# تب (ت-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التَّاء والبَاء
تب ، بت : ( مستعملان ) .
( تب ) : قال الليث : التَّبُّ الخَسار ؛ يقال : تَبّاً لفِلان على الدُّعاء ، نُصِب لأنه مَصدرٌ محمول على فِعله ؛ قال : وتَبَّبْتُ فلاناً أي قلتُ له : تَبّاً . قال : والتَّبَابُ الهلاكُ ؛ ورجل تابٌّ ضعيف والجميع الإتْبابُ وقول الله جلّ وعزّ : ( وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ ) ( هود : 101 ) قال أهل التفسير : ما زادوهم غير تخْسير ؛ ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( المسد : 1 ) أي خَسِرتْ ، قال : ( السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِى ) ( غافر : 37 ) أي ما كيده إلاَّ في خُسران .
وقال أبو زيد : إن من النساء التَّابَّةُ وهي الكبيرة ، ورجل تَابٌّ أي كبير ، وقال غيره : حِمار تَابُّ الظَّهر إذا دَبِرَ ، وجَمَلٌ تابٌّ كذلك ، ويقال : استَتَبَّ أمرُ فلان إذا اطَّردَ واستقام وتَبَيَّن ؛ وأصلُ هذا من الطريق المسْتَتِبِّ ، وهو الذي خَدَّ فيه السيارةُ خُدوداً وشَرَكاً فوضحَ واستبانَ لمن سَلَكه ، كأَنَّهُ ثُبِّتَ بكثرة الوطء وقُشِرَ وجهُه فصار مَلْحُوناً بَيِّناً من جماعة ما حَوَالَيْه من الأرضين ، فَشُبِّه الأمرُ الواضحُ البيِّن المستقيمُ به ، وأنشد المازنيُّ في المَعانِي :
ومَطِيَّةٍ مَلَثَ الظَّلام بَعَثْتُه
يَشكو الكلالَ إليَّ دامَى الأَظْلَلِ
أَوْدَى السُّرَى بِقَتَالِه ومراحه
شهْراً نواصِيَ مُسْتَتِبٍ مُعْمَلِ
نصب نواصِيَ لأنه جعله ظرفاً ، أراد في نواصِي طريقٍ مُسْتَتِبَ .
نَهْجٍ كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَهُ
ضَاحِي المَوَارِدِ كالحَصِيرِ المُرْمَلِ
شبه ما في هذا الطريق المستتبّ من الشَّرَكِ والطُّرُقاتِ بآثار السِّن ، وهو الحديد الذي يُحرَثُ به الأرضُ ، وقال آخر في مثله :
أَنْضَيْتُها مِن ضُحاها أَوْ عَشِيَّتِها
في مُسْتَتِبَ يَشُقّ البِيدَ والأكُما
أي في طريق ذي خُدودٍ أي شُقوقٍ مَوْطوءٍ بَيِّن ، والتَّبِّيُّ ضربٌ من تمر البحرين رديءٌ يأكله سُقَّاطُ الناس .
وقال الجعدي :
وأَعْظَمَ بَطْناً تَحْتَ دِرْعٍ تَخَالُه
إذا حُشِيَ التَّبِّيَّ زِقّاً مُقَيَّراً
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَبَّ إذا قَطَع وتَبَّ إذا خسر ، ومن أمثالهم : مَلَك عبدٌ عبداً فأَوْلاه تَبّاً ، يَقول : لم يكن له مِلكٌ فلما ملك هَانَ عليه ما مَلك ، وتَبْتَبَ إذا
شاخَ .
بت : قال الليث : البَتُّ ضَربٌ من الطَّيالسة يسمى السَّاجَ مُربَّع غليظ لونُه أَخضر ، والجميع البُتُوتُ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : البَتُّ ثوبٌ من صوف غليظ شِبْهُ الطَّيْلَسان وجمعه بُتوت .
وفي الحديث : أدركتُ الناسَ وما بالكُوفَةِ أحدٌ يَلْبَسُ طَيْلَساناً إلا شَهْرَ بنَ حَوْشَبَ ، مَا النَّاسُ إلا في البُتُوت .
قال علي بن خَشْرم : وسمعتَ وكِيعاً يقول : لا يكون البَتُّ إلا مِن وَبَرِ الإبل وأنشد :
من كان ذَا بَتَ فَهَذَا بَتِّي
مُقَيِّظٌ مُصَيِّفٌ مُشَتِّي
وهذا الرجز يَدُل على أن القَوْلَ في البَتِّ ما قاله الأصمعي .
وقال الليث : البَتُّ القَطْع المستَأْصِلُ يقال : بَتَتْتُ الحبلَ فانْبَتَّ ، ويقال : أعطيتُه هذه القطعة بَتّاً بَتْلاً ، والبَتَّةُ اشتقاقُها من القطع غير أنه يُسْتَعملُ في أمر يمضي لا رَجْعَة فيه ولا التواء ، وأَبَتَّ فُلانٌ طلاقَ امرأته أي طلَّقها باتاً ، والمجاوز منه الإِبْتاتُ قلت : وَهَمَ اللَّيث في الإبتات والبَت لأنه جعل الإبتاتَ مجاوزاً وجعل البَتَّ لازماً وكلاهما متعدَ .
يقال : بَتّ فلان طلاق امرأته بغير ألف وأَبَتَّهُ بالألف ، وقد طلَّقها البَتَّةَ ، ويقال : الطلقةُ الواحدةُ تَبُتَّ وتَبِت أي تَقْطع عِصْمة النِّكاح إذا انْقَضَتْ العِدَّةُ .
أبو عبيد عن الكسائي : سكرانُ باتٌ ، وسكران ما يَبُتُّ ، وما يَبِتُّ كلاماً ، أي ما يُبَيِّنه ، وصدقةٌ بَتَّةٌ بَتْلَةٌ إذا قَطَعَها المتصدِّق بها مِن مَاله وأدَّاها .
وكان الأصمعيّ يقول : سكرانُ ما يَبُتُّ أي ما يقطع أمراً وكان ينكر يُبِتُّ .
وقال الفراء : هما لُغتان ، يقال : بَتَتُّ عليه القَضَاءَ وأَبْتَتْهُ عليه ، أي قَطَعْتُه عليه .
وقال الأصمعيّ : ويقال : طلقها ثلاثاً بتةً .
وقال الليث : أحمقُ بَاتٌ شديدُ الحُمْق .
قلت : والذي حفظناه عن الثِّقات أحمق تابٌ من التَّبابِ ، وهو الخَسارُ كما يقال : أحمقُ خَاسِرٌ دَابِرٌ دَامِرٌ .
وقال الليث : يقال انقطع فلان عن فلان وانْبَتَّ حبلُه عنه أي انقطع وِصَالِه وانقبض وأنشد :
فَحَلّ في جُشَمٍ وانْبَتَّ مُنْقَبِضاً
بِحَبْله مِن ذَوِي العزّ الغطارِيفِ
وفي الحديث أنه عليه السلام كَتَبَ لحارثة بن قَطَنٍ ومن بِدُومَةِ الجَنْدل مِن كَلْبٍ : إنَّ لَنا الضاحية من البَعْل ولكم الضَّامِنة من النَّخْل ، ولا يُؤْخَدُ منكم عُشْر البَتَاتِ يَعْنِي المتاع ليس عليه زكاة مال . قال : والبَتَاتُ متاع البيت .
وقال الأصمعي : البَتَاتُ الزادُ ، ويقال : ما له بتاتٌ أي ما له زاد وأنشد :
ويَأْتِيكَ بالأَنْباءِ مَن لم تَبِعْ له
بتاتاً ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ
وهو كقوله :
ويأتيكَ بالأنْبَاءِ من لم تُزَوِّدِ
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : طحنتُ بالرَّحَى شَزْراً وهو الذي يَذْهَب بالرحَى عن يمينه ، وبتًّا عن يساره وأنشدنا :
ونَطْحَنُ بالرحى شَزْراً وبَتّاً
ولو نُعْطَى المغازِلَ ما عَيِينَا
ويقال للرجل إذا انْقُطِع به في سفره وعَطِبتْ راحلتُه : صار مُنبتاً ، ومنه قول مطرف :
إنَّ المنْبَتَّ لا أَرْضاً قَطَع ولا ظَهْراً أَبْقَى
وقال الكسائي : انْبَتَّ الرجلُ انْبِتاتاً إذا انقطع ماءُ ظهره ، وأنشد :
لَقَدْ وَجَدْتُ رَثْيَةً من الكِبَرْ
عندَ القِيام وانْبِتَاتاً في السَّحَرْ
وفي الحديث : ( لا صيام لمن لم يُبِتَّ الصوم ) ، معناه لا صيام لمن لم يَنْوِه قَبْل الفجر ، فَيَقْطعْه من الوقت الذي لا صومَ فيه ، وأصله من البَتِّ وهو القطعُ ، ويقالَ : بَتَّ الحاكمُ القَضاء على فلان إذا قَطَعَه وفَصَلَه ، وسُمِّيت النيةُ بَتّاً ، لأنها تَفْصِل بين الفِطر والصوم وبين النفل والفرض .
وقال ابن شميل : سمعتُ الخليل بن أحمد يقول : الأمور على ثلاثة أنحاء ، يعني على ثلاثة أوجهٍ ، شيءٌ يكونُ البَتَّةَ ، وشيءٌ لا يكون الْبَتَّة ، وشيءٌ قد يكون وقد لا يكون ، فأما ما لا يكون فما مضى من الدهر لا يرجع ، وما يكون الْبَتَّة فالقيامة تقوم لا محالة ، وأمّا شيءٌ قد يكون وقد لا يكون فمِثلُ قد يَمْرضُ وقد يَصِحُّ .

