# ترب (ت-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Toprak demektir

- Harfler: ت - ر - ب
- Kur'an'da: 22 geçiş · 22 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُرَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Toprak | 9 | 9 | [13:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/13:5.md) |
| [تُرَابٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8D.md) | فُعَالٍ | Toprak | 6 | 6 | [3:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/3:59.md) |
| [أَتْرَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Yaşıtlar | 2 | 2 | [56:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/56:37.md) |
| [أَتْرَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | أَفْعَالٌ | Yaşıtlar | 1 | 1 | [38:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/38:52.md) |
| [التُّرَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8F%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | الْفُعَالِ | Toprak | 1 | 1 | [16:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/16:59.md) |
| [تُرَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | فُعَالٌ | Toprak | 1 | 1 | [2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/2:264.md) |
| [مَتْرَبَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AA%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | مَفْعَلَةٍ | Toprakla giyinmek | 1 | 1 | [90:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/90:16.md) |
| [وَالتَّرَائِبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D8%A8%D9%90.md) | وَالْفَعَائِلِ | Ve yumurtalıklar | 1 | 1 | [86:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/86:7.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (135 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 31 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
2. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 21 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
3. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 6 ortak ayet · G² 20 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
4. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Yeni doğan çocuktur
5. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
6. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Büyük
7. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Sülük demektir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 12 ortak ayet · G² 14 · Kevn, tepe demektir
9. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
10. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “U’mare” katlı bina demektir
11. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İcl havuz demektir
12. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ad verilen
13. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
14. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
15. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
16. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İş ayakkabısı
17. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
18. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
19. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
20. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
21. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
22. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
23. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
24. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
25. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
29. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ترب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md), [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md), [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md), [ثرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [سما](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%A7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnce, ufalanmış, tabaka oluşturan zemin tozu ve toprağı; simetri, denklik ve yatay hizada birbiriyle eşleşme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın biyolojik ve ontolojik başlangıç zemini, ölümle geri dönülen en temel tabaka ve aynı yaş/hizadaki denklik |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal tevazu, asgari varoluş eşiği ve dikey hiyerarşiyi sıfırlayan mutlak yatay eşitlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir jeolojik materyale indirgeyip ontolojik başlangıç-dönüş eksenini ve «denklik/hizalanma» (أتراب ve ترائب) anlam boyutunu kopuk addetmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تر | Zayıflık, gevşeme, ayrılma veya geride bırakılma temelinde bir durumdan diğerine akış veya çözülme hissi taşıyan hareket; bu hareket [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) kökünde bir şeyi ardında bırakıp ayrılma, [ترف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%81.md) kökünde ise gevşeyip bolluk ve refah içinde yumuşama biçiminde somutlaşır | ب | İçe doğru kapanma, barınma ve zemin bulma imgesi eklenerek çözülen ve ufalanan nesnenin zemin düzeyinde durağan, homojen ve yapışık bir tabakaya dönüşmesi sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, sınır ve antlaşma çizgisi; varlığın belirlendiği nihai sınır | Oluşumun ve dönüşümün sınır çizgisi, bir başlangıç ve bitiş haddi |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst ve yönelme hareketi | Başın veya yönün varoluşsal olarak yöneldiği asal kaynak veya en üstten aşağı iniş noktası |
| ب | Çadır, ev, iç zemin; barınma ve içine alma mahalli | Kapsayan, içine alan, temas edilen ve en dipte sığınılan yer |
| ترب | Belirlenmiş sınırın (ت), baştan/köken noktadan (ر) gelip zeminde toplanarak içte barınması (ب) | Göksel veya dikey formun ufalanıp yatay zemine dökülmesi, insanın hem varoluşsal sınırını hem de içine dönüp barınacağı nihai yatağı oluşturan tabaka |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzünün en ince, ufalanmış ve havada savrulabilen kuru toz tabakası; fakirlikten toprağa yapışma (تَرِبَ) veya zenginlikten toprak kadar çok mala erme (أَتْرَبَ); göğüs kafesinde karşılıklı simetrik dizilen kaburga kemikleri (تَرِيبَة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays veya erken dönem bedevi şairlerinin metinlerinde sevgilinin göğüs yapısını ve kaburga simetrisini tasvir eden beyitlerde yer alır; İbn Fâris’in naklettiği şahitte göğüslerin kaburga hizasındaki simetrik yükselişi şu mısra ile kaydedilmiştir: أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ |
| Erken Arapça kullanım | Kurak rüzgârın savurduğu toz için ريحٌ تَرِبَةٌ denmesi; erken rivayetlerde toprağa yapışacak derecede muhtaç kalan kimse için kullanılan تَرِبَتْ يَدَاكَ deyimi ve Hz. Ali’nin kasabın tozlanan eti temizlemesine teşbih ettiği sözü: لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ترب kökü, Sami dillerinde yeryüzü tozu, gevşek toprak ve zemin parçacığı semantiğini taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik sergiler. İbranicede gevşek toprak, kuru toz ve ufalanmış materyal için kullanılan *ʿāpār* veya toza bulanma fiilleriyle kavramsal olarak örtüşmekle birlikte, doğrudan /t-r-b/ konsonant dizilimi Arapça ve Güney Sami dillerinde belirgin bir leksikal bağımsızlık kazanmıştır. Akatçada toprağı, tozu ve yeraltı âlemini niteleyen *eperu* kökünün taşıdığı «varlığın en alt/asgari maddesi» katmanı, Arapçada ترب kökünde sesleşir. Kökün dikkat çeken diğer anlam katmanı olan «denklik, eşlik, simetri» (أتراب ve تريبة) olgusu, toprağın her şeyi aynı düzlemde eşitleyen, pürüzleri örterek tek bir ufki hizada buluşturan fiziksel yapısıyla semantik bir matris oluşturur. Klasik dilcilerin iki ayrı asıl (aslü’t-turâb ve aslü’t-tesâvî) olarak gördüğü bu iki hat, erken Sami algısında yatay düzlemde türdeşlik ve eş-hizalanma fikrinde birleşir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İnce toprak ile karşılıklı denklik (tesâvî) arasındaki semantik bağ | Zemin toprağının düzleştirici ve eşitleyici vasfı, yaşça ve boyca denk olanlara (أتراب) ve karşılıklı simetrik dizilen göğüs kemiklerine (ترائب) ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça sahasında leksikalleşmiş zemin ve toz kavramı | Kuzeybatı Sami dillerindeki toz/toprak kavramlarının kavramsal izomorfizmi; Arapçada /t-r-b/ diziliminin karakteristik kökleşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda zemin, tortu ve ufalanma göstergeleri | Ufalanmış toz ve tabaka formundaki yeryüzü örtüsüyle ilgili köklerle tipolojik paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ترب | Anlamlı | Toprak, toz, yatay denklik | Kuru zemin tozu; göğüs kemiği; yaşıt ve denk olma durumu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [تبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Kırmak, helak etmek, ufalamak | Bir yapıyı kırarak toza ve parçalara dönüştürmek; külçe altın/maden | Kur'an'da geçer; ufalanma ilişkisi |
| [رتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Sabit olmak, dizilmek, derece | Bir şeyin yerli yerinde durması, mertebelerin ve sıranın belirlenmesi | Kur'an'da geçmez; dizilim ve nizam bağı |
| [ربت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamlı | Islah etmek, büyütmek, terbiye etmek | Çocuğu veya canlıyı özenle besleyip yetiştirmek | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım |
| [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) | Anlamlı | Kesmek, kökünü kazımak | Bir şeyi devamı gelmeyecek şekilde arkasından koparıp ayırmak | Kur'an'da geçer; zeminle bağı koparma |
| [برت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Kılavuz, hüccet, balta | Yolu açan keskin alet veya yolu bilen rehber | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ترب | Merkez | Kuru zemin tozu ve eş düzeylik | Ufalanmış, ince, kuru, başlangıç ve dönüş mahalli olan toz zemin | İnsanın ilk ve son biyolojik maddesi |
| [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Su ile karışmış toprak | Toprağın su ile yoğrulup kıvam ve şekil alma kabiliyeti kazanmış hali | Çamur evresi; şekillenme kabiliyeti taşır |
| [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md) | Komşu | Kokuşmuş, siyah balçık | Su ve toprağın uzun süre bekleyip mayalanmasıyla oluşan organik tortu | Değişime uğramış, kokulu balçık evresi |
| [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Kurumuş, çınlayan balçık | Çamurun fırınlanmış veya kuruyup ses çıkaracak sertliğe ulaşmış evresi | Pişmiş seramik benzeri sert katman |
| [ثرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Islak ve nemli toprak | Zemin toprağının su ile nemlenip henüz çamurlaşmadığı yumuşak durumu | Nemli alt tabaka; verimlilik ve yumuşaklık |
| [سما](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%A7.md) | Zıt | Yükseklik, gök, dikey yücelik | Dikey eksende yukarıda olma, fiziksel ve ontolojik yücelik | ترب kökünün temsil ettiği en alt yatay zeminin tam zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ترب | Toprak, toz, yaşıt, denklik | Kuru zemin örtüsü, varoluşsal başlangıç ve eşitlik zemini | Kesin |
| Latince | Humus, pulvis, aequalis | Toprak, zemin tozu, eşit/akran | Humus organik zemin katmanını, pulvis ince tozu verir; aequalis ise أتراب boyutundaki denkliği karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Dust, soil, peer, coeval | Kuru toprak, toz, denk, akran | Dust ufalanmış tozu, soil toprağı karşılar; peer ve coeval kavramları ise kökün yaş ve statü denkliği yönünü taşır | Güçlü |
| Almanca | Staub, Erde, Gleichaltrige | Toz, toprak, akran/yaşıt | Staub kuru partikülleri, Erde fiziki zemini, Gleichaltrige ise yaş ve simetri denkliğini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Poussière, terre, pair | Toz, toprak, eş/akran | Poussière uçuşan zemin tozunu, pair ise aralarında hiyerarşi bulunmayan denkliği niteler | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُرَاب / تُرَابًا | İnsanın ilk yaratılış maddesi | Biyolojik varlığın başlangıcı ve ontolojik asgari temel (Âl-i İmrân [3:59](https://lisan.digital/tr/ayet/3:59.md), Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md), Rûm [30:20](https://lisan.digital/tr/ayet/30:20.md)) |
| تُرَاب / تُرَابًا | Ölüm sonrası çürüme ve dağılma | Bedensel formun bozulup aslına dönmesi, diriliş inkârcılarının argümanı (Ra'd [13:5](https://lisan.digital/tr/ayet/13:5.md), Mü'minûn [23:82](https://lisan.digital/tr/ayet/23:82.md), Neml [27:67](https://lisan.digital/tr/ayet/27:67.md)) |
| تُرَابًا | Varoluşsal pişmanlık ve silinme arzusu | Kıyamet gününde cezanın dehşetinden ötürü hiç var olmamış veya cansız madde olarak kalmış olma temennisi (Nebe [78:40](https://lisan.digital/tr/ayet/78:40.md)) |
| أَتْرَاب / أَتْرَابًا | Cennette tam yaş ve estetik denklik | Cennet ehlinin eşlerinin birbirine denk, aynı yaşta, pürüzsüz ve hiyerarşisiz uyumu (Sâd [38:52](https://lisan.digital/tr/ayet/38:52.md), Vâkıa [56:37](https://lisan.digital/tr/ayet/56:37.md), Nebe [78:33](https://lisan.digital/tr/ayet/78:33.md)) |
| مَتْرَبَة | Aşırı sefalet ve toprağa yapışma | Yokluktan dolayı başını sokacak yeri olmayıp toprak üstünde kalan yoksulun hali (Beled [90:16](https://lisan.digital/tr/ayet/90:16.md)) |
| التَّرَائِب | Göğüs/kaburga kemikleri simetrisi | İnsanın yaratılış sıvısının atıldığı gövde ekseni, omurga ile göğüs kafesi arasındaki anatomik bölge (Târık [86:7](https://lisan.digital/tr/ayet/86:7.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's (yeniden diriliş) ve insanın ontolojisi | Çürüyüp toza dönüşen bedenin aynı parçalarla mı yoksa benzeriyle mi iade edileceği (iâdetü'l-ma'dûm) | Asli cevher ve beden atomlarının indirgendiği en alt seviye |
| Fıkıh | Teyemmüm ve taharet hükümleri | Su bulunmadığında kullanılan temiz zemin toprağının (saîd/turâb) niteliği ve necisliği giderici özelliği | Hükmi temizlik vasıtası olan temiz yer tozu |
| Tefsir | Ahiret tasvirleri ve yaratılış safhaları | İnsanın nütfe öncesi evresi olan turâb ile cennetteki eşlerin vasfı olan etrâb arasındaki estetik/varoluşsal bağ | Biyolojik köken ile cennetteki kusursuz denklik arasındaki anlam köprüsü |
| Hadis | Ahlak, zühd ve tevazu metaforları | Dünyevi kibrin kırılması, evlilikte dindarlık tercihi (تربت يداك) ve insanın topraktan yaratılıp eşit olduğu vurgusu | Tevazu, dünyevi sıfırlanma ve beşeri eşitlik zemini |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik köken ve akıbet bilinci | Tevazu ve mutlak dönüş eşiği | Kibri sıfırlamak ve ölümü hatırlatmak | İnsanın asgari yaratılış maddesi olarak her türlü ilahi iddiayı ve kibri kökten çürütür | Kesin |
| İlmi | Maddenin döngüsü ve jeobiyolojik tabaka | İnorganik elementler deposu | Canlılığın kimyasal hammaddesi olmak | Biyosferdeki elementlerin canlı bedene girip tekrar ayrıştığı temel inorganik havuzdur | Güçlü |
| Siyasi | Hiyerarşisiz eşitlik ve tebaa denkleşmesi | Yatay vatandaşlık ve ortak payda | Sınıf tahakkümünü gayrimeşru kılmak | Herkesin topraktan geldiği ilkesi dikey aristokratik üstünlük iddialarını geçersiz kılar | Güçlü |
| İktisadi | Sefalet sınırı ve mülkiyetin sıfır noktası | Asgari geçim eşiği (metrabe) | Sosyal dayanışmayı tetiklemek | Bireyin toprağa yapışacak kadar yoksullaşması sistemin müdahale etmesi gereken acil taban sınırıdır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik taban düzeyi ve potansiyel enerjinin sıfır referans noktası | Karmaşık organize yapıların çözülerek ulaştığı en düşük serbest enerji ve maksimum düzensizlik hali; yerçekimi potansiyelinde zemin referansı ($h=0$) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mutlak eşitlikçilik (egalitarianism) ve asgari taban | Toplumsal sınıfların, dikey ayrıcalıkların ve unvanların ilga edildiği, bireylerin akran (etrâb) olarak eşitlendiği taban düzlem | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece tarımsal veya jeolojik bir toprak parçası sayarak onun ontolojik denklik, simetri ve sıfır noktası işlevini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ترب kökü yalnızca cansız maddeyi değil; insanın başlangıç kodunu, ölümle indirgendiği seviyeyi, sefaletin dip noktasını ve cennetteki hiyerarşisiz estetik denkliği kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennetteki «etrâb» vasfını salt bedensel bir yaş benzerliğine indirgemek; yaratılış ayetlerindeki «turâb» vurgusunu ise biyolojik tekâmülden kopuk mekanik bir materyalizm olarak yorumlamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda kibrin kırıldığı en temel ontolojik eşiktir; insan göğe ait bir iddiayla değil, yerin en mütevazı ve parçalanmış unsuru olan toprakla tanımlanır ve eşitlenir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış safhalarını bildiren ayetlerde (Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md)), ba's ve diriliş münazaralarında (Ra'd [13:5](https://lisan.digital/tr/ayet/13:5.md)), cennet ehlinin vasıflarında (Nebe [78:33](https://lisan.digital/tr/ayet/78:33.md)) ve infak ahlakının anlatıldığı ayetlerde (Beled [90:16](https://lisan.digital/tr/ayet/90:16.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın soy, ırk veya kasta dayalı üstünlük iddialarını köken ortaklığıyla yıkar; ölümün yok oluş değil, biyolojik bir dekompozisyon ve yeniden toparlanma eşiği olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeryüzünün kuru, ufalanmış, tabaka oluşturan en ince toz katmanı; karşılıklı dizilen kaburga kemikleri ve aynı yaşta olanların oluşturduğu pürüzsüz yatay hiza.
- Soyut anlam: Dikey karmaşıklığın ve hiyerarşinin sıfırlandığı, varlığın asgari düzeyde türdeşleştiği ve tüm unsurların yatay bir denklik düzleminde buluştuğu ontolojik referans eşiği.
- Sistematik karşılık: Canlılığın inorganik başlangıç havuzu, ölüm sonrası geri dönülen temel entropik zemin, toplumsal adalette dip eşik ($metrabe$) ve cennet estetiğinde kusursuz simetrik denklik ($etr\hat{a}b$).
- LaTeX modeli: $$S_0 = \lim_{t \to \infty} \sum_{i=1}^n \left( \Phi_i(t) - \Delta_i \right) \implies \forall i, j : H_i = H_j = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi_i(t)$, $i$ nolu bireyin veya kompleks formun zaman içindeki dinamik ve dikey varoluşsal durumunu; $\Delta_i$ çözülme ve biyolojik dekompozisyon sürecini temsil eder. Süreç nihai sınırına vardığında ($t \to \infty$), bütün karmaşık yapılar temel zemin durumu olan $S_0$'a indirgenir. Bu taban düzeyinde, her bir unsurun hiyerarşik veya dikey potansiyel yüksekliği sıfırlanarak ($H_i = H_j = 0$) tam bir yatay denklik ve eşitlik düzlemi ($etr\hat{a}b$) hâsıl olur.

## Geçtiği ayetler (22 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/2:264.md) — تُرَابٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Ali İmran 3:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/3:59.md) — تُرَابٍ

إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Gerçekten Allah katında İsa’nın durumu, Adem’in durumu gibidir. Allah o’nu topraktan yarattı. Sonra o’na; ol dedi, o da oluverdi.

### [Rad 13:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/13:5.md) — تُرَابًا

وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Şaşacaksan, onların: Biz, toprak olunca yeniden mi yaratılacağız? demelerine şaşmak gerekir. İşte onlar; Rabblarını inkar edenlerdir. İşte onlar; boyunlarına demir halkalar vurulanlardır. Ve işte onlar; cehennemliklerdir, orada temelli kalacaklardır.

### [Nahl 16:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/16:59.md) — التُّرَابِ

يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Kendisine verilen kötü müjde yüzünden halktan gizlenmeye çalışır. Utana utana onu tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Bakın ne kötü hükmediyorlar.

### [Kehf 18:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/18:37.md) — تُرَابٍ

قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا

Meal (IK): Arkadaşı ona cevap vererek dedi ki: Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratıp sonunda da seni insan kılığına koyanı mı inkar ediyorsun?

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/22:5.md) — تُرَابٍ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Müminun 23:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/23:35.md) — تُرَابًا

أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ

Meal (IK): Öldüğünüz ve bir toprak, bir kemik olduğunuz zaman tekrar dirilmenizi mi vaad ediyor?

### [Müminun 23:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/23:82.md) — تُرَابًا

قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ

Meal (IK): Onlar demişlerdi ki: Ölüp de toprak ve kemik yığını olduğumuzda mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?

### [Neml 27:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/27:67.md) — تُرَابًا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Biz ve babalarımız birer toprak olduktan sonra mı, doğrusu biz tekrar mı çıkarılacağız?

### [Rum 30:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/30:20.md) — تُرَابٍ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

Meal (IK): Sizi topraktan yaratmış olması da O’nun ayetlerindendir. Sonra siz, yayılmakta olan bir beşer oldunuz.

### [Fatır 35:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/35:11.md) — تُرَابٍ

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Allah, sizi topraktan yaratmıştır, sonra bir damla sudan sonra da sizleri çiftler olarak var etmiştir. Hiç bir dişi O’nun bilgisi olmadan hamile kalmaz ve doğum yapmaz. Bir ömürlünün çok yaşaması ve ömrünün azalması ancak kitabdadır. Muhakkak ki bu; Allah’ a pek kolaydır.

### [Saffat 37:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/37:16.md) — تُرَابًا

أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ

Meal (IK): Öldüğümüzde, toprak ve kemik olduğumuzda mı, biz mi, diriltileceğiz?

### [Saffat 37:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/37:53.md) — تُرَابًا

أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ

Meal (IK): Öldüğümüz, toprak ve bir yığın kemik olduğumuz zaman mı, biz mi ceza göreceğiz?

### [Sad 38:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/38:52.md) — أَتْرَابٌ

وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ

Meal (IK): Yanlarında gözlerini yalnız eşlerine dikmiş aynı yaştan güzeller vardır.

### [Mü'min 40:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/40:67.md) — تُرَابٍ

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Sizi; topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir kan pıhtısından yaratan, sonra erginlik çağına ulaşmanız, sonra da yaşlanmanız için sizi bebek olarak dünyaya çıkaran O’dur. Kiminiz daha önce öldürülürsünüz. Kiminiz de adı konulmuş bir ecele erişirsiniz. Olur ki böylece aklınızı kullanırsınız.

### [Kaf 50:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/50:3.md) — تُرَابًا

أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ

Meal (IK): Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı? Bu, uzak bir dönüştür.

### [Vakıa 56:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/56:37.md) — أَتْرَابًا

عُرُبًا أَتْرَابًا

Meal (IK): Eşlerine düşkün hep bir yaşıtlar.

