# تخذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AE%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%AE%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AE%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تخذ

تخذ يتخذ كعلم يعلم، يعني أن التاء أصلية، وأنها كلمة مستقلة، ولو قال: تخذ، كعلم، لكان أخصر وأدل على المراد، بمعنى أخذ، تخذا، محركة، وتخذا، الأخيرة عن كراع وقريء  لو شئت لتخذت عليه أجرا  بكسر الخاء ولا تخذت، قال الفراء: قرأ مجاهد لتخذت، قال أبو منصور: وصحت هذه القراءة عن ابن عباس، وبها قرأ أبو عمرو بن العلاء، وقال أبو زيد، وكذلك هو، مكتوب في الإمام، وبه يقرأ القراء، ومن قرأ: لا تخذت، بالألف وفتح الخاء فإنه يخالف الكتاب، وهو أي اتخذ افتعل من تخذ، فادغم إحدى التاءين في الأخرى، وهما التاء الأصلي وتاء الافتعال، قال المصنف في البصائر: وهذا قول حسن، ودليله ما قاله ابن الأثير في شرح جامع الأصول، ولم يتعرض له في النهاية، ما نصه: وليس من الأخذ في شيء، فإن الافتعال من الأخذ ائتخذ. بهمزتين على قياس ائتمر وائتمن، لأن فاءه همزة، والهمزة لا تدغم في التاء، خلافا لقول الجوهري، وهو ما نصه: الاتخاذ افتعال من الأخذ إلا أنه أدغم بعد تليين الهمزة وإبدال الياء تاء، ثم لما كثر استعماله بلفظ الافتعال توهموا أصالة التاء. فبنوا منه فعل يفعل. قالوا تخذ يتخذ، قال ابن الأثير: وأهل العربية على خلافه أي خلاف ما قاله الجوهري، وهذه العبارة هكذا في نسختنا، وفي غيرها كذلك، ويوجد في بعض النسخ هكذا: وهو افتعل من تخذ فأدغم إحدى التاءين في الأخرى وليس هو من أخذ، لأن الافتعال منه ائتخذ، لأن فاءه همزة، وهي لا تدغم في التاء. ابن الأثير: وهذا ما عليه أهل العربية خلافا لما قاله الجوهري، وهي قريبة من الأولى، قال شيخنا: ابن الأثير ليس ممن يرد به كلام الجوهري، بل وأكثر أئمة اللغة، بل كلامه حجة عليهم، لأنه أعرف، ودعوى تليين الهمزة كما اختاره هو وغيره أولى وأصوب من مادة غير ثابتة في الدواوين المشهورة، وأنكرها الزجاجي بالكلية، وإن أثبتها أبو علي الفارسي، واستدل بقراءة تخذت مخففا، وغير ذلك، فقد نازعوه، وكلام ابن مالك صريح في أن مثله شاذ، وأثبتوا منه: اتزر من الإزار، واتمن من الأمن، واتهل من الأهل، وغير ذلك مما هو مبسوط في شروح التسهيل، وأشار إليه ابن أم قاسم في شرح الخلاصة، ثم قال: وبعد صحة ثبوته وتسليم دعوى أبي علي الفارسي وحده وقبول استدلاله بالآية. وقول الشاعر:
  وقد تخذت رجلي إلى جنب غرزهانسيفا كأفحوص القطاة المطرق فلا يلزم الجوهري ومن وافقه اتباعه، بل يجري على قاعدته التي حررها من التليين، بل صرحوا بأنه وارد في هذا اللفظ نفسه، كاتزر وما ذكر معه، وإن كان شاذا، فلا يقدح لك في ثبوته واستعماله، والله أعلم، ثم قال شيخنا نقلا عن بعض حواشيه: أصل اتخذ بهمزتين، فأبدلت الهمزة الثانية تاء، كما قالوا في ائتمن وائتزر، والقياس إبدالها ياء، وورد هذا مع ألفاظ شذوذا، وقيل: أبدلت واوا ثم تاء، على القياس، وقيل: الأصل اوتخذ، أبدلت الواو تاء، على اللغة الفصحى، لأن فيه لغة قليلة أنه يقال: وخذ، بالواو، كما حكاه ابن أم قاسم وغيره تبعا لأبي حيان، وقد أغفله صاحب القاموس، مع أنه وارد مذكور مشهور أعرف من تخذ، انتهى.

