُوتُ شجَرُ الخَشْخَاشِ الواحدة يَنْبُوتةٌ وخَرُّوبةٌ وخَشْخَاشَة .
قال الدينوري :
اليَنْبُوتُ ضَرَبان : أحدهما هذا الشوكُ القِصَارُ الذي يُسَمَّى الخَرُّوبَ النبطيّ ، له ثمرة كأنها نُفَّاخَة فيها حَبٌّ أحمرُ ، هو عَقُولٌ لِلْبَطْن ، يُتَدَاوَى به .
والضرب الآخر شجَرٌ عِظامٌ ولها ثمَرٌ مِثْلُ الزُّعْرُورِ أَسْوَدُ شديد الحلاوة مثل شجر التُّفَّاحِ في عِظَمِه .
والنِّبْتَةُ ضَرْبٌ من فِعْلِ النَّبَات لكل شيء تقول إنه لحسن النِّبْتَة ، والمَنْبِتُ الأصل والموضع الذي يَنبُتُ فيه الشيء .
وقال اللحياني يقال : رجلٌ خبِيتٌ نَبِيتٌ إذا كان خَسِيساً حقيراً ، وكذلك شيءٌ خَبيثٌ نَبيثٌ ويقال : إنَّه لَحسنُ النِّبْتَةِ أي الحالة التي يَنبُتُ عليها . وإنه لفي مَنْبِتِ صِدْق ، أي في أصل صِدْق ، جاء عن العرب بكسر الباء ، والقياس مَنْبَتٌ ، لأنه مِن نَبَتَ يَنْبُتُ . ومِثْلُه أحرف معدودة جاءت بالكسر منها المسجِدُ والمطلِعُ والمشرِقُ والمغرِبُ والمسكِنُ والمنسِكُ ؛ ونُباتةُ : اسم رجلٍ ، ونَبْتٌ من الأسماء ، ويُجْمَع النَّبْتُ نُبُوتاً .
وقال الأحنف لمعاوية : لولا عَزْمةُ أمير المؤمنين لأخبرتهُ أنَّ دافَّةً دفَّتْ ، وإنباتةً لحقت ، يعني بالنابتة ، ناساً ولدوا فلحقوا ، وصاروا زيادة في الحساب .
بنت : عمرو عن أبيه : بَنَّتَ فلانٌ عن فلان تَبْنِيتاً إذا اسْتَخْبَرَ عنه فهو مُنَبِّتٌ إذا أكْثَرَ السؤالَ عنه وأنشد :
أصبحتَ ذا بَغْيٍ وذا تَغَبُّشِ
مُبَنِّتاً عن نَسَباتِ الحِرْبِشِ
وعن مقال الكاذبِ الْمُرَقَّشِ .

##### Türkçe

باب **التاء** و**النّون** مع **الباء**
**تبن** ، **نبت** ، **بنت** : (kullanılanlar).

**تبن** : Ebû Ubeyde dedi: Merfû bir hadiste rivayet olundu ki adam, içinde **يُتَبِّن** bulunduğu bir kelime konuşur da onunla ateşe yuvarlanır.
Ebû Ubeyd dedi: O, benim yanımda sözün kapalılaştırılması, cedel ve dindeki çekişmelerdir; ondan da Muâz hadisi: (Sana **مُغَمّضَاتِ الأمور**’dan sakınmayı tavsiye ederim).
Ebû Ubeyd dedi: Sâlim b. Abdullâh’tan rivayet olundu ki o dedi: Biz, kocası ölmüş hamile hakkında şöyle derdik: “Siz **تَبَّنْتُم** neyi **تَبَّنْتُم** ise, bütün maldan ona nafaka verilir.”
Ebû Ubeyd dedi; Ebû Ubeyde ve Ebû Ömer dedi: Bu, **التَّبانَة** ve **الطَّبانة**’dendir; ikisinin manası, zekânın şiddeti ve bakışın inceliğidir. Denir ki: İşlerde zeki, ince bakışlı olursa “adam **تَبِنٌ** **طبِنٌ**” (dır). Sâlim b. Abdullâh’ın sözünün manası: “**تَبَّنْتُم**”, yani nazarı yerleştirdiniz de “ona payından nafaka verilir” dediniz.
Leys dedi: Şerde **طَبِنَ** (ط ile) ona; hayırda **تَبِنَ** ona; böylece **الطَّبانَة**’yi aldatma ve gizli öldürmede, **التَّبانَة**’yi hayırda kıldı.
Ben dedim: İkisi imamların yanında birdir; Araplar, mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء**’yı **طاء**’ya değiştirirler. Dediler: **مَطَّ** ve **مَتّ** “uzattı” (manasında) olunca; **طرّ** ve **تَرَّ** “düştü” (manasında) olunca; bunun benzeri sözde çoktur.
Leys dedi: **التِّبْن** bilinen (şey)dir; bir tanesi **تِبْنةٌ**’dir; **التَّبن** de **التِّبن** hakkında bir dildir (lehçedir).
İbn Şümeyl dedi: **التَّبَنُ** ancak alçaklık ve incelikte olur; **الطّبَن** ise işlere dair bilgi, kurnazlık ve fıkıhtır.
Ben dedim: Bu, Leys’in dediğinin zıddıdır.
Şemmer, Hevâzinî’den rivayet etti; dedi ki: “Allah’ım, şairlerin **إتْبانَ**’ını bizden meşgul et.” Dedi: O, onların, kendisine dikkat edilmeyene dair **فِطْنَتُهم**’idir.
Leys dedi: **التُّبّان** küçük şalvar benzeri (şey)dir; Araplar onu müzekker yapar; çoğulu **التّبابِينُ**’dir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **التِّبْن** büyük kadehtir; ve bunun benzeri.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التِّبْن** kadehlerin en büyüğüdür.
Leys dedi: **التِّبْن** yirmiyi kandırır (doyurur); o, kadehlerin en büyüğüdür; sonra **الصَّحْنُ** ona yakındır; sonra **العُسُّ** üçü ve dördü kandırır.

**نبت** : Leys dedi: Yerin bitirdiği her şey **نَبْتٌ**’tir; **النَّباتُ** onun fiilidir ve isminin yürüdüğü yer üzere yürür. Dersin ki: Allah **النَّباتَ**’ı **إنباتاً** ve **نباتاً** olarak bitirdi; ve bunun benzeri.
Ferrâ dedi: **النباتَ** bir isimdir; masdarın makamında durur.
Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا** ) (Âl-i İmrân: 37). Ve **نَبتَ** **النَّبتُ** **يَنْبُتُ** **نُبتاً** ve **نباتاً**. Bazıları, **أنبتَ**’i **نَبت** manası için câiz gördü; Asma‘î onu inkâr etti; Ebû Zeyd onu câiz gördü ve delil getirdi
Züheyr’in sözüyle:
حتى إذا أنبتَ البَقْلُ
yani: **نبتَ**.
Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ** ) (Mü’minûn: 20). İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hadrâmî okudu: ( **تُنبِتُ** ) **التاء**’nın zammı ve **الباء**’nın kesri ile; Nâfi‘, Âsım, Hamza, Kisâî ve İbn Âmir okudu: ( **تَنبُتُ بالدهن** ) **التاء**’nın fethi ile.
Ferrâ dedi: İkisi iki dildir: **نَبتَ** ve **أَنبتَ**.
Züheyr’den okudu; dedi ki:
رَأَيْتُ ذَوِي الحاجاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِم
قَطِيناً لهم حتى إذا أَنْبَتَ البقلُ
Ve **نَبَتَ** da (vardır); o, senin “gök yağmur yağdırdı” ve “gök yağmur yağdırdı” demen gibidir; hepsi der: Allah **البقْلَ**’ı ve çocuğu **إنْبَاتاً** bitirdi.
Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا** ) (Âl-i İmrân: 37).
İbn Arafe dedi: ( **تَنبُتُ بِالدُّهْنِ** ) (Mü’minûn: 20), yani içinde yağ bulunanı bitirir ve onunla boyanılır.
Zeccâc dedi: “Onu güzel bir bitirişle bitirdi”nin manası: onun büyümesini güzel bir büyüme kıldı.
Leys dedi: Denir ki: Falan, tohumu ve ağacı **تنبيتاً** olarak **نَبَّتَ**; onu diktiği ve ektiği zaman. Adam, cariyeyi **يُنَبِّتُ**; onu besler ve onun üzerine iyi bakar; onun kazancının fazlasını umarak. Dedi: **التَّنْبِيتُ** ve **التِّنْبِيتُ**, ağacın ince ve kalınından biten şeye isimdir. Ve okudu:
صَحْرَاءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
Dedi: **اليَنْبُوتُ** haşhaş ağacıdır; bir tanesi **يَنْبُوتةٌ** ve **خَرُّوبةٌ** ve **خَشْخَاشَة**.
Dîneverî dedi:
**اليَنْبُوتُ** iki türdür: birisi, “نبطيّ **الخَرُّوب**” diye adlandırılan bu kısa diken(ler)dir; onun, içinde kırmızı tane bulunan, sanki bir şişkinlik gibi bir meyvesi vardır; o, karın için bağlayıcıdır; onunla tedavi olunur.
İkinci tür ise büyük ağaçtır; onun, **الزُّعْرُورِ** gibi, siyah, çok şiddetli tatlı meyvesi vardır; büyüklüğünde elma ağacı gibidir.
**النِّبْتَةُ** her şey için, **النَّبَات** fiilinden bir türdür; dersin ki: o, **النِّبْتَة** bakımından güzeldir. **المَنْبِتُ** ise asıl ve şeyin içinde bittiği yerdir.
Lihyânî dedi: Denir ki: Adam **خبِيتٌ نَبِيتٌ**; alçak, hakir olduğu zaman. Yine (denir): şey **خَبيثٌ نَبيثٌ**. Ve denir ki: o, **النِّبْتَةِ** bakımından güzeldir; yani üzerinde bittiği hâl. Ve o, **مَنْبِتِ صِدْق** içindedir; yani doğruluk aslı içindedir. Araplardan **الباء**’nın kesriyle geldi; kıyas ise **مَنْبَتٌ**’tir; çünkü o, **نَبَتَ يَنْبُتُ**’tendir. Bunun benzeri, sayılı harflerdir; kesirle gelmiştir; onlardan: **المسجِدُ** ve **المطلِعُ** ve **المشرِقُ** ve **المغرِبُ** ve **المسكِنُ** ve **المنسِكُ**. Ve **نُباتةُ**: bir adamın adıdır. Ve **نَبْتٌ** isimlerdendir; **النَّبْتُ** **نُبُوتاً** olarak cem‘ olunur.
Ahnef, Muâviye’ye dedi: Müminlerin emîrinin azmi olmasaydı, ona, bir **دافَّةً**’nın **دفَّتْ** ettiğini ve bir **إنباتةً**’nın yetiştiğini haber verirdim; **النابتة** ile, doğup yetişen, yetişip katılan ve sayımda artış olan insanları kastediyor.