### [Vakıa 56:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/56:47.md) — تُرَابًا

وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ

Meal (IK): Ve derlerdi ki: Öldüğümüzde, toprak ve kemik yığını olduğumuzda mı, gerçekten biz mi yeniden diriltileceğiz?

### [Nebe 78:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/78:33.md) — أَتْرَابًا

وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا

Meal (IK): Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar.

### [Nebe 78:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/78:40.md) — تُرَابًا

إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا

Meal (IK): Biz, sizi yakın bir azabla uyardık. O gün; kişi elleriyle sunduğuna bakacak. Ve kafir: Keşki ben, toprak olsaydım, diyecektir.

### [Tarık 86:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/86:7.md) — وَالتَّرَائِبِ

يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ

Meal (IK): Bel kemiği ile göğüslerin arasından çıkar.

### [Beled 90:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/ayet/90:16.md) — مَتْرَبَةٍ

أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ

Meal (IK): Yahut yerde sürünen bir yoksula.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Toprak demektir.
“Teribe” göğüs veya kaburga kemiği demektir. Aynı zamanda yumak anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte

**ر ت ب**، **ت ر ب**، **ت ب ر**، **ب ت ر**، **ب ر ت** kullanımdadırlar.

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: doğrulma/ayakta dikilme; tıpkı çocuğun **الكَعْبَ**’ı **إرتاباً** ile doğrultması gibi; ve namaz kılan **يَرْتُبُ**; yani doğrulur/dikilir.
**والرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً**; senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve **رَتَب** üzerine çoğul yapılır; tıpkı “**دَرَج**” denildiği gibi, aynı şekilde.
**والرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**’ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
**والمُرْتبةُ**: krallar katındaki ve benzeri nezdindeki mevki.
Ve falan kimse **تَرَتَّبَ**; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve çöllerde **المَراتِبُ**, üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerden/işaretlerden olanlardır.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur; yani o kolay, düzgün/doğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
yani hep birlikte; ve “sabit olarak” da denir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve **التُّربُ** birdir; dişil yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve **أرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ**: yani toprağının yaratılışı/hamuru; tek bir tabaka istediğinde “bir **تُرابةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehimle idrak edilir.
Ve **لحمٌ تَرِبٌ**: toprağa bulaştığında; bundan Ali’nin -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ”.
Ve **تَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً**.
**والتَّيْرَب**: **التُراب**. Onun sözü: “ve bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**”; yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ**: malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**”; yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ**: zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
**والتَّرْباءُ**: toprağın kendisi; dedi ki: “onu mutlaka döveceğim; ta ki **بالتَّرْاباء** ile ısırsın”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü.
**والتِّرْبُ** ve **التَّريبُ**: aynı doğan/eş (yaşıt); ikisi **تِرْبانِ**’dır. Ve -azze ve celle- sözü: “**عُرُباً أترابا**”; yani canlı/şevkli, emsal/denkler.
**والتَريبةُ**: iki **الثَّندُوتَيْنِ**’in üstünden iki **التَّرْقُوتَيْنِ**’e kadar olan yer; ve denildi ki: ondan her kemik bir **تَربية**’dir; ve **التَّرائب** olarak çoğul yapılır.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüş.
Ve denir ki: kullanılmadan önce her cevher, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**’dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluş; **تَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile helâk etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden söküp kestiğinde kesmektir.

Ve binek hayvanı **أبتَرَتِ**; böylece **بُتِرَتْ**; ve ben kurdu **أبتَرْتُ** ve **بتَرْتُه**; ve ben şeyi **بَتَرْتُ**; böylece **فانبَتَرَ**.
**والأبتَرُ**: soyu/nesli olmayan kimsedir; bundan -azze ve celle- sözü: “**إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر**”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen dilinde balta. Ve onların dilinde **البُرْتُ**: **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**.
Ve Müزاحim dedi: **المُبَرِّتُ** ve **البِرِّيتُ**, Ru’be’nin şiirinde, şu sözündeki **البَرِّية**’den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياءَ**’yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş, böylece galip gelmiş; ve onu **البَريِّة** için bir isim kılmıştır; o da çöldür; çoğulu **البَراريت**’tir; böylece **التاء** sanki aslıymış gibi sarf tasarruflarında oldu; tıpkı **عِفريت**’te **التاء**’nın yerleşip kalması gibi. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuzdur; onun için bir çoğul işitmedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التُرابُ فيه لُغاتٌ، تُرابٌ وتَوْرابٌ وتَوْرَبٌ وتَيْرَبٌ وتُرْبٌ وتُرْبَةٌ وتَرْباءُ وتَيْرابٌ وتِرْيَبٌ وتَريبٌ، وجمع التُرابِ أَتْرِبَةٌ وتِرْبانٌ. والتَرْباءُ: الأرضُ نَفْسُها. وتَرِبَ الشَيْءُ بالكسر: أصابه التُرابُ. ومنه تَرِبَ الرجل: افتَقَرَ، كأنَّهُ لَصِقَ بالترابِ. يقال: تَرِبَتْ يَداك! وهو على الدُعاءِ، أي لا أَصَبْتَ خيراً. وتَرَّبْتُ الشَيْءَ تَتْريباً فَتَتَرَّبَ، أي تَلَطَّخَ بالترابِ، وأَتْرَبْتُ الشَيْءَ: جَعَلْتُ عليه التُرابَ. وأَتْرَبَ الرَجُلُ: استَغْنَى كأنَّه صار له من المالِ بقَدْرِ الترابِ. والمَتْرَبَةُ: المَسْكَنَةُ والفاقَةُ، ومِسكينٌ ذو مَتْرَبَةٍ، أي لاصِقٌ بالترابِ. والتَرِباتُ: الأناملُ، الواحِدَةُ تَرِبَةٌ. وريحٌ تَرِبَةٌ أيضاً، إذا جاءَتْ بالترابِ. وجَمَلٌ تَرَبوتٌ وناقَةٌ تَرَبوتٌ، أي ذَلولٌ وأصله من التراب، الذَكَرُ والأُنْثى فيه سَواءٌ. وقولهم هذه تِرْبُ هذه أي لِدَتُها، وهُنَّ أَتْرابٌ. والتَريبَةُ: واحِدَةُ الترائِبِ وهي عِظامُ الصَدْرِ ما بين التَرْقَوةِ إلى الثَنْدُؤَةِ.

##### Türkçe

**التُرابُ**’ta lügatler vardır: **تُرابٌ** ve **تَوْرابٌ** ve **تَوْرَبٌ** ve **تَيْرَبٌ** ve **تُرْبٌ** ve **تُرْبَةٌ** ve **تَرْباءُ** ve **تَيْرابٌ** ve **تِرْيَبٌ** ve **تَريبٌ**; **التُرابِ**’ın çoğulu **أَتْرِبَةٌ** ve **تِرْبانٌ**’dır. **التَرْباءُ**: yerin bizzat kendisi. **تَرِبَ** şey (kesre ile): ona **التُرابُ** isabet etti. Ondandır: **تَرِبَ** adam: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Denir: **تَرِبَتْ يَداك!** Bu, dua üslubu üzerinedir; yani, hayır isabet ettirmedin. Ve ben şeyi **تَرَّبْتُ** (onu) **تَتْريباً**; böylece **فَتَتَرَّبَ**; yani, toprağa bulaştı. Ve ben şeyi **أَتْرَبْتُ**: onun üzerine **التُرابَ** koydum. Ve **أَتْرَبَ** adam: zengin oldu; sanki onun için maldan toprağın miktarı kadar oldu. Ve **المَتْرَبَةُ**: miskinlik ve yoksulluk; ve **مِسكينٌ ذو مَتْرَبَةٍ**: yani toprağa yapışık. Ve **التَرِباتُ**: parmak uçlarıdır; teki **تَرِبَةٌ**’dir. Ve **ريحٌ تَرِبَةٌ** da (denir), eğer toprakla gelirse. Ve **جَمَلٌ تَرَبوتٌ** ve **ناقَةٌ تَرَبوتٌ**: yani uysal; aslı **التراب**’tandır; onda erkek ve dişi eşittir. Ve onların sözü: “bu, bunun **تِرْبُ**’udur” yani akranıdır; ve onlar **أَتْرابٌ**’dır. Ve **التَريبَةُ**: **الترائِبِ**’in bir tanesidir; o, köprücük kemiği ile meme başı arasındaki göğüs kemikleridir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ب
ترب ، تبر ، برت ، بتر ، رتب ، ربت : مستعملات .
ترب : أبو عبيد عن الأصمعي : التُّرْتُبُ الأمرُ الثَّابتُ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : التُّرْتُبُ بضم التاءَين العَبْدُ السوء ، وقال : والتُّرْتُبُ التُّراب أيضاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّيْرَبُ التراب وقال غيره يقال : بِفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ والتَّرْباء والتَّوْراب .
شمر عن ابن الأعرابي : بفية التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ . ويقال : بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ إذا كان ذَلُولاً ، وناقةَ تَرْبُوتٌ كذلك ، فهذه الحروف التي جاءت في هذا الباب مع زيادة التاء والياء والواو .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنكَحُ المرأة لِمِيسَمِهَا ولِمالِها ولحَسبِها ، عليك بذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداك ) .
قال أبو عبيد قوله : تربَتْ يداك ، يقال للرجل إذا قلّ ماله : قد تَرِبَ أي افْتَقَر حتى لَصِقَ بالتُّراب .
قال الله جلّ وعزّ : ( مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا ) ( البلد : 16 ) ، قال : ويروى والله أعلم أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يَتَعَمَّد الدعاءَ عليه بالفَقْرِ ولكنها كلمةٌ جارية على أَلْسِنة العرب يقولونها وهم لا يريدون وقوع الأمر ، قال وقال بعض الناس : إنَّ قوله : تَرِبَتْ يداك يريدون استغْنت يداك ، وهذا خطأ لا يجوز في الكلام ، ولو كان كما قال لقال : أتْرَبَتْ يداك ، يقال : أَتْرَبَ الرجلُ فهو مُتْرِبٌ إذا كَثُرَ ماله ، فإذا أرادوا الفقر قالوا تَرِبَ يَتْرَبُ .
وقال ابن عرفة : أراد بقوله : تَرِبَتْ يداك ، إن لم تَفْعَل ما أمرتُك به .
قال أبو بكر : معناه : لِلَّهِ دَرُّك إذا استعملتَ ما أمرتُك به ، واتَّعظت بِعظتي .
وذهب بعض أهل العِلْم إلى أنه دعاء على الحقيقة .
وقوله في حديث خُزَيْمَةَ : ( أَنَعِمْ صباحاً تَرِبتْ يداك ) ، يدلّ على أَنه ليس بدعاء عليه ، بل هو دعاء له وترْغيبٌ في استعمال ما تقدمت الوَصاةُ به ، ألا تراهُ قال : أنعم صباحاً ثم عَقبَه ، تربَتْ يداك ، والعربُ تقولُ : لا أمَّ لك ولا أبَ لك ، يريدون لِلَّه دَرُّك ، قال :
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ
فظاهره : أَهْلَكه الله ، وباطِنه : لِلَّه درّه ، قال : وهذا المعنى أراده جميل بقوله :
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ
أراد لِلَّه درّها ما أحسن عَيْنَيْها ، وأراد بالغُر من أبنائها ساداتِ أهل بيتها ، قال : وقال بعضهم :
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح
وهذا خطأ ، ألا ترى أن الفصيح من الشعراء قال :
وهَوَتْ أمُّه ، في موضع المدح .
ورَوَى شمر عن ابن الأعرابي : رجل تَرِب فقير ، ورجل تَرِبٌ لازِقٌ بالتراب من الحاجة ليس بينه وبين الأرض شيء .
وقال أبو العباس : التَّتْرِيْبُ كَثْرَةُ المال ، قال : والتَّتْرِيبُ قلة المال أيضاً ، قال : وأَتْرَبَ الرجلُ إذا مَلَك عَبْداً مُلِكَ ثلاثَ مرَّاتٍ .
وقال الليث : التُّرْبُ والتُّرابُ واحد إلا أنهم أَنَّثوا قالوا : التُّرْبةُ ، يقال : أرض طيّبة التربة ، أي خِلْقَةُ ترابها ، فإذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التراب قلت : تُرَابَةٌ ، وتلك لا تدرك بالبصر دِقَّةً إلا بالتوهّم ، وطعامٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّث بالتُّراب . ومنه حديث علي : ( لئن وَلِيتُ بَني أُمَيَّةَ لانْفُضَنَّهم نَفْضَ القَصَّابِ الوِزَامَ التَّرِبَةَ ) .
وقال غيره : تَتَرَّبَ فُلاناً تَتَرُّباً إذا تَلَوَّث في التُّراب ، وتَرَّبَ الكتاب تتريباً ، ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبَةٌ قد حَمَلَت تُراباً .
قال ذو الرمة :
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ
وقيل : تَرِبٌ أي كثير التراب .
وقال الليث : التَّرْبَاءُ نَفْسُ التُّراب ، يقال : والتُّرباء ، لأضربنه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ .
وفي الحديث : ( خَلَقَ الله التُّرْبَةَ يوم السبت ، وخلق فيها الجبالَ يوم الأحد ، والشجرَ يومَ الاثنين ، والتِّرْبُ اللِّدَةُ ، ويقال : هذه تِرْب هذه ، وقوله : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ) ( الواقعة : 37 ) أي أَمْثَالاً وهما تِرْبان .
وقال ابن السكيت : تُرَبَةُ واد من أودية اليمن .
ابن بزرج : قالوا تَرَبتُ القرطاس فأنا أتْرُبة تَرْباً وتَرَبت فلان الإهاب لتصلحه ، وتَرَبت السِّقاء وكل ما يصلح فهو متروب ، وكل ما يفسد فهو مترَّب مشدد .
قال الفراء في قول الله جلّ ثناؤه : ( خُلِقَ مِن مَّآءٍ ( ) دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ ) ( الطارق : 6 ، 7 ) .
قال : الترائب ما اكتنف لَبّاتِ المرأة مما يقع عليه القِلادة ، وقوله من الصلب والترائب يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأة يقال للشيئين ليخرجن من بَني هذين خيرٌ كثير ومن هذين خيرٌ كثير .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : أن الترائب أربع أضلاع من مَيْمَنَةِ الصَّدر وأربع أضلاع من يَسْرَةِ الصدر .
وجاء أيضاً في التفسير : أن الترائب اليدان والرجلان والعيْنَان .
وقال أهل اللغة أجمعون : التَّرائِب موضع القِلادة من الصَّدر وأنشدوا فقالوا :
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ
قال المنذري : أخبرني أبو الحسن الشيخي عن الرياشي قال : التَّرِيبَتانِ الضِّلعان اللَّتان تَلِيَان التَّرْقُوَتَيْن ، وأنشد :
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ
أبو عبيد : الصدر فيه النحر ، وهو موضع القِلادة ، واللَّبّةُ مَوضِعُ النَّحْر ، والثُّغْرةُ ثُغْرَةُ النَّحْر ، وهي الهَزْمَةُ بين التَّرْقُوَتَيْن ، وقال :
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ
والتَّرْقُوَتَان العَظْمَان المُشْرِفان في أعلى الصَّدر من رأْسَ المَنكِبَيْن إلى طَرَفِ ثُغْرَةِ النَّحْر ، وباطِن التَّرقُوَتَين الهواءُ الذي يهوي في الجوف لو خُرِق ، ويقال له القَلْتَانُ . وهما الحافِنَتَانِ أيضاً ، والزَّاقِنَةُ طَرفُ الحُلْقُوم .
تبر : قال الليث : التِّبْر الذَّهبُ والفِضَّة قبل أن يُصاغا .
قال : وبعضهم يقول : كلُّ جوهرٍ قبل أن يستعملَ تِبْرٌ ، من النحاس والصُّفْر ، وأنشد :
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : التِّبْرُ الفُتَاتُ من الذَّهب والفِضَّة قبل أن يُصاغا ، قلت : التبر يقع على جميع جواهر الأرض قبل أن تُصاغ ، منها النحاس والصُّفر والشَّبة والزجاج وغيره ، فإذا صيغَا فهما ذهب وفضّة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ) ( نوح : 28 ) .
قال الزجاج : معناه إلا هلاكاً ولذلك
سمي كل مُكَسَّر تِبْراً ، وقال في قوله : ( وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً ) ( الفرقان : 39 ) ، قال : والتَّتْبِيرُ التَّدْميرُ ، وكل شيء كَسَرته وفتّتَّهُ فقد تَبَّرْتَهُ ، ومن هذا قيل لِمُكَسَّر الزجاج : التِّبْرُ وكذلك تِبْرُ الذهب .
وقال الليث : تَبِرَ الشيءُ يَتْبِرُ تَباراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَتْبُورُ الهالكُ ، والمتبورُ الناقص ، قال : والتَّبْراء الحسنةُ اللَّونِ من النُّوق .
بتر : قال الليث : البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوِه إذا استأصلْتَه .
وقال غيره : يقال : بَتَرْتُه فانْبَتَر ، وأبتَرْته فَبُتِر ، وصاحِبُه أبتر وذَنَبٌ أَبتَرُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال أبو إسحاق : نَزَلتْ في العاصي ابن وائل ، دخل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وهو جالس ، فقال : هذا الأبتَرُ أي هذا الذي لا عَقِبَ له ، فقال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، فجائز أن يكون هذا المنْقَطِعَ العَقِبِ وجائز أن تكون هو المنقطع عنه كل خير .
قال : والبَتْرُ استئصالُ القَطْع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبتر الرجلُ إذا أعطى ومنع ، وأَبتَر إذا صَلَّى الضُّحَى حين تُقَضِّبُ الشمس ، ويقال : تُقَضِّبُ أي يَخْرِج شُعاعها كالقُضبانِ .
وفي حديث عليّ : أنه سئل عن صلاة الضحى ، فقال : حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأرضَ .
عمرو عن أبيه : البُتَيْرَاءُ الشمسُ ، وسيف باترٌ وبَتَّارٌ قَطَّاع .
وقال ابن الأعرابي : البُتَيْرَةُ تصغيرُ البَتْرَة وهي الأَتَان .
برت : أبو عبيد عن الأصمعي : قال البُرْتُ : الرجلُ الدَّليلُ وجمعه أَبْراتٌ .
قال شمر : رواه المسدى : البِرت بالكسر ولا بأس .
أبو نصر عن الأصمعي : يقال للدَّليل الحاذق : البُرتُ والبِرتُ ، وقاله ابن الأعرابي رواه عنهما أبو العباس .
وقال شمر : هو البِرِّيتُ والخِرِّيتُ أيضاً قال : والبُرتُ الفأس أيضاً .
وقال الليث : هو البُرت بلغة أهل اليمن قال : والبُرت بلغتهم السُّكر الطَّيْرزَد .
وقال شمر : يقال للسكر الطَّبَرْزَد : مِبْرَتٌ ومِبَرَّت .
وقال أبو عبيد : البرِّيتُ المستوِي من الأرض .
وقال ابن الأعرابي عن أبي عون : البِرِّيتُ مكانٌ معروف كثير الرمل .
وقال شمر يقال : الحَزْنُ والبِرِّيتُ أرضان بناحية البصرة ، ويقال : البريتُ الجَدْبَةُ
المسْتَوِيَةِ وأنشد :
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ
وقال الليث : البِرِّيت اسم اشتق من البَرِّية : كأنما سَكَنت الياء فصارت الهاءُ ياء لازمة كأنها أصلية كما قالوا : عِفْريتٌ والأصل عِفْرِيَةٌ .
ثعلب عن ابن أبي عمرو عن أبيه : بَرِتَ الرجلُ إذا تحيَّر وبَرَتَ بالتاء إذا تَنَعَّمَ تَنعُّماً واسعاً ، قال : والبُرْتَةُ الحذاقَةُ بالأمر ، وأَبْرَتَ إذا حَذِق صِناعةً ما .
ربت : قال : رَبَّتُّ الصبيَّ ورَبَّيتُه تَرْبِيتاً وتَرْبِيَة .
وقال الراجز :
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ
رتب : ثعلب عن ابن الأعرابي : أرْتَبَ الرجلُ إذا سأل بعد غِنًى ، وأرْتَبَ الرجلُ إذا دَعا النقري إلى طعامه ، قال : ورَتَبَ الشيءُ رُتوباً إذا انتصب فإنما هو راتبٌ وأنشد :
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ
وقال الليث : الصبي يُرْتِبُ الكَعْبَ إرتاباً قال : والرَّتَبَةُ الواحدةُ من رَتَبَاتِ الدَّرَج ، والمرْتَبَةُ المنزلةُ عند الملوك ونحوها ، والمراتب في الجبال والصحارى من الأعلام التي يُرَتَّبُ فيها العيون والرُّقَباء ، ويقال : ما في عيشة رَتَبٌ ، وما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي هو سهل مُستقيم ، قلت : هو بمعنى النَّصَب والتَّعب .
وقال ابن الأعرابي : الرَّتْباءُ النَّاقَةُ المنْتَصِبةُ في سيرها ، والرّقْبَاءُ الناقةُ المُندَفِعَةُ .

##### Türkçe

ت ر ب
**ترب** ، **تبر** ، **برت** ، **بتر** ، **رتب** ، **ربت** : kullanılanlardır.