### Türkçe

**تخذ** **يتخذ**; **كعلم يعلم**; yani **التاء** aslîdir ve onun müstakil bir kelime olduğudur. Ve eğer “**تخذ**; **كعلم**” deseydi, daha kısa ve murada daha delâlet edici olurdu; **أخذ** mânâsında: **تخذا** (harekeli), ve **تخذا**; sonuncusu **كراع**’dan ve **قريء**’den (rivayetle). “Eğer dileseydin, onun üzerine mutlaka bir ücret edinirdin” (**لو شئت لتخذت عليه أجرا**) — **الخاء**’ın kesresiyle; ve “**لا تخذت**” değil. **الفراء** dedi: **مجاهد** “**لتخذت**” okudu. **أبو منصور** dedi: Bu kıraat **ابن عباس**’tan sahih oldu; ve onunla **أبو عمرو بن العلاء** okudu. **أبو زيد** dedi: Ve yine o böyledir; **الإمام**’da yazılıdır; ve onunla kurrâ okur. Ve kim “**لا تخذت**”i elif ile ve **الخاء**’ın fethasıyla okursa, o yazıya muhalefet eder. Ve o, yani **اتخذ**, **تخذ**’den **افتعل**’dir; böylece iki **التاء**’dan birini ötekine idğam etti; ve onlar, aslî **التاء** ve **الافتعال**’ın **التاء**’sıdır. Müellif **البصائر**’de dedi: Bu güzel bir sözdür; ve delili, **ابن الأثير**’in **شرح جامع الأصول**’de söylediğidir; ve **النهاية**’de ona temas etmedi; lafzı şudur: “Ve **الأخذ**’den hiçbir şey değildir; çünkü **الأخذ**’den **الافتعال**: **ائتخذ**’dir; iki hemze ile; **ائتمر** ve **ائتمن** kıyasınca; çünkü onun **فاء**’sı hemzedir; hemze **التاء**’ya idğam edilmez; **الجوهري**’nin sözüne muhalefet olarak.” Ve o, lafzı şudur: “**الاتخاذ** **الأخذ**’den **افتعال**’dir; ancak hemzeyi yumuşattıktan ve **الياء**’ı **تاء**’ya ibdâl ettikten sonra idğam etti; sonra **الافتعال** lafzıyla kullanımı çoğalınca, **التاء**’nın aslîliğini vehmettiler. Böylece ondan **فعل يفعل** bina ettiler. Dediler: **تخذ يتخذ**.” **ابن الأثير** dedi: Arap dili ehli onun hilâfınadır; yani **الجوهري**’nin söylediğinin hilâfınadır. Ve bu ibare bizim nüshamızda böyledir; ve başkasında da böyledir. Ve bazı nüshalarda şöyle bulunur: “Ve o, **تخذ**’den **افتعل**’dir; böylece iki **التاء**’dan birini ötekine idğam etti; ve o **أخذ**’den değildir; çünkü ondan **الافتعال**: **ائتخذ**’dir; çünkü onun **فاء**’sı hemzedir; ve o **التاء**’ya idğam edilmez.” **ابن الأثير**: Bu, Arap dili ehlinin üzerinde bulunduğu şeydir; **الجوهري**’nin söylediğine muhalefet olarak. Ve o, birincisine yakındır. Şeyhimiz dedi: **ابن الأثير**, **الجوهري**’nin sözünü reddedilen kimselerden değildir; bilakis dil imamlarının çoğu; bilakis onun sözü onlara karşı hüccettir; çünkü o daha bilendir. Hemzeyi yumuşatma iddiası — onun ve başkasının seçtiği üzere — meşhur divanlarda sabit olmayan bir maddeden daha evlâ ve daha isabetlidir. Ve **الزجاجي** onu bütünüyle inkâr etti; her ne kadar **أبو علي الفارسي** onu ispat etmiş ve **تخذت**’in muhaffef okunmasıyla ve bunun dışındakilerle istidlâl etmişse de; ona itiraz ettiler. Ve **ابن مالك**’in sözü, onun benzerinin şâz olduğuna dair sarihtir. Ve ondan şunu ispat ettiler: **اتزر** **الإزار**’dan; **اتمن** **الأمن**’den; **اتهل** **الأهل**’den; ve bunun dışındakiler; ki bu, **شروح التسهيل**’de tafsil edilmiştir. Ve **ابن أم قاسم** **شرح الخلاصة**’da ona işaret etti; sonra dedi: Onun sabit oluşunun sahihliği ve yalnız **أبو علي الفارسي**’nin iddiasının teslimi ve âyetle istidlâlinin kabulünden sonra; ve şairin sözü:
  “Ve gerçekten ayağımı, onun eğerinin yanına, çömelmiş **القطاة**’nin yuvası gibi bir oyuk edindim.” (**وقد تخذت رجلي إلى جنب غرزها نسيفا كأفحوص القطاة المطرق**)
**الجوهري**’ye ve ona muvafakat edenlere ona tâbi olmak lâzım gelmez; bilakis, onun yumuşatmadan tahrir ettiği kaidesi üzere cereyan eder. Hatta, bunun bizzat bu lafızda vârid olduğunu tasrih ettiler; **اتزر** ve onunla zikredilenler gibi. Ve eğer şâz ise, onun sabit oluşuna ve kullanımına senin için bir zarar vermez. Ve Allah daha iyi bilir. Sonra şeyhimiz, bazı hâşiyelerinden naklen dedi: **اتخذ**’in aslı iki hemze iledir; böylece ikinci hemzeyi **تاء**’ya ibdâl ettiler; **ائتمن** ve **ائتزر**’de dedikleri gibi. Kıyas, onu **ياء**’ya ibdâl etmektir. Bu, bazı lafızlarla şâz olarak vârid oldu. Ve denildi: Onu **واو**’ya, sonra **تاء**’ya ibdâl ettiler; kıyas üzere. Ve denildi: Asıl **اوتخذ**’dir; **واو**’yu **تاء**’ya ibdâl ettiler; fasih lugat üzere. Çünkü onda az bir lugat vardır ki “**وخذ**” denilir; **واو** ile; **ابن أم قاسم** ve başkası, **أبي حيان**’a tâbi olarak onu hikâye ettiği gibi. **القاموس** sahibi onu gözden kaçırdı; hâlbuki o, vârid, zikredilmiş, meşhur; **تخذ**’den daha mâruf. Bitti.