**بنت** : Amr, babasından: Falan, falandan **تَبْنِيتاً** olarak **بَنَّتَ** etti; onun hakkında haber araştırdığı zaman; o, onun hakkında çok soru sorduğu zaman **مُنَبِّتٌ**’tir. Ve okudu:
أصبحتَ ذا بَغْيٍ وذا تَغَبُّشِ
مُبَنِّتاً عن نَسَباتِ الحِرْبِشِ
وعن مقال الكاذبِ الْمُرَقَّشِ .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والباء وما يثلثهما)
(تبر) التاء والباء والراء أصلان متباعدٌ ما بينهما: أحدهما الهلاك، والآخر [جوهر] من جواهر الأرض.‏
فالأوّل قولهم: تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ، أي أهلكَه وأبطلَهَ. قال الله تعالى: ﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾ [الأعراف 139].‏
والأصل الآخر التِّبْر، وهو ما كان من الذَّهب والفِضَّة غيرَ مَصُوغٍ.‏
(تبع) التاء والباء والعين أصل واحد لا يشذ عنه من الباب شيءٌ، وهو التُّلُوُّ والقَفْو. يقال تبِعْتُ فلاناً إذا تَلَوْتَه [و] اتّبعْتَه. وأتْبَعْتُهُ إذا لحِقْتَه. والأصل واحد، غير أنّهم فَرَقوا بين القَفْو واللُّحُوق فغيَّرُوا البناءَ أدنى تغييرٍ.قال الله:﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾، [و]: ﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾ فهذا معناه على هذه القراءة اللُّحوق، ومن أهْلِ العربيّة مَن يجعل المعنى فيهما واحداً.‏
والتُّبُّعُ في قول القائل(3):‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ التُّبَُّعُ(4)‏
هو الظِّلُّ، وهو تابعٌ أبداً للشّخص. فهذا قياسٌ أصدقُ من قَطاةٍ. والتَّبِيع وَلَد البقرة إذا تَبِع أمّه، وهو فَرْض الثَّلاثين(5). وكان بعَضُ الفقهاء يقول: هو* الذي يَستوي قَرْناه وأذُناه. وهذا من طريقة الفُتْيا، لا من قياس اللغة.‏
والتَّبَعُ قوائم الدابّة، وسُمّيت لأنّه يتبع بعضُها بعضاً. والتّبيع النّصير، لأنه يَتْبَعُه نَصرهُ. والتّبيع الذي لك عليه مالٌ، فأنت تَتْبَعُه. وفي الحديث: [مَطْلُ الغنيّ ظُلْمٌ، وإذا أُتْبِعَ أحدُكُمْ على مَلِيءٍ فليَتّبِعْ". يقول: إذا أُحِيلَ عليه فليَحْتَلْ.‏
(تبل) التاء والباء واللام كلماتٌ متقاربة لفظاً ومعنى، وهي خلاف الصّلاح والسّلامة، فالتَّبْل العَدَاوة، والتَّبْل غَلَبة الحُبِّ على القلب، يقال قلبٌ متْبُول. ويقال تَبَلَهم الدّهرُ أَفْنَاهم. وقالوا في قول الأعشى:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ تَبِلُ(6)‏
(تبن) التاء والباء والنون كلماتٌ متفاوتةٌ في المعنى جدّاً، وذلك دليلٌ أنَّ من كلام العرب موضوعاً وضْعاً مِن غير قياسٍ ولا اشتقاق. فالتِّبْنُ معروفٌ، وهو العَصْفُ. والتِّبْن أعظَمُ الأقداحِ يكاد يُرْوي العِشرين. والتَّبَنُ الفِطْنة، وكذلك التَّبانَة. يقال تَبِنَ لكذا. ومحتمل أن يكون هذه التاءُ مُبدلةً من طاء. وقال سالم بنُ عبد الله(7): "كنّا نقول كذا حَتّى تَبَّنْتم(8)"، أي دقّقتم النَّظرَ بفِطْنتكم.‏
--------------ـــ
(1) الآية 85 من سورة الكهف.‏
(2) الآية 89 من سورة الكهف. وقد كررت في السورة عينها، وهي الآية 92. وهذه القراءة هي قراءة ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي وخلف والأعمش. وقرأ الباقون بوصل الهمزة وتشديد التاء مفتوحة. انظر إتحاف فضلاء البشر 294 واللسان (تبع).‏
(3) هي سعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43.‏
(4) في اللسان (حضر، نفض، سمأل، تبع). والتبع، بضم التاء وفتح الباء المشددة أو ضمها.‏
(5) في الأصل: "الثلثين" وهو من بقايا الرسم القديم. وفي حديث معاذ بن جبل حين بعثه الرسول الكريم إلى اليمن: "أمره في صدقة البقر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تبيعاً، وعن كل أربعين مسنة".‏
(6) ديوان الأعشى 42 واللسان (تبل). ويروى: "خابل تبل"، ويروى: "متبل خبل". ولم يذكر في الأصل مقول القول، ولعله أراد أن البيت موضع قول.‏
(7) هو سالم بن عبد الله بن عمر بن الخطاب، أحد الفقهاء السبعة، توفي سنة 106. انظر تهذيب التهذيب وصفة الصفوة (2 : 50).‏
(8) لفظه في اللسان: "كنا نقول في الحامل المتوفى عنها زوجها أن ينفق عليها من جميع المال حتى تبنتم ما تبنتم".‏

ـ

##### Türkçe

(تâ ve **ب** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**تبر**) **التاء** ve **الباء** ve **الراء** iki asıldır; aralarındaki uzaklık vardır: ikisinden biri helâk, diğeri yerin cevherlerinden bir [cevher]dir.‏
Birincisi onların sözü: **تَبَّرَ اللهُ عَمَلَ الكافرِ**; yani onu helâk etti ve onu bâtıl kıldı. Allah Teâlâ dedi: **﴿إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾** [el-A‘râf 139].‏
Diğer asıl **التِّبْر**’dir; o, altın ve gümüşten olup işlenmiş olmayan şeydir.‏

(**تبع**) **التاء** ve **الباء** ve **العين** tek bir asıldır; bâbdan hiçbir şey ondan sapmaz; o da ardınca gelme ve iz sürmedir. Denir: **تبِعْتُ** falancayı, onu ardınca geldiğim ve ona tâbi olduğum zaman. Ve **أتْبَعْتُهُ** onu, ona yetiştiğim zaman. Asıl birdir; ancak onlar iz sürme ile yetişme arasında ayırım yaptılar da yapıyı en küçük bir değişiklikle değiştirdiler. Allah dedi: **﴿فَأَتْبَعَ سَبَباً(1)﴾** ve: **﴿ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً(2)﴾**; bunun mânası bu kıraate göre yetişmedir; Arap dili ehlinden, ikisinde de mânayı bir yapan vardır.‏
Ve **التُّبُّعُ** söyleyenin sözünde(3):‏
يَرِدُ المياهَ حَضِيرَةً ونَفيضةً *** وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمألَّ **التُّبَُّعُ**(4)‏
o gölgedir; o, daima şahsa tâbidir. Bu, **قَطاةٍ**’dan daha doğru bir kıyastır. Ve **التَّبِيع** inek yavrusudur; annesine tâbi olduğu zaman; o, otuzun farzıdır(5). Bazı fakihler derdi ki: o, iki boynuzu ve iki kulağı eşit olan*dır. Bu, fetvâ yolundandır; dil kıyasından değildir.‏
Ve **التَّبَعُ** binitin ayaklarıdır; bazıları bazısını takip ettiği için böyle adlandırıldı. Ve **التّبيع** yardımcıdır; çünkü onun yardımı onu takip eder. Ve **التّبيع** kendisinde senin için mal olan kimsedir; sen onu takip edersin. Hadiste: **[مَطْلُ الغنيّ ظُلْمٌ، وإذا أُتْبِعَ أحدُكُمْ على مَلِيءٍ فليَتّبِعْ"**; der ki: üzerine havale olunduğu zaman havale olsun.‏

(**تبل**) **التاء** ve **الباء** ve **اللام** lafız ve mânaca birbirine yakın kelimelerdir; onlar, salah ve selâmetin zıddıdır. Şu hâlde **التَّبْل** düşmanlıktır; ve **التَّبْل** sevginin kalbe galebe çalmasıdır; denir: **قلبٌ متْبُول**. Ve denir: **تَبَلَهم الدّهرُ**; onları yok etti. Ve onlar A‘şâ’nın sözü hakkında dediler:‏
أأَنْ رأَتْ رجُلاً أعشَى أَضرَّ به *** ريبُ المَنون ودهرٌ خائنٌ تَبِلُ(6)‏

