# تحقيق الهمز — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%20%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%20%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%20%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب ما جاء عن العرب في تحقيق الهمز وتليينه وتحويله وحذفه
تحقيق الهمز
قال أبو زيد الأنصاري : الهمز على ثلاثة أوجه : التحقيق ، والتخفيف ، والتحويل .
فالتحقيق منه أن تعطي الهمزة حقها من الإشباع ، فإِذا أردت أن تعرف إشباع الهمزة فاجعل ( العَين ) في موضعها ، كقولك من ( الخبء ) : قد خبأت لك ، بوزن ( خبعت ) ، وقرأت ، بوزن ( قرعت ) ، فأنا أخبع وأقرع ، وأنا خابىء وقارىء ، نحو : خابع ، وقارع .
فخُذ تحقيق الهمز بالعين كما وصفت لك .
قال : والتخفيف من الهمز ، إنما سمّوه تخفيفاً لأنه لم يُعط حقّه من الإعراب والإشباع ، وهو مُشْرب همزاً تصرّف في وجوه العربيّة بمنزلة سائر الحروف التي تحرّك ، كقولك : خبأت وقرأت ، فجعل الهمزة ألفاً ساكنة على سُكونها في التحقيق ، إذا كان ما قبلها مفتوحاً .
وهي كسائر الحروف التي يدخلها التحريك ، كقولك : لم يَخبا الرجل ، ولم يقرا القرآن ، فيكسر الألف من ( يخبا ) و ( يقرا ) ، لسكون ما بعدها ، فكأنك قلت : لم يَخْبِيَّرجُل ، ولم يَقْر يَلْقرآن ، وهو يخبو ويَقرو ، فيجعلها واواً مضمومة في الإدراج .
فإِن وقفتها جعلتها ألفاً ، غيرأنك تهيئها للضَّمة من غير أَن تظهر ضمتها ، وتقول : ما أخباه وأقراه ، فتحرّك الألف بفتح لبقيّة ما فيها من الهمزة ، كما وَصفت لك .
قال : وأمّا التَّحويل من الهمز فأَن تحوّل الهمزة إلى ( الياء ) و ( الواو ) ، كقولك : قد خَبَيت المتاع ؛ فهو مخبيّ ، وَهو يَخباه ، فاعْلم .
فيجعل الياءَ ألفاً حيث كان قبلها فتحة ، نحو ألف : يسعا ، و : يخشا ؛ لأن ما قبلها مفتوح .
قال : وَتقول : رفوت الثوب رَفواً ، فحوّلت الهمزة واواً ، كما ترى .
وتقول : لم يخب عني شيئاً ، فتسقط موضع اللام من نظيرها من الفِعْل ؛ للإعراب ، وتدع ما بقي على حاله متحركاً ، وتقول : ما أخباه ؛ فتسكن الألف المحوّلة كما أسكنت الألف من قولك : ما أخشاه .
قال : ومن محقّق الهمز قولُك للرجل : يلؤم ، كأنك قلت : يَلعم ، إذا كان بخيلاً ؛ والأسد يَزْئر ، كقولك : يزعر .
فإِذا أردت التَّخفيف قلت للرجل : يَلُم ، وللأسد : يَزر ؛ على أن ألقيت الهمزة من قولك : يلؤم ويزئر ، وحركت ما قبلها بحركتها على الضم والكسر ، إذا كان ما قبلها ساكناً .
فإِذا أردت تحويل الهمزة منهما قلت للرجل : يَلُوم ، فجعلتها واواً ساكنة ، لأنها تَبعت الضمة ؛ وللأسد : يزير ، فجعلتها ياء للكسرة قبلها ، نحو : يبيع .
وكذلك كل همزة تبعث حرفاً ساكناً عَدلتها إلى التخفيف ، فإِنك تلقيها وتحرّك بحركتها الحرفَ الساكن قبلها ، كقولك للرجل : يسل ، فتحذف الهمزة وتحرك موضع الفاء من نظيرها من الفعل بحركتها ، لأنه ساكن ؛ كقولك في الأمر : سل ، فتحرك ما قبل الهمزة بحركتها ، وأسقطت ألف الوصل إذ تحرك ما بعدها .
وإنما يجتلبونها للإسكان ؛ فإِذا تحرك ما بعدها لم يحتاجوا إليها .
ومن المحقق باب آخر : وهو قولك من ( رأيت ) ، وأنت تأمر : ارأ ، كقولك : ارْع زَيداً .
فإذا أردت التخفيف قلت : رَ زَيْداً ، فتسقط ألف الوصل لتحرّك ما بعدها .
قال أبو زيد : وسمعت من العرب من يقول : يا فلان نُويك ، على التخفيف ، وتحقيقه : انْأَ نُؤْيك ، كقولك : انْع نعيك ، إذا أمره أن يجعل حول خبائه نؤياً كالطّوق يَصْرف عنه ماء المطر .
ومن هذا الباب قولك : رأيت الرجل ، فإذا أردت التخفيف قلت : رايت ، فحركت الألف بغير إشباع همز ، ولا تسقط الهمزة لأن ما قبلها متحرك .
وتقول للرجل : ترأى ذلك ، على التحقيق .
وعامّة كلام العرب في : يرى ، وترى ، وأرى ، ونرى ، على التخفيف .
قال : وتقول : رأب القدح ، فهو مرؤوب ، بوزن : مرعوب ، ومروب ، على التخفيف ، لم تزد على أن ألقيت الهمزة من الكلمة وجعلت حركتها بالضمّ على الحرف الساكن قَبلها .