##### Türkçe

باب **التَّاء** ve **البَاء**
**تب** ، **بت** : (kullanılan ikisidir).

(**تب**) : Leys dedi: **التَّبُّ** ziyan/zarardır; “dua etme sırasında” denilir: **تَبّاً** falana; mastar olduğu için, fiiline hamledilmiş olarak nasbedilmiştir. Dedi: “**تَبَّبْتُ** falanı” yani ona dedim: **تَبّاً**. Dedi: **التَّبَابُ** helâk oluş(tur); ve **تابٌّ** adam zayıftır; hepsi **الإتْبابُ**’dır. Ve Allah (azze ve celle) sözü: **( وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ )** (Hûd: 101). Tefsir ehli dedi: onları, ziyan ettirmeden başka bir şey artırmadılar; ve ondan, Allah (azze ve celle) sözü: **( تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ )** (el-Mesed: 1) yani ziyan etti. Dedi: **( السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِى ضَلَالٍ )** (Ğâfir: 37) yani onun tuzağı ancak bir hüsrandadır.

Ebû Zeyd dedi: kadınlardan **التَّابَّةُ** vardır; o, yaşlı (kadın)dır. Ve **تَابٌّ** adam, yani yaşlı. Başkası dedi: sırtı yara olup kabuk bağlayan eşek için **تَابُّ الظَّهر**; deve de **تابٌّ** böyledir. Ve denilir: **استَتَبَّ** falanın işi; yani düzenli gitti, doğruldu ve belirginleşti. Bunun aslı **الطريق المسْتَتِبِّ**’dendir; o, bineklerin onda oluklar ve tuzaklar açtığı, böylece onu izleyene açıklık kazanan ve belirginleşen yoldur; sanki çokça çiğnenmekle sağlamlaştırılmış ve yüzü soyulmuş da, çevresindeki toprakların topluluğundan ayrı, belirgin bir şekilde çizgili/izli olmuştur; böylece açık, belirgin, düzgün iş ona benzetilmiştir. Mâzinî “mânâlar”da şöyle inşâd etti:
ومَطِيَّةٍ مَلَثَ الظَّلام بَعَثْتُه
يَشكو الكلالَ إليَّ دامَى الأَظْلَلِ
أَوْدَى السُّرَى بِقَتَالِه ومراحه
شهْراً نواصِيَ مُسْتَتِبٍ مُعْمَلِ
**نواصِيَ**’yi nasbetti; çünkü onu zarf yaptı; muradı: **في نواصِي طريقٍ مُسْتَتِبَ** (düzgünleşmiş bir yolun alınlarında/başlarında) idi.
نَهْجٍ كَأَنْ حُرُثَ النَّبِيطِ عَلَوْنَهُ
ضَاحِي المَوَارِدِ كالحَصِيرِ المُرْمَلِ
Bu **الطريق المستتبّ**’deki **الشَّرَكِ** ve **الطُّرُقاتِ**’ı, **آثار السِّن**’e benzetti; o, yerin onunla sürüldüğü demirdir. Bir başkası bunun benzerinde dedi:
أَنْضَيْتُها مِن ضُحاها أَوْ عَشِيَّتِها
في مُسْتَتِبَ يَشُقّ البِيدَ والأكُما
Yani oluklu, yani yarıklı, çiğnenmiş, belirgin bir yolda. Ve **التَّبِّيُّ** Bahreyn hurmasından bir türdür; kötüdür; onu insanların döküntüleri yer.

Câ‘dî dedi:
وأَعْظَمَ بَطْناً تَحْتَ دِرْعٍ تَخَالُه
إذا حُشِيَ التَّبِّيَّ زِقّاً مُقَيَّراً
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَبَّ**; eğer kesti. Ve **تَبَّ**; eğer ziyan etti. Ve onların mesellerinden: “Bir köle bir köleye mâlik oldu da ona **تَبّاً** verdi”; der ki: onun mülkü yoktu; mülk edince, mülk edindiği şey ona değersiz geldi. Ve **تَبْتَبَ**; eğer yaşlandı.