**ترب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **التُّرْتُبُ** sabit olan iş(ler)dir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den onun şöyle dediğini (nakletti): **التُّرْتُبُ** iki **التاء**’ın dammesiyle kötü köledir; dedi ki: ve **التُّرْتُبُ** aynı zamanda **التُّراب**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّيْرَبُ** **التراب**’dır. Başkası dedi ki: denilir: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** ve **التَّرْباء** ve **التَّوْراب** (vardır).

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** (vardır). Ve denilir: **بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ**; eğer uysal ise; ve **ناقةَ تَرْبُوتٌ** da böyledir. İşte bu bâbda **التاء** ve **الياء** ve **الواو** ziyadesiyle gelen bu harflerdir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Kadın, güzelliği için, malı için ve soyu için nikâhlanır; sana din sahibi olan gerekir; **تَرِبَتْ يَداك**).

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: **تربَتْ يداك**; erkeğe, malı azaldığında söylenir: **تَرِبَ**; yani fakirleşti, ta ki **التُّراب**’a yapıştı.

Allah azze ve celle dedi: ( **مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا** ) (el-Beled: 16). Dedi ki: ve rivayet olunur—Allah daha iyi bilir—ki Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun üzerine fakirlik ile duayı kastetmedi; fakat o, Arapların dillerinde cereyan eden bir kelimedir; onu söylerler, hâlin vukuunu istemezler. Dedi ki: ve bazı insanlar dedi: Onun sözü: **تَرِبَتْ يداك**; “ellerin zengin oldu” demek isterler; bu hatadır, sözde caiz olmaz. Eğer dediği gibi olsaydı, “**أتْرَبَتْ يداك**” derdi. Denilir: **أَتْرَبَ** adam; o hâlde o **مُتْرِبٌ**’dür; malı çoğaldığında. Fakirliği istediklerinde ise derler: **تَرِبَ يَتْرَبُ**.

İbn Arefe dedi: Onun sözüyle: **تَرِبَتْ يداك**; “sana emrettiğim şeyi yapmazsan”ı kastetti.

Ebû Bekir dedi: Manası: Allah için senin değerin (ne yücedir); sana emrettiğim şeyi kullandığında ve öğüdümle öğüt aldığında.

Ve ilim ehlinin bazısı, bunun hakikat üzere bir beddua olduğuna gitti.

Ve Huzeyme hadîsindeki sözü: (**أَنَعِمْ صباحاً تَرِبتْ يداك**) onun üzerine beddua olmadığını gösterir; bilakis o, onun lehine bir duadır ve daha önce vasiyet edilen şeyi kullanmaya bir teşviktir. Görmez misin, dedi: **أنعم صباحاً** sonra onu takip etti: **تربَتْ يداك**. Araplar der: **لا أمَّ لك ولا أبَ لك**; Allah için senin değerin (ne yücedir) demek isterler. Dedi ki:
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ

Zahiri: Allah onu helâk etti; bâtını: Allah için onun değeri (ne yücedir). Dedi ki: Bu manayı Cemîl, şu sözüyle kastetti:
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ

“Allah için onun değeri (ne yücedir), gözleri ne güzel”i kastetti; ve “**الغُرّ**” ile, ehl-i beytinin efendilerini kastetti. Dedi ki: ve bazısı dedi:
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح

Bu hatadır; görmez misin, şairlerin fasihi dedi:
وهَوَتْ أمُّه ، medih yerinde.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل تَرِب**; fakir (adam). Ve **رجل تَرِبٌ**; ihtiyaçtan **التراب**’a yapışık; onunla yer arasında hiçbir şey yoktur.

Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّتْرِيْبُ** malın çokluğudur. Dedi ki: ve **التَّتْرِيبُ** malın azlığıdır da. Dedi ki: ve **أَتْرَبَ** adam; eğer üç defa mülk edinilmiş bir köleyi mülk edindi ise.

Leys dedi: **التُّرْبُ** ile **التُّرابُ** birdir; ancak onlar müennes yaptılar, dediler: **التُّرْبةُ**. Denilir: **أرض طيّبة التربة**; yani toprağının yaratılışı. Eğer toprağın tek bir parçasını kastettiysen, dedin: **تُرَابَةٌ**; o ise inceliğinden dolayı gözle idrak edilmez, ancak tasavvurla. Ve **طعامٌ تَرِبٌ**; eğer **التُّراب** ile kirlendi ise. Ondandır Ali hadîsi: (Eğer Benî Ümeyye’ye vali olursam, onları kasabın **الوِزَامَ التَّرِبَةَ**’yi silkeleyişi gibi mutlaka silkeleyip dağıtırım).

Başkası dedi: **تَتَرَّبَ** falanı **تَتَرُّباً**; eğer **التُّراب** içinde kirlendi ise. Ve **تَرَّبَ** kitabı **تتريباً**. Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبَةٌ**; **تُراباً** taşıdı (ise).

Zü’r-Rumme dedi:
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ

Ve denildi: **تَرِبٌ**; yani toprağı çok.

Leys dedi: **التَّرْبَاءُ** bizzat **التُّراب**’dır. Denilir: ve **التُّرباء**; “onu mutlaka döverim de **التَّرْباءِ**’yı ısırır” (denir).

Hadîste: (Allah **التُّرْبَةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü (yarattı)). Ve **التِّرْبُ** yaşıttır. Ve denilir: “bu, bunun **تِرْب**’idir.” Ve onun sözü: ( **أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً** ) (el-Vâkıa: 37); yani emsaller; ikisi **تِرْبان**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **تُرَبَةُ** Yemen vadilerinden bir vadinin adıdır.

İbn Büzerc: Dediler: **تَرَبتُ** kâğıdı; ben **أتْرُبة** olurum; **تَرْباً**. Ve **تَرَبت** falanın derisini, onu düzeltmek için. Ve **تَرَبت** kırbayı; ve her düzeltilen şey **متروب**’dur; ve her bozulan şey **مترَّب**’dır, şeddeli.

Ferrâ, Allah celle senâuhu’nun sözü hakkında: ( **خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ** ) (et-Târık: 6, 7).
Dedi: **الترائب** kadının göğsünün üst kısmını kuşatan, gerdanlığın üzerine düştüğü şeydir. Ve “**من الصلب والترائب**” sözü, erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder. İki şey için söylenir: “şu ikisinden çok hayır çıkacaktır” ve “şu ikisinden çok hayır (vardır)”.

Zeccâc dedi: Tefsirde geldi: **الترائب** göğsün sağından dört kaburga ve göğsün solundan dört kaburgadır.

Ve tefsirde yine geldi: **الترائب** iki el, iki ayak ve iki gözdür.

Dil ehlinin hepsi dedi: **التَّرائِب** göğüste gerdanlığın yeridir. Şiir okudular, dediler ki:
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ

Münzirî dedi: Bana Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî, er-Riyâşî’den haber verdi; dedi ki: **التَّرِيبَتانِ** iki **الضِّلع**’dır; **التَّرْقُوَتَيْن**’i takip eden iki kaburga. Ve okudu:
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ

Ebû Ubeyd: Göğüste **النحر** vardır; o, gerdanlığın yeridir. Ve **اللَّبّةُ** **النَّحْر**’ın yeridir. Ve **الثُّغْرةُ** **ثُغْرَةُ النَّحْر**’dır; o, iki **التَّرْقُوَتَيْن** arasındaki çukurluktur. Ve dedi ki:
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ

Ve **التَّرْقُوَتَان** göğsün üst kısmında, iki omuz başından **ثُغْرَةُ النَّحْر**’ın ucuna kadar uzanan, yukarıda belirgin iki kemiktir. Ve iki **التَّرقُوَتَين**’in iç tarafı, delinmiş olsa iç boşluğa düşen havadır; ona **القَلْتَانُ** denilir. Ve onlar aynı zamanda **الحافِنَتَانِ**’dır. Ve **الزَّاقِنَةُ** gırtlağın ucudur.

**تبر** : Leys dedi: **التِّبْر**; dökülmeden önce altın ve gümüştür.
Dedi: ve bazısı der: her cevher, kullanılmadan önce **تِبْرٌ**’dür; bakırdan ve **الصُّفْر**’dan. Ve okudu:
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّبْرُ**; dökülmeden önce altın ve gümüşten kırıntıdır. Dedim: **التبر** dökülmeden önce yerin bütün cevherlerine düşer; ondan bakır, **الصُّفر**، **الشَّبة**، cam ve başkası. İkisi dökülünce, ikisi altın ve gümüş olur. Ve Allah celle ve azze’nin sözü: ( **وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ** ) (Nûh: 28).

Zeccâc dedi: Manası “ancak helâk”tır; bu yüzden her kırılmış şeye **تِبْراً** adı verildi. Ve onun sözü hakkında: ( **وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً** ) (el-Furkân: 39); dedi: **التَّتْبِيرُ** **التَّدْميرُ**’dir. Ve her şeyi kırıp ufaladıysan, onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun. Bundan dolayı kırık cama **التِّبْرُ** denildi; aynı şekilde altının **تِبْرُ**’ü (de).

Leys dedi: **تَبِرَ** şey, **يَتْبِرُ** **تَباراً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَتْبُورُ** helâk olmuş olandır; ve **المتبورُ** eksik olandır. Dedi: ve **التَّبْراء**; develerden rengi güzel olan (dişi deve)dir.

**بتر** : Leys dedi: **البَتْرُ** kuyruğu ve benzerini, kökünden kesip çıkardığında kesmektir.
Başkası dedi: denilir: **بَتَرْتُه** de **فانْبَتَر**; ve **أبتَرْته** de **فَبُتِر**. Ve sahibi **أبتر**’dir; ve kuyruk **أَبتَرُ**’dır.

Allah celle ve azze dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ) (el-Kevser: 3).

Ebû İshâk dedi: Âsî b. Vâil hakkında indi. Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına girdi; o oturuyordu. Dedi: “Bu **الأبتَرُ**’dır”; yani “bu, nesli olmayan kimsedir.” Bunun üzerine Allah celle ve azze dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ). Şu hâlde caizdir ki bu, nesli kesik olan (odur); ve caizdir ki “o”, ondan her hayrın kesik olmasıdır.
Dedi: ve **البَتْرُ** kesmeyi kökünden söküp bitirmektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أبتر** olur; eğer verip (sonra) men ederse. Ve **أَبتَر** olur; eğer güneş ışınları çubuklar gibi çıktığı vakitte kuşluk namazı kılarsa. Ve denilir: **تُقَضِّبُ**; yani ışınları **القُضبانِ** gibi çıkar.

Ali hadîsinde: kuşluk namazı hakkında kendisine soruldu; dedi ki: **البُتَيْراءُ** yeri bastırıp kapladığı vakit.

Amr, babasından: **البُتَيْرَاءُ** güneştir. Ve **سيف باترٌ** ve **بَتَّارٌ**; kesici.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البُتَيْرَةُ**; **البَتْرَة**’nin küçültmesidir; o da dişi merkep (yaban eşeği)dir.

**برت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi: **البُرْتُ**; kılavuz adamdır; çoğulu **أَبْراتٌ**’tır.
Şemmer dedi: el-Müseddî onu rivayet etti: kesre ile **البِرت**; bunda beis yok.

Ebû Nasr, el-Asmaî’den: mahir kılavuza denilir: **البُرتُ** ve **البِرتُ**. İbnü’l-A‘râbî de bunu söyledi; ikisinden Ebû’l-Abbâs rivayet etti.

Şemmer dedi: o, **البِرِّيتُ** ve **الخِرِّيتُ**’tir de. Dedi: ve **البُرتُ** balta (dır) da.

Leys dedi: o, Yemen ehlinin diliyle **البُرت**’tur. Dedi: ve onların dilinde **البُرت**; şeker, **الطَّيْرزَد**’dır.

Şemmer dedi: **الطَّبَرْزَد** şekere denilir: **مِبْرَتٌ** ve **مِبَرَّت**.

Ebû Ubeyd dedi: **البرِّيتُ** yerin düz olanıdır.

İbnü’l-A‘râbî, Ebû Avn’dan: **البِرِّيتُ**; çok kumlu, bilinen bir yerdir.

Şemmer dedi: denilir: **الحَزْنُ** ve **البِرِّيتُ**; Basra tarafında iki arazidir. Ve denilir: **البريتُ**; düz olan kıraçlıktır. Ve okudu:
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ

Leys dedi: **البِرِّيت** ismi, **البَرِّية**’den türetilmiştir: sanki **الياء** sakin kılındı da **الهاء** lâzım bir **ياء** oldu; sanki asılmış gibi; nitekim dediler: **عِفْريتٌ**; aslı **عِفْرِيَةٌ**.

Sa‘leb, İbn Ebî Amr’dan, babasından: Adam **بَرِتَ** olur; eğer şaşırıp bocalarsa. Ve **بَرَتَ** ( **التاء** ile) olur; eğer geniş bir nimetlenme ile nimetlenirse. Dedi: ve **البُرْتَةُ**; işte maharet (tir). Ve **أَبْرَتَ**; eğer bir sanatta mahir olduysa.

**ربت** : dedi: **رَبَّتُّ** çocuğu ve **رَبَّيتُه**; **تَرْبِيتاً** ve **تَرْبِيَة** (ile).
Ve recez söyleyen dedi ki:
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ

**رتب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أرْتَبَ** olur; eğer zenginlikten sonra isterse. Ve adam **أرْتَبَ** olur; eğer **النقري**’yi yemeğine çağırırsa. Dedi: ve şey **رَتَبَ** olur, **رُتوباً**; eğer dikilirse; o ancak **راتبٌ**’dir. Ve okudu:
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ

Leys dedi: çocuk **يُرْتِبُ** topuğu, **إرتاباً**. Dedi: ve **الرَّتَبَةُ** merdivenin **رَتَبَاتِ**’ından bir tanesidir. Ve **المرْتَبَةُ** krallar ve benzerleri yanında mertebedir. Ve **المراتب** dağlarda ve çöllerde, gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir. Ve denilir: “bu yaşayışta **رَتَبٌ** yoktur”; ve “bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur”; yani o, kolay ve dosdoğrudur. Dedim: o, **النَّصَب** ve **التَّعب** manasındadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّتْباءُ**; yürüyüşünde dik duran dişi devedir. Ve **الرّقْبَاءُ**; atılgan (ileri fırlayan) dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والراء وما يثلثهما)
(ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال:
* كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) *
وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً. وأترزَتْ عجينَها إذا مَلَكَتْه.
(ترس) التاء والراء والسين كلمةٌ واحدة، وهي التُّرْسُ، وهو معروف، والجمع تِرَسَةٌ وتِراسٌ وَتُرُوس. قال:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])(ترش) التاء والراء والشين ليس أصلاً ولا فَرْعاً، سوى أنَّ ابن دريد([5]) ذكَر أنّ التَّرَشَ خِفَّةٌ ونَزَقٌ، يقال تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً. وما أدرِي ما هُوَ.
(ترص) التاء والراء والصاد أصلٌ واحد، وهو الإحكام. يقال تَرُصَ الشّيءُ، وأَتْرَصْتُه أحكمْتُه فهو مُتْرَصٌ. وكلُّ ما أحكَمْتَ صَنْعتَهُ فقد أتْرَصْتَه. وأنشد الخليل:
* وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) *
(ترع) التاء والراء والعين أصلٌ مطّردٌ قياسُه، وهو تفتُّح الشَّيءِ. فالتُّرْعة البابُ، والتَّرَّاع البَوّابُ. قال:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مِنبري هذا تُرْعَةٌ من تُرَع الجنة". والتَّرَع: الإسراع إلى الشرّ. ورجلٌ تَرِعٌ. وهو من ذاك، لأنّ فيه تفتُّحاً إلى ما لا ينبغي. ولا يكاد يُقالُ هذا في الخير.
ومن هذا الباب أترعْتُ الإناءَ مَلأتُه. وجَفْنَةٌ مُتْرَعة. قال:
* لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) *
والتَّرَع: الامتلاء. وقد تَرِعَ الإناءُ. وكان بعضُ أهل اللغة يقول: لا أقول تَرِع، ولكن أُتْرِع. وهذا من الباب، لأنه إذا أُتْرِع بادَرَ إلى السَّيَلان. والتُّرْعة والجمعُ تُرَع: أفواه الجداول. ويقال سَيْرٌ أَتْرَعُ. قال:
* فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) *
والقياس كلّه واحد.
(ترف) التاء والراء والفاء كلمة واحدة، وهي التُّرْفَة. يقال رجلٌ مُترفٌ مُنَعَّمٌ، وتَرَّفَهُ أهلُه إذا نعمّوه بالطَّعام الطّيِّب والشيء يُخَصُّ به. وفي كتاب الخليل: التُّرفَة الهَنَةُ في الشَّفَة العُلْيا. وهذا غلطٌ، إنّما هي التُِّفرَةُ وقد ذُكرت ([11]).(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق.
(ترك) التاء* والراء والكاف: الترك التخلية عن الشيء، وهو قياسُ الباب، ولذلك تسمّى البَيْضَةُ بالعَراءِ تريكة. قال الأعشى:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])وتَرْكَةُ السِّلاح، وهي البيضة، محمولٌ على هذا ومشبَّهٌ به، والجمع تَرْكٌ. قال لبيد:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])وتَرَاكِ بمعنى اتْرُكْ. قال:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])وتَرِكَةُ الميِّت: ما يتْرُكُه من تُراثِه. والتّريكة رَوْضةٌ([15])يُغْفِلُها النّاسُ فلا يَرْعَوْنها. وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: يقال تركْتُ الحبْلَ شديداً، أي جعلتُه شديداً. وما أحْسَِبُ هذا من كلام الخليل.
(تره) التاء والراء والهاء كلمةٌ ليست بأصلٍ متفرَّعٍ منه. قالوا: التَّرَّهاتُ، والتُّرَّهُ الأباطيل من الأمور. قال رُؤبة:
* وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) *
قالوا: والواحد تُرَّهَة. قال: وجَمَعها أناسٌ على التَّرَارِيهِ. قال:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])
(ترب) التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخر تساوي الشّيئين. فالأول التُّراب، وهو التَّيْربُ والتَّوْرَاب([18]). ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ كأنّه لصِق بالتُّراب، وأتْربَ إذا استَغْنى، كأنّه صار لـه من المال بقَدْرِ التُّراب، والتَّرباء الأرضُ نفسها. ويقال ريحٌ تَرِبَةٌ إذا جاءَت بالتُّراب. قال:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])وأمّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تساوي رؤوس العظام. قال:
* أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) *
ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة.
ومما شذَّ عن الباب التّربة([21]) وهو نبت.
(ترج) التاء والراء والجيم لا شيء فيه إلاّ "تَرْج"، وهو موضع. والأتْرُج معروف.
(ترح) التاء والراء والحاء كلمتان متقاربتان. قال الخليل: التَّرَح نقيض الفَرَح. ويقولون: "بعْدَ كلِّ فرْحَةٍ تَرْحَةٌ، وبعد كل حَبْرَةٍ عَبْرَةٌ"، قال الشاعر:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
والكلمة الأخرى: الناقة المِتْراح، وهي التي يُسرع انقطاعُ لبنِها؛ والجمع مَتَاريح.
 --------------ــــ
([1]) للشماخ. ديوانه 46 واللسان (ترز) وصدره كما في الديوان والجمهرة (2: 10):  * قليل التلاد غير قوس وأسهم *
([2]) ديوانه 67 واللسان (ترز) والعجلزة، بكسر العين واللام لغة قيس، وبفتحهما لغة تميم.
([3]) في الأصل" قتلها".
([4]) هذه الرواية تطابق رواية الجمهرة (2: 10). وفي اللسان: "نازعت شموساً". وقد نصب الجزأين بعد "كأن"، كما جاء في قول أبي نخيلة:
كأن أذنيه إذا تشوفا *** قادمة أو قلما محرفا
 ([5]) الجمهرة (2: 10).
([6]) اللسان (ترص).
([7]) يصخب: يحدث جلبة. وفي الأصل: "يصحب" محرف، صوابه في المجمل. والأبيات لهدبة بن الخشرم، كما في اللسان (ترع).
([8]) قال ابن بري: "والذي في شعره: يخبرني حداده".
([9]) في المجمل: "لفاداهم"، محرفة.
([10]) البيت لرؤية في ديوانه 92 واللسان (ترع).
([11]) في مادة (تفر) .
([12]) ديوان الأعشى 65 واللسان (ترك). تأله: تتحير، وهو أحد الأقوال في اشتقاق لفظ الجلالة، لأن العقول تأله في عظمته، أي تتحير.
 ([13])سبق الكلام على البيت في مادة (بصل). وسيأتي في (عرو).
([14]) البيتان لطفيل بن يزيد الحارثي، كما في اللسان (ترك)
 ([15])في الأصل: "التريكة من روضة"، صوابه في المجمل.
([16]) ديوان رؤبة 166 واللسان (تره).
([17]) البيتان في اللسان (تره). وفي المجمل: "ردوا بني الأعراب".
([18]) يقال تيراب أيضاً وتورب، وفيه لغات أخر في القاموس وغيره.
([19]) البيت لذي الرمة، سبق الكلام عليه في (برح) ص241.
([20]) البيت للأغلب العجلي، كما في اللسان (ترب). وبعده:
* لم يعدوا التفليك في النتوب *
([21]) بالتحريك، وكفرحة، ويقال أيضاً ترباء.