قال أبو زيد : واعلم أن واو ( فعول ) و ( مفعول ) وياء ( فعيل ) وياء التصغير لا يَعتقبن الهمز في شَيء من الكلام ، لأن الأسماء طوّلت بها ، كقولك في التحقيق : هذه خطيئة ، بوزن ( خطيعة ) ، فإذا عدلتها إلى التخفيف قلت : هذه خطية ، جعلت حركتها ياء للكسرة ، وتقول : هذا رجل خبوء ، كقولك : خبوع ، فإذا خفّفت قلت : رجل خبو ، فجعلت الهمزة واواً للضمة التي قبلها ، وجعلتها حرفاً ثقيلاً في وزن حرفين مع الواو التي قبلها ، وتقول هذا ، متاع مخبوء ، بوزن مخبوع ، فإِذا خففت قلت : متاع مخبو ، فحولت الهمزة واواً للضمة قبلها .
أبو زيد : تقول : رجل براء من الشرك ، كقولك : براع ، فإذا عدلتها إلى التخفيف قلت : براو ، فتصير الهمزة واواً ، لأنها مضمومة .
وتقول : مررت برجل براي ، فتصير ياء على الكسرة ، ورأيت رجلاً برايا ، فتصير ألفاً لأنها مفتوحة .
ومن تحقيق الهمز قولك : هذا غطاء ، وكساء ، وخباء ، فتهمز موضع اللام من نظيرها من الفعل ، لأنها غاية وقبلها ألف ساكنة ، كقولك : هذا غطاع ، وهذا كساع ، وهذا خباع ، فالعين موضع الهمزة .
فإذا جمعت الاثنين على سنة الواحد في التحقيق قلت : هذان غذاآن ، وكساآن ، وخباآن ، كقولك غطاعان وكساعان وخباعان ، فتهمز الاثنين على سنة الواحد .
وإذا أردت التخفيف قلت : هذا غطاو ، وكساو ، وخباو ، فتجعل الهمزة واواً لأنها مضمومة .
وإن جمعت الاثنين بالتخفيف على سنة الواحد ، قلت : هذان غطاآن ، وكساآن ، وخباآن ، فتحرك الألف التي في موضع اللام من نظيرها من الفعل بغير إشباع ، لأن فيها بقية من الهمزة وقبلها ألف ساكنة .
فإذا أردت تحويل الهمزة ، قلت : هذا غطاو ، وكساو ، وخباو ، لأن قبلها حرفاً ساكناً وهي مضمومة ، وكذلك : القضاء ، هذا قضاو ، على التحويل ، لأن ظهور الواو هاهنا أخف من ظهور الياء .
وتقول في الاثنين إذا جمعتهما على سنة
تحويل الواو : غطاوان ، وكساوان ، وخباوان ، وقضاوان .
قال أبو زيد : وقد سمعت بعض بني فزارة يقول : هما كسايان ، وخبايان ، وقضايان ، فيحول الواو إلى الياء .
قال : والواو في هذه الحروف أكثر في الكلام .
ومن تحقيق الهمز قولك : يا زيد من أنت ؟ كقولك : من عَنت .
فإذا عدلت الهمزة إلى التخفيف قلت : يا زيد من نت ، كأنك قلت : نعنت ؛ لأنك أسقطت الهمزة من ( أنت ) وحركت ما قبلها بحركتها ، ولم يدخله إدغام لأن النون الأخيرة ساكنة والأولى متحركة .
وتقول : من أنا ، كقولك : من عنا ، على التحقيق .
فإِن أردت التخفيف قلت : يا زيد من نا ، كأنك قلت : يا زيد منا ، لأنك أسقطت الهمزة وحركت ما قبلها بحركتها .
فإذا أردت الإسكان قلت : يا زيد منا ، أدخلت النون الأولى في الأخيرة ، وجعلتهما حرفاً واحداً ثقيلاً في وزن حرفين ، لأنهما متحركان في حال التخفيف ، ومثله قول الله تعالى : ( لَّكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّى ) ( الكهف : 38 ) خففوا الهمزة من : لكن أنا ، فصارت ( لكن نا ) ، كقولك : لكننا ، ثم أسكنوا ، بعد التخفيف . فقالوا : لكنا .
قال : وسمعت أعرابياً من قيس يقول : يا أب أقبل ، وياب اقبل ، ويا أبة أقبل ، ويابة أقبل ، فألغى الهمزة من كل هذا .
ومن تحقيق الهمزة قولك : افْعوعلت ، من ( رأيت ) : إياوْأيْت ، كقولك : افْعوْعيت .
فإذا عدلته إلى التخفيف قلت : إيويت وحدها ، وويت ، والأولى منهما في موضع الفاء من الفعل ، وهي ساكنة ، والثانية هي الزائدة ، فحرّكتها بحركة الهمزتين قبلها ، وثقل ظهور الواوين مفتوحتين ، فهمزوا الأولى منهما .
ولو كانت الواو الأولى واو عطف لم يثقل ظهورها في الكلام ، كقولك : ذهب زيد ووافد ؛ وقدم عمرو وراهب .
قال : وإذا أردت تحقيق ( مُفْعوعل ) من ( وأيت ) قلت : مُوأَوْئى ، كقولك : مُوعوعى .
فإذا عدلت إلى التخفيف قلت : مُواوِي ، فتفتح الواو التي في مَوضع الفاء بفتحة الهمزة التي في موضع العين من الفعل ، وتكسر الواو الثانية ، وهي الزائدة ، بكسر الهمزة التي بعدها .
قال أبو زيد : وسمعت بعض بني عجلان بن قيس يقول : رأَيت غُلامِيَّبَيْك . ورأيت غُلاَميَّسَد . تحوّل الهمزة التي في ( أسد ) وفي ( أبيك ) إلى الياء ، ويدخلونها
في الياء التي في ( الغلامين ) التي هي نفس الإعراب فيظْهر ياء ثقيلة في وزن حرفين ، كأنك قلت : رأيت غلاميبيك ، ورأيت غلاميَّسد .