(**تبن**) **التاء** ve **الباء** ve **النون** mânaca pek çok farklı kelimelerdir; bu, Arapların sözünden, kıyas ve اشتقاق olmaksızın vaz‘ ile konulmuş olan bulunduğuna delildir. Şu hâlde **التِّبْنُ** mâlûmdur; o, **العَصْفُ**’tur. Ve **التِّبْن** kadehlerin en büyüğüdür; neredeyse yirmiyi kandırır. Ve **التَّبَنُ** zekâdır; aynı şekilde **التَّبانَة** de. Denir: **تَبِنَ** şuna. Muhtemeldir ki bu **التاء** bir **طاء**’dan بدل edilmiştir. Sâlim b. Abdullah(7) dedi: **"كنّا نقول كذا حَتّى تَبَّنْتم(8)"**; yani zekânızla bakışı incelttiniz.‏

--------------ـــ
(1) Kehf sûresinin 85. âyeti.‏
(2) Kehf sûresinin 89. âyeti. Ve aynı sûrede tekrar edilmiştir; o, 92. âyettir. Bu kıraat, İbn Âmir ve Âsım ve Hamza ve Kisâî ve Halef ve A‘meş’in kıraatidir. Geri kalanlar hemzenin وصل’i ve açık **التاء**’nın şeddelenmesiyle okudular. Bk. İthâf Fudhalâ’i’l-Beşer 294 ve Lisân (**تبع**).‏
(3) O, Sa‘dâ bint eş-Şemerdel el-Cüheniyye’dir; el-Asma‘iyyât’ta 41-43’te bir kasidedendir.‏
(4) Lisân’da (**حضر**، **نفض**، **سمأل**، **تبع**). Ve **التبع**; **التاء**’nın dammesi ve şeddeli **الباء**’nın fethası veya dammesiyle.‏
(5) Asılda: "الثلثين"dir; o, eski رسم’in kalıntılarındandır. Muâz b. Cebel hadîsinde, Resûl-i Kerîm onu Yemen’e gönderdiği vakit: "Ona, sığır sadakasında her otuz sığırdan bir **تبيع** almasını, her kırktan bir **مسنة** (almasını) emretti".‏
(6) Dîvânu’l-A‘şâ 42 ve Lisân (**تبل**). Rivayet olunur: "خابل تبل"; ve rivayet olunur: "متبل خبل". Asılda sözün söyleneni zikredilmedi; belki de beytin söz yeri olduğunu kastetti.‏
(7) O, Sâlim b. Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb’dır; yedi fakihden biridir; 106 senesinde vefat etti. Bk. Tehzîbü’t-Tehzîb ve Sıfatü’s-Safve (2: 50).‏
(8) Lisân’da lafzı: "كنا نقول في الحامل المتوفى عنها زوجها أن ينفق عليها من جميع المال حتى تبنتم ما تبنتم".‏

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ب ن
"أقـلُّ مـن تِبْنَةٍ فـي لِبْنَة"‏.‏
وكـان نتبـاً فصـار تبنـاً‏.‏
وخرج وعليه رداء تبني‏.‏
والجواد ملبون والبرذون متبون‏.‏
قال ابن عضاة‏:‏ هل الكودن المتبون كالطرف صانه جلال وحبلان من القضب أخضرا وهي الحبال التي تباع بمكة‏.‏
ورأيت تبّاناً يلبس تباناً وهي سراويل صغيرة‏.‏
وتبنه‏:‏ ألبسه إياه ويجوز بيع التبن بالتبن متفاضلاً التبن القدح الكبير الذي يروي عشرين‏.‏

##### Türkçe

ت ب ن
“Bir **تِبْنَةٍ**’den daha az, bir **لِبْنَة** içinde.”‏.‏
Ve o, **نتباً** idi de **تبناً** oldu.‏.‏
Ve çıktı; üzerinde **تبني** bir **رداء** vardı.‏.‏
Ve **الجواد** **ملبون**dur; **البرذون** ise **متبون**dur.‏.‏
İbn **عضاة** dedi ki: **الكودن المتبون**; **الطرف** gibi midir? Onu **جلال** ve **حبلان**dan, **القضب**dan iki yeşil (şey) korudu; ve o, Mekke’de satılan iplerdir.‏.‏
Ve **تبّاناً** gördüm; **تباناً** giyiyor; ve o, küçük şalvarlardır.‏.‏
Ve **تبنه**: onu ona giydirdi; ve **التبن**’in **التبن** ile fazlalıklı olarak satılması câiz olur; **التبن**: yirmiyi sulayan büyük **القدح**dır.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّبْنُ: عَصيفة الزَّرْع من البُرِّ ونحوه معروف، واحدته تِبْنة، والتَّبْنُ: لغة فيه. والتَّبْنُ، بالفتح: مصدر تَبَنَ الدابةَ يَتْبِنُها تَبْناً عَلَفَها التِّبْنَ. ورجل تَبّانٌ: يَبيع التِّبْنَ، وإن جعلتَه فَعْلانَ من التَّبّ لم تصْرِفْه. والتِّبْنُ، بكسر التاء وسكون الباء: أَعظم الأَقْداعْ يكادُ يُرْوي العشرين، وقيل: هو الغليظ الذي لم يُتَنَوَّق في صَنْعَتِه. قال ابن بري وغيره: ترتيبُ الأَقداحِ الغُمَر، ثم القَعْب يُرْوي الرجل، ثم القَدَحُ يُرْوي الرَّجلين، ثم العُسُّ يُروي الثلاثةَ والأَربعة، ثم الرَّفْد، ثم الصَّحْن مقارب التِّبْنِ. قال ابن بري: وذكر حمزة الأَصفهاني بعد الصَّحْن ثم المعْلَق، ثم العُلْبة، ثم الجَنْبَة، ثم الحَوْأَبةُ، قال: وهي أَنْكَرُها، قال: ونسب هذه الفروق إلى الأَصمعي. وفي حديث عمرو بن معديكرب: أَشْرَبُ التِّبْنَ من اللَّبَن. والتَّبَانةُ: الطَّبانةُ والفِطْنة والذَّكاءُ. وتَبِنَ له تَبَناً وتَبانةً وتَبانِيَةً: طَبِنَ، وقيل: التَّبَانةُ في الشر، والطَّبَانةُ في الخير. وفي حديث سالم بن عبد الله قال: كنا نقول في الحامل المتوفَّى عنها زوجُها إنه يُنْفَقُ عليها من جميع المال حتى تَبَّنْتُم ما تَبَّنْتُم؛ قال عبد الله: أُراها خَلَّطْتُم، وقال أَبو عبيدة: هو من التَّبانة والطَّبانةِ، ومعناهما شدَّةُ الفِطْنةِ ودِقَّةُ النظر، ومعنى قول سالم تَبَّنْتُمْ أَي أَدْقَقْتُمْ النظر فقُلْتُم إنه يُنْفَقُ عليها من نصيبها. وقال الليث: طَبِنَ له، بالطاء، في الشرِّ، وتَبِنَ له في الخير؛ فجعَل الطَّبانة في الخَديعةِ والاغْتِيال، والتَّبانةَ في الخير؛ قال أَبو منصور: هما عند الأَئمة واحدٌ، والعرب تُبْدِلُ الطاءَ تاءً لقُرْب مَخرَجِهما، قالوا: مَتَّ ومَطَّ إذا مَدَّ، وطَرَّ وتَرَّ إذا سقط، ومثله كثير في الكلام. وقال ابن شميل: التَّبَنُ إنما هو اللُّؤْمُ والدِّقَّة، والطَّبَنُ العِلْمُ بالأُمور والدَّهاءُ والفِطنة؛ قال أَبو منصور: وهذا ضدُّ الأَول. وروي عن الهوازني أَنه قال: اللهم اشْغَلْ عنا أَتبانَ الشعراء، قال: وهو فِطْنَتهم لما لا يُفطَنُ له. الجوهري: وتَبِنَ الرجلُ، بالكسر، يَتْبَنُ تَبَناً، بالتحريك، أَي صارَ فَطِناً؛ فهو تَبِنٌ أَي فَطِنٌ دقيقُ النظر في الأُمور، وقد تَبَّنَ تَتْبيناً إذا أَدَقَّ النظرَ. قال أَبو عبيد: وفي الحديث أَن الرجلَ لَيَتكلَّم بالكلمةِ يُتَبِّنُ فيها يَهْوِي بها في النار؛ قال أَبو عبيد: هو عندي إِغْماضُ الكلام وتَدقيقُه في الجدلِ والخصومات في الدِّين؛ ومنه حديث مُعاذٍ: إياكم ومُغَمَّضاتِ (*
قوله «ومغمضات» هكذا ضبط في بعض نسخ النهاية، وفي بعض آخر كمؤمنات وعليه القاموس وشرحه). الأُمور. ورجل تَبِنٌ بَطِنٌ: دقيقُ النظر في الأُمور فَطِنٌ كالطَّبِن، وزعم يعقوب أَن التاء بدل. قال ابن بري: قال أَبو سعيد السيرافي تَبِنَ الرجلُ انْتفخ بَطْنُه، ذكَره عند قول سيبويه. وبَطِنَ بَطَناً، فهو بَطِنٌ، وتَبِنَ تَبَناً فهو تَبِنٌ، فقرَنَ تَبِنَ ببَطِنَ، قال: وقد يجوز أَن يريد سيبويه بتَبِنَ
(* قوله «وقد يجوز أن يريد سيبويه
بتبن إلخ» هكذا فيما بأيدينا من النسخ. امتَلأَ بطنُه لأَنه ذكره بعده، وبَطِنَ بَطَناً، وهذا لا يكون إلا الفطنة، قال: والتَّبِنُ الذي يَعْبَثُ بيدِه في كل شيء. وقوله في حديث عمر ابن عبد العزيز: إنه كان يَلْبَسُ رداءً مُتَبَّناً بالزَّعْفَرانِ أَي يُشْبه لونه لونَ التَِّبْنِ. والتُّبَّان، بالضم والتشديد: سَراويلُ صغيرٌ مقدارُ شبْر يستر العورة المغلَّظة فقط، يكون للملاَّحينَ. وفي حديث عمّار: أَنه صلى في تُبّانٍ فقال إني مَمْثونٌ أَي يشتكي مَثانَتَه، وقيل: التُّبّانُ شِبْهُ السَّراويلِ الصغير. وفي حديث عمر: صلى رجل في تُبّانٍ وقميص، تذكَِّره العرب، والجمع التَّبابِين. وتُبْنَى: موضع؛ قال كثيِّر عزة:
عَفا رابغٌ من أََهلِه فالظَّواهِرُ،
فأَكنافُ تُبْنَى قد عَفَتْ، فالأَصافِرُ.