ـ

##### Türkçe

(تâ ve râ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**ترز**) **التاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir kelimedir, sahîh. **تَرِزَ** şey: sertleşti. Ve her sağlam olan **تارز**dır. Ve ölü **تارز**dır; çünkü o kurumuştur. Dedi ki:
* sanki vahşîden atılan şey **تارز**dır([1]) *
Ve İmru’ul-Kays dedi —ve **التارز**ın sert olduğuna delâlet eder—:
**بعَِجْلَِزَةٍ** قد **أتْرَزَ** الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])
Ve denir: kadın **أتْرَزَتِ** ipini: onu([3]) şiddetli bir büküşle büktü. Ve hamurunu **أترزَتْ**: onu tuttuğu zaman.

(**ترس**) **التاء** ve **الراء** ve **السين** tek bir kelimedir; o da **التُّرْسُ**tur ve o bilinir; çoğulu **تِرَسَةٌ** ve **تِراسٌ** ve **تُرُوس**tur. Dedi ki:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])

(**ترش**) **التاء** ve **الراء** ve **الشين** aslî de değildir, fer‘î de değildir; yalnız şu var ki İbn Düreyd([5]) **التَّرَشَ**ın hafiflik ve ataklık olduğunu zikretti; denir: **تَرِشَ** **يَتْرَشُ** **تَرَشاً**. Ve ben bilmem o nedir.

(**ترص**) **التاء** ve **الراء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da sağlamlaştırmadır. Denir: **تَرُصَ** şey; ve ben onu **أَتْرَصْتُ**: onu sağlamlaştırdım; o hâlde o **مُتْرَصٌ**dur. Ve her neyi sanatını sağlam yaptıysan, onu **أتْرَصْتَه** olmuşsundur. Halîl inşâd etti:
* ve iki elini **التَّريصِ** düğümüyle sık([6]) *

(**ترع**) **التاء** ve **الراء** ve **العين** kıyası muntazam bir asıldır; o da şeyin açılmasıdır. O hâlde **التُّرْعة** kapıdır; ve **التَّرَّاع** kapıcıdır. Dedi ki:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])
حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])
Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Şu minberim, cennet **تُرَع**larından bir **تُرْعَةٌ**dır.” Ve **التَّرَع**: şerre sürat etmektir. Ve adam **تَرِعٌ**dir. Ve o, ondandır; çünkü onda, uygun olmayan şeye doğru bir açılma vardır. Ve bu, hayırda neredeyse söylenmez.

Ve bu bâbdandır: kabı **أترعْتُ**: onu doldurdum. Ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعة**. Dedi ki:
* eğer diri olsaydı, onlara **بِمُتْرَعةٍ** ile sabahlar([9]) *

Ve **التَّرَع**: doluluktur. Ve kap **تَرِعَ** olmuştur. Ve ehl-i lugattan bazıları derdi: ben **تَرِع** demem, fakat **أُتْرِع** derim. Ve bu, bâbdandır; çünkü **أُتْرِع** olunca akmaya doğru acele eder. Ve **التُّرْعة** ve çoğulu **تُرَع**: arkların ağızlarıdır. Ve denir: **سَيْرٌ أَتْرَعُ**. Dedi ki:
* yeri **بسَيْرٍ أتْرَعا** ile döşedi([10]) *

Ve kıyasın hepsi birdir.

(**ترف**) **التاء** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **التُّرْفَة**dir. Denir: adam **مُترفٌ**: nimet içinde. Ve ehli onu **تَرَّفَهُ**: onu iyi yemek ve kendisine tahsis edilen şey ile nimetlendirdikleri zaman. Ve Halîl’in kitabında: **التُّرفَة** üst dudakta olan **الهَنَةُ**dir. Bu yanlıştır; ancak o **التُِّفرَةُ**dir; zikredilmiştir([11]).

(**ترق**) **التاء** ve **الراء** ve **القاف**ta **التَّرْقُوَة**dan başka bir şey yoktur; çünkü Halîl onun **فَعْلُوَة** olduğunu iddia etti; o, boğaz çukuru ile omuz arası arasında bulunan bir kemiktir.

(**ترك**) **التاء** ve **الراء** ve **الكاف**: **الترك** şeyden boş bırakmadır; ve o, bâbın kıyasıdır; bu yüzden açık arazideki yumurtaya **تريكة** denir. A‘şâ dedi:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])
Ve **تَرْكَةُ السِّلاح** —o da miğferdir— buna hamledilmiştir ve ona benzetilmiştir; çoğulu **تَرْك**tır. Lebîd dedi:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])
Ve **تَرَاكِ** “bırak” mânâsınadır. Dedi ki:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])
Ve ölünün **تَرِكَةُ**si: mirasından bıraktığı şeydir. Ve **التّريكة**: insanların ihmal ettiği, otlatmadıkları bir **رَوْضةٌ**dur([15]). Ve Halîl’e nisbet edilen kitapta: denir: ipi **تركْتُ** şiddetli: yani onu şiddetli yaptım. Ve ben bunu Halîl’in sözünden saymıyorum.

(**تره**) **التاء** ve **الراء** ve **الهاء** aslından dallanan bir kelime değildir. Dediler: **التَّرَّهاتُ**; ve **التُّرَّهُ** işlerden bâtıllardır. Ru’be dedi:
* ve bir **حَقَّةٍ** ki **التُّرَّهِ** sözüyle değildir([16]) *
Dediler: tekili **تُرَّهَة**dir. Dedi: bazı insanlar onu **التَّرَارِيهِ** üzere cem‘ ettiler. Dedi ki:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])

(**ترب**) **التاء** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri **التّراب** ve ondan türeyen; diğeri iki şeyin eşitliği. Birincisi **التُّراب**dır; o da **التَّيْربُ** ve **التَّوْرَاب**dır([18]). Ve denir: adam **تَرِبَ**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **أتْربَ**: zenginleşti; sanki onun için maldan toprağın miktarınca oldu. Ve **التَّرباء** bizzat yerin kendisidir. Ve denir: rüzgâr **تَرِبَةٌ**: toprakla geldiği zaman. Dedi ki:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])
İkincisine gelince: **التِّرب** dosttur; çoğulu **أترابٌ**dur. Ondandır **التَّرِيب**; o, kemik başlarının eşitliği yanında göğüstür. Dedi ki:
* iki memesi **التَّريبِ** üzerine yükseldi([20]) *
Ve ondandır **التَّرِبات**; onlar parmak uçlarıdır; tekili **تَرِبة**dir.

Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **التّربة**([21]); o bir bitkidir.

(**ترج**) **التاء** ve **الراء** ve **الجيم**de “**تَرْج**”den başka bir şey yoktur; o bir yerdir. Ve **الأتْرُج** bilinir.

(**ترح**) **التاء** ve **الراء** ve **الحاء** birbirine yakın iki kelimedir. Halîl dedi: **التَّرَح** **الفَرَح**ın zıddıdır. Ve derler: “Her **فرْحَةٍ**den sonra bir **تَرْحَةٌ** vardır; ve her **حَبْرَةٍ**den sonra bir **عَبْرَةٌ** vardır.” Şair dedi:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
Ve diğer kelime: **الناقة المِتْراح**; o, sütü çabuk kesilen devedir; çoğulu **مَتَاريح**tir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التراب معروف، قال تعالى: ﴿أئذا كنا ترابا﴾ [الرعد/5]، وقال تعالى: ﴿خلقكم من تراب﴾ [فاطر/11]، ﴿يا ليتني كنت ترابا﴾ [النبأ/40]. وترب: افتقر، كأنه لصق بالتراب، قال تعالى: ﴿أو مسكينا ذا متربة﴾ [البلد/16]، أي: ذا لصوق بالتراب لفقره. وأترب: استغنى، كأنه صار له المال بقدر التراب، والترباء: الأرض نفسها، والتيرب واحد التيارب، والتورب والتوراب: التراب، وريح تربة: تأتي بالتراب، ومنه قوله عليه السلام: (عليك بذات الدين تربت يداك) (الحديث صحيح متفق على صحته برواية: (فاظفر بذات الدين تربت يداك). وهو في فتح الباري 9/115؛ ومسلم (1466) ؛ وشرح السنة 9/8) تنبيها على أنه لا يفوتنك ذات الدين، فلا يحصل لك ما ترومه فتفتقر من حيث لا تشعر.
وبارح ترب (قال ابن منظور: البوارح: الرياح الشدائد التي تحمل التراب في شدة الهبوات، واحدها: بارح) : ريح فيها تراب، والترائب: ضلوع الصدر، الواحدة: تريبة. قال تعالى: ﴿يخرج من بين الصلب والترائب﴾ [الطارق/7] / وقوله: ﴿أبكارا *** عربا أتراب﴾ [الواقعة/36 - 37]، ﴿وكواعب أترابا﴾ [النبأ/33]، ﴿وعندهم قاصرات الطرف أتراب﴾ [ص/52]، أي: لدات، تنشأن معا تشبيها في التساوي والتماثل بالترائب التي هي ضلوع الصدر، أو لوقوعهن معا على الأرض، وقيل: لأنهن في حال الصبا يلعبن بالتراب معا.

##### Türkçe

- **التراب** bilinen (şey)dir; Yüce Allah dedi ki: ﴿أئذا كنا **ترابا**﴾ [الرعد/5], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿خلقكم من **تراب**﴾ [فاطر/11], ﴿يا ليتني كنت **ترابا**﴾ [النبأ/40]. Ve **ترب**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı; Yüce Allah dedi ki: ﴿أو مسكينا ذا **متربة**﴾ [البلد/16], yani: fakirliğinden dolayı toprağa yapışıklığı olan. Ve **أترب**: zenginleşti; sanki onun için toprak miktarınca mal oldu. Ve **الترباء**: yerin kendisi. Ve **التيرب** **التيارب**’ın biridir. Ve **التورب** ve **التوراب**: **التراب**. Ve **ريح تربة**: toprakla gelir. Ve ondan, onun (aleyhisselâm) sözü: (**عليك بذات الدين تربت يداك**) (hadis sahih olup şu rivayetle sahihliği üzerinde ittifak edilmiştir: (**فاظفر بذات الدين تربت يداك**). Ve o, Fethu’l-Bârî 9/115’te; ve Müslim (1466)’da; ve Şerhu’s-Sünne 9/8’dedir) din sahibi olanı kaçırmaman hususunda uyarı olarak; böylece arzuladığın şey sana elde edilmez de farkında olmadan fakirleşirsin.

وبارح **ترب** (İbn Manzûr dedi ki: **البوارح**: esişlerin şiddetinde toprağı taşıyan şiddetli rüzgârlardır; onun teki: **بارح**) : içinde toprak olan rüzgâr. Ve **الترائب**: göğsün kaburgalarıdır; teki: **تريبة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿يخرج من بين **الصلب** و**الترائب**﴾ [الطارق/7] / ve onun sözü: ﴿أبكارا *** عربا **أتراب**﴾ [الواقعة/36 - 37], ﴿وكواعب **أترابا**﴾ [النبأ/33], ﴿وعندهم قاصرات الطرف **أتراب**﴾ [ص/52], yani: yaşıtlar; göğsün kaburgaları olan **الترائب** ile eşitlik ve benzerlikte benzetme olarak birlikte yetişirler; yahut onların birlikte yere düşmelerinden dolayı; ve denildi ki: çünkü onlar çocukluk hâlinde birlikte toprakla oynarlar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ر ب
أرض طيبة التربة‏.‏
ووطئت كل تربة في أرض العرب فوجدت تربة أطيب الترب وهي واد على مسيرة أربع ليال من الطائف ورأيت ناساً من أهلها وكان عندنا بمكة التربي المؤتى بعض مزاميـر آل داود‏.‏
وتـرب الكتـاب وأتربـه‏.‏
ولحـم تـرب‏:‏ عفـر بالتـراب‏.‏
وبـارح ترب‏:‏ يأتى بالسافياء‏.‏
وبينهما ما بين الجرباء والترباء وهما السماء والأرض‏.‏
ولأضربنه حتى بعض بالترباء‏.‏
ورأى أعرابـي عيونـاً ينظـر إلـى إبلـه وهـو يفـوق فواقاً من شدة عجبه بها فقال‏:‏ فق بلحم حرباء لا يلحم تربـاء أي أكلـت لحـم الحربـاء ولا أكلـت لحم ناقة تسقط فتنحر فيترب لحمها‏.‏
وترب فلان بعد ما أترب أي افتقر بعد الغنى وهما تربان وهم وهن أتراب‏.‏
وتاربت الجارية الجارية‏:‏ خادنتها‏.‏
وقال كثير‏:‏ ومن المجاز‏:‏ تربت يداك إذا دعوت كانك تقول‏:‏ خبت وخسرت‏.‏

##### Türkçe

ت ر ب
Toprağı hoş olan bir arazi.

Arapların diyarında her bir toprağa bastım da, toprakların en hoşu olan bir toprak buldum; o, Tâif’ten dört gecelik yol mesafesinde bir vâdidir. Onun halkından birtakım kimseler gördüm. Bizde Mekke’de **التربي** vardı; **آل داود**’un bazı **مزامير**’ini getirilen.

**تـرب** kitabı ve onu **أتربـه**.

**ولحـم تـرب**: Toprakla tozlandı.

**وبـارح ترب**: **السافياء** ile gelir.

İkisi arasında, **الجرباء** ile **الترباء** arasındaki kadar vardır; ikisi de gök ve yerdir.

Onu mutlaka döveceğim; ta ki **الترباء**’a yapışıncaya kadar.

Bir bedevî, develerine bakmakta olan gözler gördü; o ise, onlara olan şiddetli hayretinden bir fuvâk fuvâk ediyordu; şöyle dedi: **فق بلحم حرباء لا يلحم تربـاء**; yani: **الحربـاء** etini yedim de, **تربـاء** etini yemedim; yani: düşüp boğazlanan bir dişi devenin etini yemedim; böylece onun eti topraklanır.

Falan kimse **ترب**; **أترب**’den sonra; yani: zenginlikten sonra fakirleşti. İkisi **تربان**’dır; onlar ve onlar **أتراب**’dır.