قال : وسمعت رجلاً من بني كلب يقول : هذه وأبة ، وهذه امرأة شأبة ، فهمزوا الألف منهما ، وذلك أنه ثقل عليه إسكان الحرفَيْن معاً . وإن كان الحرف الآخر منها متحرِّكاً ؛ وأنشد الفَرّاء :
يا عَجَبا لقد رأيتُ عَجَبَا
حِمار قَبَّان يسوق أَرْنَبَا
وأمّها خاطُمها أن تذهبَا
وقال أبو زيد : أهل الحجاز إذا اضطروا نَبَروا .
قال : وقال أبو عمرو الهذلي : قد توضَّيْت ، فلم يهمز وحَوَّلها ياء .
وكذلك ما أشبه هذا .
قلت : وقد ميزَّت في معتلات كل كتاب ما يهمز ممّا لا يهمز ، تمييزاً لا تتعذّر عليك معرفته ، وحقّقت ما يجب تحقيقه في مواضعه من أبواب المعتلات ، وفصَّلت ما لا يهمز ممّا يهمز تفصيلاً يقف بك على الصواب إذا أتت بك القراءة عليها .
وأما الليث بن المظفّر فإنه خلط في كتابه المَهموز بما لا يُهمز ، حتى يَعْسر على الناظر فيه تمييز ما لا يهمز مما لا يهمز ، لاختلاط بعضه ببعض .
ولله الحمد على حسن توفيقه وتَسديده .
( خاتمة الكتاب )
وهذا آخر الكتاب الذي سمّيته ( تهذيب اللغة ) وقد حَرصت أَلا أُودعه من كلام العرب إلاّ ما صحّ لي سماعاً ، من أعرابيّ فَصيح ، أو محفوظاً لإمام ثِقة ، حَسن الضّبط ، مأمونٍ على ما أَدّى .
وأمّا ما يقع في تضاعيف الكتاب لأبي بكر محمد بن دُريد الشاعر وللّيث ، ممّا لم أحفظه لغيرهما ، فإني قد ذكرت في أَول الكتاب أني واقف حروف كَثيرة لهما ، وأنه يجب على الناظر فيها أن يَفحص عنها ، فإن وجدها محفوظة لإمام من أَئمة اللغة ، أو في شعر جاهليّ ، أو بدويّ إسلامي ، عَلِم أنها صَحِيحة ؛ وإذا لم تصحّ من هذه الجهة توقّف عن تصحيحها .
وأما ( النوادر ) التي رَواها أبو عُمر الزاهد وَأَودعها كتابه ، فإني قد تأمّلتها ، وما عثرت منها على كلمة مصحّفة ، أو لفظة مُزالة عن وجهها ، أو محرفة عن معناها .
ووجدتُ عُظم ما رَواه لأبي عمروٍ الشَّيباني ، وابن الأعرابي ، وأبي زيد ، وأبي عبيدة ، والأصمعي ، محفوظاً من كُتبهم المعروفة لهم ، والنوادر التي رَواها الثقات عنهم .
وليس يَخفى ذلك على مَن درس كُتبهم وعُني بحفظها والتفقّد لها .
ولم أذهب أَنا فيما أَلّفت وجَمعت في كتابي هذا مذهب من تصدَّى للتأليف فجمع ما جمع من كُتب لم يُحكم معرفتها ، أَو لم يَسمعها ممن أَتقنها ، وحمله الجهلُ وقلّةُ المعرفة على تحَصيل ما لم يحصِّله ، وإكمال ما لم يكمّله ، حتى أَفضى به الحال إلى أن صَحّف فأكثر ، وغَيَّر فأخطأ .
ولمّا رأَيْت ما أَلّفْه هذه الطبقةُ ، وجنايتهم على لسان العرب الذي نَزل به الكتاب وَوَردت السنن والأخبار ، وإزالتهم لُغات العرب عن صيغة أَلسنتها ، وإدخالهم فيها ما ليس منها ، علمتُ أَن المميّزين من عُلماء اللغة قد قلّوا في أَقطار الأرض . وأَن من درس تلك الكتب ربما اغترّ بها واتّخذها أُصولاً فبنى عليها ؛ فألّفت هذا الكتاب وأَعفيتُه من الحشو ، وبيّنت فيه الصواب من الخطأ ، بقَدر معرفتي ، ونقيته من التصحيف المغيّر ، والخطأ المُستفحش والتَّغيير المُزال عن جهته .
ولو أَني كثّرت كتابي هذا وحَشوته بما حوته دفاتري ، وَاشتملت عليه الكتب التي أَفْسدها الورّاقون ، وغيَّرها المصحِّفون ، لطال الكتاب وتضاعف على ما انتهى ، وكنت أَحد الجانين على لسان العرب .
والله يُعيذنا من ذلك ، ويوفّقنا للصّواب ، ويؤم بنَا سَمْت الحق ، ويتغمَّد برأفته زللنا بمنّه ورَحمته .
واعلم أيها الناظر في كتابي هذا أني لا أَدّعي أني حَصَّلت فيه لغات العرب كلّها ، ولا طَمِعت فيه ، غير أني اجتهدت أن يكون ما دوّنته مهذباً من آفة التصحيف ، منقىًّ من فساد التَّغيير .
فمن نظر فيه من ذوي المَعرفة فلا يَعجلن إلى الرد والإنكار ، ولْيَتَثبَّث فيما يخطر بباله ، فإنه إذا فعل ذلك بان له الحقّ وانتفع بما استفاد .
ومهما قصرنا عنه فإنما هو لعجز الإنسان عن الكمال ، وما كان من إحساس فبتوفيق الله وتسديده ، والنية في كل ذلك منها الاجتهاد في بلوغ الحق .
وَأَسأَل الله ذا المَنّ وَالطَّوْل أَن يعظم لي الأجر على حسن النية ، ولا يحرمني ثواب ما توخّيته من النَّصِيحة لأهل العلم والأدب ، وإياه أَسأَل مُبدياً ومُعيداً أن يصلّي على محمد النبي وعلى آله الطيبين أطيب الصلاة وأزكاها ، وَأن يُحلنا دار كرامته ، وَمُستقر رحمته ، إنه أكرم مسؤول ، وَأقرب مُجيب .