**بت** : Leys dedi: **البَتُّ** **الطَّيالسة**’den bir türdür; **السَّاجَ** diye adlandırılır; kare, kalın, rengi yeşildir; çoğulu **البُتُوتُ**’tur.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **البَتُّ** kalın yünden bir elbisedir; **الطَّيْلَسان** benzeridir; çoğulu **بُتوت**’tur.

Hadiste: “İnsanlara yetiştim; Kûfe’de **طَيْلَساناً** giyen hiç kimse yoktu; ancak Şehr b. Havşeb; insanlar ancak **البُتُوت** içindedir.”

Ali b. Haşrem dedi: Vekî‘in şöyle dediğini işittim: **البَتُّ** ancak deve kılından olur. Ve inşâd etti:
من كان ذَا بَتَ فَهَذَا بَتِّي
مُقَيِّظٌ مُصَيِّفٌ مُشَتِّي
Bu recez, **البَتِّ** hakkında sözün Asma‘î’nin dediği gibi olduğuna delâlet eder.

Leys dedi: **البَتُّ** kökünden kesmedir; denilir: “İpi kestim”: **بَتَتْتُ** ipi; o da koptu: **فانْبَتَّ**. Ve denilir: “Ona bu parçayı kesin olarak verdim”: **بَتّاً بَتْلاً**. Ve **البَتَّةُ**’nin iştikakı kesmedendir; ancak geri dönüş ve kıvrılma olmayan, yürüyüp giden bir işte kullanılır. Ve falan, karısının boşamasını kesinleştirdi: **أَبَتَّ**; yani onu kesin boşadı. Bunun müteaddîsi **الإِبْتاتُ**’tır. Dedim: Leys, **الإبتات** ve **البَت**’te yanıldı; çünkü **الإبتات**’ı müteaddî, **البَت**’i lâzım kıldı; ikisi de müteaddîdir.

Denilir: falan, karısının boşamasını **بَتّ** etti (elif olmaksızın); ve onu **أَبَتَّهُ** (elif ile) etti. Ve onu **البَتَّةَ** boşadı. Ve denilir: tek talâk **تَبُتَّ** ve **تَبِت**; yani iddet bitince nikâh bağını keser.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **سكرانُ باتٌ**; ve sarhoş, “konuşmayı açıklığa kavuşturmaz”: **ما يَبُتُّ** ve **ما يَبِتُّ كلاماً**; yani onu açıklamaz. Ve **صدقةٌ بَتَّةٌ بَتْلَةٌ**; eğer sadaka veren onu malından kesip ayırdı ve onu eda ettiyse.

Asma‘î şöyle derdi: “Sarhoş **ما يَبُتُّ**”; yani bir işi kesip karara bağlamaz. Ve **يُبِتُّ**’ü inkâr ederdi.

Ferrâ dedi: ikisi iki lehçedir; denilir: “Onun aleyhine hükmü kesinleştirdim”: **بَتَتُّ** ona hükmü; ve **أَبْتَتْهُ** ona; yani onu onun aleyhine kestim/kat’ettim.

Asma‘î dedi: ve denilir: onu üç talâkla kesin boşadı: **بتةً**.

Leys dedi: **أحمقُ بَاتٌ**; şiddetli ahmaktır.

Dedim: Sika kimselerden ezberlediğimiz: **أحمق تابٌ**; **التَّبابِ**’dandır; o da ziyan/zarardır; nitekim denilir: **أحمقُ خَاسِرٌ دَابِرٌ دَامِرٌ**.

Leys dedi: denilir: falan falandan koptu; ve onun ipi ondan koptu: **انْبَتَّ حبلُه عنه**; yani onunla bağlantısı kesildi, daraldı. Ve inşâd etti:
فَحَلّ في جُشَمٍ وانْبَتَّ مُنْقَبِضاً
بِحَبْله مِن ذَوِي العزّ الغطارِيفِ
Hadiste: o (aleyhisselâm), Hârise b. Katan’a ve Dûmetü’l-Cendel’den Kelb kabilesinden olanlara yazdı: “Bizim için **الضاحية** (açıkta olan) **البَعْل**’dendir; sizin için **الضَّامِنة** (korunaklı olan) hurmadandır. Ve sizden **عُشْر البَتَاتِ** alınmaz”; yani eşya; onun üzerinde mal zekâtı yoktur. Dedi: **البَتَاتُ** ev eşyasıdır.

Asma‘î dedi: **البَتَاتُ** azıktır. Ve denilir: “Onun **بتاتٌ**’ı yok”; yani onun azığı yok. Ve inşâd etti:
ويَأْتِيكَ بالأَنْباءِ مَن لم تَبِعْ له
بتاتاً ولم تَضْرِبْ له وَقْتَ مَوْعِدِ
Bu, onun şu sözü gibidir:
ويأتيكَ بالأنْبَاءِ من لم تُزَوِّدِ
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denilir: değirmen taşıyla **شَزْراً** öğüttüm; o, değirmen taşının sağından giden şeydir; ve solundan **بتًّا**. Ve bize inşâd etti:
ونَطْحَنُ بالرحى شَزْراً وبَتّاً
ولو نُعْطَى المغازِلَ ما عَيِينَا
Ve denilir: yolculuğunda işi kesilen ve bineği sakatlanan adama: **مُنبتاً** oldu. Ve ondan, Mutarrif’in sözü:
إنَّ المنْبَتَّ لا أَرْضاً قَطَع ولا ظَهْراً أَبْقَى
Kisâî dedi: adam **انْبِتاتاً** ile **انْبَتَّ**; eğer sırtının suyu kesildiyse. Ve inşâd etti:
لَقَدْ وَجَدْتُ رَثْيَةً من الكِبَرْ
عندَ القِيام وانْبِتَاتاً في السَّحَرْ
Hadiste: **( لا صيام لمن لم يُبِتَّ الصوم )**; manası: fecirden önce ona niyet etmeyen için oruç yoktur; böylece onu, oruç olmayan vakitten kesip ayırır. Aslı **البَتِّ**’tendir; o da kesmedir. Ve denilir: hâkim falanın aleyhine hükmü kesinleştirdi: **بَتَّ الحاكمُ القَضاء على فلان**; eğer onu kesti ve ayırdıysa. Ve niyet **بَتّاً** diye adlandırıldı; çünkü o, iftar ile oruç arasında ve nafile ile farz arasında ayırır.