**وتاربت** cariye, cariyeyi: onunla dostluk etti.

Kesîr dedi: Ve mecazdandır: **تربت يداك**; dua ettiğinde, sanki şöyle diyorsun: helâk oldun ve ziyan ettin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التُّرْبُ والتُّرابُ والتَّرْباءُ والتُّرَباءُ والتَّوْرَبُ والتَّيْرَبُ والتَّوْرابُ والتَّيْرابُ والتِّرْيَبُ والتَّرِيبُ، الأَخيرة عن كراع، كله واحد، وجَمْعُ التُّرابِ أَتْرِبةٌ وتِرْبانٌ، عن اللحياني. ولم يُسمع لسائر هذه اللغات بجمع، والطائفة من كل ذلك تُّرْبةٌ وتُرابةٌ.وبفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ. الليث: التُّرْبُ والتُّرابُ واحد، إِلا أَنهم إِذا أَنَّثُوا قالوا التُّرْبة. يقال: أَرضٌ طَيِّبةُ التُّرْبةِ أَي خِلْقةُ تُرابها، فإِذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التُّراب قلت: تُرابة، وتلك لا تُدْرَكُ بالنَّظَر دِقّةً، إِلا بالتَّوَهُّم. وفي الحديث: خَلَقَ اللّهُ التُّرْبةَ يوم السبت. يعني الأَرضَ. وخَلَق فيها الجِبالَ يوم الأَحَد وخلق الشجَر يوم الاثْنَيْنِ. الليث: التَّرْباءُ نَفْسُ التُّراب. يقال: لأَضْرِبَنَّه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ. والتَّرْباءُ: الأَرضُ نَفْسُها. وفي الحديث: احْثُوا في وُجُوهِ الـمَدَّاحِينَ التُّرابَ. قيل أَراد به الرَّدَّ والخَيْبةَ، كما يقال للطالِبِ الـمَرْدُودِ الخائِبِ: لم يَحْصُل في كَفّه غيرُ التُّراب. وقَريبٌ منه قولُه، صلى اللّه عليه وسلم: وللعاهر الحَجَرُ. وقيل أَراد به التُّرابَ خاصّةً، واستعمله الـمِقدادُ على ظاهره، وذلك أَنه كان عندَ عثمانَ، رضي اللّه عنهما، فجعل رجل يُثْني عليه، وجعل المِقْدادُ يَحْثُو في وجْهِه التُّرابَ، فقال له عثمانُ: ما تَفْعَلُ؟ فقال: سمعت رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلّم يقول: احْثُوا في وجُوه المدّاحِينَ التُّرابَ، وأَراد بالمدّاحين الذين اتَّخَذُوا مَدْحَ الناسِ عادةً وجعلوه بِضاعةً يَسْتَأْكِلُون به الـمَمْدُوحَ، فأَمـّا مَن مَدَح على الفِعل الحَسَنِ والأَمْرِ المحمود تَرغِيباً في أَمثالهِ وتَحْريضاً للناس على الاقْتداءِ به في أَشْباهِه، فليس بمَدّاح، وإِن كان قد صار مادحاً بما تكلم به من جَمِيلِ القَوْلِ. وقولُه في الحديث الآ خر: إِذا جاءَ مَن يَطْلُبُ ثَمَنَ الكلب فامْلأْ كَفَّه تُراباً. قال ابن الأَثير: يجوز حَمْلُه على الوجهينِ. وتُرْبةُ الإِنسان: رَمْسُه. وتُربةُ الأَرض: ظاهِرُها.
وأَتْرَبَ الشيءَ: وَضَعَ عليه الترابَ، فَتَتَرَّبَ أَي تَلَطَّخَ بالتراب. وتَرَّبْتُه تَتْريباً، وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتْريباً، وتَرَّبْتُ القِرْطاسَ فأَنا أُّتَرِّبهُ. وفي الحديث: أَتْرِبوا الكتابَ فإِنه أَنْجَحُ للحاجةِ. وتَتَرَّبَ: لَزِقَ به التراب. قال أَبو ذُؤَيْبٍ: فَصَرَعْنَه تحْتَ التُّرابِ، فَجَنْبُه  * مُتَتَرِّبٌ، ولكلِّ جَنْبٍ مَضْجَعُ وتَتَرَّبَ فلان تَتْريباً إِذا تَلَوَّثَ بالترابِ. وتَرَبَتْ فلانةُ الإِهابَ لِتُصْلِحَه، وكذلك تَرَبْت السِّقاءَ. وقال ابن بُزُرْجَ: كلُّ ما يُصْلَحُ، فهو مَتْرُوبٌ، وكلُّ ما يُفْسَدُ، فهو مُتَرَّبٌ، مُشَدَّد. وأَرضٌ تَرْباءُ: ذاتُ تُرابٍ، وتَرْبَى. ومكانٌ تَرِبٌ: كثير التُّراب، وقد تَرِبَ تَرَباً. ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ، على النَّسَب: تَسُوقُ التُّرابَ. ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ: حَمَلت تُراباً. قال ذو الرمة: مَرًّا سَحابٌ ومَرًّا بارِحٌ تَرِبُ(1)
(1 قوله «مراً سحاب إلخ» صدره: لا بل هو الشوق من دار تخوّنها) وقيل: تَرِبٌ: كثير التُّراب. وتَرِبَ الشيءُ. وريحٌ تَرِبةٌ: جاءَت بالتُّراب.
وتَرِبَ الشيءُ، بالكسر: أَصابه التُّراب. وتَرِبَ الرَّجل: صارَ في يده التُّراب. وتَرِبَ تَرَباً: لَزِقَ بالتُّراب، وقيل: لَصِقَ بالتُّراب من الفَقْر. وفي حديث فاطمةَ بنتِ قَيْس، رضي اللّه عنها: وأَمـّا معاوِيةُ فَرجُلٌ تَرِبٌ لا مالَ له ، أَي فقيرٌ. وتَرِبَ تَرَباً ومَتْرَبةً: خَسِرَ وافْتَقَرَ فلَزِقَ بالتُّراب.
وأَتْرَبَ: استَغْنَى وكَثُر مالُه، فصار كالتُّراب، هذا الأَعْرَفُ. وقيل: أَتْرَبَ قَلَّ مالُه. قال اللحياني قال بعضهم: التَّرِبُ الـمُحتاجُ ، وكلُّه من التُّراب. والـمُتْرِبُ: الغَنِيُّ إِما على السَّلْبِ، وإِما على أَن مالَه مِثْلُ التُّرابِ. والتَّتْرِيبُ: كَثْرةُ المالِ. والتَّتْرِيبُ: قِلةُ المالِ أَيضاً. ويقال: تَرِبَتْ يَداهُ، وهو على الدُعاءِ، أَي لا أَصابَ خيراً. وفي الدعاءِ: تُرْباً له وجَنْدَلاً، وهو من الجَواهِر التي أُجْرِيَتْ مُجْرَى الـمَصادِرِ المنصوبة على إِضمار الفِعْل غير المسْتَعْمَلِ إِظهارُه في الدُّعاءِ، كأَنه بدل من قولهم تَرِبَتْ يَداه وجَنْدَلَتْ. ومِن العرب مَن يرفعه، وفيه مع ذلك معنى النصب، كما أَنَّ في قولهم: رَحْمَةُ اللّهِ عليه، معنى رَحِمه اللّهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: تُنْكَحُ المرأَةُ لمِيسَمِها ولمالِها ولِحَسَبِها فعليكَ بِذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداكَ. قال أَبو عبيد: قوله تَرِبَتْ يداكَ، يقال للرجل، إِذا قلَّ مالُه: قد تَرِبَ أَي افْتَقَرَ، حتى لَصِقَ بالتُّرابِ. وفي التنزيل العزيز: أَو مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ. قال: ويرَوْنَ، واللّه أَعلم أَنّ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، لم يَتَعَمَّدِ الدُّعاءَ عليه بالفقرِ، ولكنها كلمة جارِيةٌ على أَلسُنِ العرب يقولونها، وهم لا يُريدون بها الدعاءَ على الـمُخاطَب ولا وُقوعَ الأَمر بها. وقيل: معناها للّه دَرُّكَ؛ وقيل: أَراد به الـمَثَلَ لِيَرى الـمَأْمورُ بذلك الجِدَّ، وأَنه إِن خالَفه فقد أَساءَ؛ وقيل: هو دُعاءٌ على الحقيقة، فإِنه قد قال لعائشة، رضي اللّه عنها: تَربَتْ يَمينُكِ، لأَنه رأَى الحاجة خيراً لها. قال: والأوّل الوجه. ويعضده قوله في حديث خُزَيْمَة، رضي اللّه عنه: أَنـْعِم صباحاً تَرِبَتْ يداكَ، فإِنَّ هذا دُعاءٌ له وتَرْغيبٌ في اسْتِعْماله ما تَقَدَّمَتِ الوَصِيَّةُ به. أَلا تراه قال: أَنْعِم صَباحاً، ثم عَقَّبه بتَرِبَتْ يَداكَ. وكثيراً تَرِدُ للعرب أَلفاظ ظاهرها الذَّمُّ وإِنما يُريدون بها الـمَدْحَ كقولهم: لا أَبَ لَكَ، ولا أُمَّ لَكَ، وهَوَتْ أُّمُّه، ولا أَرضَ لك، ونحوِ ذلك. وقال بعضُ الناس: إِنَّ قولهم تَرِبَتْ يداكَ يريد به اسْتَغْنَتْ يداكَ. قال: وهذا خطأٌ لا يجوز في الكلام، ولو كان كما قال لقال: أَتْرَبَتْ يداكَ. يقال أَتْرَبَ الرجلُ، فهو مُتْرِبٌ، إِذا كثر مالهُ، فإِذا أَرادوا الفَقْرَ قالوا: تَرِبَ يَتْرَبُ. ورجل تَرِبٌ: فقيرٌ. ورجل تَرِبٌ: لازِقٌ بالتُّراب من الحاجة ليس بينه وبين الأَرض شيءٌ. وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه: لم يكن رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، سَبَّاباً ولا فَحَّاشاً. كان يقولُ لأَحَدنا عند الـمُعاتَبةِ: تَرِبَ جَبِينُه. قيل: أَراد به دعاءً له بكثرة السجود. وأَما قوله لبعض أَصْحابه: تَرِبَ نَحْرُكَ، فقُتِل الرجُل شهيداً، فإِنه محمول على ظاهره. وقالوا: الترابُ لكَ، فرَفَعُوه، وإِن كان فيه معنى الدعاء، لأَنه اسم وليس بمصدر، وليس في كلِّ شيءٍ من الجَواهِر قيل هذا. وإِذ امتنع هذا في بعض المصادر. فلم يقولوا: السَّقْيُ لكَ، ولا الرَّعْيُ لك، كانت الأَسماء أَوْلى بذلك. وهذا النوعُ من الأَسماء، وإِن ارْتَفَعَ، فإِنَّ فيه معنى المنصوب. وحكى اللحياني: التُّرابَ للأَبْعَدِ. قال: فنصب كأَنه دعاء. والـمَتْرَبةُ: الـمَسْكَنةُ والفاقةُ. ومِسْكِينٌ ذُو مَتْرَبةٍ أَي لاصِقٌ بالتراب. وجمل تَرَبُوتٌ: ذَلُولٌ، فإِمَّا أَن يكون من التُّراب لذلَّتِه، وإِما أَن تكون التاء بدلاًمن الدال في دَرَبُوت من الدُّرْبةٍ ، وهو مذهب سيبويه، وهو مذكور في موضعه. قال ابن بري: الصواب ما قاله أَبو علي تَرَبُوتٍ أَنّ أَصله دَرَبُوتٌ من الدربة، فأَبدل من الدال تاء، كما أَبدلوا من التاء دالاً في قولهم دَوْلَجٌ وأَصله تَوْلَجٌ، ووزنه تَفْعَلٌ من وَلَجَ، والتَّوْلَجُ: الكِناسُ الذي يَلِجُ فيه الظبي وغيره من الوَحْش. وقال اللحياني: بَكْرٌ تَرَبُوتٌ: مُذَلَّلٌ، فَخصَّ به البَكْر، وكذلك ناقة تَرَبُوت. قال: وهي التي إِذا أُخِذَتْ بِمِشْفَرِها أَو بُهدْب عينها تَبِعَتْكَ. قال وقال الأَصمعي: كلُّ ذَلُولٍ من الأَرض وغيرها تَرَبُوتٌ، وكلُّ هذا من التُّراب، الذكَرُ والأُنثى فيه سواءٌ. «والتُّرْتُبُ: الأَمْرُ الثابتُ، بضم التاءين. والتُّرْتُبُ: العبدُ السُّوء(1)»
(1 هذه العبارة من مادة «ترتب» ذكرت هنا خطأ في الطبعة الاولى.). وأَتْرَبَ الرجلُ إِذا مَلَك عبداً مُلِكَ ثلاث مَرَّات.
والتَّرِباتُ: الأَنامِلُ، الواحدة تَرِبةٌ.
والتَّرائبُ: مَوْضِعُ القِلادةِ من الصَّدْر، وقيل هو ما بين التَّرْقُوة إِلى الثَّنْدُوةِ؛ وقيل: التَّرائبُ عِظامُ الصدر؛ وقيل: ما وَلِيَ الّتَرْقُوَتَيْن منه؛ وقيل: ما بين الثديين والترقوتين. قال الأَغلب العِجْليّ:
أَشْرَفَ ثَدْياها على التَّرِيبِ،  * لَمْ يَعْدُوَا التَّفْلِيكَ في النُّتُوبِ والتِّفْلِيكُ: مِن فَلَّك الثَّدْيُ. والنُّتُوبُ: النُّهُودُ، وهو ارْتِفاعُه. وقيل: التَّرائبُ أَربعُ أَضلاعٍ من يَمْنةِ الصدر وأَربعٌ من يَسْرَتِه. وقوله عز وجل: خُلِقَ مِن ماءٍ دافِقٍ يَخْرُج من بينِ الصُّلْب والتَّرائبِ. قيل: التَّرائبُ: ما تقدَّم. وقال الفرَّاء: يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأَةِ. وقيل: التَّرائبُ اليَدانِ والرِّجْلانِ والعَيْنانِ، وقال: واحدتها تَرِيبةٌ. وقال أَهل اللغة أَجمعون: التَّرائبُ موضع القِلادةِ من الصَّدْرِ، وأَنشدوا: مُهَفْهَفةٌ بَيْضاءُ، غَيْرُ مُفاضةٍ،  * تَرائِبُها مَصْقُولةٌ كالسَّجَنْجَلِ وقيل: التَّرِيبَتانِ الضِّلَعانِ اللَّتانِ تَلِيانِ التَّرْقُوَتَيْنِ، وأَنشد: ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوحُ على تَرِيبٍ، *  كَلَوْنِ العاجِ، ليس له غُضُونُ أَبو عبيد: الصَّدْرُ فيه النَّحْرُ، وهو موضِعُ القِلادةِ، واللَّبَّةُ: موضع النَّحْرِ، والثُّغْرةُ: ثُغْرَةُ النَّحْرِ، وهي الهَزْمةُ بين التَّرْقُوَتَيْنِ. وقال: والزَّعْفَرانُ، علَى تَرائِبِها، *  شَرِقٌ به اللَّبَّاتُ والنَّحْرُ قال: والتَّرْقُوَتانِ: العَظْمانِ الـمُشْرِفانِ في أَعْلَى الصَّدْرِ مِن صَدْرِ رَأْسَيِ الـمَنْكِبَيْنِ إِلى طَرَفِ ثُغْرة النَّحْر، وباطِنُ التَّرْقُوَتَيْنِ الهَواء الذي في الجَوْفِ لو خُرِقَ، يقال لهما القَلْتانِ، وهما الحاقِنَتانِ أَيضاً، والذَّاقِنةُ طَرَفُ الحُلْقُوم. قال ابن الأَثير: وفي الحديث ذكر التَّرِيبةِ، وهي أَعْلَى صَدْرِ الإِنْسانِ تَحْتَ الذَّقَنِ، وجمعُها التَّرائبُ. وتَرِيبةُ البَعِير: مَنْخِرُه(2) (2 قوله «وتربية البعير منخره» كذا في المحكم مضبوطاً وفي شرح القاموس الطبع بالحاء المهملة بدل الخاء.). والتِّرابُ: أَصْلُ ذِراعِ الشاة، أُنثى، وبه فسر شمر قولَ عليّ، كرَّم اللّه وجهه: لَئِنْ وَلِيتُ بني أُمَيَّةَ لأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ القَصَّابِ التِّرابَ الوَذِمةَ. قال: وعنى بالقَصّابِ هنا السَّبُعَ، والتِّرابُ: أَصْلُ ذِراعِ الشاةِ، والسَّبُعُ إِذا أَخَذَ شاةً قَبَضَ على ذلك الـمَكانِ فَنَفَضَ الشَّاةَ. الأَزهريُّ: طَعامٌ تَرِبٌ إِذا تَلَوَّثَ بالتُّراب. قال: ومنه حديث عليّ، رضي اللّه عنه: نَفْضَ القَصَّاب الوِذامَ التَّرِبةَ. الأَزهري: التِّرابُ: التي سَقَطَتْ في التُّرابِ فَتَتَرَّبَتْ، فالقَصَّابُ يَنْفُضُها. ابن الأَثير: التِّرابُ جمع تَرْبٍ. تخفيفُ تَرِبٍ، يريد اللُّحُومَ التي تَعَفَّرَتْ بسُقُوطِها في التُّراب، والوَذِمةُ: الـمُنْقَطِعةُ الأَوْذامِ، وهي السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها عُرى الدَّلْوِ. قال الأَصمعي: سأَلْتُ شُعبةَ(1)
 (1 قوله «قال الأصمعي سألت شعبة إلخ» ما هنا هو الذي في
النهاية هنا والصحاح والمختار في مادة وذم والذي فيها من اللسان قلبها فالسائل فيها مسؤول.) عن هذا الحَرْفِ، فقال: ليس هو هكذا انما هو نَفْضُ القَصَّابِ الوِذامَ التَّرِبةَ، وهي التي قد سَقَطَتْ في التُّرابِ، وقيل الكُرُوشُ كُلُّها تُسَمَّى تَرِبةً لأَنها يَحْصُلُ فيها الترابُ مِنَ الـمَرْتَعِ؛ والوَذِمةُ: التي أُخْمِلَ باطِنُها، والكُرُوشُ وَذِمةٌ لأَنها مُخْمَلَةٌ، ويقال لِخَمْلِها الوَذَمُ. ومعنى الحديث: لئن وَلِيتُهم لأُطَهِّرَنَّهم من الدَّنَسِ ولأُطَيِّبَنَّهُم بعد الخُبْثِ. والتِّرْبُ: اللِّدةُ والسِّنُّ. يقال: هذه تِرْبُ هذه أَي لِدَتُها. وقيل: تِرْبُ الرَّجُل الذي وُلِدَ معَه، وأَكثر ما يكون ذلك في الـمُؤَنَّثِ، يقال: هي تِرْبُها وهُما تِرْبان والجمع أَتْرابٌ. وتارَبَتْها: صارت تِرْبَها. قال كثير عزة: تُتارِبُ بِيضاً، إِذا اسْتَلْعَبَتْ، *  كأُدْم الظّباءِ تَرِفُّ الكَباثا وقوله تعالى: عُرُباً أَتْرَاباً. فسَّره ثعلب، فقال: الأَتْرابُ هُنا الأَمْثالُ، وهو حَسَنٌ إذْ ليست هُناك وِلادةٌ.
والتَّرَبَةُ والتَّرِبةُ والتَّرْباء: نَبْتٌ سُهْلِيٌّ مُفَرَّضُ الوَرَقِ، وقيل: هي شَجرة شاكةٌ، وثمرتها كأَنها بُسْرَة مُعَلَّقةٌ، مَنْبِتُها السَّهْلُ والحَزْنُ وتِهامةُ. وقال أَبو حنيفة: التَّرِبةُ خَضْراءُ تَسْلَحُ عنها الإِبلُ. التهذيب في ترجمة رتب: الرَّتْباءُ الناقةُ الـمُنْتَصِبةُ في سَيْرِها، والتَّرْباء الناقةُ الـمُنْدَفِنةُ. قال ابن الأَثير في حديث عمر، رضي اللّه عنه، ذِكر تُرَبةَ، مثال هُمَزَة، وهو بضم التاء وفتح الراء، وادٍ قُرْبَ مكة على يَوْمين منها. وتُرَبةُ: وادٍ من أَوْدية اليمن. وتُربَةُ والتُّرَبَة والتُّرْباء وتُرْبانُ وأَتارِبُ: مواضع. ويَتْرَبُ، بفتح الراء: مَوْضعٌ قَريبٌ من اليمامة. قال الأَشجعي:
وعَدْتَ، وكان الخُلْفُ منكَ سَجِيَّةً، *  مواعِيدَ عُرقُوبٍ أخاهُ بِيَتْرَبِ قال هكذا رواه أَبو عبيدة بَيَتْرَبِ وأَنكر بيَثْرِبِ، وقال: عُرقُوبٌ من العَمالِيقِ، ويَتْرَبُ من بِلادِهم ولم تَسْكُن العمالِيقُ يَثْرِبَ. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: كُنَّا بِتُرْبانَ. قال ابن الأَثير: هو موضع كثير المياه بينه وبين المدينة نحو خمسة فَراسِخَ. وتُرْبةُ: موضع(2)
(2 قوله «وتربة موضع إلخ» هو فيما رأيناه من المحكم
مضبوط بضم فسكون كما ترى والذي في معجم ياقوت بضم ففتح ثم أورد المثل.) من بِلادِ بني عامرِ بن مالك، ومن أَمثالهم: عَرَفَ بَطْنِي بَطْنَ تُرْبةَ، يُضْرَب للرجل يصير إِلى الامرِ الجَليِّ بعد الأَمرِ الـمُلْتَبِس؛ والـمَثَلُ لعامر بن مالك أَبي البراء. والتُّرْبِيَّة: حِنْطة حَمْراء، وسُنْبلها أَيضاً أَحمرُ ناصِعُ الحُمرة، وهي رَقِيقة تَنْتَشِر مع أَدْنَى بَرْد أَو ريح، حكاه أَبو حنيفة.

##### Türkçe

**التُّرْبُ** ve **التُّرابُ** ve **التَّرْباءُ** ve **التُّرَباءُ** ve **التَّوْرَبُ** ve **التَّيْرَبُ** ve **التَّوْرابُ** ve **التَّيْرابُ** ve **التِّرْيَبُ** ve **التَّرِيبُ**; sonuncusu Kıra‘’dan; hepsi birdir. **التُّرابِ**’ın çoğulu **أَتْرِبةٌ** ve **تِرْبانٌ**’dır; Lihyânî’den.

Bu dillerin geri kalanının çoğuluyla işitilmedi; bunların her birinden bir taife **تُّرْبةٌ** ve **تُرابةٌ**’dır. Ve ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** vardır. Leys: **التُّرْبُ** ve **التُّرابُ** birdir; ancak onlar müennes yaptıklarında **التُّرْبة** derler. Denir: **أَرضٌ طَيِّبةُ التُّرْبةِ** yani toprağının yaratılışı (tabiatı). Şayet **التُّراب**’dan bir tek parça kast edersen **تُرابة** dersin; o da inceliğinden dolayı bakışla idrak edilmez, ancak vehim ile. Hadiste: “Allah **التُّرْبةَ**’yi cumartesi günü yarattı.” Yani yeri. Ve onda dağları pazar günü yarattı ve ağacı pazartesi günü yarattı. Leys: **التَّرْباءُ** bizzat **التُّراب**’ın kendisidir. Denir: “Onu mutlaka döveceğim, ta ki **بالتَّرْباءِ** ısırsın.” Ve **التَّرْباءُ**: yerin bizzat kendisi. Hadiste: “Övücülerin yüzlerine **التُّرابَ** saçın.” Denildi: Bununla reddi ve hüsranı murat etti; nitekim reddedilmiş, hüsrana uğramış talip için denir: “Avucunda **التُّراب**’dan başka bir şey elde etmedi.” Buna yakın onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Zinâkâra **الحَجَرُ** vardır.” Denildi: Bununla özellikle **التُّرابَ**’ı murat etti; Mikdâd onu zahiri üzere kullandı; bu da şundandır ki o, Osman’ın yanında idi (Allah ikisinden de razı olsun); bir adam ona övgüde bulunmaya başladı; Mikdâd da onun yüzüne **التُّرابَ** saçmaya başladı. Osman ona dedi: “Ne yapıyorsun?” Dedi: “Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle derken işittim: ‘Övücülerin yüzlerine **التُّرابَ** saçın.’” Ve **المدّاحين** ile, insanların övmesini âdet edinmiş ve onu, övülen kimseden onunla geçinmek için bir meta kılmış olanları murat etti. Ama güzel fiil ve övülen iş üzerine, benzerlerine rağbet ettirmek ve insanları onun benzerlerinde ona uymaya teşvik etmek için öven kimse, **مَدّاح** değildir; her ne kadar güzel sözden konuştuğu şeyle **مادحاً** olmuşsa da. Ve hadisteki diğer sözü: “Köpeğin bedelini talep eden gelirse, avucunu **تُراباً** ile doldur.” İbnü’l-Esîr dedi: Onu iki vech üzerine حمل etmek caizdir.

İnsanın **تُرْبةُ**’si: kabri (ramsı)dır. Yerin **تُربةُ**’si: dış yüzüdür.

**أَتْرَبَ** şeyi: üzerine toprağı koydu; böylece **فَتَتَرَّبَ** yani toprakla kirlendi.

Onu **تَرَّبْتُه تَتْريباً**; ve kitabı **تَرَّبْتُ الكتابَ تَتْريباً**; ve kâğıdı **تَرَّبْتُ القِرْطاسَ**; ben onu **أُّتَرِّبهُ**. Hadiste: “Kitabı **أَتْرِبوا**; çünkü o ihtiyaç için daha başarılıdır.” Ve **تَتَرَّبَ**: toprak ona yapıştı. Ebû Züeyb dedi:
فَصَرَعْنَه تحْتَ التُّرابِ، فَجَنْبُه  * مُتَتَرِّبٌ، ولكلِّ جَنْبٍ مَضْجَعُ

Ve falan kimse **تَتَرَّبَ** (tetrîben) yani toprakla kirlendiğinde. Ve falanca kadın deriyi onu düzeltmek için **تَرَبَتْ**; aynı şekilde kırbayı da **تَرَبْت**. İbn Büzurc dedi: Düzeltilebilen her şey **مَتْرُوبٌ**’dur; bozulabilen her şey **مُتَرَّبٌ**’dur; şeddeli.

**أَرضٌ تَرْباءُ**: toprak sahibi; ve **تَرْبَى**. **مكانٌ تَرِبٌ**: toprağı çok; ve gerçekten **تَرِبَ** (təraban). Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبةٌ**, nisbet üzere: toprağı sürer. Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبةٌ**: toprak taşıdı. Zü’r-Rumme dedi:
مَرًّا سَحابٌ ومَرًّا بارِحٌ تَرِبُ(1)
(1 “مراً سحاب إلخ” sözü; onun صدر’ı: لا بل هو الشوق من دار تخوّنها)

Denildi: **تَرِبٌ**: toprağı çok. Ve şey **تَرِبَ**. Ve **ريحٌ تَرِبةٌ**: toprakla geldi.

Şey **تَرِبَ** (kesre ile): ona toprak isabet etti. Ve adam **تَرِبَ**: elinde toprak oldu. Ve **تَرِبَ تَرَباً**: toprağa yapıştı; ve denildi: fakirlikten toprağa yapıştı. Fâtıma bint Kays hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Ama Muâviye, **تَرِبٌ** bir adamdır; malı yoktur.” yani fakir. Ve **تَرِبَ تَرَباً** ve **مَتْرَبةً**: kaybetti ve fakirleşti; böylece toprağa yapıştı.

Ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu ve malı çoğaldı; böylece toprak gibi oldu; bu daha bilinenidir. Denildi: **أَتْرَبَ** malı azaldı. Lihyânî dedi; bazıları dedi: **التَّرِبُ** muhtaçtır; hepsi **التُّراب**’dandır. Ve **الـمُتْرِبُ**: zengin; ya سلب üzere, ya da malı toprağa benzer diye.

**التَّتْرِيبُ**: malın çokluğu. **التَّتْرِيبُ**: malın azlığı da.

Denir: **تَرِبَتْ يَداهُ**; bu dua üzeredir; yani hayır isabet etmesin.