##### Türkçe

**الهمز**’in tahkiki, yumuşatılması, dönüştürülmesi ve hazfı hususunda Araplardan gelenler babı
**الهمز**’in tahkiki
Ebû Zeyd el-Ensârî dedi ki: **الهمز** üç vecih üzeredir: tahkik, tahfif ve tahvil.

Bunun tahkiki: **الهمزة**’ye, işbâ‘dan hakkını vermendir. Artık **الهمزة**’nin işbâ‘ını bilmek istersen, onun yerine **العَين**’i koy; ( **الخبء** )’den sözün gibi: “قد خبأت لك”، ( **خبعت** ) vezninde; ve “قرأت”، ( **قرعت** ) vezninde; artık ben “أخبع” ve “أقرع”ım; ve ben “خابىء” ve “قارىء”ım; şu gibi: “خابع” ve “قارع”.

Öyleyse, sana vasfettiğim üzere, **العين** ile **الهمز**’in tahkikini al.

Dedi ki: **الهمز**’den tahfif ise, onu ancak “tahfif” diye adlandırdılar; çünkü i‘râb ve işbâ‘dan hakkı verilmedi; o, **همز** ile “müşreb”dir; Arapçanın vecihlerinde, harekete gelen sair harfler menzilesinde tasarruf eder; sözün gibi: “خبأت” ve “قرأت”; artık **الهمزة**’yi, tahkikteki sükûnu üzere sâkin bir **ألف** kıldı; eğer ondan önceki meftûh ise.