İbn Şümeyl dedi: Halîl b. Ahmed’i şöyle derken işittim: işler üç **أنحاء** üzeredir; yani üç vecih üzeredir: bir şey **البَتَّةَ** olur; bir şey **الْبَتَّة** olmaz; bir şey de olur da olmayabilir. Artık olmayan şeye gelince: zamandan geçen şey geri dönmez. **الْبَتَّة** olan şeye gelince: kıyamet mutlaka kopar. Olur da olmayabilir olana gelince: meselâ hastalanabilir ve sıhhat bulabilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب مُضاعَفاً أو مطابقاً([1]) وأوله تاء)
(تخ) التاء والخاء في المضاعف ليس أصلاً يُقاسُ عليه أو يفرَّع منه، والذي ذُكر منه فليس بذلك المعوَّل عليه. قالوا: والتّختخة حكايةُ صوتٍ. والتَّخُّ العجين الحامِض، تَخَّ تُخوخَة، وأَتَخَّهُ صاحبُه إتخاخاً.
(تر) التاء والراء قريبٌ من الذي قبلَه. وفيه من اللغة الأصلية كلمةٌ واحدة، وهو قولهم بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ، إذا كانَ ذا سِمَن وبَضَاضة. وقد تَرَّ. قال الشاعر:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])وأمّا التَّراتِرُ فالأمورُ العِظام، وليست [أصلاً]؛ لأنّ الرّاء مبدلةٌ من لامٍ([3]). وقولهم تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها([4]) تَتِرُّ، فهذا قريبٌ مما قبلَه. وكذلك الخيط الذي يُسمَّى "التُّرّ" وهو الذي يمدُّه الباني، فلا يكاد مِثْلُه يصحّ. وكذلك قولهم إن الأُتْرُور: الغلامُ الصغير. ولولا وِجْداننا ذلك في كُتُبهم لكان الإعراضُ عنه أصوبَ. وكيف يصحُّ شيءٌ يكونُ شاهدُه مثلَ هذا الشِّعر:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])ومثلُه ما حُكي عن الكسائيّ: تَرّ الرّجلُ عن بِلادِهِ: تَباعَدَ. وأَتَرَّهُ القَضاءُ: أبعَدَه.
(تع) التاء والعين من الكلام الأصيل الصَّحيح، وقياسُه القَلَقُ والإكراه. يقال تَعْتَعَ الرَّجُلُ إذا تَبَلَّدَ في كلامه. وكلُّ من أُكرِهَ في شيءٍ حتى يَقْلَقَ [فقد([6])] تُعْتِعَ. وفي الحديث: "حتى يُؤخَذَ للضَّعيف حقُّه من القوِيّ غيْرَ مُتَعْتَعٍ". ويقال تَعْتَعَ الفَرَسُ إذا ارْتَطَمَ. قال:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])ويقال: وقع القوم في تَعاتِعَ، أي أراجِيفَ وتَخْليطٍ.
(تغ) التاء والغين ليس أصلاً. ويقولون: التغتغة حكايةُ صوت أو ضَحِك.
(تف) التاء والفاء كالذي قبله. على أنّهم ([8]) يقولون: التُّفُّ وسَخ الظُّفُرِ.
(تق) التاء والقاف كالذي قبله. يقولون تَتَقْتَقَ من الجَبَلِ إذا وَقَع.
(تك) التاء والكاف ليس أصلاً. ويُضْعِف أمرَه قِلّةُ ائتلافِ التاء والكاف في صَدْر الكلام، وقد جاءَ التِّكَّة، وتَكَكْتُ الشيءَ: وطِئْته. والتّاك: الأحْمَق. وما شاءَ الله جلَّ جلالُه أنْ يصِحَّ فهو صحيح.
(تل) التاء واللام في المضاعف أصلٌ صحيح، وهو دليل الانتصاب وضِدِّ الانتصاب.
فأمَّا الانتصاب فالتلّ، معروف. والتَّليل العُنُق. وتَلَلْتُ الشيءَ في يَدِه. والتَّلْتَلة الإقلاق، وهو ذلك القياس.
وأمّا ضِدُّه فَتَلَّه أي صَرَعَه. وهذا جنسٌ من المقابلة. والمِتَلُّ: الرُّمح الذي يُصْرَع به. قال الله تعالى: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. ثم قال لبيد:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])يقول: أعطفه ومَعِي رُمْحٌ مِتلٌّ.
(تم) التاء والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو دليلُ الكمال. يقال تمَّ الشيءُ، إذا كَمَل، وأتممْتُه أنا.
ومن هذا الباب التَّميمة: كأنَّهم يريدون أنّها تَمام الدَّواءِ والشِّفاءِ المطلوب. وفي الحديث: "مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه" والتّميم أيضاً: الشيءُ الصُّلب. ويقال امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ، ووَلَدَتْ لتَمامٍ، وليلُ التِّمام لا غير. وتتميم الأيْسارِ أن تُطْعِمَهم فَوْزَ قِدْحِك، فلا تَنْتقِص منه شيئاً. قال النابغة:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])والمستَتمّ: الذي يطلُب شيئاً من صوف أو وَبَر يُتمُّ به نَسْج كِسائِهِ. قال أبو دُوَاد:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])والموهوب تِمَّةٌ وتُمّة.
وأما قولـه المتَتَمِّم المتكَسِّر، فقد يكون من هذا، لأنه يتنَاهَى حتى يتكسَّر. ويجوز أنْ يكون التَّاء بدلاً من ثاءٍ كأنه مُتَثمِّم، وهو الوجه. ويُنشَد فيه:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *
(تن) التاء والنون كلمتانِ ما أدري ما أصْلُهما، إلا أنّهم يُسَمُّون التِّرْب: التِّن([13]). ويقولون: أَتَنَّهُ المرضُ، إذا قَصَعَهُ وهو لا يكاد يَشِبُّ([14]).
(ته) التاء والهاء ليس بأصلٍ، ولم يجئْ فيه كلمةٌ تتفرّع. إنما يقولون التَّهاتهُ الباطل. قال القُطاميّ:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])قالوا: والتَّهتَهَةُ: اللُّكُنْة في اللّسان.
(تو) التاء والواو كلمة واحدة وهي التَّوُّ، وهو الفَرْد. وفي الحديث: "الطَّوَافُ تَوٌّ". ويقال سافَرَ سَفَراً تَوّاً، وذلك أن لا يُعَرِّج، فإن عَرَّجَ بمكانٍ وأنشأ سَفَراً آخَرَ فليس بتَوٍّ.
(تب) التاء والباء كلمةٌ واحدة، وهي التّباب، وهو الخُسْران. وتبّاً للكافر، أي هلاكاً لـه. وقال الله تعالى: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]، أي تخسير. وقد جاءَت في مقابلتهما كلمةٌ، يقولون استَتَبَّ الأمر إذا تهيّأَ. فإن كانت صحيحةً فللباب إذاً وجهان: الخُسْران، والاستِقامة.
 --------------ــــ
([1]) يعني بالمطابق المكرر التضعيف، نحو تعتع وتهته. وفي الأصل: "أوله مطابقاً"، وكلمة "له" مقحمة. وفي المجمل: "ما جاء من كلام العرب أوله تاء في الذي تسميه المضاعف والمطابق".
([2]) البيت لرجل من بني الحرماز كما في اللسان (طلفح). وأنشده أيضاً في (ترر).
([3]) يعني أن أصلها: "التلاتل" وهي الشدائد. قال: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) المرضاح، بالحاء المهملة: الحجر يدق به النوى. وفي اللسان: "والخاء لغة ضعيفة". وقد ورد في المجمل بالحاء.
([5]) البيت في اللسان: (5: 158).
([6]) هذه التكملة في المجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (9: 384).
([8]) في الأصل: "على النهم".
([9]) ديوان لبيد 14 طبع فينا 1881 واللسان (تلل).
([10]) في ديوانه 67 واللسان (تمم). وقبله في الديوان:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
 ([11]) يصف إبلا، يقول: قد سمنت وألقت أوبارها، فليس يوجد فيها ما يوهب للمستتم. والبيت في اللسان (تمم).
([12]) أنشد هذا الجزء في اللسان (تمم) برواية "المعنت المتتمم". والبيت لذي الرمة في ديوانه 629. وهو بتمامه كما في الديوان واللسان (تعب):
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
          وجاء في المجمل:             * أو كانهياض المتعب المتمم *
          تحريف. وانظر ما سيأتي في روايته في مادة (تعب).
([13]) في حديث عمار: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم تِنِّي وتِرْبي".
([14]) في اللسان: "إذا قصعه فلم يلحق بأتنانه، أي بأقرانه، فهو لا يشب".
([15]) ديوان القطامي 68 واللسان (17: 375).
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden **مُضاعَفاً** veya **مطابقاً** olarak gelen şey([1]) ve başı **تاء** olan)