Duada: **تُرْباً له وجَنْدَلاً**; bu, fiilin gizli takdiri üzerine mansup masdarların yürütüldüğü cevherlerdendir; duada onun izharı kullanılmaz; sanki “**تَرِبَتْ يَداه** ve **جَنْدَلَتْ**” sözlerinin bedeli gibidir. Araplardan onu رفع eden vardır; bununla beraber onda نصب manası vardır; nitekim “**رَحْمَةُ اللّهِ عليه**” sözünde “Allah ona merhamet etti” manası vardır. Hadiste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Kadın güzelliği için, malı için ve hasebi için nikâhlanır; sen din sahibi olana sarıl; **تَرِبَتْ يَداكَ**.” Ebû Ubeyd dedi: “**تَرِبَتْ يداكَ**” sözü, malı azaldığında adama söylenir: “**تَرِبَ**” yani fakirleşti; ta ki toprağa yapıştı. Aziz tenzilde: “Veya **مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ**.” Dedi: Görürler ki—Allah daha iyi bilir—nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona fakirlikle dua etmeyi kastetmedi; fakat bu, Arapların dillerinde yürüyen bir kelimedir; onu söylerler ve muhataba dua etmeyi ve işin onunla vukuunu istemezler. Denildi: manası “Allah senin değerini artırsın”dır; denildi: bununla emrolunanın ciddiyeti görmesi için mesel murat etti ve ona muhalefet ederse kötü etmiş olur; denildi: hakikatte duadır; çünkü Âişe’ye (Allah ondan razı olsun) “**تَربَتْ يَمينُكِ**” dedi; çünkü ihtiyacı onun için daha hayırlı gördü. Dedi: birinci vech’tir. Ve onu, Huzeyme hadîsindeki sözü destekler (Allah ondan razı olsun): “**أَنـْعِم صباحاً تَرِبَتْ يداكَ**”; çünkü bu, ona bir duadır ve kendisine vasiyet edilen şeyi kullanmaya teşviktir. Görmez misin, dedi: “**أَنْعِم صَباحاً**” dedi, sonra onu “**تَرِبَتْ يَداكَ**” ile takip etti. Araplara çokça, zahiri zem olan lafızlar gelir; halbuki onunla medhi murat ederler; “**لا أَبَ لَكَ**”, “**ولا أُمَّ لَكَ**”, “**وهَوَتْ أُّمُّه**”, “**ولا أَرضَ لك**” ve bunun benzeri gibi. Bazı insanlar dedi: “**تَرِبَتْ يداكَ**” ile “ellerin zengin oldu” murat edilir. Dedi: Bu hatadır; sözde caiz olmaz; eğer dediği gibi olsaydı “**أَتْرَبَتْ يداكَ**” derdi. Denir: adam **أَتْرَبَ**; o **مُتْرِبٌ**’dir; malı çoğaldığında. Fakirliği murat ettiklerinde derler: **تَرِبَ يَتْرَبُ**.

**رجل تَرِبٌ**: fakir. **رجل تَرِبٌ**: ihtiyaçtan toprağa yapışmış; onunla yer arasında hiçbir şey yoktur.

Enes hadîsinde (Allah ondan razı olsun): Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, sövücü ve fuhuşçu değildi. Azarlama sırasında birimize derdi: **تَرِبَ جَبِينُه**. Denildi: Bununla ona çok secde ile dua murat etti. Ama bazı ashabına “**تَرِبَ نَحْرُكَ**” sözü; adam şehit olarak öldürüldü; o, zahiri üzerine حمل edilmiştir.

Dediler: “**الترابُ لكَ**”; onu رفع ettiler; her ne kadar onda dua manası olsa da; çünkü o isimdir, masdar değildir; cevherlerin her birinde bu söylenmedi. Bazı masdarlarda bu imkânsız olunca; “**السَّقْيُ لكَ**” ve “**الرَّعْيُ لك**” demediler; isimler buna daha layıktı. Bu tür isimler, her ne kadar yükselse de, onda mansubun manası vardır. Lihyânî hikâye etti: “**التُّرابَ للأَبْعَدِ**.” Dedi: Onu, sanki dua imiş gibi نصب etti. **الـمَتْرَبةُ**: miskinlik ve fakirliktir. **مِسْكِينٌ ذُو مَتْرَبةٍ** yani toprağa yapışmış.

**جمل تَرَبُوتٌ**: uysal; ya zilletinden dolayı **التُّراب**’dandır, ya da **دَرَبُوت**’taki **الدال**’dan بدل olarak **التاء**’dır; **الدُّرْبةٍ**’den; bu Sîbeveyh’in mezhebidir; yerinde zikredilmiştir. İbn Berrî dedi: Ebû Ali’nin **تَرَبُوتٍ** hakkında söylediği doğrudur: aslı **دَرَبُوتٌ**’tur, **الدربة**’dendir; **الدال**’dan **تاء** بدل etti; nitekim “**دَوْلَجٌ**” sözünde **التاء**’dan **دالاً** بدل ettiler; aslı **تَوْلَجٌ**’dir; vezni **تَفْعَلٌ**’dır, **وَلَجَ**’dan; ve **التَّوْلَجُ**: ceylanın ve diğer vahşînin içine girdiği in. Lihyânî dedi: **بَكْرٌ تَرَبُوتٌ**: uysallaştırılmış; onu özellikle **البَكْر** ile tahsis etti; aynı şekilde **ناقة تَرَبُوت**. Dedi: O, dudağından yahut göz kirpiğinden tutulduğunda seni takip edendir. Dedi; Asma‘î dedi: Yerden ve başkasından her uysal **تَرَبُوتٌ**’tur; bütün bunlar **التُّراب**’dandır; erkekte ve dişide bunda eşittir.

«**والتُّرْتُبُ**: sabit iş; iki **التاء**’nın dammesiyle. **والتُّرْتُبُ**: kötü köle(1)»
(1 Bu ibare **ترتب** maddesindendir; ilk baskıda burada yanlışlıkla zikredildi.)

Adam **أَتْرَبَ**; üç defa mülk edinilmiş bir köleye sahip olduğunda.

**التَّرِباتُ**: parmak uçlarıdır; bir tanesi **تَرِبةٌ**.

**التَّرائبُ**: göğüsten gerdanlığın yeri; denildi: **التَّرْقُوة**’den **الثَّنْدُوة**’ye kadar olan; denildi: **التَّرائبُ** göğüs kemikleridir; denildi: ondan iki köprücük kemiğine bitişik olan; denildi: iki meme ile iki köprücük kemiği arası. Aglab el-İclî dedi:
أَشْرَفَ ثَدْياها على التَّرِيبِ،  * لَمْ يَعْدُوَا التَّفْلِيكَ في النُّتُوبِ

**التِّفْلِيكُ**: memenin yarılması (çatlaması)ndandır. **النُّتُوبُ**: memelerin kabarmasıdır; bu, yükselmesidir. Denildi: **التَّرائبُ** göğsün sağından dört kaburga ve solundan dört kaburgadır. Aziz ve celil olanın sözü: “Fışkıran bir sudan yaratıldı; **الصُّلْب** ile **التَّرائبِ** arasından çıkar.” Denildi: **التَّرائبُ**: geçen şeydir. Ferrâ dedi: erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder. Denildi: **التَّرائبُ** iki el, iki ayak ve iki gözdür; dedi: onun bir tanesi **تَرِيبةٌ**’dir. Dil ehli topluca dedi: **التَّرائبُ** göğüsten gerdanlığın yeridir. Şu beyti delil getirdiler:
مُهَفْهَفةٌ بَيْضاءُ، غَيْرُ مُفاضةٍ،  * تَرائِبُها مَصْقُولةٌ كالسَّجَنْجَلِ

Denildi: **التَّرِيبَتانِ** iki köprücük kemiğini takip eden iki kaburgadır. Şu beyti delil getirdi:
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوحُ على تَرِيبٍ، *  كَلَوْنِ العاجِ، ليس له غُضُونُ

Ebû Ubeyd: Göğüs; onda **النَّحْرُ** vardır; o gerdanlığın yeridir. **اللَّبَّةُ**: **النَّحْر**’ın yeridir. **الثُّغْرةُ**: **ثُغْرَةُ النَّحْرِ**’dır; o, iki köprücük kemiği arasındaki çukurdur. Ve dedi:
والزَّعْفَرانُ، علَى تَرائِبِها، *  شَرِقٌ به اللَّبَّاتُ والنَّحْرُ

Dedi: **التَّرْقُوَتانِ**: göğsün üstünde yükselen iki kemiktir; iki omuz başının göğsünden **ثُغْرة النَّحْر**’ın ucuna kadar. İki köprücük kemiğinin iç tarafı, eğer delinmiş olsaydı iç boşlukta olan havadır; ikisine **القَلْتانِ** denir; ikisi ayrıca **الحاقِنَتانِ**’dır. **الذَّاقِنةُ** boğaz borusunun ucudur. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **التَّرِيبةِ** zikri vardır; o, insanın çenesinin altında göğsünün üstüdür; çoğulu **التَّرائبُ**’dir. Devenin **تَرِيبةُ**’si: burun deliğidir(2)
(2 “**وتربية البعير منخره**” sözü; muhkem’de böyle ضبط edilmiştir; Kâmûs şerhinde baskıda **الخاء** yerine **الحاء** ile.)

**التِّرابُ**: koyunun kolunun köküdür; dişidir. Bununla Şemmer, Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) sözünü açıkladı: “Benî Ümeyye’ye velâyet edersem, onları mutlaka kasabın **التِّرابَ** **الوَذِمةَ**’yi silkelemesi gibi silkeleyeceğim.” Dedi: Buradaki **القَصّابِ** ile yırtıcı hayvanı kastetti. **التِّرابُ**: koyunun kolunun köküdür; yırtıcı hayvan koyunu aldığında o yere tutunur, sonra koyunu silker.

Ezherî: **طَعامٌ تَرِبٌ**; toprakla kirlendiğinde. Dedi: Ondandır Ali hadîsi (Allah ondan razı olsun): “Kasabın **الوِذامَ التَّرِبةَ**’yi silkelemesi gibi.” Ezherî: **التِّرابُ**: toprağa düşüp **فَتَتَرَّبَتْ** olan (parça)dır; kasap onu silker. İbnü’l-Esîr: **التِّرابُ** **تَرْبٍ**’in çoğuludur; **تَرِبٍ**’in hafifletilmesidir; toprağa düşmesiyle topraklanmış etleri kasteder. **الوَذِمةُ**: **الأَوْذامِ**’ı kopmuş olandır; o, kovanın kulplarının bağlandığı kayışlardır. Asma‘î dedi: Bu harf hakkında Şu‘be’ye(1) sordum; dedi: Böyle değildir; ancak “Kasabın **الوِذامَ التَّرِبةَ**’yi silkelemesi”dir; o, toprağa düşmüş olandır. Denildi: İşkembelerin hepsi **تَرِبةً** diye adlandırılır; çünkü meradan toprak onların içinde meydana gelir. **الوَذِمةُ**: içi tüylendirilmiş olandır; işkembeler **وَذِمةٌ**’dir; çünkü onlar tüylüdür; onların tüylülüğüne **الوَذَمُ** denir. Hadisin manası: “Onlara velâyet edersem, onları pislikten mutlaka temizleyeceğim ve kötülükten sonra mutlaka hoş kılacağım.”

**التِّرْبُ**: yaşıt ve yaştır. Denir: “Bu, bunun **تِرْبُ**’udur” yani yaşıtıdır. Denildi: **تِرْبُ** erkeğin onunla birlikte doğan kimsedir; bunun çoğu müenneste olur; denir: “O, onun **تِرْبُ**’udur”; ikisi **تِرْبان**’dır; çoğul **أَتْرابٌ**. “Onunla **تارَبَتْها**”: onun yaşıtı oldu. Kesîr Azze dedi:
تُتارِبُ بِيضاً، إِذا اسْتَلْعَبَتْ، *  كأُدْم الظّباءِ تَرِفُّ الكَباثا

Aziz olanın sözü: “**عُرُباً أَتْرَاباً**.” Sa‘leb onu tefsir etti; dedi: Buradaki **الأَتْرابُ** emsaldir; bu güzeldir; çünkü orada doğum yoktur.

**التَّرَبَةُ** ve **التَّرِبةُ** ve **التَّرْباء**: yaprağı parçalı, sehlî bir bitkidir. Denildi: dikenli bir ağaçtır; meyvesi sanki asılı bir hurma çağlası gibidir; yetiştiği yer ova, engebeli yer ve Tihâme’dir. Ebû Hanîfe dedi: **التَّرِبةُ** yeşildir; develer onun üzerinden dışkılar.

Tehzîb’de **رتب** tercümesinde: **الرَّتْباءُ** yürüyüşünde dikilen dişi devedir; **التَّرْباء** gömülen dişi devedir. İbnü’l-Esîr, Ömer hadîsinde (Allah ondan razı olsun) **تُرَبةَ** zikrinde dedi: **هُمَزَة** misali; o, **التاء**’nın dammesi ve **الراء**’nın fethasıyladır; Mekke’ye iki gün mesafede bir vadidir. Ve **تُرَبةُ**: Yemen vadilerinden bir vadidir. Ve **تُربَةُ** ve **التُّرَبَة** ve **التُّرْباء** ve **تُرْبانُ** ve **أَتارِبُ**: yer adlarıdır. Ve **يَتْرَبُ** (râ’nın fethasıyla): Yemâme’ye yakın bir yerdir. Eşca‘î dedi:
وعَدْتَ، وكان الخُلْفُ منكَ سَجِيَّةً، *  مواعِيدَ عُرقُوبٍ أخاهُ بِيَتْرَبِ

Dedi: Ebû Ubeyde onu **بِيَتْرَبِ** diye rivayet etti; **بِيَثْرِبِ**’i inkâr etti. Dedi: **عُرقُوبٌ** Amalîk’tendir; **يَتْرَبُ** onların beldelerindendir; Amalîk **يَثْرِبَ**’de oturmadı. Âişe hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Biz **بِتُرْبانَ** idik.” İbnü’l-Esîr dedi: O, suları çok bir yerdir; onunla Medine arasında yaklaşık beş fersah vardır.

**وتُرْبةُ**: bir yer(2)
(2 “**وتربة موضع إلخ**” sözü; gördüğümüz muhkem’de, gördüğün gibi damme sonra sükûn ile ضبط edilmiştir; Yâkût’un Mu‘cem’inde damme sonra fetha ile, sonra meseli getirdi.) Benî Âmir b. Mâlik’in beldelerindendir. Onların mesellerindendir: “Karnım **بَطْنَ تُرْبةَ**’yi tanıdı”; karışık işten sonra açık işe varan adam için ضرب edilir; mesel, Âmir b. Mâlik Ebü’l-Berâ içindir.

**التُّرْبِيَّة**: kırmızı buğdaydır; başağı da parlak kırmızıdır; o incedir; en küçük soğuk yahut rüzgâr ile yayılır; Ebû Hanîfe hikâye etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ر ب * * التُّرَابُ * و * التَّوْرَابُ * و * التَّوْرَبُ * و * التَّيْرَبُ * و * التَّيْرَابُ * و * التَّرْباءُ * بفتح التاء و * التُّرْبُ * و * التَّرْبَةُ * بضم التاء فيهما كله بمعنى وجمع التراب * أَتْرِبةٌ * و * تِرْبانٌ * بكسر التاء و * تَرِبَ * الشيء أصابه التراب وبابه طرب ومنه ترب الرجل أي افتقر كأنه لصق بالتراب و * تَرِبَتْ يَدَاهُ * دعاء عليه أي لا أصاب خيرا و * تَرَّبَهُ تتريباً فَتَتَرَّبَ * أي لطخه بالتراب فتلطخ و * أتْرَبَهُ * جعل عليه التراب وفي الحديث ﴿أتربوا الكتاب فإنه أنجح للحاجة﴾ وأترب الرجل استغنى كأنه صار له من المال بقدر التراب و * المَتْرَبَةُ * المسكنة والفاقة ومسكين ذو متربة أي لاصق بالتراب و * التِرْبُ * بالكسر اللدة وجمعه * أتْرابٌ * و * التَّريبَةُ * واحدة * التَّرَائب * وهي عظام الصدر

##### Türkçe

* ت ر ب * **التُّرَابُ** ve **التَّوْرَابُ** ve **التَّوْرَبُ** ve **التَّيْرَبُ** ve **التَّيْرَابُ** ve **التَّرْباءُ** (تاء’nın fethiyle) ve **التُّرْبُ** ve **التَّرْبَةُ** (تاء’nın zammıyla; ikisinde de); bunların hepsi “mânâ” bakımından (aynıdır). **التُّرَابُ**’un çoğulu: **أَتْرِبةٌ** ve **تِرْبانٌ** (تاء’nın kesriyle). Ve **تَرِبَ** şey: ona toprak isabet etti; ve onun bâbı **طرب**’dır. Ondandır: **ترب** adam, yani fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **تَرِبَتْ يَدَاهُ**: ona beddua; yani bir hayır elde etmedi. Ve **تَرَّبَهُ** (تتريباً) derken, sonra **فَتَتَرَّبَ**: yani onu toprakla sıvadı da o da sıvandı. Ve **أتْرَبَهُ**: onun üzerine toprağı yaptı (koydu). Hadiste: ﴿**أتربوا** kitabı; çünkü o, ihtiyaç için daha başarılıdır.﴾ Ve **أترب** adam: zengin oldu; sanki onun için maldan, toprağın miktarı kadar oldu. Ve **المَتْرَبَةُ**: yoksulluk ve fakirlik. Ve “miskin ذو متربة”: yani toprağa yapışık. Ve **التِرْبُ** (kesre ile): denk (yaşıt); onun çoğulu: **أتْرابٌ**. Ve **التَّريبَةُ**: **التَّرَائب**’in bir tanesi; ve o, göğüs kemikleridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الترب والتراب والتربة بالضم في الثلاثة، وإنما أغفل عن الضبط للشهرة والترباء كنفساء والتيرب كصيقل والتيراب بزيادة الألف، وتقدم الراء على الياء فيقال ترياب والتورب كجوهر والتوراب بزيادة الألف والتريب كعثير، وقول شيخنا كمريم في غير محله، أو هو لغة فيه وقيل بكسر الياء وفتحها والتريب كأمير، الأخير عن كراع م وكلها مستعمل في كلام العرب، ذكرها القزاز في الجامع والإمام علم الدين السخاوي في سفر السعادة وذكر بعضها ابن الأعرابي وابن سيده في المخصص وحكى المطرز عن الفراء قال: التراب: جنس لا يثنى ولا يجمع، وينسب إليه ترابي، وقال اللحياني في نوادره: جمع التراب أتربة وتربان بالكسر وحكي الضم فيه أيضا ولم يسمع لسائرها أي اللغات المذكورة بجمع، ونقل بعض الأئمة عن أبي على الفارسي أن التراب جمع ترب، قال شيخنا: وفيه نظر، وعن الليث: الترب والتراب واحد، إلا أنهم إذا أنثوا قالوا التربة، يقال: أرض طيبة التربة، فإذا عنيت طاقة واحدة من التراب قلت ترابة، وفي الحديث  خلق الله التربة يوم السبت  يعني الأرض. وتربة الإنسان: رمسه: وتربة الأرض: ظاهرها، كذا في لسان العرب، وعن الليث: الترباء: نفس التراب، يقال: لأضربنه حتى يعض بالترباء، وهي الأرض نفسها، وفي الأساس: ما بين الجرباء والترباء، أي السماء والأرض.
 وترب، كفرح: كثر ترابه ومصدره: الترب، كالفرح، ومكان ترب، وثرى ترب: كثير التراب، وريح ترب وتربة: تسوق التراب وريح تربة، حملت ترابا، قال ذو الرمة:
  مرا سحاب ومرا بارح ترب ورياح ترب: تأتي بالسافيات كذا في الأساس، وفي لسان العرب: ريح تربة: جاءت بالتراب. وترب الشيء: أصابه التراب، ولحم ترب: عفر به.

  وترب الرجل: صار في يده التراب: وترب تربا: لزق، وفي نسخة لصق بالتراب من الفقر، وفي حديث فاطمة بنت قيس: وأما معاوية فرجل ترب لا مال له. أي فقير وترب: خسر وافتقر فلزق بالتراب تربا، محركة، ومتربا كمسكن، ومتربة، بزيادة الهاء، قال الله تعالى في كتابه العزيز  أو مسكينا ذا متربة  وفي الأساس: ترب بعد ما أترب: افتقر بعد الغنى.
 وتربت يداه، وهو على الدعاء، أي لا أصاب خيرا، وفي الدعاء تربا له وجندلا، وهو من الجواهر التي أجريت مجرى المصادر المنصوبة على إضمار الفعل غير المستعمل إظهاره في الدعاء، كأنه بدل من قولهم تربت يداه وجندلت، ومن العرب من يرفعه، وفيه مع ذلك معنى النصب، وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم قال:  تنكح المرأة لميسمها ولمالها ولحسبها فعليك بذات الدين تربت يداك  قال أبو عبيد: يقال للرجل إذا قل ماله: قد ترب، أي افتقر حتى لصق بالتراب، قال: ويرون - والله أعلم - أن النبي صلى الله عليه وسلم لم يتعمد الدعاء عليه بالفقر، ولكنها كلمة جارية على ألسنة العرب يقولونها وهم لا يريدون بها الدعاء على المخاطب ولا وقوع الأمر بها، وقيل: معناها: لله درك، وقيل: هو دعاء على الحقيقة، والأول أوجه، ويعضده قوله في حديث خزيمة  أنعم صباحا تربت يداك  وقال بعض الناس: إن قولهم: تربت يداك، يريد به استغنت يداك، قال: وهذا خطأ لا يجوز في الكلام، ولو كان كما قال لقال أتربت يداك، وفي حديث أنس  لم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم سبابا ولا فحاشا، كان يقول لأحدنا عند المعاتبة: تربت جبينه  قيل أراد به دعاء له بكثرة السجود، فأما قوله لبعض أصحابه  تربت نحرك  فقتل الرجل شهيدا، فإنه محمول على ظاهره.
 وقالوا: التراب لك، فرفعوه وإن كان فيه معنى الدعاء لأنه اسم وليس بمصدر وحكى اللحياني: التراب للأبعد، قال: فنصب، كأنه دعاء.
 والمتربة: المسكنة والفاقة، ومسكين ذو متربة أي لاصق بالتراب وفي الأساس: ومن المجاز تربت يداك: خبت وخسرت، وقال شيخنا عند قوله وترب افتقر: ظاهره أنه حقيقة، والذي صرح به الزمخشري وغيره أنه مجاز، وكذا قوله لا أصبت خيرا، انتهى.
 وأترب الرجل: قل ماله. وأترب فهو مترب إذا استغنى وكثر ماله. وأترب فهو مترب إذا استغنى وكثر ماله فصار كالتراب، هذه الأعرف، ضد، قال اللحياني: قال بعضهم: الترب: المحتاج، وكله من التراب، والمترب: الغني، إما على السلب وإما على أن ماله مثل التراب كترب تتريبا فيهما أي الفقر والغنى، وهذا ذكره ثعلب، وغلط شيخنا فظنه ثلاثيا فاعترض على المؤلف وقال: كان عليه أن يقول كفرح وإن ظاهره ككتب، وهذا عجيب منه جدا، فإنه لم يصرح أحد باستعمال ثلاثيه في المعنيين، فكيف غفل عن التضعيف الذي صرح به ابن منظور والصاغاني مع ذكر مصدره، وغيرهما من الأئمة، فافهم.
 وأترب الرجل، إذا ملك عبدا قد ملك ثلاث مرات، عن ثعلب.