##### Türkçe

**التِّبْنُ**: **البُرِّ** ve benzerinden ekinin samanı; bilinen (şey). Onun bir tanesi **تِبْنة**’dir; **التَّبْنُ** de onda bir dildir. **التَّبْنُ**, fetih ile: **تَبَنَ** binek hayvanını **يَتْبِنُها** **تَبْناً**; ona **التِّبْنَ** yem verdi. Ve **تَبّانٌ** bir adam: **التِّبْنَ** satar; eğer onu **التَّبّ**’den **فَعْلانَ** yaparsan onu tenvinli çekimlemezsin. **التِّبْنُ**, **التاء**’nın kesri ve **الباء**’nın sükûnu ile: en büyük **الأَقْداعْ**’dır; neredeyse yirmiyi kandırır (sular). Ve denildi ki: o, yapımında incelik gözetilmemiş kalın (olan)dır. İbn Berrî ve başkaları dedi: **الأَقداحِ**’ın tertibi: **الغُمَر**; sonra **القَعْب** bir adamı kandırır; sonra **القَدَحُ** iki adamı kandırır; sonra **العُسُّ** üçü ve dördü kandırır; sonra **الرَّفْد**; sonra **الصَّحْن** **التِّبْنِ**’e yakın. İbn Berrî dedi: ve Hamza el-İsfahânî **الصَّحْن**’dan sonra **المعْلَق**’ı, sonra **العُلْبة**’yi, sonra **الجَنْبَة**’yi, sonra **الحَوْأَبةُ**’yi zikretti; dedi: ve o, onların en yadırgananı(dır); dedi: ve bu farkları **الأَصمعي**’ye nisbet etti. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: “Ben sütten **التِّبْنَ** içerim.”

**التَّبَانةُ**: **الطَّبانةُ** ve **الفِطْنة** ve **الذَّكاءُ**. Ve ona **تَبِنَ** **تَبَناً** ve **تَبانةً** ve **تَبانِيَةً**: **طَبِنَ**; ve denildi ki: **التَّبَانةُ** şerde, **الطَّبَانةُ** hayırdadır. Sâlim b. Abdillâh hadîsinde dedi: Biz, kocası ölmüş hamile hakkında, “Bütün maldan ona nafaka verilir” derdik; ta ki siz **تَبَّنْتُم** neyi **تَبَّنْتُم** ise; Abdullâh dedi: “Ben onu, siz karıştırdınız sanıyorum.” Ebû Ubeyde dedi: O, **التَّبانة** ve **الطَّبانةِ**’dendir; ikisinin manası: **الفِطْنة**’nin şiddeti ve bakışın inceliğidir; Sâlim’in “**تَبَّنْتُمْ**” sözünün manası: yani siz bakışı incelttiniz de “Ona, kendi payından nafaka verilir” dediniz. Leys dedi: Ona **طَبِنَ** ( **الطاء** ile) şerde; ona **تَبِنَ** hayırda; böylece **الطَّبانة**’yi aldatmada ve gizli öldürmede, **التَّبانة**’yı hayırda kıldı. Ebû Mansûr dedi: İmamların yanında ikisi birdir; Araplar, mahreçlerinin yakınlığından dolayı **الطاء**’yı **تاء**’ya değiştirir; dediler: **مَتَّ** ve **مَطَّ** (eğer **مَدَّ** ise), ve **طَرَّ** ve **تَرَّ** (eğer düştü ise); bunun benzeri sözde çoktur. İbn Şümeyl dedi: **التَّبَنُ** ancak alçaklık ve inceliktir; **الطَّبَنُ** ise işlere dair bilgi ve kurnazlık ve **الفِطنة**’dir. Ebû Mansûr dedi: Bu, ilkinin zıddıdır. Hevâzinî’den rivayet olundu ki o dedi: “Allah’ım, şairlerin **أَتبانَ**’ını bizden meşgul et”; dedi: ve o, kendisine akıl erdirilmeyene dair onların **فِطْنة**’leridir. Cevherî: ve adam **تَبِنَ**, kesr ile, **يَتْبَنُ** **تَبَناً**, tahrîk ile; yani **فَطِناً** oldu; o hâlde o **تَبِنٌ**’dir, yani **فَطِنٌ**, işlerde ince bakışlı; ve **تَبَّنَ** **تَتْبيناً** (yaptı) eğer bakışı inceltti ise. Ebû Ubeyd dedi: ve hadîste: “Şüphesiz adam, içinde **يُتَبِّنُ** olunan bir kelime konuşur da onunla ateşe yuvarlanır.” Ebû Ubeyd dedi: O, benim yanımda sözün kapalı kılınması ve dinde cedel ve husumetlerde onun inceltilmesidir; ve ondan Muâz hadîsi: “Sakının **مُغَمَّضاتِ** الأمور.”
(* “**ومغمضات**” sözü: böylece, nihâyenin bazı nüshalarında ضبط edildi; bazısında ise **كمؤمنات** (gibi); ve bunun üzerine kâmûs ve onun şerhi.)

Ve **تَبِنٌ بَطِنٌ** bir adam: işlerde ince bakışlı, **فَطِنٌ**, **الطَّبِن** gibi; Yakûb, **التاء**’nın بدل olduğunu iddia etti. İbn Berrî dedi: Ebû Saîd es-Sîrâfî dedi: Adam **تَبِنَ**; karnı şişti; onu Sîbeveyh’in sözü yanında zikretti. Ve **بَطِنَ** **بَطَناً**, o hâlde o **بَطِنٌ**; ve **تَبِنَ** **تَبَناً** o hâlde o **تَبِنٌ**; böylece **تَبِنَ**’i **بَطِنَ** ile birleştirdi; dedi: ve Sîbeveyh’in **تَبِنَ** ile kastetmesi caiz olur:
(* “Sîbeveyh’in **تبن** ile kastetmesi caiz olur…” sözü: böylece, elimizdeki nüshalarda.)
karnı doldu; çünkü onu onun ardından zikretti; ve **بَطِنَ** **بَطَناً**; ve bu ancak **الفطنة** olur. Dedi: ve **التَّبِنُ**, eliyle her şeyde oynayan (kimsedir). Ve Ömer b. Abdülazîz hadîsinde sözü: “Şüphesiz o, safranla **مُتَبَّناً** bir ridâ giyerdi”; yani rengi **التِّبْنِ**’in rengine benzer.

**التُّبَّان**, damme ve teşdîd ile: bir karış miktarı küçük bir şalvar; yalnız ağır avreti örter; gemiciler için olur. Ammâr hadîsinde: Şüphesiz o, **تُبّانٍ** içinde namaz kıldı da dedi ki: “Şüphesiz ben **مَمْثونٌ**’um”; yani mesanesinden şikâyet eder; ve denildi ki: **التُّبّانُ**, küçük şalvara benzer. Ömer hadîsinde: Bir adam **تُبّانٍ** ve gömlek içinde namaz kıldı; Arap onu hatırlar; çoğulu **التَّبابِين**’dir.

**تُبْنَى**: bir yer; Kesîr Azze dedi:
عَفا رابغٌ من أََهلِه فالظَّواهِرُ،
فأَكنافُ **تُبْنَى** قد عَفَتْ، فالأَصافِرُ.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ب ن * * التِّبْنُ * معروف الواحدة تبنة و * التَّبْنُ * بالفتح مصدر و * تَبَنَ * الدابة أي علفها تبنا وبابه ضرب و * تَبَّنَ تَتْبِينا * أدق النظر وهو في حديث سالم بن عبد الله رضي الله عنهما و * التَّبَّانُ * الذي يبيع التبن وإن جعلته فعلان من التب لم تصرفه و * التُّبَّانُ * بالضم والتشديد سراويل صغير مقدار شبر يستر العورة المغلظة ويقد يكون للملاحين