Ve o, kendisine tahrîk giren sair harfler gibidir; sözün gibi: “لم يَخبا الرجل”، ve “ولم يقرا القرآن”; artık ( **يخبا** ) ve ( **يقرا** )’daki **الألف**’i kesreler; ondan sonrakinin sükûnu sebebiyle; sanki sen şöyle dedin: “لم يَخْبِيَّرجُل”، ve “ولم يَقْر يَلْقرآن”; ve o “يخبو” ve “يَقرو”dur; artık onu idrâcda dammeli bir **واو** kılar.

Artık onu vakf edersen, onu bir **ألف** kılarsın; ancak sen onu, dammesini izhar etmeksizin, dammeye hazır edersin; ve dersin: “ما أخباه وأقراه”; artık **الألف**’i, onda **الهمزة**’den kalan bakiye sebebiyle fetha ile harekelersin; sana vasfettiğim üzere.

Dedi ki: **الهمز**’den tahvil ise, **الهمزة**’yi ( **الياء** ) ve ( **الواو** )’ya tahvil etmendir; sözün gibi: “قد خَبَيت المتاع؛ فهو مخبيّ، وَهو يَخباه”، artık bil.

Artık, öncesinde fetha bulunduğu yerde **الياء**’yı **ألف** kılar; **ألف** gibi: “يسعا” ve “يخشا”; çünkü ondan önceki meftûhtur.

Dedi ki: Ve dersin: “رفوت الثوب رَفواً”، artık **الهمزة**’yi bir **واو**’ya tahvil ettin; gördüğün gibi.

Ve dersin: “لم يخب عني شيئاً”، artık onun fiilden nazîrinin **اللام** mevkiini düşürürsün; i‘râb için; ve kalanı, olduğu hâl üzere müteharrik bırakırsın; ve dersin: “ما أخباه”; artık tahvil edilmiş **الألف**’i, “ما أخشاه” sözündeki **الألف**’i iskân ettiğin gibi iskân edersin.

Dedi ki: **الهمز**’in muhakkakından, erkeğe sözün: “يلؤم”dur; sanki sen “يَلعم” dedin; eğer cimri ise; ve aslan “يَزْئر”dir; sözün gibi: “يزعر”.

Artık tahfifi istersen, erkeğe “يَلُم” dersin; ve aslana “يَزر”; şu üzere ki, “يلؤم” ve “يزئر” sözünden **الهمزة**’yi attın; ve ondan önceki sâkin ise, damme ve kesre üzere, ondan öncekini onun harekesiyle harekelendirdin.

Artık ikisinde de **الهمزة**’nin tahvilini istersen, erkeğe “يَلُوم” dersin; artık onu sâkin bir **واو** kıldın; çünkü o dammeyi tâbi oldu; ve aslana “يزير”; artık onu, öncesindeki kesre sebebiyle bir **ياء** kıldın; şu gibi: “يبيع”.

Ve böylece, sâkin bir harfi harekete sevk eden her **همزة**’yi tahfife çevirdin; çünkü sen onu atarsın ve ondan önceki sâkin harfi onun harekesiyle harekelendirirsin; erkeğe sözün gibi: “يسل”; artık **الهمزة**’yi hazf edersin ve fiilden nazîrinin **الفاء** mevkiini onun harekesiyle harekelendirirsin; çünkü o sâkindir; emirde sözün gibi: “سل”; artık **الهمزة**’den öncekini onun harekesiyle harekelendirdin; ve ondan sonrası harekete geldiği vakit **ألف الوصل**’ü düşürdün.

Onu ancak iskân için getirirler; artık ondan sonrası harekete gelince ona ihtiyaç duymazlar.

Muhakkaktan başka bir bab: o da ( **رأيت** )’ten sözündür; sen emrediyorsun: “ارأ”، sözün gibi: “ارْع زَيداً”.

Artık tahfifi istersen: “رَ زَيْداً” dersin; ondan sonrası harekete geldiği için **ألف الوصل**’ü düşürürsün.

Ebû Zeyd dedi ki: Araplardan, tahfif üzere “يا فلان نُويك” diyen kimseyi işittim; onun tahkiki: “انْأَ نُؤْيك”tir; sözün gibi: “انْع نعيك”; eğer ona, çadırının etrafına, yağmur suyunu ondan çeviren bir halka gibi bir **نؤياً** yapmasını emrederse.

Bu babdandır sözün: “رأيت الرجل”; artık tahfifi istersen “رايت” dersin; artık **الألف**’i, **همز** işbâ‘ı olmaksızın harekelendirdin; ve **الهمزة**’yi düşürmezsin; çünkü ondan önceki müteharriktir.

Ve erkeğe dersin: “ترأى ذلك”، tahkik üzere.

Arapların sözünün çoğu: “يرى، وترى، وأرى، ونرى” hakkında tahfif üzeredir.

Dedi ki: Ve dersin: “رأب القدح، فهو مرؤوب”، vezin olarak: “مرعوب” ve “مروب”، tahfif üzere; kelimeye, ancak kelimeden **الهمزة**’yi atıp onun harekesini, ondan önceki sâkin harf üzerine damme ile kılmaktan başka bir şey artırmadın.