  وأتربه أي الشيء وتربه: جعل ووضع عليه التراب، فتترب أي تلطخ بالتراب، وتربته تتريبا، وتربت الكتاب تتريبا، وتربت القرطاس فأنا أتربه تتريبا وفي الحديث:  أتربوا الكتاب فإنه أنجح للحاجة  .
 وتترب: لزق به التراب، قال أبو ذؤيب:
  فصرعنه تحت التراب فجنبه                      متترب ولكل جنب مضجع وتترب فلان تتربا إذا تلوث بالتراب. وتربت فلانة الإهاب لتصلحه وتربت السقاء، وكل ما يصلح فهو متروب، وكل ما يفسد فهو مترب، مشددا، عن ابن بزرج.
 وجمل تربوت، وناقة تربوت، محركة: ذلول فإما أن يكون من التراب لذلته، وإما أن تكون التاء بدلا من الدال في دربوت، من الدربة. وهو مذهب سيبويه، وهو مذكور في موضعه، قال ابن بري: الصواب ما قاله أبو علي في تربوت إن أصله دربوت، فأبدلت داله تاء، كما فعلوا في تولج، أصله دولج، للكناس الذي يلج فيه الظبي وغيره من الوحش، وقال اللحياني: بكر تربوت: مذلل فخص به البكر، وكذلك ناقة تربوت، وهي التي إذا أخذت بمشفرها أو بهذب عينها تبعتك، وقال الأصمعي: كل ذلول من الأرض وغيرها تربوت، وكل هذا من التراب، الذكر والأنثى فيه سواء.
 والتربة: كفرحة: الأنملة وجمعها: تربات: الأنامل. والتربة أيضا: نبت سهلي مقرض الورق، وقيل: هي شجرة شاكة وثمرتها كأنها بسرة معلقة، منبتها السهل والحزن وتهامة، وقال أبو حنيفة: التربة خضراء تسلح عنها الإبل، وهي أي النبت أو الشجرة الترباء، كصحراء، والتربة، محركة.
 وفي التهذيب في ترجمة رتب عن ابن الأعرابي: الرتباء: الناقة المنتصبة في سيرها، والترباء: الناقة المندفنة: وفي الأساس: رأى أعرابي عيونا ينظر إبله وهو يفوق فواقا من عجبه بها، فقال: فق بلحم حرباء لا بلحم ترباء. أي أكلت لحم الحرباء لا لحم ناقة تسقط فتنحر فيتترب لحمها.
 والترائب قيل هي: عظام الصدر أو ما ولي الترقوتين منه أضي من الصدر أو ما بين الثديين والترقوتين قال أبو عبيد: الترقوتان: العظمان المشرفان في أعلى الصدر من رأسي المنكبين إلى طرف ثغرة النحر وباطن الترقوتين، يقال لهما القلتان وهما الحاقنتان، والذاقنة: طرف الحلقوم أو أربع أضلاع من يمنة الصدر أو أربع من يسرته، أو اليدان والرجلان والعينان، أو موضع القلادة من الصدر، وهو قول أهل اللغة أجمعين، وأنشدوا لامرىء القيس:
  مهفهفة بيضاء غير مفاضة                      ترائبها مصقولة كالسجنجل واحدها: تريب كأمير، وصرح الجوهري أن واحدها تريبة ككريمة وقيل التريبتان: الضلعان اللتان تليان الترقوتين، وأنشد:
  ومن ذهب يلوح على تريب                      كلون العاج ليس له غضون وقال أبو عبيد: الصدر فيه النحر، وهو موضع القلادة، واللبة: موضع النحر، والثغرة: ثغرة النحر، وهي الهزمة بين الترقوتين، قال الشاعر: والزعفران على ترائبها شرق به اللبات والنحر

  قال ابن الأثير: وفي الحديث ذكر التريبة، وهي أعلى صدر الإنسان تحت الذقن، جمعها: ترائب، وتريبة البعير: منحره، وقال ابن فارس في المجمل: التريب: الصدر، وأنشد:
  أشرف ثدياها على التريب قلت: البيت للأغلب العجلي، وآخره:
  لم يعدوا التفليك بالنتوب قال شيخنا: والترائب: عام في الذكور والإناث، وجزم أكثر أهل الغريب أنها خاص بالنساء، وهو ظاهر البيضاوي والزمخشري.
 والترب: بالكسر: اللدة وهما مترادفان، الذكر والأنثى في ذلك سواء، وقيل: إن الترب مختص بالأنثى، والسن يقال: هذه ترب هذه أي لدتها، وجمعه أتراب. في الأساس: وهما تربان، وهم وهن أتراب، ونقل السيوطي في المزهر عن الترقيص للأزدي: الأتراب: الأسنان، لا يقال إلا للإناث، ويقال للذكور: الأسنان والأقران، وأما اللدات فإنه يكون للذكور والإناث، وقد أقره أئمة اللسان على ذلك. وقيل: الترب من ولد معك، وأكثر ما يكون ذلك في المؤنث، ويقال: هي تربي وتربها، وهما تربان، والجمع أتراب، وغلط شيخنا فضبطه تربى، بالقصر، وقال: على خلاف القياس، وقال عند قوله والسن: الأليق تركه وما بعده. وقال أيضا فيما بعد: على أن هذا اللفظ من إفراده، لا يعلم لأحد من اللغويين ولا في كلام أحد من العرب نقل انتهى، وهذا الكلام عجيب من شيخنا، وغفلة وقصور، وقال أيضا: وظاهره أن الأولى تختص بالذكور، وهو غلط ظاهر بدليل  وعندهم قاصرات الطرف أتراب  قلت: فسر ثعلب في قوله تعالى  عربا أترابا  أن الأتراب هنا الأمثال، وهو حسن، إذ ليست هناك ولادة.
 وتاربتها أي صارت تربها وخادنتها كما في الأساس قال كثير عزة:
  تتارب بيضا إذا استلعبت                      كأدم الظباء ترف الكباثا والتربة بالفتح فالسكون احتراز من التحريك، فلا يكون ذكر الفتح مستدركا كما زعمه شيخنا: الضعفة بالفتح أيضا، نقله الصاغاني.
 وبلا لام كهمزة: واد بقرب مكة على يومين منها يصب في بستان ابن عامر حوله جبال السراة، كذا في المراصد، وقيل: يفرغ في نجران، وسكن راؤه في الشعر ضرورة، كذا في كتاب نصر، وفي لسان العرب: قال ابن الأثير في حديث عمر رضي الله عنه ذكر تربة، مثال همزة: واد قرب مكة على يومين منها. قلت: ومثله قال الحازمي، ونقل شيخنا عن السهيلي في الروض في غزوة عمر إليها أنها أرض كانت لخثعم، وهكذا ضبطه الشامي في سيرته، وقال في العيون: إن النبي صلى الله عليه وسلم أرسل عمر إليها في ثلاثين رجلا، وكان ذلك في شعبان سنة سبع، وقال الأصمعي: هي واد للضباب طوله ثلاث ليال، فيه نخل وزروع وفواكه: وقد قالوا: إنه واد ضخم، مسيرته عشرون يوما أسفله بنجد وأعلاه بالسراة وقال الكلبي: تربة: واد واحد يأخذ من السراة ويفرغ في نجران، وقيل: تثربة ماء في غربي سلمى، وقال بعض المحدثين: هي على أربع ليال من مكة، قاله شيخنا، قلت: ويعضده ما في الأساس: وطئت كل تربة في أرض العرب، فوجدت تربة أطيب الترب، وهي واد على مسيرة أربع ليال من الطائف، ورأيت ناسا من أهلها.

  وفي لسان العرب: وتربة، أي كقربة، واد من أودية اليمن، وترءبة: موضع من بلاد بني عامر بن كلاب، ومن أمثالهم  عرف بطني بطن تربة  يضرب للرجل يصير إلى الأمر الجلي بعد الأمر الملتبس، والمثل لعامر ابن مالك أبي البراء.
 قلت: وذكره السهيلي في تربة كهمزة، فليعلم ذلك، وبه تعرف سقوط ما قاله شيخنا، وليس عند الحازمي تربة ساكن الراء اسم موضع من بلاد بني عامر بن مالك، كذا قيل، على أن بعض ما ذكره في تربة كهمزة تعريف لتربة، يظهر ذلك عند مراجعة كتب الأماكن والبقاع.
 والتربة، كهمزة، باللام، والترباء كصحراء: موضعان، وهو غير تربة كهمزة بلا لام، كذا في لسان العرب.
 وتريبة كجهينة: ع باليمن وهي قرية من زبيد، بها قبر الولي المشهور طلحة بن عيسى بن إقبال، عرف بالهتار، زرته مرارا، وله كرامات شهيرة.
 وترابة كقمامة: ع به أيضا. والنسبة إليهما تريبي وترابي.
 وتربان بالضم: واد بين الحفير والمدينة المشرفة وقيل: بين ذات الجيش والملل، ذات حصن وقلل، على المحجة، فيها مياه كثيرة، مر به رسول الله صلى الله عليه وسلم في غزاة بدر. وفي حديث عائشة  كنا بتربان  قال ابن الأثير: هو موضع كثير المياه، بينه وبين المدينة نحو خمسة فراسخ، كذا في لسان العرب، وتربان أيضا: قرية على خمسة فراسخ من سمرقند، قاله ابن الأثير، وإليها نسب أبو علي محمد بن يوسف ابن إبراهيم الترباني الفقيه المحدث. وقال أبو سعد الماليني: قرية بما وراء النهر فيما أظن، وقيل: هو صقع بين سماوة كلب والشأم، كذا في المراصد والمشترك لياقوت، قاله شيخنا.
 وأبو تراب كنية أمير المؤمنين علي بن أبي طالب رضي الله عنه وقيل: لقبه، على خلاف في ذلك بين النحاة والمحدثين، وأنشدنا بعض الشيوخ:
  إذا ما مقلتي رمدت فكحلي                      تراب مس نعل أبي تراب وأنشد المصنف في البصائر.

  أنا وجميع من فوق التراب                      فداء تراب نعل أبي تراب وأبو تراب: الزاهد النخشبي من رجال  الرسالة القشيرية  ونخشب: هي نسف.
 وأبو تراب: حيدرة بن الحسن الأسامي الخطيب العدل، توفي سنة 490.
 وأبو تراب: حيدرة بن عمر بن موسى الربعي الحراني.
 وأبو تراب: حيدرة بن علي القحطاني.
 وأبو تراب: حيدرة بن أبي القاسم الكفر طابي: أدباء محدثون.
 وأبو تراب: عبد الباقي بن يوسف ابن علي المراغي الفقيه المتكلم، توفي سنة 492.

  وأبو تراب علي بن نصر بن سعد بن محمد البصري والد أبي الحسن علي الكاتب والمحمدان ابنا أحمد المروزيان وهما محمد بن أحمد بن حسين المروزي شيخ لأبي عبد الرحمن السلمي، ومحمد بن أحمد المروزي شيخ لأبي سعد الإدريسي وعبد الكريم ابن عبد الرحمن بن الترابي الموصلي أبو محمد نزيل مصر، سمع شيخه خطيب الموصل بفوت منه. وعنه الدمياطي. ونصر بن يوسف المجاهدي، قرأ على ابن مجاهد، وعنه ابن غلبون، قاله الذهبي وأبو بكر محمد بن أبي الهيثم عبد الصمد ابن علي المروزي، حدث عن أبي عبد الله بن حمويه السرخسي، وعنه البغوي والسمعاني، وتوفي سنة 436، وفاته محمد بن الحسين الحداد الترابي، عن الحاكم، وعنه محيي السنة البغوي، الترابي، الترابيون محدثون نسبة إلى سوق لهم يبيعون فيه الحبوب والبزور، كذا في أنساب البلبيسي.
 وإتريب كإزميل: كورة بمصر وضبطه في المعجم بفتح الأول، وهي في شرقي مصر، مسماة بإتريب ابن مصر بن بيصر بن حام بن نوح وقصبة هذه الكورة: عين شمس، وعين شمس خراب لم يبق منها إلا الآثار.
 قلت: وقد دخلت إتريب.
 والتراب، بالكسر ككتاب: أصل ذراع الشاة، أنثى، ومنه فسر شمر قول علي كرم الله وجهه لئن وليت بني أمية لأنفضنهم نفض القصاب التراب الوذمة قال: وعنى بالقصاب هنا السبع، والتراب: أصل ذراع الشاة، والسبع إذا أخذ شاة قبض على ذلك المكان فنفض الشاة، وسيأتي في ق ص ب، أو هي أي التراب جمع ترب، بفتح فسكون مخفف ترب ككتف، قاله ابن الأثير، يريد اللحوم التي تعفرت بسقوطها في التراب، والوذمة: المتقطعة في الأوذام، وهي السيور التي تشد بها عرى الدلو، أو الصواب قال الأزهري: طعام ترب، إذا تلوث بالتراب قال: ومنه حديث علي رضوان الله عليه  نفض القصاب الوذام التربة  ، التراب: التي سقطت في التراب فتتربت، فالقصاب ينفضها. قال الأصمعي: سألت شعبة عن هذا الحرف فقال: ليس هو هكذا، إنما هو  نفض القصاب الوذام التربة  ، وهي التي قد سقطت في التراب، وقيل الكروش كلها تسمى تربة، لأنها يحصل فيها التراب من المرتع، والوذمة التي أخمل باطنها، والكروش وذمة لأنها مخملة ويقال لخملها الوذم، ومعنى الحديث: لئن وليتهم لأطهرنهم من الدنس ولأطيبنهم من الخبث.
 والمتاربة: المحاذاة ومصاحبة الأتراب، وقد تقدم في تاربتها، فإعادته هنا كالتكرار.
 وماتيرب، بالكسر: محلة بسمرقند، نسب إليها جماعة من المحدثين.
 والتربية بالضم مع تشديد الياء، كذا هو مضبوط: حنطة حمراء وسنبلها أيضا أحمر ناصع الحمرة وهي رقيقة تنتشر مع أدنى ريح أو برد، حكاه أبو حنيفة.
 وأتارب: موضع، وهو غير أثارب بالثاء المثلثة، كما سيأتي.

  ويترب بفتح الراء كيمنع: ع أي موضع قرب اليمامة، وفي المراصد: هي قرية بها عند جبل وشم، وقيل: موضع أو ماء في بلاد بنى سعد بالسودة، وقيل مدينة بحضرموت ينزلها كندة وهو أي الموضع المذكور المراد بقوله أي الأشجعي، كما في لسان العرب، وقيل هو الشماخ كما صرح به الثعالبي، ورواه ابن دريد غير منسوب:
  وعدت وكان الخلف منك سجية                      مواعيد عرقوب أخاه بيتـرب قال ابن دريد: وهو عرقوب بن معد من بني جشم بن سعد. وفي لسان العرب: هكذا يرويه أبو عبيد وأنكر من رواه بيثرب بالثاء المثلثة. وقال: عرقوب من العماليق، ويترب من بلادهم، ولم يسكن العماليق يثرب، ولكن نقل عن أبي منصور الثعالبي في كتاب المضاف والمنسوب أنه ضبطه بالمثلثة وأن المراد به المدينة.
 قال شيخنا: وربما أخذوه من قوله إن عرقوبا من خيبر، والله أعلم.
 والحسين بن مقبل بن أحمد الأزجي التربي بفتح الراء وسكونها، نسب إليها لإقامته بتربة الأمير قيزان ببغداد، كسحبان، ويقال فيه: قازان، من الأمراء المشهورين، روى وحدث عن ابن الخير، وعنه الفرضي.
 وأبو الخير نصر بن عبد الله الحسامي التربي، إلى خدمة تربته صلى الله عليه وسلم، محدث.
 وفي الأساس: وعندنا بمكة التربي المؤتى بعض مزامير آل داوود.
 قلت: والترابي في أيام بني أمية: من يميل إلى أمير المؤمنين علي رضي الله عنه، نسبة إلى أبي تراب.

##### Türkçe

**الترب** ve **التراب** ve **التربة**; üçünün de (okunuşu) damme iledir; ancak şöhret sebebiyle harekeleme (kaydı) ihmal edilmiştir. Ve **الترباء**; **نفساء** gibi; ve **التيرب**; **صيقل** gibi; ve **التيراب**; elif ziyadesiyle. Ve **الراء** **الياء**’dan önce getirilir; böylece **ترياب** denir. Ve **التورب**; **جوهر** gibi; ve **التوراب**; elif ziyadesiyle. Ve **التريب**; **عثير** gibi. Ve şeyhimizin “**كمريم**” sözü yerinde değildir; yahut onda bir dildir. Ve **التريب**’de **الياء**’nın kesri ve fethiyle (okunuşu) söylendi; ve **التريب**; **أمير** gibi; sonuncusu **كراع**’dan (naklen), “م”. Ve bunların hepsi Arapların كلام’ında استعمال edilmiştir. Bunları **القزاز** **الجامع**’da ve imam **علم الدين السخاوي** **سفر السعادة**’da zikretti; ve bazısını **ابن الأعرابي** ve **ابن سيده** **المخصص**’ta zikretti. Ve **المطرز** **الفراء**’dan hikâye etti; dedi ki: **التراب**: tesniye edilmeyen ve cem‘ edilmeyen bir cinstir; ve ona nisbet edilir: **ترابي**. Ve **اللحياني** **نوادره**’inde dedi ki: **التراب**’ın cemi **أتربة** ve kesr ile **تربان**’dır; ve onda damme de hikâye edilmiştir. Ve diğerleri için, yani zikredilen dillerin geri kalanı için, cem‘ işitilmemiştir. Ve bazı imamlar **أبي على الفارسي**’den nakletti ki **التراب**, **ترب**’in cem‘idir. Şeyhimiz dedi ki: bunda نظر vardır. Ve **الليث**’ten: **الترب** ve **التراب** birdir; ancak onlar müennes yaptıklarında **التربة** derler. Denir: **أرض طيبة التربة**. Artık **التراب**’dan bir tek طاقة kastettiğinde **ترابة** dersin. Ve hadiste: “**خلق الله التربة يوم السبت**” yani yer. Ve **تربة الإنسان**: onun **رمسه**’dir. Ve **تربة الأرض**: onun zahiridir; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الليث**’ten: **الترباء**: bizzat **التراب**’ın kendisidir. Denir: “**لأضربنه حتى يعض بالترباء**”; ve o, yerin kendisidir. Ve **الأساس**’ta: “**ما بين الجرباء والترباء**”, yani gök ve yer.

Ve **ترب**; **فرح** gibi: toprağı çoğaldı; ve masdarı: **الترب**; **الفرح** gibi. Ve **مكان ترب**; ve **ثرى ترب**: toprağı çok (olan). Ve **ريح ترب** ve **تربة**: toprağı sürer. Ve **ريح تربة**: toprak taşıdı. **ذو الرمة** dedi ki:

**مرا سحاب ومرا بارح ترب**
Ve **رياح ترب**: savurucu (rüzgârları) getirir; **الأساس**’ta böyledir. Ve **لسان العرب**’da: **ريح تربة**: toprakla geldi. Ve **ترب الشيء**: ona toprak isabet etti. Ve **لحم ترب**: onunla topraklandı.

Ve **ترب الرجل**: elinde toprak oldu. Ve **ترب تربا**: yapıştı. Ve bir nüshada: fakirlikten toprağa yapıştı. Ve **فاطمة بنت قيس** hadîsinde: “**وأما معاوية فرجل ترب لا مال له**”; yani fakir. Ve **ترب**: kaybetti ve fakirleşti; böylece toprağa yapıştı; **تربا** (harekeli), ve **متربا**; **مسكن** gibi; ve **متربة**; **الهاء** ziyadesiyle. Allah تعالى aziz kitabında dedi ki: “**أو مسكينا ذا متربة**”. Ve **الأساس**’ta: **ترب** sonra **أترب**: zenginlikten sonra fakirleşti.