##### Türkçe

* ت ب ن * **التِّبْنُ**: bilinen (şey); bir tanesi **تبنة**’dir. Ve **التَّبْنُ** (fetha ile) mastardır. Ve **تَبَنَ**: binek hayvanını, yani onu **تبنا** ile yemledi; ve onun bâbı **ضرب**’dır. Ve **تَبَّنَ تَتْبِينا**: bakışı inceltti; ve bu, Sâlim b. Abdullah (Allah onlardan razı olsun) hadîsindedir. Ve **التَّبَّانُ**: **التبن** satan kimsedir; eğer onu **التب**’den **فعلان** vezninde yaparsan onu sarf etmezsin. Ve **التُّبَّانُ** (damme ve şeddeli): bir karış miktarı küçük şalvar; ağır avreti örter; ve bazen denizciler için olur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( التِّبْنُ ، بالكسْرِ ) ، مَعْروفٌ وهو ( عَصيفَةُ الزَّرْعِ من بُرَ ونحوِهِ ، ويُفْتَحُ ) ، الواحِدَةُ تِبْنَةٌ ويقالُ : أَقلّ مِن تبْنَةٍ . ويقالُ : كانَ نَبْتاً فصارَ تَبْناً هكذا يُرْوَى بالفتْحِ .
( و ) التِّبْنُ : ( السَّيِّدُ السَّمْحُ والشَّريفُ .
( و ) أَيْضاً : ( الذِّئْبُ .
( و ) التِّبْنُ : ( قَدَحٌ يُرْوِي العِشرينَ ) .
( ونَقَلَ الجَوْهرِيُّ عن الكِسائيّ قالَ : التِّبْنُ أَعْظَم الأَقْداحِ يكادُ يُرْوي العِشْرين ، ثم الصَّحْن مُقارِبٌ له ، ثم العُسُّ يُرْوِي الثلاثَةَ والأرْبَعَة ، ثم القَدَحُ يُرْوِي الرَّجُلَيْن ، ثم القَعْبُ يُرْوِي الرَّجُل ، ثم الغُمَر .
( وتَبَنَ الَّدابَّةَ يَتْبِنُها ) تَبْناً ، مِن حَدِّ ضَرَبَ : ( أَطْعَمَها التِّبْنَ ) .
( وفي الصِّحاحِ : عَلَفَها التِّبْنَ .
( وتَبِنَ ) له الرّجُل ، ( كفَرِحَ ، تَبْناً ) ، بالفتْحِ ؛ كذا في النسخِ ، وقيلَ بالتَّحْريكِ كما هو في الصِّحاحِ وهو القِياسُ ، ( وتَبانَةً ) ، كسَحابَةٍ : ( فَطِنَ ) ، وكذلِكَ طَبِنَ .
وقيلَ : الطَّبَانَةُ في الخيْرِ ،

والتّبَانَةُ في الشَّرِّ .
وفي الحَدِيْث : أنَّ الرَّجُل لَيَتكلَّمُ بالكَلِمَةِ يُتَبِّنُ فيها يَهْوِي بها في النارِ ؛ أَي يُدَقِّقُ ؛ ( فهو تَبِنٌ ، ككَتِفٍ ) ، أَي ( فَطِنٌ دَقِيقُ النَّظَرِ ) في الأُمورِ ، كما في الصِّحاحِ .
وزَعَمَ يَعْقوبُ أنَّ تاءَهُ بدلٌ مِن طاءِ طَبِنَ ؛ ( كتَّبْنَ تَتْبِيناً ) : ) إذا أَدَقَّ النَّظَرَ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ أَيْضاً ؛ ومنه الحَدِيْث : ( حتى تَبَّنْتُم ) ، أَي أَدْقَقْتُم النَّظَرَ .
( والتَّبَّانُ : بائِعُ التِّبْنِ ) ، إن جَعَلْته فَعَّالاً مِن التِّبْن صَرَفْته ، وإن جَعَلْته فعلان مِن التب لم تَصْرِفْه ؛ وإليه نُسِبَ أَبو العبَّاس التَّبَّان أَحدُ أَصْحابِ الإِمام أَبي حَنيفَةَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه بنَيْسابُورَ .
( وموسى بنُ أَبي عُثْمانَ ) التَّبَّان ، عن أَبيهِ ، وعنه أَبو الزنادِ ؛ ( وإسْماعِيلُ بنُ الأَسْوَدِ ) المِصْريُّ التَّبَّان عن ابنِ وهبٍ ماتَ بعْدَ سَنَة مائَتَيْن وسِتِّيْن ، ( المُحَدِّثانِ ) ، وجماعَةٌ غيرُهُم .
( والتُّبَّانُ ، كرُمَّانٍ : سَراويلُ صَغيرٌ ) مقْدارُ شِبْرٍ ( يَسْتُرُ العَوْرَةَ المُغَلَّظَةَ ) فَقَط يكونُ للمَلاَّحِيْنَ ؛ ومنه حَدِيْث عَمَّار : أنَّه صلَّى في تُبَّانٍ فقالَ : إنِّي مَمْثونٌ ، كما في الصِّحاحِ .
ومِن سَجَعاتِ الأَساسِ : رأَيْتُ تَبَّاناً يلْبسُ تُبَّاناً .
وفي تارِيخِ حَلَبَ لابنِ العديمِ : وأَخْرَجَ أَبو القاسِمِ البغويُّ بسَنَدِه إلى جريرِ بنِ أَبي لَيْلى قالَ : قالَ لي الحُسَيْنُ بنُ عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنهما ، حينَ أَحَسَّ بالقَتْلِ : ) ابغوني ثَوْباً لا يُرْغَبُ فيه أَجْعَله تحْتَ ثيابي لا أُجَرَّدُ ) ، فقالَ له : تُبَّانٌ ؛ فقالَ : ذاكَ لِباسُ مَنْ ضُرِبَتْ عليه الذِّلَّةُ ؛ والجَمْعُ تَبابِينُ .
( واتَّبَنَ ، كافْتَعَلَ : لَبِسَه .

( و ) أَبو الوَفاءِ ( محمدُ بنُ تُبَّانٍ ) ، كرُمَّانٍ ، سَمِعَ مِن أَبي ملَّة المُحْتسب ، وهو ( مُحَدِّثٌ ) قَدِيمُ المَوْتِ ؛ ذَكَرَه ابنُ نقْطَةَ .
( و ) تُبانُ ، ( كغُرابٍ أَو كرُمَّانٍ ويكسرُ : لَقَبُ تُبَّعٍ الحِمْيَرِيِّ ) ، الذي هو أَوَّلُ مَن كَسا البَيْت الحَرام ، ( يقالُ له : أَسْعَدُ تُبَّانٍ ) .
( ووَقَعَ في الرَّوْض للسّهيليّ رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : تُبَّان أَسْعد .
قالَ شيْخُنا : والغالِبُ تَأَخّر اللَّقَب إلاّ إن كان أَشْهَر .
( و ) أَبو عبدِ اللَّهِ ( الحُسَيْنُ بنُ أَحْمدَ بنِ عليِّ بنِ ) محمدِ بنِ يَعْقوب الوَاسِطيُّ المَعْروفُ بابنِ ( تُبانٍ ، كغُرابٍ ، التُّبانيُّ ) . ) وضَبَطَه أَبو سَعْدٍ كرُمَّانٍ ، والصَّوابُ الأَوَّل كما قَيَّده الحافِظُ . رَوَى عنه أَبو مَسْعودٍ الحافِظُ البَجْليّ الرَّازِي .
وقالَ الذهبيُّ : له مَجْلِس يرْوِيه الكِنْديّ . ( وبالنُّون ) ، أَي مع الموحَّدَةِ وآخِره تاء ( وَهَمٌ ) ؛ ) قالَ الحافِظُ الذهبيُّ : وقد غَلبَ عليه بينَ أَصْحابِنا مَجْلِس النباتيّ ، قالَ الحافِظُ : وهو تَصْحيفٌ .
( وتَوْبَنُ ، كفَوْفَلٍ ) ، كذا ضَبَطَه في اللّبابِ ، وضَبَطَه الحافِظُ بفتْحِ المُثنَّاة : ( ة بنَسفَ ، منها ) الأَميرُ الدَّهْقان ( العَلاَّمَةُ ) فَخْر الدِّيْن ( أَبو بَكْرٍ ) محمدُ ( بنُ محمدِ بنِ أَحْمَد ) بنِ جَعْفَرِ بنِ محمدِ بنِ العبَّاس النَّسَفيُّ التَّوْبَنيُّ نَزِيلُ بُخارَى ، كان عالِماً بالنَّحْو واللُّغَة والحَدِيْث ، أَخَذَ الفقْهَ عن العِمادِ محمدِ بنِ عليِّ بنِ عبْدِ المَلِكِ السمتيّ البُخارِيّ ، وسَمِعَ مِن سيفِ الدِّيْن الباخَرزيّ ، وماتَ سَنَة 668 ، أَخَذَ عنه أَبو العَلاءِ الفرضيُّ .
( و ) مِن القُدماء : ( لُقْمانُ بنُ عيسَى ) التَّوْبَنيُّ ذَكَرَه المُسْتَغْفريُّ ؛ ( وجَعْفَرُ بنُ محمدِ ) بنِ حمدانَ الفَقِيهُ ، رَوَى عن ليثِ بنِ نَصْر ، وعنه المُسْتَغْفريُّ ، ( المُحَدِّثُونَ التَّوْبَنِيُّونَ ) .
( وفاتَهُ :

عليُّ بنُ سمعان التَّوْبَنيُّ ذَكَرَه المُسْتَغْفريُّ أَيْضاً .
( وتِبْنينُ ) : ) ظاهِرُ سِياقِه أنَّه بالفتْحِ ، وضَبَطَه الحافِظُ بالكسْرِ : ( د ، منه أَيُّوبُ بنُ أَبي بَكْرٍ خُطْلُبا التِّبْنِينِيُّ ) ، حَدَّثَ عن ابنِ اللَّتي .
( والتَّبِنُ ، ككَتِفٍ : مَنْ يَعْبَثُ بيدِهِ بكُلِّ شيءٍ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
تُبَنٌ ، كصُرَدٍ : مَوْضِعٌ يَمانيٌّ ؛ عن نَصْر .
وتَبَّنَه تَتْبِيناً : أَلْبَسَه التُّبَّان .
وبِرْذَوْنٌ مَتْبُون : أَي على لَوْنِ التّبْنِ .
وعليه رِداءٌ تَبِنٌ .
والمِتْبَنَةُ والتبانَةُ : مَوْضِعُ التِّبْنِ .
وتِبِّينٌ ، كسِكِّيْن : قَرْيةٌ بالصَّعِيدِ الأَدْنَى ، وقد دَخَلْتها .
والتبانَةُ : المتبنَةُ .
وتُبانَةُ ، كثُمامَةٍ : قَرْيةٌ بما وَراءَ النَّهرِ ، منها أَبو هَارُون موسَى ( بن ) حفص الكشيّ المُحَدِّثُ .
وتُبْنَى ، كحُبْلَى ؛ قالَ كثيِّرٌ :
عَفا رابغٌ مِن أَهْلِه فالظَّواهِرُفأَكنافُ تُبْنَى قد عَفَتْ فالأَصافِرُوالتَّبَّانَةُ ، مُشَدَّدَة ؛ حارَةٌ بظَواهِر القاهِرَةَ ، منها الشيْخُ جلالُ الدِّيْن التّبَّانيُّ ، كان فاضِلاً ، وابْنُه يَعْقوب مِن أَصْحابِ الحافِظِ بن حجر ، رَحِمَهم اللَّهُ تعالَى .