(**تخ**) **التاء** ve **الخاء** ikilemede, üzerine kıyas yapılacak veya ondan dallandırılacak bir asl değildir; ondan zikredilen şey de, o bakımdan kendisine dayanılan değildir. Dediler ki: **التّختخة** bir sesin taklididir. Ve **التَّخُّ** ekşi hamurdur; **تَخَّ** **تُخوخَة** (olarak), ve sahibi onu **أَتَخَّهُ** **إتخاخاً** (ile) yaptı.

(**تر**) **التاء** ve **الراء** kendisinden önce olana yakındır. Ve onda aslî dilden bir tek kelime vardır; o da onların “**بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ**” demeleridir; semizlik ve dolgunluk sahibi olduğu zaman. Ve **تَرَّ**. Şair dedi ki:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])
Ama **التَّراتِرُ** büyük işlerdir; ve asl değildir; çünkü **الرّاء** bir **لام**’dan بدل edilmiştir([3]). Ve onların “**تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها** **تَتِرُّ**” demeleri; bu, kendisinden önce olana yakındır. Ve yine “**التُّرّ**” diye adlandırılan iplik; o, yapıcının uzattığı şeydir; bunun benzeri neredeyse sahih olmaz. Ve yine onların “**الأُتْرُور**: küçük oğlan” demeleri. Onu onların kitaplarında bulmuş olmasaydık, ondan yüz çevirmek daha isabetli olurdu. Ve nasıl sahih olur; şahidi bunun gibi bir şiir olan bir şey:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])
Ve onun benzeri, **الكسائيّ**’den hikâye edilendir: “**تَرّ** adam, ülkesinden: uzaklaştı.” Ve “**أَتَرَّهُ** kader: onu uzaklaştırdı.”

(**تع**) **التاء** ve **العين** aslî sahih sözden olup, kıyası huzursuzluk ve zorlamadır. “**تَعْتَعَ** adam” denir; konuşmasında ağırlaştığı zaman. Ve bir şeyde zorlanan herkes, huzursuzlanıncaya kadar, [artık([6])] **تُعْتِعَ** edilmiştir. Ve hadiste: “Zayıf için hakkı güçlüden alıncaya kadar, **مُتَعْتَعٍ** olmaksızın.” Ve “**تَعْتَعَ** at” denir; çarpıp tosladığı zaman. Dedi:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])
Ve denir: “Kavim **تَعاتِعَ** içine düştü”; yani yalan haberler ve karıştırma.

(**تغ**) **التاء** ve **الغين** asl değildir. Ve derler: **التغتغة** bir sesin veya gülmenin taklididir.

(**تف**) **التاء** ve **الفاء** kendisinden önceki gibidir. Şu var ki onlar([8]) derler: **التُّفُّ** tırnağın kiridir.

(**تق**) **التاء** ve **القاف** kendisinden önceki gibidir. “Dağdan **تَتَقْتَقَ**” derler; düştüğü zaman.

(**تك**) **التاء** ve **الكاف** asl değildir. Ve onun işini, sözün başında **التاء** ile **الكاف**’ın az uyuşması zayıflatır; ve **التِّكَّة** gelmiştir; ve “**تَكَكْتُ** şeyi” (yani) onu çiğnedim. Ve **التّاك**: ahmak. Allah, celâl ve celâluhu, sahih olmasını dilediği şey sahih olur.

(**تل**) ikilemede **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; ve doğrulmanın delilidir ve doğrulmanın zıddıdır.
Doğrulma ise **التلّ**’dir; bilinir. Ve **التَّليل** boyundur. Ve “Şeyi onun elinde **تَلَلْتُ**.” Ve **التَّلْتَلة** huzursuz etmedir; ve o, o kıyastır.
Zıddı ise “**فَتَلَّهُ**” yani onu yere serdi. Ve bu, karşıtlık cinsindendir. Ve **المِتَلُّ**: onunla yere serilen mızraktır. Allah تعالى dedi: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. Sonra **لبيد** dedi:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])
Der ki: Onu çeviririm ve benimle **مِتَلّ** bir mızrak vardır.

