# تحت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%AD%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: تحت

باب الحاء والتاء
حت ، تح ، تحت : مستعملة .
حت : قال الليث : الحَتّ : فَرْكك الشيء اليابس عن الثوب ونحوه . وحُتَات كل شيء : ما تحاتّ منه وأنشد :
تحتّ بقرنيها بَرِير أراكة
وتعطو بظِلفيها إذا الغصن طالها
قال : والحتّ لا يبلغ النحت .
أبو عبيد عن أبي عمرو الأصمعي : فرس حَتٌّ إذا كان جواداً وجمعه أحتات .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لسعد يوم أحُد : احتُتْهم يا سعد فِداك أبي وأمّي ، يعني ارددهم .
قلت : إن صحَّت هذه اللفظة فهي مأخوذة من حتّ الشيء وهو قَشره شيئاً بعد شيء وحكُه .
وقد روي عنه عليه الصلاة والسلام أنه قال لامرأة سألته عن الدم يصيب ثوبها فقال لها : ( حُتّيه ولو بضِلْع ) . ومعناه حُكِّيه وأزيليه . ويقال : انحتّ شعرُه عن رأسه ، وانحصّ إذا تساقط .
عمرو عن أبيه : الحَتَّة : القَشرة . وحَتَّه مائة سوط إذا عجَّل ضربه ، وحتّه مائة درهم إذا نقده بالعَجَلة . والحَتّ . العجلة في كل شيء .
وقال شمر : تركتهم حتًّا فتًّا بتًّا إذا اسْتَأْصَلْتَهم . والحَتُوت من النخل : التي يتناثر بُسرها ، وهي شجرة مِحتات : منثار .
وقال النحويون : حتى تجيء لوقت منتظر . وتجيء بمعنى إلى . وأجمعوا أن الإمالة فيها غير مستقيم . وكذلك في على . ولحتى في الأسماء والأفعال أعمال مختلفة ، وليس هذا المكان موضعاً لاستقصاء تفسيرها .
وقال بعضهم : حتى فَعْلَى من الحتّ وهو الفراغ من الشيء ، مثل شَتّى من الشَتّ .
قلت : وليس هذا القول ممّا يُعَرَّج عليه ؛ لأنها لو كانت فَعْلى من الحت كانت الإمالة جائزة ، ولكنها حرف أداة وليست باسم ولا فعل .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَتّ القَشْر . وفي الحديث ( حُتيّة بضِلْع ) . قال والضلع : العُود . وأنشد :
وما أخذا الديوان حتى تصعلكا
زماناً وحتّ الأشهبان غناهما
حت : قشر وحك . تصعلكا : افتقرا .
تح : قال الليث : لو جاء في الحكاية تحتحه تشبيهاً بشيء لجاز وحسن .
تحت : قال : وتحت نقيض فوق . وفي الحديث : ( لا تقوم الساعة حتى يظهر التحوت ، ويهلك الوعول .
والتحوت : الذين كانوا تحت أقدام الناس لا يُؤبه لهم . وهم السِفَل والأنذال : والوعول : الأشراف .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء**
**حت** ، **تح** ، **تحت** : kullanımdadır.

**حت** : Leys dedi: **الحَتّ**: kuru şeyi elbiseden ve benzerinden ovup gidermendir. Ve her şeyin **حُتَات**’ı: ondan dökülen şeydir. Ve inşad etti:
تحتّ بقرنيها بَرِير أراكة
وتعطو بظِلفيها إذا الغصن طالها
Dedi: ve **الحتّ** **النحت**’e ulaşmaz.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr el-Asmaî’den: **حَتٌّ** at; eğer çevik/iyi koşan olursa; çoğulu **أحتات**’tır.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Sa‘d’a Uhud günü dedi: **احتُتْهم** ey Sa‘d, babam ve annem sana feda olsun; yani onları geri çevir.

Dedim: Eğer bu lafız sahih olursa, **حتّ**’tan alınmıştır; o da şeyin kabuğunu soyup onu şeyden sonra şey olarak kazımak ve ovmaktır.

Ve ondan, عليه الصلاة والسلام, rivayet olundu ki elbisesine kan isabet eden hakkında kendisine soran bir kadına dedi; ona: ( **حُتّيه** ولو بضِلْع ) dedi. Manası: onu ovala ve gider. Ve denir: saçı başından **انحتّ** etti; ve **انحصّ** etti, eğer dökülürse.

Amr, babasından: **الحَتَّة**: kabuk. Ve onu yüz kırbaç **حَتَّه** etti; eğer vuruşunu çabuklaştırırsa. Ve onu yüz dirhem **حتّه** etti; eğer onu aceleyle peşin verirse. Ve **الحَتّ**: her şeyde acele.

Şemmer dedi: onları **حتًّا فتًّا بتًّا** bıraktım; eğer onları kökünden kazıyıp bitirdiysen. Ve hurmadan **الحَتُوت**: **بُسر**’ı (olgunlaşmamış hurması) dökülen (ağaç)tır; ve o **مِحتات** bir ağaçtır: saçıcı.

Nahivciler dedi: **حتى** beklenen bir vakit için gelir. Ve **إلى** manasında gelir. Ve onda **الإمالة**’nin düzgün olmadığı üzerinde icma ettiler. Aynı şekilde **على**’da da. Ve **حتى**’nın isimlerde ve fiillerde farklı amelleri vardır; ve burası onun tefsirini istiksâ etme yeri değildir.

Bazıları dedi: **حتى** **فَعْلَى**’dır, **الحتّ**’tan; o da şeyden boşalma/bitirme (manası)dır; **شَتّى** gibi, **الشَتّ**’tan.

Dedim: Bu söz, kendisine dönülür şeylerden değildir; çünkü eğer **الحتّ**’tan **فَعْلى** olsaydı, **الإمالة** caiz olurdu; fakat o bir edat harfidir; isim de değildir fiil de değildir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَتّ** kabuğu soymadır. Ve hadiste: ( **حُتيّة** بضِلْع ) (vardır). Dedi: ve **الضلع**: çubuktur. Ve inşad etti:
وما أخذا الديوان حتى تصعلكا
زماناً وحتّ الأشهبان غناهما
**حت**: soydu ve ovaladı. **تصعلكا**: fakirleştiler.

**تح** : Leys dedi: eğer hikâyede **تحتحه** bir şeye benzetme olarak gelseydi, caiz olurdu ve güzel olurdu.

**تحت** : Dedi: ve **تحت**’ın zıddı **فوق**’tur. Ve hadiste: ( لا تقوم الساعة حتى يظهر التحوت ، ويهلك الوعول . )
Ve **التحوت**: insanların ayaklarının altında olan, kendilerine aldırış edilmeyen kimselerdir. Ve onlar **السِفَل** ve **الأنذال**’dır. Ve **الوعول**: eşraftır.