##### Türkçe

: (**التِّبْنُ** , kesre ile), mâlûmdur; o (**عَصيفَةُ الزَّرْعِ من بُرَ ونحوِهِ**; ve fetha ile de okunur)dır. Tekili **تِبْنَةٌ**’dir; ve denir ki: “**تِبْنَةٍ**’den daha az.” Ve denir ki: “Bitki idi, sonra **تَبْناً** oldu”; böylece fetha ile rivayet olunur.

(ve) **التِّبْنُ**: (**السَّيِّدُ السَّمْحُ والشَّريفُ**).

(ve) ayrıca: (**الذِّئْبُ**).

(ve) **التِّبْنُ**: (**قَدَحٌ يُرْوِي العِشرينَ**).

(ve el-Cevherî, el-Kisâî’den nakletti; dedi ki: **التِّبْنُ** kadehlerin en büyüğüdür; neredeyse yirmiyi kandırır; sonra **الصَّحْن** ona yakındır; sonra **العُسُّ** üçü ve dördü kandırır; sonra **القَدَحُ** iki adamı kandırır; sonra **القَعْبُ** bir adamı kandırır; sonra **الغُمَر**.

(**وتَبَنَ الَّدابَّةَ يَتْبِنُها**) **تَبْناً**; **ضَرَبَ**’ın haddi üzere: (**أَطْعَمَها التِّبْنَ**) “ona **التِّبْنَ** yedirdi”.

(ve **الصِّحاح**’ta: **عَلَفَها التِّبْنَ** “ona **التِّبْنَ** yem verdi”.)

(**وتَبِنَ**) ona adam, (**كفَرِحَ**), **تَبْناً** (fetha ile); nüshalarda böyle; ve denildi ki: **الصِّحاح**’ta olduğu üzere hareke ile (yani **تَبِنَ**), ve o kıyastır; (ve **تَبانَةً**), **سَحابَةٍ** gibi: (**فَطِنَ**) “zeki oldu”; ve كذلك **طَبِنَ**.

Ve denildi ki: **الطَّبَانَةُ** hayırdadır,

ve **التّبَانَةُ** şerdedir.

Ve hadiste: “Şüphesiz adam, bir kelime konuşur; onda **يُتَبِّنُ** eder; onunla ateşe yuvarlanır”; yani “inceltir/çok ince yapar”; (o hâlde o **تَبِنٌ**’dir, **كَكَتِفٍ** gibi), yani (**فَطِنٌ دَقِيقُ النَّظَرِ**) “işlerde zeki, ince nazarlı”; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve Ya‘kūb, onun **تاء**’sının **طَبِنَ**’ın **طاء**’ından بدل olduğunu zannetmiştir; (**كتَّبْنَ تَتْبِيناً**) “nazarını incelttiği zaman”; el-Cevherî onu da nakletti; ve ondan hadistir: (**حتى تَبَّنْتُم**) yani “nazarınızı incelttiniz”.

(**والتَّبَّانُ : بائِعُ التِّبْنِ**) “**التِّبْنِ** satıcısı”; onu **التِّبْن**’den **فَعَّال** yaparsan tenvinlersin; onu **التب**’den **فعلان** yaparsan tenvinlemezsin; ve ona nisbetle Nîsâbûr’da, Allah Teâlâ ondan razı olsun, İmam Ebû Hanîfe’nin ashabından biri olan Ebü’l-Abbâs **التَّبَّان** nisbet olunmuştur.

(ve Mûsâ b. Ebî ‘Uthmân) **التَّبَّان**, babasından; ondan Ebû’z-Zinâd; (ve İsmâ‘îl b. el-Esved) el-Mısrî **التَّبَّان** İbn Vehb’den; iki yüz altmış yılından sonra öldü; (iki muhaddis), ve onlardan başkaları bir cemaat.

(**والتُّبَّانُ** , **كرُمَّانٍ** gibi: **سَراويلُ صَغيرٌ**) bir karış miktarı (**يَسْتُرُ العَوْرَةَ المُغَلَّظَةَ**) yalnızca; gemiciler için olur; ve ondan Ammâr hadisi: “Şüphesiz o, **تُبَّانٍ** içinde namaz kıldı; sonra dedi ki: ‘Ben **مَمْثونٌ**’um”; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **الأَساس**’ın secilerinden: “Bir **تَبَّاناً** gördüm, bir **تُبَّاناً** giyiyor.”

Ve İbnü’l-‘Adîm’in **تارِيخِ حَلَبَ**’ında: Ebü’l-Kāsım el-Bağavî, senediyle Cerîr b. Ebî Leylâ’ya kadar çıkardı; dedi ki: Hüseyin b. Ali, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, öldürülmeyi hissettiği vakit bana dedi: “Bana rağbet edilmeyen bir elbise arayın; onu elbiselerimin altına yapayım; soyulmayayım”; ona denildi ki: “**تُبَّانٌ**”; dedi ki: “O, üzerine zillet vurulmuş kimsenin libasıdır”; çoğulu **تَبابِينُ**’dir.

(**واتَّبَنَ** , **كافْتَعَلَ**: **لَبِسَه**) “onu giydi”.

(ve) Ebü’l-Vefâ (Muhammed b. **تُبَّانٍ**), **كرُمَّانٍ** gibi; Ebû Mille el-Muhtesib’den işitti; o (**مُحَدِّثٌ**) eski ölüm(lü)dür; İbn Nukta onu zikretti.

(ve) **تُبانُ**, (**كغُرابٍ** yahut **كرُمَّانٍ** gibi; ve kesrelenir): (**لَقَبُ تُبَّعٍ الحِمْيَرِيِّ**) “Himyerî Tubba‘ın lakabı”; o, Beyt-i Harâm’ı ilk giydiren kimsedir; ona denir ki: **أَسْعَدُ تُبَّانٍ**.

(ve es-Süheylî’nin **الرَّوْض**’unda, Allah Teâlâ ona rahmet etsin: **تُبَّان أَسْعد** vâki olmuştur.

Şeyhimiz dedi ki: Galip olan, lakabın gecikmesidir; ancak daha meşhur ise (müstesna).

(ve) Ebû ‘Abdillâh (el-Hüseyn b. Ahmed b. Ali b.) Muhammed b. Ya‘kūb el-Vâsıtî, İbn (**تُبانٍ** , **كغُرابٍ** gibi, **التُّبانيُّ**) diye ma‘rûf. Ebû Sa‘d onu **كرُمَّانٍ** gibi ضبط etti; doğru olan birincidir; hâfızın kaydettiği gibi. Ondan Ebû Mes‘ûd el-Hâfız el-Becelî er-Râzî rivayet etti.

Zehebî dedi ki: Onun bir meclisi vardır; onu el-Kindî rivayet eder. (ve **بالنُّون**) yani muvahhada ile ve sonunda **تاء** ile (bu) (**وَهَمٌ**) “vehim”dir; hâfız Zehebî dedi ki: Bizim ashab arasında ona **مَجْلِس النباتيّ** galip olmuştur; hâfız dedi ki: O bir tashîftir.

(**وتَوْبَنُ** , **كفَوْفَلٍ** gibi), **اللّباب**’da onu böyle ضبط etti; hâfız onu müsenna’nın fethasıyla ضبط etti: (**ة بنَسفَ ، منها**) Nesef’ten; ondan emir, dehkān, (**العَلاَّمَةُ**) Fahrüddîn (Ebû Bekr) Muhammed (b. Muhammed b. Ahmed) b. Ca‘fer b. Muhammed b. el-‘Abbâs en-Nesefî **التَّوْبَنيُّ**, Buhârâ’da mukim; nahiv, lugat ve hadiste âlim idi; fıkhı el-‘İmâd Muhammed b. Ali b. ‘Abdilmelik es-Semtî el-Buhârî’den aldı; Seyfüddîn el-Bâharzî’den işitti; 668 yılında öldü; ondan Ebü’l-‘Alâ’ el-Farazî aldı.

(ve) eskilerden: (Lukmân b. ‘Îsâ) **التَّوْبَنيُّ**; el-Mustagfirî onu zikretti; (ve Ca‘fer b. Muhammed) b. Hamdân el-fakîh; Leys b. Nasr’dan rivayet etti; ondan el-Mustagfirî; (**المُحَدِّثُونَ التَّوْبَنِيُّونَ**) “Tevbânî muhaddisler”.

(ve onun kaçırdığı:

Ali b. Sem‘ân **التَّوْبَنيُّ**; el-Mustagfirî onu da zikretti.

(**وتِبْنينُ**): Siyakının zahiri, onun fetha ile olduğudur; hâfız onu kesre ile ضبط etti: (**د ، منه أَيُّوبُ بنُ أَبي بَكْرٍ خُطْلُبا التِّبْنِينِيُّ**) ondan; İbnü’l-Letî’den hadis rivayet etti.

(**والتَّبِنُ** , **ككَتِفٍ** gibi: **مَنْ يَعْبَثُ بيدِهِ بكُلِّ شيءٍ**) “eliyle her şeyle oynayan kimse”.