(**تم**) **التاء** ve **الميم** kıyaslanan tek bir asıldır; ve kemâlin delilidir. “**تمَّ** şey” denir; tamam olduğu zaman; ve ben onu **أتممْتُه**.
Ve bu bâbdan **التَّميمة**: sanki onun, istenen ilacın ve şifanın tamamı olmasını istiyorlar. Ve hadiste: “Kim bir **تميمة** asarsa, Allah ona tamam kılmasın.” Ve **التّميم** de: katı şeydir. Ve “**امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ**” denir; ve “**وَلَدَتْ لتَمامٍ**”; ve “**ليلُ التِّمام**” başka değil. Ve **تتميم الأيْسارِ**: onlara, senin okunun kazanımını yedirmen; ondan hiçbir şeyi eksiltmemen. **النابغة** dedi:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])
Ve **المستَتمّ**: bir yün veya kıl parçasından bir şey isteyen; onunla abasının dokumasını tamamlar. **أبو دُوَاد** dedi:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])
Ve bağışlanan **تِمَّةٌ** ve **تُمّة**’dir.
Ve “**المتَتَمِّم** kırık dökük” sözüne gelince; bu, bundan olabilir; çünkü kırılıncaya kadar nihayete varır. Ve **التَّاء**’ın bir **ثاء**’dan بدل olması da caizdir; sanki **مُتَثمِّم**’dir; vech budur. Ve onda şu okunur:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *

(**تن**) **التاء** ve **النون** iki kelimedir; aslının ne olduğunu bilmiyorum; ancak onlar **التِّرْب**’e **التِّن** adını verirler([13]). Ve derler: “Hastalık onu **أَتَنَّهُ**”; onu ezip geçtiği zaman; ve o neredeyse büyümez([14]).

(**ته**) **التاء** ve **الهاء** asl değildir; ve onda dallanacak bir kelime gelmemiştir. Ancak “**التَّهاتهُ** bâtıldır” derler. **القُطاميّ** dedi:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])
Dediler ki: **التَّهتَهَةُ**: dilde peltekliktir.

(**تو**) **التاء** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da **التَّوُّ**’dur; ve o, tektir. Ve hadiste: “**الطَّوَافُ تَوٌّ**.” Ve “**سافَرَ سَفَراً تَوّاً**” denir; bu, sapmamasıdır; eğer bir yerde sapar ve başka bir yolculuk başlatırsa, **تَوّ** değildir.

(**تب**) **التاء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o da **التّباب**’dır; ve o, ziyan etmektir. “Kâfire **تبّاً**” yani ona helâk. Ve Allah تعالى dedi: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]; yani ziyana sokma. Ve onların karşılığında bir kelime gelmiştir; “İş **استَتَبَّ** etti” derler; hazır olduğu zaman. Eğer sahih ise, o zaman bâbın iki vechi vardır: ziyan, ve doğruluk.

--------------ــــ
([1]) **المطابق** ile, tekrar edilen şeddeli ikilemeyi kasteder; **تعتع** ve **تهته** gibi. Asılda: “**أوله مطابقاً**”; ve “**له**” kelimesi araya sokulmuştur. **المجمل**’de: “Arapların sözünden, senin **المضاعف** ve **المطابق** diye adlandırdığında başı **تاء** olan şey.”
([2]) Beyit, **اللسان**’da (**طلفح**) olduğu üzere **بني الحرماز**’dan bir adamındır. Onu (**ترر**)’de de inşad etti.
([3]) Yani aslının: “**التلاتل**” olduğu; ve o, şiddetlerdir. Dedi: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) **المرضاح**, **الحاء**’ı muhmela ile: çekirdeğin onunla dövüldüğü taştır. **اللسان**’da: “**والخاء** zayıf bir dildir.” **المجمل**’de **الحاء** ile varid olmuştur.
([5]) Beyit **اللسان**’da: (5: 158).
([6]) Bu tamamlama **المجمل**’dedir.
([7]) Beyit **المجمل**’de ve **اللسان**’da (9: 384).
([8]) Asılda: “**على النهم**”.
([9]) **ديوان لبيد** 14, **فينا** basımı 1881 ve **اللسان** (**تلل**).
([10]) Divanında 67 ve **اللسان** (**تمم**). Ve ondan önce divanda:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
([11]) Develeri vasfeder; der ki: semirmiş ve kıllarını dökmüştür; bu yüzden **المستتمّ** için bağışlanacak bir şey bulunmaz. Beyit **اللسان**’da (**تمم**).
([12]) Bu parçayı **اللسان**’da (**تمم**) “**المعنت المتتمم**” rivayetiyle inşad etti. Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 629. Ve tamamı, divanda ve **اللسان**’da (**تعب**) olduğu üzere:
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
**المجمل**’de geldi:             * أو كانهياض المتعب المتمم *
tahrif. Ve (تعب) maddesinde rivayetinde gelecek olana bak.
([13]) **عمار** hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم benim **تِنِّي**’m ve **تِرْبي**’mdir.”
([14]) **اللسان**’da: “Onu ezip geçtiği zaman; **بأتنانه**’ye, yani akranlarına yetişmez; o halde büyümez.”
([15]) **ديوان القطامي** 68 ve **اللسان** (17: 375).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التب والتباب: الاستمرار في الخسران، يقال: تبا له وتب له، وتببته: إذا قلت له ذلك، ولتضمن الاستمرار قيل: استتب لفلان كذا، أي: استمر، و ﴿تبت يدا أبي لهب﴾ [المسد/1]، أي: استمرت في خسرانه، نحو: ﴿ذلك هو الخسران المبين﴾ [الزمر/15]، ﴿وما زادوهم غير تتبيب﴾ [هود/101]، أي: تخسير، ﴿وما كيد فرعون إلا في تباب﴾ [غافر/37].

##### Türkçe

- **التب** ve **التباب**: hüsranda devamlılık; denir ki: “**تبا له**” ve “**تب له**”; ve “**تببته**”: ona bunu söylediğin zaman. Devamlılığı tazammun ettiğinden dolayı denildi: “**استتب** falana şu”, yani: devam etti. Ve ﴿**تبت يدا أبي لهب**﴾ [المسد/1], yani: hüsranında devam etti; şu gibi: ﴿**ذلك هو الخسران المبين**﴾ [الزمر/15]. Ve ﴿**وما زادوهم غير تتبيب**﴾ [هود/101], yani: hüsrana uğratma. ﴿**وما كيد فرعون إلا في تباب**﴾ [غافر/37].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 تَبڤ٣َ [تَبَّ, aor. تَبِ٣َ , inf. n. تَبٌّ, and perhaps ↓ تَبَبٌ and ↓ تَبَابٌ and ↓ تَبِيبٌ, He, or it, suffered loss, or diminution; or became lost: and perished, or died: as also ↓ تبّب, inf. n. تَتْبِيبٌ: and app. تُبَّ also.] تَبٌّ (M, A, K) and ↓ تَتْبِيبٌ (M, K) [as inf. ns.] signify The suffering loss, or diminution; or being lost: and perishing, or dying: or [used as substs.] loss, or diminution; or the state of being lost: and perdition, or death: (M, * A, K: *) and so ↓ تَبَابٌ, (T, S, A, Msb, K,) [said to be] a subst. from تَبَّبَهُ, with teshdeed, (Msb,) and ↓ تَبَبٌ and ↓ تَبِيبٌ: (K:) or the last three signify [simply] perdition, or death: (M:) and ↓ تَتْبِيبٌ is explained as signifying loss, or diminution, that brings, or leads, to perdition or death; (IAth, TA;) and so ↓ تَبَابٌ; (Bd in cxi. 1;) and the causing to perish. (T, TA.) Hence you say, ↓ تَبَّ تَبَابًا [meaning, in an emphatic manner, May he suffer loss, or be lost, or perish]. (S.) And تَبًّا لَهُ May God decree to him loss, or perdition; or cause loss, or perdition, to cleave to him: (S, M, * Msb, * K: *) تَبًّا being in the accus. case as an inf. n. governed by a verb understood. (S.) And ↓ تَبًّا تَبِيبًا, [in the CK تَتْبِيبًا,] meaning the same in an intensive, or emphatic, manner: (M, K:) and ↓ تَبًّا تَبَابًا. (TA.) And تَبَّتْ يَدَاهُ, (T, S, M, K,) and تَبَّتْ يَدُهُ, aor. تَبِ٣َ , (Msb,) inf. n. تَبٌّ and ↓ تَبَابٌ, but IDrd says that the former of these seems to be the inf. n., and the latter the simple subst., (M,) May his arms, or hands, and his arm, or hand, suffer loss, or be lost, or perish: (T, M, Msb, K, and Bd in cxi. 1:) or (tropical:) may he himself suffer loss, &c., (Msb, * and Bd ubi suprà,) i. e., (tropical:) his whole person: (Jel in cxi. 1:) or (tropical:) his good in the present life and that in the life to come. (Bd ubi suprà.) ― -b2- [Hence,] تَبَّ (A, TA) and ↓ تَبْتَبَ (T, K) (tropical:) He became an old man: (T, A, K:) the loss of youth being likened to تَبَابَ. (TA.) -A2- تَبَّ, [aor., accord. to rule, تَبُ٣َ ,] He cut, or cut off, a thing. (K.) And تُبَّ It was cut, or cut off. (TA.)