Ebû Zeyd dedi ki: Bil ki, ( **فعول** ) ve ( **مفعول** )’ün **واو**’su, ve ( **فعيل** )’in **ياء**’sı, ve tasğîrin **ياء**’sı, sözün hiçbir şeyinde **الهمز** ile birbirinin yerine geçmezler; çünkü isimler onunla uzatıldı; tahkikte sözün gibi: “هذه خطيئة”، ( **خطيعة** ) vezninde; artık onu tahfife çevirdiğinde “هذه خطية” dersin; onun harekesini, kesre için bir **ياء** kıldın. Ve dersin: “هذا رجل خبوء”، sözün gibi: “خبوع”; artık tahfif ettiğinde “رجل خبو” dersin; artık **الهمزة**’yi, öncesindeki damme için bir **واو** kıldın; ve onu, öncesindeki **واو** ile birlikte, iki harfin vezninde ağır bir harf kıldın. Ve dersin: “هذا متاع مخبوء”، “مخبوع” vezninde; artık tahfif ettiğinde “متاع مخبو” dersin; artık **الهمزة**’yi, öncesindeki damme için bir **واو**’ya çevirdin.

Ebû Zeyd: Dersin: “رجل براء من الشرك”، sözün gibi: “براع”; artık onu tahfife çevirdiğinde “براو” dersin; artık **الهمزة** bir **واو** olur; çünkü o dammelidir.

Ve dersin: “مررت برجل براي”، artık kesre üzere bir **ياء** olur; ve “رأيت رجلاً برايا”، artık meftûh olduğu için bir **ألف** olur.

**الهمز**’in tahkikinden, sözün: “هذا غطاء، وكساء، وخباء”dır; artık fiilden nazîrinin **اللام** mevkiini hemzelersin; çünkü o bir gāyedir ve ondan önce sâkin bir **ألف** vardır; sözün gibi: “هذا غطاع، وهذا كساع، وهذا خباع”; artık **العين** **الهمزة**’nin mevkiidir.

Artık ikisini, tahkikte birin sünneti üzere cem‘ ettiğinde dersin: “هذان غذاآن، وكساآن، وخباآن”، sözün gibi: “غطاعان وكساعان وخباعان”; artık ikisini, birin sünneti üzere hemzelersin.

Ve tahfifi istersen dersin: “هذا غطاو، وكساو، وخباو”; artık **الهمزة**’yi bir **واو** kılarsın; çünkü o dammelidir.

Ve eğer ikisini, tahfif ile birin sünneti üzere cem‘ edersen, dersin: “هذان غطاآن، وكساآن، وخباآن”; artık fiilden nazîrinin **اللام** mevkiindeki **الألف**’i, işbâ‘sız harekelendirirsin; çünkü onda **الهمزة**’den bir bakiye vardır ve ondan önce sâkin bir **ألف** vardır.

Artık **الهمزة**’nin tahvilini istersen dersin: “هذا غطاو، وكساو، وخباو”; çünkü ondan önce sâkin bir harf vardır ve o dammelidir; ve aynı şekilde: “القضاء”، “هذا قضاو”dur; tahvil üzere; çünkü burada **الواو**’nun zuhuru, **الياء**’nun zuhurundan daha hafiftir.

Ve ikide, ikisini **الواو**’nun tahvili sünneti üzere cem‘ ettiğinde dersin: “غطاوان، وكساوان، وخباوان، وقضاوان”.

Ebû Zeyd dedi ki: Benî Fezâre’den bazısının şöyle dediğini işittim: “هما كسايان، وخبايان، وقضايان”; artık **الواو**’yu **الياء**’ya tahvil eder.

Dedi ki: Bu harflerde **الواو**, sözde daha çoktur.

**الهمز**’in tahkikinden, sözün: “يا زيد من أنت؟”tır; sözün gibi: “من عَنت”.

Artık **الهمزة**’yi tahfife çevirdiğinde dersin: “يا زيد من نت”; sanki sen “نعنت” dedin; çünkü ( **أنت** )’ten **الهمزة**’yi düşürdün ve ondan öncekini onun harekesiyle harekelendirdin; ve idğâm ona girmedi; çünkü son **النون** sâkin, birincisi müteharriktir.

Ve dersin: “من أنا”، sözün gibi: “من عنا”، tahkik üzere.

Artık tahfifi istersen dersin: “يا زيد من نا”; sanki sen “يا زيد منا” dedin; çünkü **الهمزة**’yi düşürdün ve ondan öncekini onun harekesiyle harekelendirdin.