(ve ona istidrâk olunanlardandır:
**تُبَنٌ** , **كصُرَدٍ** gibi: Yemenî bir yer; Nasr’dan.
Ve **تَبَّنَه تَتْبِيناً**: ona **التُّبَّان** giydirdi.
Ve **بِرْذَوْنٌ مَتْبُون**: yani **التّبْنِ** rengi üzere.
Ve onun üzerinde **رِداءٌ تَبِنٌ** vardır.
Ve **المِتْبَنَةُ** ve **التبانَةُ**: **التِّبْنِ**’in yeri.
Ve **تِبِّينٌ** , **كسِكِّيْن**: Aşağı Sa‘îd’de bir köy; ona girdim.
Ve **التبانَةُ**: **المتبنَةُ**.
Ve **تُبانَةُ** , **كثُمامَةٍ**: Nehrin ötesinde bir köy; ondan Ebû Hârûn Mûsâ (b.) Hafs el-Keşşî **المُحَدِّثُ**.
Ve **تُبْنَى** , **كحُبْلَى**; Kesîr dedi ki:
عَفا رابغٌ مِن أَهْلِه فالظَّواهِرُفأَكنافُ تُبْنَى قد عَفَتْ فالأَصافِرُ
Ve **التَّبَّانَةُ** , şeddeli: Kahire’nin zâhirlerinde bir mahalle; ondan şeyh Celâlüddîn **التّبَّانيُّ**; faziletli idi; ve oğlu Ya‘kūb, hâfız İbn Hacer’in ashabındandır; Allah Teâlâ onlara rahmet etsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَبَنَ
1 تَبَنَ أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني , aor. تَبِنَ , (S, M, K,) inf. n. تَبْنٌ, (S,) He fed a beast with تِبْن [q. v.]. (S, M, K.) ― -b2- Also He sold [تِبْن, i. e.] straw. (KL.) -A2- تَبِنَ, (T, S, M, K,) aor. تَبَنَ , (S, K,) inf. n. تَبَنٌ, (T, S,) or تَبْنٌ, (M, K,) and تَبَانَةٌ (T, S, * M, K) and تَبَانِيَةٌ, (M,) He was, or became, intelligent, sagacious, skilful, or knowing; syn. فَطِنَ, (K,) or صَارَ فَطِنًا; (S;) and nice, or minute, in inspection (S, K) into affairs: (S:) or تَبَانَةٌ signifies the being very intelligent or sagacious or skilful or knowing, and nice, or minute, in inspection; as also طَبَانَهٌ; accord. to AO and AA: (T:) these two words signify the same (T, S, M *) accord. to [most of] the leading authorities: (T:) and Yaakoob asserts that the ت is a substitute for ط: (M:) [or the reverse seems to be the case in the opinion of Az, who here remarks that there are many instances of the change of ت into ط:] or the former is in evil; and the latter, in good: (M:) or, accord. to Lth, طَبِنَ means in evil; and تَبِنَ, in good; so that he makes طبانة to be in deceiving, or beguiling, and suddenly, or unexpectedly, attacking or destroying: but En-Nadr says the contr.; and accord. to him, طَبَنٌ signifies the having knowledge of affairs, and intelligence, or sagacity, and science: (T:) and ↓ تبّن, inf. n. تَتْبِينٌ signifies the same as تَبِنَ: (K:) or he inspected nicely, or minutely: as in a trad. in which it is said, respecting a woman whose husband has died leaving her pregnant, يُنْفَقُ عَلَيْهَا مِنْ جَمِيعِ المَالِ حَتَّى تَبَّنْتُمْ مَا تَبَّنْتُمْ, meaning [She shall be expended upon from the whole of the property] until ye make a nice, or minute, inspection [into the circumstances of the case], and say otherwise, (T, S,) i. e., that she shall be expended upon from her own share: (T:) and so in another trad., in which it is said, اـِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَكَلَّمُ بِالكَلِمَةِ يُتَبِّنُ فِيهَا يَهْوِى بِهَا فِى النَّارِ, (A 'Obeyd, T, M,) i. e. [Verily a man will say a saying] in which he will be nice, or minute [in expression, whereby he will fall into the fire of Hell]: (TA:) here A 'Obeyd thinks the meaning to be the making language obscure, or abstruse, and disputing in a matter of religion. (T.) You say also, تَبِنَ لَهُ (T, M, TA) He understood it; or knew it; or had knowledge, or was cognizant, of it; (TA;) i. q. طَبِنَ. (M.)

تبّن
2 تبّن أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني , inf. n. تَتْبِينٌ: see 1. -A2- تَبْنّهُ, inf. n. as before, He clad him with a تُبَّان. (TA.)

اِتَّبَنَ
8 اِتَّبَنَ أتبن اتبن تبنى He clad himself with a تُبَّان. (K.)

تَبْنٌ
تَبْنٌ أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني : see what next follows.

تِبْنٌ
تِبْنٌ أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني (S, M, Msb, K, &c.) and ↓ تَبْنٌ (M, K) Straw; i. e. the stalks, or stems, (عَصِيف, M, K,) or the stalk, or stem, (سَاق, Msb,) of seed-produce, (M, Msb, K,) such as wheat and the like, (M, K,) [generally] after it has been trodden or thrashed [and cut]; (Msb;) wheat when it has been trodden or thrashed [and cut] by the feet of beasts or by repeatedly drawing over it the [machine called] مِدْوَس [q. v.]: (Mgh in art. دوس:) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة [signifying a straw, or piece of straw]. (S, M.) You say أَقَلُّ مِنْ تِبْنَةٍ [Less than a straw, or piece of straw]. (TA.) -A2- Also, the former, A great bowl: (S:) or a bowl that satisfies the thirst of twenty: (K:) or the greatest of bowls, that almost satisfies the thirst of twenty: (Ks, S, M:) next is the صَحْن, which is nearly equal thereto: then, the عُسّ, that satisfies the thirst of three and of four: then, the قَدَح, that satisfies the thirst of two men: then, the قَعْب, that satisfies the thirst of one man: then, the غُمَر: (Ks, S:) or a bowl of rude, or rough, make; not made neatly, or skilfully. (M.) ― -b2- [Hence, probably,] (assumed tropical:) A liberal, or bountiful, and noble, chief. (K.) ― -b3- And A wolf. (K.)

تَبِنٌ
تَبِنٌ أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني Intelligent, sagacious, skilful, or knowing; and nice, or minute, in inspection (S, M, K) into affairs; (S;) as also طَبِنٌ: (M:) [or very intelligent, &c.: and accord. to some, in evil: or in good: see تَبِنَ.] ― -b2- And One who plays with his hand with everything. (K.)

تَبَّانٌ
تَبَّانٌ أبان تبان A seller of تِبْن: (S, M, K:) thus, perfectly decl., if of the measure فَعَّال, from التِّبْنُ: but if of the measure فَعْلَان, from التَّبُّ [the act of cutting (for تِبْن is generally cut by the thrashingmachine)], it is [تَبَّانُ,] imperfectly decl. (S.)

تُبَّانٌ
تُبَّانٌ أبان تبان Small سَرَاوِيل [or breeches], (S, Mgh, K,) without legs, [i. e. having only two holes through which to put the legs,] (TA in art. ثفر,) [made of linen, and of leather,] of the measure of a span, (S, Mgh,) such as to conceal the anterior and posterior pudenda (S, Mgh, K, TA) only; (TA;) worn by sailors (S, Mgh) [and by wrestlers]: or a thing like سراويل: (M, Msb:) or a thing like small سراويل: (T:) [it is an arabicized word, from the Persian تُنْبَانٌ:] the Arabs make it masc. (T, M, Msb) and fem.: (Msb:) pl. تَبَابِينُ. (T, Msb.)

تَبَّانَةٌ
تَبَّانَةٌ تبان تبانه تبانة (TA) and ↓ مَتْبَنَةٌ (Mgh, Msb, TA) and ↓ مَتْبَنٌ (Mgh, Msb) The place, (TA,) or house, or the like, (Mgh, Msb,) of [or for] تِبْن. (Mgh, Msb, TA.)

مَتْبَنٌ
مَتْبَنٌ متبن : see تَبَّانَةٌ.

مَتْبَنَةٌ
مَتْبَنَةٌ متبن متبنه متبنة : see تَبَّانَةٌ.

مَتْبُونٌ
مَتْبُونٌ متبون , applied to a horse such as is termed بِرْذَون, Of the colour of تِبْن [or straw]. (TA.)