تبّب
2 تبّب تبب , inf. n. تَتْبِيبٌ: see 1, in three places. -A2- , تبّبهُ (inf. n. as above, S,) [He caused him to suffer loss, or to become lost: or] he destroyed him, or killed him. (S, K.) ― -b2- He said to him تَبًّا: (M, K: *) [i. e.] he imprecated loss, or perdition, or death, upon him. (A.)

اتبّ اللّٰهُ قُوَّتَهُ
4 اتبّ اللّٰهُ قُوَّتَهُ ذ (tropical:) God weakened, or impaired, or may God weaken, or impair, his strength. (K, TA.)

استتبّ
10 استتبّ أستتب استتب ٱستتاب ٱستتب (tropical:) It (a road) became beaten, or trodden, and rendered even, or easy to walk or ride upon, or easy and direct. (A.) ― -b2- (tropical:) It (an affair) was, or became, rightly disposed or arranged; in a right state: (S, M, A, Msb:) or it followed a regular, or right, course; was in a right state; and clear, or plain: from مُسْتَتِبٌّ applied to a road, explained below: (T, TA:) or it became complete, and in a right state: lit. it demanded loss, or diminution, or destruction; because these sometimes follow completeness: (Har p. 35:) or the ب may be a substitute for م; the meaning being استتمّ. (TA.)

تَبْتَبَ
R. Q. 1 تَبْتَبَ تبتب : see 1.

تِبَّةٌ
تِبَّةٌ بهي تب تبه تبة A difficult, or distressing, state or condition. (K.)

تَبَبٌ
تَبَبٌ تبب : see 1, in several places.

تَبَابٌ
تَبَابٌ تباب : see 1, in several places.

تَبِيبٌ
تَبِيبٌ تبيب : see 1, in several places.

تَبُّوبٌ
تَبُّوبٌ بوب تبوب i. q. مَهْلَكَةٌ [A place of perdition, or destruction; or a desert; or a desert such as is termed مَفَازَة]. (K.) -A2- [It is also said in the K to signify What the ribs infold: but I think it probable that this meaning has been assigned to it from its having been found erroneously written for تَبُوتٌ, a dial. var. of تَابُوتٌ.]

تَابٌّ
تَابٌّ أبى تأب تاب (tropical:) An old man; (AZ, T, M, A, K;) fem. with ة: (AZ, T, M, A:) and (assumed tropical:) weak: pl. أَتْبَابٌ: of the dial. of Hudheyl; and extr. [with respect to analogy]. (M.) You say, كُنْتُ شَابًّا فَصِرْتُ تَابًّا [I was a young man, and I have become an old man]. (A.) And أَشَابَّةٌ أَنْتِ أَمْ تَابَّةٌ [Art thou a young woman or an old woman?] (A.) ― -b2- Also, (T, K,) or تَابُّ الظَّهْرِ, (T,) (assumed tropical:) An ass, and a camel, having galls, or sores, on his back: (T, K:) pl. as above. (K.) ― -b3- [See also بَاتٌّ.]

مُسْتَتِبٌّ
مُسْتَتِبٌّ مستتب , applied to a road, (tropical:) Furrowed by passengers, so that it is manifest to him who travels along it; and to this is likened an affair that is clear, or plain, and in a right state. (T.) [See the verb, 10.]