Artık iskânı istersen dersin: “يا زيد منا”; birinci **النون**’u sonuncuya idhâl ettin; ve ikisini, iki harfin vezninde ağır tek bir harf kıldın; çünkü onlar tahfif hâlinde müteharriktirler. Bunun misli, Allah’ın sözü: ( **لَّكِنَّ هُوَ اللَّهُ رَبِّى** ) ( **الكهف : 38** ); “لكن أنا”dan **الهمزة**’yi tahfif ettiler; artık ( **لكن نا** ) oldu; sözün gibi: “لكننا”; sonra tahfiften sonra iskân ettiler; artık “لكنا” dediler.

Dedi ki: Kays’tan bir bedevîyi şöyle derken işittim: “يا أب أقبل”، ve “ياب اقبل”، ve “يا أبة أقبل”، ve “ويابة أقبل”; artık bütün bunlardan **الهمزة**’yi ilga etti.

**الهمزة**’nin tahkikinden, sözün: “افْعوعلت”tir; ( **رأيت** )’ten: “إياوْأيْت”، sözün gibi: “افْعوْعيت”.

Artık onu tahfife çevirdiğinde dersin: “إيويت” tek başına, ve “ويت”; ikisinin birincisi fiilin **الفاء** mevkiindedir ve o sâkindir; ikincisi zâiddir; artık onu, ondan önceki iki **الهمزة**’nin harekesiyle harekelendirdin; ve iki **واو**’nun meftûh olarak zuhuru ağır geldi; artık ikisinin birincisini hemzelediler.

Eğer birinci **الواو**, atıf **واو**’su olsaydı, sözde onun zuhuru ağır gelmezdi; sözün gibi: “ذهب زيد ووافد”; ve “وقدم عمرو وراهب”.

Dedi ki: Ve ( **مُفْعوعل** )’ün tahkikini ( **وأيت** )’ten istersen dersin: “مُوأَوْئى”، sözün gibi: “مُوعوعى”.

Artık tahfife çevirdiğinde dersin: “مُواوِي”; artık fiilin **الفاء** mevkiindeki **الواو**’yu, fiilin **العين** mevkiindeki **الهمزة**’nin fethasıyla fetha edersin; ve ikinci **الواو**’yu—ki o zâiddir—ondan sonraki **الهمزة**’nin kesresiyle kesre edersin.

Ebû Zeyd dedi ki: Benî Aclân b. Kays’tan bazısının şöyle dediğini işittim: “رأَيت غُلامِيَّبَيْك”. Ve “رأيت غُلاَميَّسَد”. ( **أسد** )’deki ve ( **أبيك** )’deki **الهمزة**’yi **الياء**’ya tahvil ederler; ve onu, ( **الغلامين** )’deki **الياء**’ya—ki o i‘râbın bizzat kendisidir—idhâl ederler; artık iki harfin vezninde ağır bir **ياء** zuhur eder; sanki sen şöyle dedin: “رأيت غلاميبيك”، ve “رأيت غلاميَّسد”.

Dedi ki: Benî Kelb’den bir adamı şöyle derken işittim: “هذه وأبة”، ve “هذه امرأة شأبة”; artık ikisinin **ألف**’ini hemzelediler; bu, ona iki harfi birlikte iskân etmek ağır geldiği içindir; her ne kadar onlardan diğer harf müteharrik olsa da. Ve el-Ferrâ’ inşâd etti:
يا عَجَبا لقد رأيتُ عَجَبَا
حِمار قَبَّان يسوق أَرْنَبَا
وأمّها خاطُمها أن تذهبَا

Ebû Zeyd dedi ki: Hicaz ehli, ıztırar ettiklerinde **نَبَروا**.

Dedi ki: Ebû Amr el-Hüzelî dedi: “قد توضَّيْت”، artık hemzelemedi ve onu **ياء**’ya tahvil etti.

Ve bunun benzeri olan şeyler de böyledir.

Ben dedim: Her kitabın mu‘telâtında, hemzelenen ile hemzelenmeyeni, sana onun bilgisinin güçleşmeyeceği bir temyiz ile temyiz ettim; ve mu‘telât bablarının mevzilerinde, tahkiki vacip olanı, mevzilerinde tahkik ettim; ve hemzelenmeyen ile hemzeleneni, sana kıraat onu getirdiğinde seni doğruya durduracak bir tafsil ile tafsil ettim.

Leys b. el-Muzaffer’e gelince, o kitabında **المَهموز**’u, hemzelenmeyenle karıştırdı; ta ki ona bakan kimseye, hemzelenmeyeni hemzelenmeyenden temyiz etmek güçleşti; bazısının bazısına karışması sebebiyle.

Güzel tevfîki ve tesdîdi üzerine Allah’a hamd olsun.

( Kitabın hatimesi )
Ve bu, adını ( **تهذيب اللغة** ) koyduğum kitabın sonudur. Arapların sözünden, bana ancak işitme ile sahih olanı—fasih bir bedevîden—yahut güvenilir bir imamdan mahfuz olanı; güzel ضبط sahibi, eda ettiği şeye emin olanı, ona koymamaya özen gösterdim.