##### Türkçe

تَبَنَ
1 **تَبَنَ** أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني, muzâri‘i **تَبِنَ**, (S, M, K,) mastar ismi **تَبْنٌ**, (S,) O, bir hayvanı **تِبْن** [bkz.] ile yemledi. (S, M, K.) ― -b2- Ayrıca O, [**تِبْن**, yani] saman sattı. (KL.) -A2- **تَبِنَ**, (T, S, M, K,) muzâri‘i **تَبَنَ**, (S, K,) mastar ismi **تَبَنٌ**, (T, S,) veya **تَبْنٌ**, (M, K,) ve **تَبَانَةٌ** (T, S, * M, K) ve **تَبَانِيَةٌ**, (M,) O, zeki, anlayışlı, mahir veya bilen oldu yahut oldu; eş anlamlısı **فَطِنَ**, (K,) veya **صَارَ فَطِنًا**; (S;) ve işlerde ince, yahut dakik, teftişte (S, K): (S:) veya **تَبَانَةٌ**, çok zeki veya anlayışlı veya mahir veya bilen olmayı, ve ince, yahut dakik, teftişi ifade eder; bunun gibi **طَبَانَهٌ** da; AO ve AA’ya göre: (T:) bu iki kelime, önde gelen otoritelerin [çoğuna] göre aynı şeyi ifade eder: (T:) ve Yaakoob, **ت**’nin **ط**’a bedel olduğunu ileri sürer: (M:) [yahut Az’ın kanaatine göre bunun tersi vaki görünür; zira o burada **ت**’nin **ط**’a dönüşmesinin birçok örneği bulunduğunu belirtir:] yahut birincisi kötülükte; ikincisi iyiliktedir: (M:) yahut, Lth’ye göre, **طَبِنَ** kötülükte demektir; ve **تَبِنَ**, iyilikte; böylece o, **طبانة**’yi aldatmada, yahut kandırmada, ve ansızın, yahut beklenmedik şekilde, saldırmada veya yok etmede kılar: fakat En-Nadr bunun tersini söyler; ve ona göre, **طَبَنٌ**, işlerin bilgisini, ve zekâyı, yahut anlayışlılığı, ve ilmi ifade eder: (T:) ve ↓ **تبّن**, mastar ismi **تَتْبِينٌ**, **تَبِنَ** ile aynı şeyi ifade eder: (K:) yahut o, ince, yahut dakik, teftiş etti: bir rivayette olduğu gibi; orada, kocası ölüp kendisini hamile bırakan bir kadın hakkında şöyle denir: **يُنْفَقُ عَلَيْهَا مِنْ جَمِيعِ المَالِ حَتَّى تَبَّنْتُمْ مَا تَبَّنْتُمْ**, yani [ona, bütün maldan harcama yapılır] siz, hâlin şartlarına dair ince, yahut dakik, bir teftiş yapıncaya ve başka türlü söyleyinceye kadar, (T, S,) yani ona, kendi hissesinden harcama yapılır: (T:) ve başka bir rivayette de böyledir; orada şöyle denir: **اـِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَكَلَّمُ بِالكَلِمَةِ يُتَبِّنُ فِيهَا يَهْوِى بِهَا فِى النَّارِ**, (A 'Obeyd, T, M,) yani [şüphesiz bir adam bir söz söyler] onda ince, yahut dakik [ifade kullanır; bununla cehennem ateşine düşer]: (TA:) burada A 'Obeyd, mananın dili kapalı, yahut girift, kılmak ve din işinde münakaşa etmek olduğunu düşünür. (T.) Sen ayrıca **تَبِنَ لَهُ** (T, M, TA) dersin: O, onu anladı; yahut onu bildi; yahut onun bilgisine sahip oldu, yahut ondan haberdar oldu; (TA;) **طَبِنَ** ile aynı. (M.)

تبّن
2 **تبّن** أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني, mastar ismi **تَتْبِينٌ**: 1’e bak. -A2- **تَبْنّهُ**, mastar ismi önceki gibi, O, onu bir **تُبَّان** ile giydirdi. (TA.)

اِتَّبَنَ
8 **اِتَّبَنَ** أتبن اتبن تبنى O, kendisini bir **تُبَّان** ile giydirdi. (K.)

تَبْنٌ
**تَبْنٌ** أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني: hemen sonra gelen şeye bak.

تِبْنٌ
**تِبْنٌ** أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني (S, M, Msb, K, &c.) ve ↓ **تَبْنٌ** (M, K) Saman; yani tohum mahsulünün sapları, yahut gövdeleri, (**عَصِيف**, M, K,) veya sapı, yahut gövdesi, (**سَاق**, Msb,) (M, Msb, K,) buğday ve benzeri gibi, (M, K,) [genellikle] çiğnendikten veya harmanlanıp [kesildikten] sonra; (Msb;) hayvanların ayaklarıyla yahut üzerine [**مِدْوَس** denilen] aleti tekrar tekrar çekmekle çiğnenip yahut harmanlanıp [kesildikten] sonra buğday: (Mgh, **دوس** maddesinde:) [cem‘î cins isimdir:] tekili ة ile [bir saman çöpü, yahut saman parçası, anlamında]. (S, M.) Sen **أَقَلُّ مِنْ تِبْنَةٍ** [bir saman çöpünden, yahut saman parçasından, daha az] dersin. (TA.) -A2- Ayrıca, birincisi, Büyük bir kâse: (S:) yahut yirminin susuzluğunu gideren bir kâse: (K:) yahut kâselerin en büyüğü; yirminin susuzluğunu neredeyse giderir: (Ks, S, M:) bundan sonra **صَحْن** gelir; ona neredeyse eşittir: sonra, üçünün ve dördün susuzluğunu gideren **عُسّ**: sonra, iki adamın susuzluğunu gideren **قَدَح**: sonra, bir adamın susuzluğunu gideren **قَعْب**: sonra, **غُمَر**: (Ks, S:) yahut kaba, yahut pürüzlü, yapıda bir kâse; düzgün, yahut maharetle, yapılmamış. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı muhtemelen,] (mecaz kabul edilerek:) Cömert, yahut eli açık, ve soylu, bir reis. (K.) ― -b3- Ve Bir kurt. (K.)

تَبِنٌ
**تَبِنٌ** أبان بان بنى تاب تبن تبنن تبني Zeki, anlayışlı, mahir veya bilen; ve işlerde ince, yahut dakik, teftişte (S, M, K); (S;) bunun gibi **طَبِنٌ** de: (M:) [yahut çok zeki, vb.: ve bazılarına göre, kötülükte: yahut iyilikte: **تَبِنَ**’ye bak.] ― -b2- Ve Eliyle her şeyle oynayan kimse. (K.)

تَبَّانٌ
**تَبَّانٌ** أبان تبان **تِبْن** satıcısı: (S, M, K:) böylece, eğer **التِّبْنُ**’den, vezni **فَعَّال** ise, tam i‘râblıdır: fakat eğer **التَّبُّ**’dan (kesme fiili; zira **تِبْن** genellikle harman makinesiyle kesilir), vezni **فَعْلَان** ise, [**تَبَّانُ**] nâkıs i‘râblıdır. (S.)

تُبَّانٌ
**تُبَّانٌ** Küçük **سَرَاوِيل** [yahut şalvar], (S, Mgh, K,) paçasız, [yani bacakları sokmak için iki delikten ibaret olan], (TA, **ثفر** maddesinde,) [ketenden ve deriden yapılmış], bir karış ölçüsünde, (S, Mgh,) yalnızca ön ve arka avret yerlerini örtecek şekilde (S, Mgh, K, TA); (TA;) denizcilerin (S, Mgh) [ve güreşçilerin] giydiği: yahut **سراويل** gibi bir şey: (M, Msb:) yahut küçük **سراويل** gibi bir şey: (T:) [Farsça **تُنْبَانٌ**’dan Arapçalaştırılmış bir kelimedir:] Araplar onu müzekker (T, M, Msb) ve müennes yaparlar: (Msb:) çoğulu **تَبَابِينُ**. (T, Msb.)

تَبَّانَةٌ
**تَبَّانَةٌ** تبان تبانه تبانة (TA) ve ↓ **مَتْبَنَةٌ** (Mgh, Msb, TA) ve ↓ **مَتْبَنٌ** (Mgh, Msb) **تِبْن**’in yeri, (TA,) yahut evi, yahut benzeri, (Mgh, Msb,) [yahut **تِبْن** için olan]. (Mgh, Msb, TA.)

مَتْبَنٌ
**مَتْبَنٌ** متبن: **تَبَّانَةٌ**’ye bak.

مَتْبَنَةٌ
**مَتْبَنَةٌ** متبن متبنه متبنة: **تَبَّانَةٌ**’ye bak.

مَتْبُونٌ
**مَتْبُونٌ** متبون, **بِرْذَون** diye adlandırılan türden bir ata söylenir: **تِبْن** [yahut saman] renginde. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَبَنَ
تَبَنَ I ( n. ac. تَبْن 1 ),
a.  Fed with straw ( animal ).

تَبِنَ
تَبِنَ A ( n. ac. تَبَن 4 ,  تَبَاْنَة 22t ),
a.  Was intelligent, sagacious.

تَبَّنَ
تَبَّنَ II ,
a.  Stored ( straw ).

b.  Looked minutely into, inspected, investigated.

تِبْن
تِبْن 2 ,
a.  Straw.

تَبِن
تَبِن 5 ,
a.  Intelligent, sagacious.

مَتْبَن
مَتْبَن 17 ,  مَتْبَنَة 17t ,
a.  Granary, barn.

تَبَاْنَة
تَبَاْنَة 22t ,
a.  Intelligent, sagacity.

تَبَّاْن
تَبَّاْن 28 ,
a.  Seller of, dealer in straw.

b.  see 17 .

تُبَّاْن
تُبَّاْن 29 ,  P. ,
a.  Small breeches.

تَبُودَك
تَبُودَك P. ,
a.  Giblets.

تَتَر
تَتَر
a.  The Tartars.

تُتُن
تُتُن T. ,
a.  Tobacco.

##### Türkçe

**تَبَنَ**
**تَبَنَ** I (isim-fiil: **تَبْن** 1),
a. Hayvanı samanla besledi.

**تَبِنَ**
**تَبِنَ** A (isim-fiil: **تَبَن** 4, **تَبَاْنَة** 22t),
a. Zeki, anlayışlı oldu.

**تَبَّنَ**
**تَبَّنَ** II,
a. (Samanı) depoladı.

b. İnce ince baktı, teftiş etti, araştırdı.

**تِبْن**
**تِبْن** 2,
a. Saman.

**تَبِن**
**تَبِن** 5,
a. Zeki, anlayışlı.

**مَتْبَن**
**مَتْبَن** 17, **مَتْبَنَة** 17t,
a. Tahıl ambarı, samanlık.

**تَبَاْنَة**
**تَبَاْنَة** 22t,
a. Zekâ, anlayışlılık.

**تَبَّاْن**
**تَبَّاْن** 28,
a. Saman satıcısı, saman ticareti yapan.

b. 17’ye bak.

**تُبَّاْن**
**تُبَّاْن** 29, P.,
a. Küçük don.

**تَبُودَك**
**تَبُودَك** P.,
a. Sakatat.

**تَتَر**
**تَتَر**
a. Tatarlar.

**تُتُن**
**تُتُن** T.,
a. Tütün.