##### Türkçe

1 تَبڤ٣َ [**تَبَّ**, muzâri‘ **تَبِ٣َ**, mastar ismi **تَبٌّ**, ve belki ↓ **تَبَبٌ** ve ↓ **تَبَابٌ** ve ↓ **تَبِيبٌ**, o, yahut o şey, ziyana uğradı, yahut eksildi; yahut kaybolmuş oldu: ve helâk oldu, yahut öldü: yine ↓ **تبّب**, mastar ismi **تَتْبِيبٌ**: ve görünüşe göre **تُبَّ** da.] **تَبٌّ** (M, A, K) ve ↓ **تَتْبِيبٌ** (M, K) [mastar isimleri olarak] ziyana uğramayı, yahut eksilmeyi; yahut kaybolmuş olmayı: ve helâk olmayı, yahut ölmeyi; yahut [isim olarak kullanıldığında] ziyanı, yahut eksilmeyi; yahut kaybolmuş olma hâlini: ve helâki, yahut ölümü: (M, * A, K: *) ve yine ↓ **تَبَابٌ**, (T, S, A, Msb, K,) [denilmiştir ki] **تَبَّبَهُ**’dan, şeddeli olarak, (Msb,) bir isimdir, ve ↓ **تَبَبٌ** ve ↓ **تَبِيبٌ**: (K:) yahut son üçü [sadece] helâki, yahut ölümü ifade eder: (M:) ve ↓ **تَتْبِيبٌ**, helâke yahut ölüme götüren ziyanı, yahut eksilmeyi ifade eder diye açıklanmıştır; (IAth, TA;) ve yine ↓ **تَبَابٌ**; (Bd in cxi. 1;) ve helâk etmeyi. (T, TA.) Bundan dolayı dersin ki, ↓ **تَبَّ تَبَابًا** [yani, pekiştirmeli bir tarzda, “Ziyana uğrasın, yahut kaybolsun, yahut helâk olsun”]. (S.) Ve **تَبًّا لَهُ**: Allah ona ziyanı, yahut helâki takdir etsin; yahut ziyanı, yahut helâki ona yapışık kılsın: (S, M, * Msb, * K: *) **تَبًّا**, gizli anlaşılan bir fiilin yönettiği mastar ismi olarak mansub hâldedir. (S.) Ve ↓ **تَبًّا تَبِيبًا**, [CK’de **تَتْبِيبًا**,] aynı mânâda, şiddetli, yahut pekiştirmeli bir tarzda: (M, K:) ve ↓ **تَبًّا تَبَابًا**. (TA.) Ve **تَبَّتْ يَدَاهُ**, (T, S, M, K,) ve **تَبَّتْ يَدُهُ**, muzâri‘ **تَبِ٣َ**, (Msb,) mastar ismi **تَبٌّ** ve ↓ **تَبَابٌ**, fakat IDrd der ki bunlardan birincisi mastar ismi gibi görünür, ikincisi ise yalın isimdir, (M,) “Kolları, yahut elleri, ve kolu, yahut eli ziyana uğrasın, yahut kaybolsun, yahut helâk olsun”: (T, M, Msb, K, ve Bd in cxi. 1:) yahut (mecazen:) “kendisi ziyana uğrasın, vb.”, (Msb, * ve Bd ubi suprà,) yani (mecazen:) bütün şahsı: (Jel in cxi. 1:) yahut (mecazen:) dünyadaki hayrı ve âhiretteki hayrı. (Bd ubi suprà.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَبَّ** (A, TA) ve ↓ **تَبْتَبَ** (T, K) (mecazen:) ihtiyar bir adam oldu: (T, A, K:) gençliğin zayi oluşu **تَبَابَ**’a benzetilmiştir. (TA.) -A2- **تَبَّ**, [muzâri‘i, kaideye göre, **تَبُ٣َ**,] bir şeyi kesti, yahut kopardı. (K.) Ve **تُبَّ**: kesildi, yahut koparıldı. (TA.)

تبّب
2 **تبّب** **تبب**, mastar ismi **تَتْبِيبٌ**: bk. 1, üç yerde. -A2- , **تبّبهُ** (mastar ismi yukarıdaki gibi, S,) [ona ziyan ettirdi, yahut onu kaybolmuş hâle getirdi: yahut] onu helâk etti, yahut öldürdü. (S, K.) ― -b2- Ona **تَبًّا** dedi: (M, K: *) [yani] ona ziyanı, yahut helâki, yahut ölümü beddua etti. (A.)

اتبّ اللّٰهُ قُوَّتَهُ
4 **اتبّ اللّٰهُ قُوَّتَهُ** ذ (mecazen:) Allah onun kuvvetini zayıflattı, yahut bozdu; yahut Allah onun kuvvetini zayıflatsın, yahut bozsun. (K, TA.)

استتبّ
10 **استتبّ** **أستتب** **استتب** **ٱستتاب** **ٱستتب** (mecazen:) O (bir yol) çiğnenmiş, yahut ayakla basılmış oldu ve düzleştirilmiş, yahut üzerinde yürümek yahut binmek kolay kılınmış, yahut kolay ve dosdoğru oldu. (A.) ― -b2- (mecazen:) O (bir iş) düzgünce düzenlenmiş yahut tertip edilmiş oldu; düzgün bir hâlde oldu: (S, M, A, Msb:) yahut muntazam, yahut doğru bir seyir izledi; düzgün bir hâlde oldu; ve açık, yahut belirgin oldu: aşağıda açıklanan, yola nispetle kullanılan **مُسْتَتِبٌّ**’den: (T, TA:) yahut tamam oldu ve düzgün bir hâlde oldu: aslında, ziyanı, yahut eksilmeyi, yahut yok etmeyi talep etti; çünkü bunlar bazen tamamlığı takip eder: (Har p. 35:) yahut **ب**, **م**’nin yerine bir bedel olabilir; mânâ **استتمّ** olur. (TA.)

تَبْتَبَ
R. Q. 1 **تَبْتَبَ** **تبتب**: bk. 1.

تِبَّةٌ
**تِبَّةٌ** **بهي** **تب** **تبه** **تبة**: zor, yahut sıkıntılı bir hâl yahut durum. (K.)

تَبَبٌ
**تَبَبٌ** **تبب**: bk. 1, birkaç yerde.

تَبَابٌ
**تَبَابٌ** **تباب**: bk. 1, birkaç yerde.

تَبِيبٌ
**تَبِيبٌ** **تبيب**: bk. 1, birkaç yerde.

تَبُّوبٌ
**تَبُّوبٌ** **بوب** **تبوب**: **مَهْلَكَةٌ** ile aynı mânâda [helâk, yahut yok oluş yeri; yahut çöl; yahut **مَفَازَة** diye adlandırılan türden bir çöl]. (K.) -A2- [K’da bunun, “kaburgaların içine aldığı şey” mânâsına geldiği de söylenmiştir: fakat bana muhtemel görünür ki bu mânâ ona, yanlışlıkla **تَبُوتٌ** için yazılmış olarak bulunmasından verilmiştir; **تَبُوتٌ**, **تَابُوتٌ**’un bir lehçe varyantıdır.]

تَابٌّ
**تَابٌّ** **أبى** **تأب** **تاب** (mecazen:) ihtiyar bir adam; (AZ, T, M, A, K;) dişili ة ile: (AZ, T, M, A:) ve (mecazen kabul edilen:) zayıf: çoğulu **أَتْبَابٌ**: Huzeyl lehçesindendir; ve kıyas bakımından nadirdir. (M.) Dersin ki, **كُنْتُ شَابًّا فَصِرْتُ تَابًّا** [“Genç idim, sonra ihtiyar oldum”]. (A.) Ve **أَشَابَّةٌ أَنْتِ أَمْ تَابَّةٌ** [“Sen genç bir kadın mısın yoksa ihtiyar bir kadın mı?”] (A.) ― -b2- Ayrıca, (T, K,) yahut **تَابُّ الظَّهْرِ**, (T,) (mecazen kabul edilen:) sırtında yara izleri, yahut yaralar bulunan bir eşek ve bir deve: (T, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.) ― -b3- [Bk. ayrıca **بَاتٌّ**.]

مُسْتَتِبٌّ
**مُسْتَتِبٌّ** **مستتب**, bir yola nispetle, (mecazen:) yolcular tarafından oluklanmış; öyle ki onun üzerinde yolculuk eden kimseye belirgin olur; ve buna, açık yahut belirgin ve düzgün hâlde olan bir iş benzetilir. (T.) [Bk. fiil, 10.]