Ebû Bekir Muhammed b. Düreyd eş-şâir’in ve Leys’in kitabının aralarında vâki olan şeylere gelince—başkalarından mahfuz etmediğimden—kitabın başında, ikisinin birçok harflerinde durduğumu ve ona bakanın onları araştırmasının vacip olduğunu zikrettim; artık onları, dil imamlarından bir imama mahfuz, yahut câhilî şiirde, yahut İslâmî bedevî şiirde bulursa, onun sahih olduğunu bilir; ve bu cihetten sahih olmazsa, onu sahih saymaktan tevakkuf eder.

Ebû Ömer ez-Zâhid’in rivayet ettiği ve kitabına koyduğu ( **النوادر** )’e gelince, ben onu teemmül ettim; ondan, tashîf edilmiş bir kelimeye, yahut vechinden uzaklaştırılmış bir lafza, yahut manasından tahrif edilmiş bir şeye rastlamadım.

Ve onun, Ebû Amr eş-Şeybânî’ye, İbnü’l-A‘râbî’ye, Ebû Zeyd’e, Ebû Ubeyde’ye ve el-Asma‘î’ye rivayet ettiğinin çoğunu, onların kendilerine ait bilinen kitaplarından ve sika kimselerin onlardan rivayet ettiği **النوادر**’den mahfuz buldum.

Bu, onların kitaplarını okuyan ve onları hıfzetmeye ve yoklamaya özen gösteren kimseye gizli değildir.

Ben, bu kitabımda telif edip cem‘ ettiğimde, telife girişip, bilgisi sağlamlaştırılmamış kitaplardan cem‘ ettiği şeyi cem‘ eden; yahut onu, onu itkan edenlerden işitmemiş olan; ve cehalet ile marifet azlığı, onu elde etmediğini tahsile ve tamamlamadığını ikmale sevk eden kimsenin mezhebine gitmedim; ta ki hâl onu, çokça tashîf etmeye ve değiştirmeye, böylece hata etmeye götürdü.

Bu tabakanın telif ettiği şeyi ve onların, kitabın onunla indiği ve sünnetler ile haberlerin onunla vârid olduğu Arap lisanına cinayetlerini; ve Arap lügatlerini, dillerinin sîgasından uzaklaştırmalarını; ve onlara, onlardan olmayanı sokmalarını gördüğümde, dil âlimlerinden mümeyyizlerin, yeryüzünün kuturlarında azaldığını bildim. Ve o kitapları okuyan kimsenin, belki onlarla aldanıp onları asıllar edinerek üzerine bina edeceğini (bildim); artık bu kitabı telif ettim ve onu haşivden arındırdım; ve onda, marifetim miktarınca, hatadan doğruyu beyan ettim; ve onu, değiştirici tashîften, çirkin hatadan ve cihetinden uzaklaştırılmış değişiklikten arıttım.

Eğer ben bu kitabımı çoğaltsaydım ve onu defterlerimin ihtiva ettiğiyle doldursaydım; ve verrâkların ifsad ettiği, musahhiflerin değiştirdiği kitapların ihtiva ettiğini ona kattırsaydım, kitap uzar ve ulaştığı şeyin üzerine kat kat artardı; ve ben, Arap lisanına cinayet edenlerden biri olurdum.

Allah bizi bundan korusun; ve bizi doğruya muvaffak kılsın; ve bize hakkın semtini kastetsin; ve minneti ve rahmetiyle sürçmemizi ra’fetiyle örtsün.

Bil, ey bu kitabıma bakan: Ben, onda Arap lügatlerinin hepsini elde ettiğimi iddia etmiyorum; ve ona tamah etmedim; ancak ben, yazdığımın, tashîf âfetinden arındırılmış, değişikliğin fesadından temizlenmiş olmasında gayret ettim.

Artık marifet sahiplerinden kim ona bakarsa, reddetmeye ve inkâra acele etmesin; ve zihnine gelen şeyde sebat etsin; çünkü o bunu yaptığında, ona hak zahir olur ve elde ettiğinden faydalanır.

Her neyi eksik bıraktıysak, o ancak insanın kemalden aczi sebebiyledir; ve isabetten olan şey, Allah’ın tevfîki ve tesdîdi iledir; ve niyet, bütün bunlarda, hakkı bulmaya ulaşmada gayrettir.

Ben, minnet ve lütuf sahibi Allah’tan, güzel niyet üzerine bana ecri büyütmesini ve ilim ve edep ehline nasihat olarak gözettiğim şeyin sevabından beni mahrum etmemesini isterim; ve O’ndan—başlatan ve iade eden olarak—Muhammed peygambere ve onun temiz âline, en temiz ve en zekî salât ile salât etmesini; ve bizi, keramet yurduna ve rahmetinin karar yerine indirmesini isterim. Şüphesiz O, istenenlerin en kerimi ve icabet edenlerin en yakınıdır.