Ve “**تربت يداه**”; bu, dua üzerinedir; yani hayır elde etmesin. Ve duada: “**تربا له وجندلا**”; ve bu, fiilin hazfi üzerine mansub kılınmış masdarlar cereyanına sokulan cevherlerdendir; duada onun izharı kullanılmaz. Sanki onların “**تربت يداه وجندلت**” sözünün bedelidir. Ve Araplardan onu merfu‘ yapan vardır; ve onda bununla beraber nasb manası vardır. Ve hadiste, Nebi صلى الله عليه وسلم dedi ki: “**تنكح المرأة لميسمها ولمالها ولحسبها فعليك بذات الدين تربت يداك**”. **أبو عبيد** dedi ki: malı azaldığında adama denir: “**قد ترب**”; yani fakirleşti, ta ki toprağa yapıştı. Dedi ki: ve onlar —Allah daha iyi bilir— Nebi صلى الله عليه وسلم’in ona fakirlikle dua etmeyi kastetmediğini görürler; fakat o, Arapların dillerinde cereyan eden bir kelimedir; onu söylerler ve onunla muhataba dua etmeyi ve işin vukuunu istemezler. Ve denildi: manası “**لله درك**”tır. Ve denildi: hakikatte bir duadır. Ve birincisi daha evlâdır. Ve onu, **خزيمة** hadîsindeki sözü destekler: “**أنعم صباحا تربت يداك**”. Ve bazı insanlar dedi ki: onların “**تربت يداك**” sözünden murad “ellerin zengin oldu”dur. Dedi ki: bu hatadır; الكلام’da caiz olmaz. Ve eğer dediği gibi olsaydı “**أتربت يداك**” derdi. Ve **أنس** hadîsinde: “**لم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم سبابا ولا فحاشا، كان يقول لأحدنا عند المعاتبة: تربت جبينه**”. Denildi: onunla, çok secde için ona dua etmeyi murad etti. Amma onun bazı ashabına sözü: “**تربت نحرك**”; sonra adam şehid olarak öldürüldü; artık o, zahiri üzerine حمل olunur.

Ve dediler: “**التراب لك**”; onu merfu‘ yaptılar; onda dua manası olsa da; çünkü o isimdir, masdar değildir. Ve **اللحياني** hikâye etti: “**التراب للأبعد**”. Dedi ki: onu mansub yaptı; sanki bir duadır.

Ve **المتربة**: miskinlik ve fakirliktir. Ve “**مسكين ذو متربة**” yani toprağa yapışık. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “**تربت يداك**”: boşa çıktı ve kaybetti. Ve şeyhimiz, “**وترب افتقر**” sözü yanında dedi ki: zahiri onun hakikat olduğudur; halbuki **الزمخشري** ve başkalarının تصريح ettiği, onun mecaz olduğudur. Ve yine onun “hayır elde etmedin” sözü de böyledir. Bitti.

Ve **أترب الرجل**: malı azaldı. Ve **أترب**; o halde **مترب**: zengin oldu ve malı çoğaldı. Ve **أترب**; o halde **مترب**: zengin oldu ve malı çoğaldı; böylece toprak gibi oldu; bu daha maruftur; zıdd (olarak). **اللحياني** dedi ki: bazıları dedi: **الترب**: muhtaçtır; ve hepsi **التراب**’dandır. Ve **المترب**: zengindir; ya سلب üzere, yahut malı toprak gibi olduğu için. Ve **ترب تتريبا** ikisinde de, yani fakirlik ve zenginlikte. Bunu **ثعلب** zikretti. Ve şeyhimiz hata etti; onu ثلاثي sandı; böylece müellife itiraz etti ve dedi ki: onun üzerine “**كفرح**” demesi gerekirdi; her ne kadar zahiri “**ككتب**” gibi olsa da. Bu ondan pek acayiptir; çünkü hiç kimse onun ثلاثي’sinin iki manada استعمال edildiğini tasrih etmedi; öyleyse **ابن منظور** ve **الصاغاني**’nin masdarını zikrederek tasrih ettiği, ve diğer imamların (tasrih ettiği) تضعيف’ten nasıl gafil oldu? Öyleyse anla.

Ve **أترب الرجل**: bir köleye malik olduğunda; üç kere malik olmuş (köle), **ثعلب**’dan.

Ve **أتربه** yani şeyi, ve **تربه**: onun üzerine toprağı yaptı ve koydu. Böylece **تترب**: toprakla kirlendi. Ve **تربته تتريبا**. Ve **تربت الكتاب تتريبا**. Ve **تربت القرطاس**; artık ben onu **أتربه تتريبا**. Ve hadiste: “**أتربوا الكتاب فإنه أنجح للحاجة**”.

Ve **تترب**: ona toprak yapıştı. **أبو ذؤيب** dedi ki:

**فصرعنه تحت التراب فجنبه                      متترب ولكل جنب مضجع**
Ve **تترب**: falan **تتربا**; toprakla kirlendiğinde. Ve **تربت فلانة الإهاب** onu ıslah etmek için. Ve **تربت السقاء**. Ve her ne ıslah olursa o **متروب**’dur; ve her ne bozulursa o **مترب**’dir; şeddeli; **ابن بزرج**’den.

Ve **جمل تربوت** ve **ناقة تربوت**; harekeli: uysal. Artık ya zilletinden dolayı **التراب**’dandır; yahut **التاء**, **دربوت**’taki **الدال**’ın bedelidir; **الدربة**’dandır. Ve bu, **سيبويه**’nin mezhebidir; ve o, yerinde zikredilmiştir. **ابن بري** dedi ki: **تربوت** hakkında **أبو علي**’nin dediği doğrudur: onun aslı **دربوت**’tur; böylece onun **الدال**’ı **تاء**’ya ibdal edildi; onların **تولج**’de yaptıkları gibi; aslı **دولج**’dur; ceylanın ve diğer vahşîlerin içine girdiği **الكناس** için. Ve **اللحياني** dedi ki: **بكر تربوت**: uysallaştırılmış; böylece onu **البكر** ile tahsis etti. Ve yine **ناقة تربوت**; ve o, dudağından yahut gözünün kirpiğinden tutulduğunda seni takip eden (deve)dir. Ve **الأصمعي** dedi ki: yerden ve başkasından her uysal **تربوت**’tur. Ve bütün bunlar **التراب**’dandır; onda erkek ve dişi eşittir.

Ve **التربة**: **فرحة** gibi: parmak ucu (boğum). Ve cemi: **تربات**: parmak uçları. Ve **التربة** ayrıca: düz yerde biten, yaprağı kemirilmiş bir bitkidir. Ve denildi: o, dikenli bir ağaçtır; ve meyvesi sanki asılı bir hurma tanesi gibidir. Bitme yeri: düz ve engebeli yer ve **تهامة**. Ve **أبو حنيفة** dedi ki: **التربة** yeşildir; develer ondan ishal olur. Ve o, yani bitki yahut ağaç, **الترباء**’dır; **صحراء** gibi. Ve **التربة**; harekeli.

Ve **التهذيب**’de **رتب** maddesinde **ابن الأعرابي**’den: **الرتباء**: yürüyüşünde dik duran deve. Ve **الترباء**: gömülmüş (gibi) deve. Ve **الأساس**’ta: bir bedevî, bir adamın develerine baktığını gördü; o, onunla hayretinden bir fuvâk çıkarıyordu; böylece dedi ki: “**فق بلحم حرباء لا بلحم ترباء**”; yani kertenkele eti yedin, düşüp boğazlanan ve eti topraklanan bir deve eti değil.

Ve **الترائب**; denildi ki onlar: göğüs kemikleridir; yahut ondan iki köprücük kemiğine bitişik olan şeydir; göğüsten daha dar olan; yahut iki meme ile iki köprücük kemiği arasıdır. **أبو عبيد** dedi ki: **الترقوتان**: göğsün üst tarafında, iki omuz başından boğaz çukurunun ucuna kadar olan iki çıkıntılı kemiktir; ve iki **الترقوتين**’in iç tarafı. Onlara **القلتان** denir; ve onlar **الحاقنتان**’dır. Ve **الذاقنة**: gırtlağın ucu; yahut göğsün sağından dört kaburga; yahut solundan dört (kaburga); yahut iki el ve iki ayak ve iki göz; yahut göğüsten gerdanlık yeri. Ve bu, أهل اللغة’nin hepsinin sözüdür. Ve **امرؤ القيس**’e şu beyti şahit getirdiler:

**مهفهفة بيضاء غير مفاضة                      ترائبها مصقولة كالسجنجل**
Ve onun teki: **تريب**; **أمير** gibi. Ve **الجوهري** onun tekinin **تريبة**; **كريمة** gibi olduğunu tasrih etti. Ve denildi: **التريبتان**: iki köprücük kemiğine bitişik olan iki kaburga. Ve şu beyti şahit getirdi:

**ومن ذهب يلوح على تريب                      كلون العاج ليس له غضون**
Ve **أبو عبيد** dedi ki: göğüs; onda **النحر** vardır; ve o, gerdanlık yeridir. Ve **اللبة**: **النحر** yeridir. Ve **الثغرة**: **ثغرة النحر**’dır; ve o, iki köprücük kemiği arasındaki çukurluktur. Şair dedi ki: “**والزعفران على ترائبها شرق به اللبات والنحر**”

**ابن الأثير** dedi ki: hadiste **التريبة** zikredilmiştir; ve o, insanın göğsünün üst kısmıdır; çenenin altındadır. Onun cemi: **ترائب**. Ve devenin **تريبة**’si: onun **منحر**’ıdır. Ve **ابن فارس** **المجمل**’de dedi ki: **التريب**: göğüstür. Ve şu beyti şahit getirdi:

**أشرف ثدياها على التريب**
Dedim ki: beyit **الأغلب العجلي**’nindir; ve sonu:

**لم يعدوا التفليك بالنتوب**
Şeyhimiz dedi ki: **الترائب** erkeklerde ve dişilerde umumidir. Ve garib ehlinin çoğu, onun kadınlara mahsus olduğuna kesin hükmetti; ve bu, **البيضاوي** ve **الزمخشري**’nin zahiridir.

Ve **الترب**; kesr ile: **اللدة**’dir; ve ikisi müteradiftir; bunda erkek ve dişi eşittir. Ve denildi: **الترب** dişiye mahsustur. Ve yaş (bakımından) denir: “**هذه ترب هذه**” yani onun **لدتها**. Ve cemi **أتراب**’dır. **الأساس**’ta: “**وهما تربان، وهم وهن أتراب**”. Ve **السيوطي** **المزهر**’de **الترقيص**’ten, **الأزدي**’den nakletti: **الأتراب**: yaşlar (dişler/yaşdaşlar); yalnız dişiler için söylenir. Ve erkekler için denir: **الأسنان** ve **الأقران**. Amma **اللدات** ise erkekler ve dişiler için olur. Ve lisan imamları bunu böylece kabul etmiştir. Ve denildi: **الترب** seninle birlikte doğan kimsedir; ve bunun çoğu müenneste olur. Ve denir: “**هي تربي وتربها**”; ve ikisi **تربان**’dır; ve cem‘ **أتراب**’dır. Ve şeyhimiz hata etti; onu **تربى** diye ضبط etti; kısaltma ile; ve dedi ki: قياس’a muhaliftir. Ve “**والسن**” sözü yanında dedi ki: onu ve ondan sonrasını terk etmek daha uygundur. Ve yine daha sonra dedi ki: bununla beraber bu lafız, onun tek başına getirdiklerindendir; lugavîlerden hiç kimse için ve Araplardan hiç kimsenin كلام’ında nakil bilinmez; bitti. Bu söz şeyhimizden acayiptir; ve gaflet ve kusurdur. Ve yine dedi ki: zahiri, birincinin erkeklere mahsus olduğudur; ve bu, açık bir hatadır; delil olarak: “**وعندهم قاصرات الطرف أتراب**”. Dedim ki: **ثعلب**, Allah تعالى’nın “**عربا أترابا**” sözü hakkında, buradaki **الأتراب**’ı **الأمثال** diye tefsir etti; ve bu güzeldir; zira orada doğum yoktur.

Ve **تاربتها**: onun **ترب**’i oldu ve onunla arkadaşlık etti; **الأساس**’ta olduğu gibi. **كثير عزة** dedi ki:

**تتارب بيضا إذا استلعبت                      كأدم الظباء ترف الكباثا**
Ve **التربة**; fetha sonra sükûn ile; harekeli olmaktan sakınmadır; böylece fethin zikri, şeyhimizin zannettiği gibi müstedrek olmaz: **الضعفة** de fetha iledir; **الصاغاني** onu nakletti.

Ve lamsız olarak; **همزة** gibi: Mekke yakınında, ondan iki gün mesafede bir vadidir; **ابن عامر**’in bahçesine dökülür; etrafında **جبال السراة** vardır; **المراصد**’da böyledir. Ve denildi: **نجران**’a boşalır. Ve şiirde zaruret olarak **راء**’sı sakin kılındı; **نصر**’ın kitabında böyledir. Ve **لسان العرب**’da: **ابن الأثير**, **عمر** رضي الله عنه hadîsinde **تربة**’yi zikretti; **همزة** misali: Mekke yakınında, ondan iki gün mesafede bir vadidir. Dedim ki: **الحازمي** de bunun benzerini söyledi. Ve şeyhimiz, **السهيلي**’den **الروض**’da, **عمر**’un ona gazvesinde, onun **خثعم**’a ait bir yer olduğunu nakletti. Ve **الشامي** onu siyerinde böyle ضبط etti. Ve **العيون**’da dedi ki: Nebi صلى الله عليه وسلم, **عمر**’u otuz adamla ona gönderdi; ve bu, yedinci yılın Şaban’ında idi. Ve **الأصمعي** dedi ki: o, **الضباب** için bir vadidir; uzunluğu üç gecedir; onda hurmalıklar, ekinler ve meyveler vardır. Ve dediler: o, büyük bir vadidir; yürüyüşü yirmi gündür; aşağısı **نجد**’dedir, yukarısı **السراة**’dedir. Ve **الكلبي** dedi ki: **تربة**: **السراة**’dan alan ve **نجران**’a boşalan tek bir vadidir. Ve denildi: **تثربة**; **سلمى**’nın batısında bir sudur. Ve bazı muhaddisler dedi ki: o, Mekke’den dört gece mesafededir; şeyhimiz bunu söyledi. Dedim ki: ve onu, **الأساس**’taki şu söz destekler: “**وطئت كل تربة في أرض العرب، فوجدت تربة أطيب الترب**”; ve o, **الطائف**’ten dört gece mesafede bir vadidir; ve onun ehlinden insanlar gördüm.

Ve Lisânü’l-ʿArab’da: **وتربة**, yani **قربة** gibi; Yemen vadilerinden bir vadi. Ve **ترءبة**: Benî ʿÂmir b. Kilâb ülkesinden bir yer. Onların darb-ı mesellerinden: **عرف بطني بطن تربة**; karışık işten sonra açık işe varan adam hakkında darb olunur. Mesel, ʿÂmir b. Mâlik Ebû’l-Berâʾ içindir.

Dedim: Süheylî onu **تربة**’de, **همزة** gibi (yazarak) zikretti; bu bilinsin. Bununla, şeyhimizin söylediğinin düşmesi bilinir. Hâzimî’de, râ’sı sâkin **تربة** Benî ʿÂmir b. Mâlik ülkesinden bir yer adı değildir; böyle denildi. Şu da var ki, onun **تربة**’de, **همزة** gibi zikrettiği şeylerin bir kısmı, **تربة**’nin tarifidir; bu, mekânlar ve beldeler kitaplarına müracaat edildiğinde ortaya çıkar.

Ve **التربة**, **همزة** gibi, lâm ile; ve **الترباء** **صحراء** gibi: iki yerdir. O, lâm’sız **تربة** **همزة** gibi olanın gayrıdır; Lisânü’l-ʿArab’da böyledir.

Ve **تريبة** **جهينة** gibi: Yemen’de bir yer; Zübeyd’den bir köydür. Orada meşhur velî Talha b. ʿÎsâ b. İkbâl’in kabri vardır; **الهتار** diye bilinir. Onu defalarca ziyaret ettim; onun meşhur kerametleri vardır.

Ve **ترابة** **قمامة** gibi: orada da bir yer. İkisine nisbet: **تريبي** ve **ترابي**.

Ve **تربان** (damme ile): **الحفير** ile Medîne-i Münevvere arasında bir vadi; ve denildi ki: **ذات الجيش** ile **الملل** arasında; kale ve tepeler sahibidir; ana yol üzerindedir; onda çok sular vardır. Resûlullah صلى الله عليه وسلم Bedir gazvesinde oradan geçti. ʿÂişe hadîsinde: **كنا بتربان**. İbnü’l-Esîr dedi: O, çok sulu bir yerdir; onunla Medîne arasında yaklaşık beş fersah vardır; Lisânü’l-ʿArab’da böyledir. Ve **تربان** ayrıca: Semerkand’dan beş fersah uzaklıkta bir köy; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ona nisbetle: Ebû ʿAlî Muhammed b. Yûsuf b. İbrâhîm et-Terbânî, fakih muhaddis. Ebû Saʿd el-Mâlînî dedi: Zannımca nehrin ötesinde bir köy. Ve denildi ki: Kelb’in **سماوة**’si ile Şâm arasında bir bölgedir; **المراصد** ve Yâkût’un **المشترك**’unda böyledir; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve **أبو تراب**, Mü’minlerin Emîri ʿAlî b. Ebî Tâlib رضي الله عنه’un künyesidir; ve denildi ki: lakabıdır; bunda nahivciler ile muhaddisler arasında ihtilaf vardır. Bazı şeyhler bize şu beyti okudu:
إذا ما مقلتي رمدت فكحلي                      تراب مس نعل أبي تراب
Ve musannif **البصائر**’de inşâd etti:
أنا وجميع من فوق التراب                      فداء تراب نعل أبي تراب
Ve **أبو تراب**: **الرسالة القشيرية** ricâlinden zâhid en-Nahşebî. Ve **نخشب**: o, **نسف**’tir.

Ve **أبو تراب**: Haydara b. el-Hasen el-Esâmî, hatîb, ʿadl; 490 yılında vefat etti.

Ve **أبو تراب**: Haydara b. ʿUmar b. Mûsâ er-Rubʿî el-Harrânî.

Ve **أبو تراب**: Haydara b. ʿAlî el-Kahtânî.

Ve **أبو تراب**: Haydara b. Ebî’l-Kâsım el-Kefr Tâbî; edîb, muhaddisler.

Ve **أبو تراب**: ʿAbdülbâkî b. Yûsuf b. ʿAlî el-Merâğî, fakih, mütekellim; 492 yılında vefat etti.

Ve **أبو تراب** ʿAlî b. Nasr b. Saʿd b. Muhammed el-Basrî; Ebû’l-Hasen ʿAlî el-Kâtib’in babası. Ve el-Mervezî iki Muhammed: ikisi de Ahmed’in iki oğludur; bunlar: Ebû ʿAbdirrahmân es-Sülemî’nin şeyhi Muhammed b. Ahmed b. Hüseyin el-Mervezî; ve Ebû Saʿd el-İdrîsî’nin şeyhi Muhammed b. Ahmed el-Mervezî. Ve ʿAbdülkerîm b. ʿAbdirrahmân b. et-Terâbî el-Mevsılî, Ebû Muhammed, Mısır’da mukim; şeyhi Musul hatîbini ondan bir şey kaçırarak dinledi. Ondan ed-Dimyâtî rivayet etti. Ve Nasr b. Yûsuf el-Mücâhidî; İbn Mücâhid’e okudu; ondan İbn Ghalbûn rivayet etti; bunu ez-Zehebî söyledi. Ve Ebû Bekr Muhammed b. Ebî’l-Heysem ʿAbdüssamed b. ʿAlî el-Mervezî; Ebû ʿAbdillâh b. Hamvayh es-Serahsî’den hadis rivayet etti; ondan el-Beğavî ve es-Semʿânî rivayet etti; 436 yılında vefat etti. Ve Muhammed b. el-Hüseyn el-Haddâd et-Terâbî’nin vefatı; el-Hâkim’den, ondan Muhyî’s-sünne el-Beğavî. **الترابي**; **الترابيون**: muhaddislerdir; kendilerine ait, içinde hububat ve tohum sattıkları bir çarşıya nisbetledir; **أنساب** el-Belbîsî’de böyledir.

Ve **إتريب** **إزميل** gibi: Mısır’da bir kûre. Muʿcem’de, ilkinin fethasıyla ضبط edilmiştir. Doğu Mısır’dadır; Nûh’un oğlu Hâm’ın oğlu Bîsır’ın oğlu Mısır’ın oğlu **إتريب** ile adlandırılmıştır. Bu kûrenin kasabası: **عين شمس**. Ve **عين شمس** haraptır; ondan ancak eserler kalmıştır.

Dedim: **إتريب**’e girdim.

Ve **التراب**, kesre ile, **كتاب** gibi: koyunun (dişi) kolunun aslı. Ondan dolayı Şemr, ʿAlî’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) şu sözünü tefsir etti: **لئن وليت بني أمية لأنفضنهم نفض القصاب التراب الوذمة**. Dedi ki: Burada **القصاب** ile murad yırtıcı hayvandır. Ve **التراب**: koyunun kolunun aslıdır; yırtıcı hayvan koyunu aldığında o yere tutunur, sonra koyunu silkeler. Ve bu, **ق ص ب**’de gelecektir. Yahut o, yani **التراب**, **ترب**’in cemʿidir; fetha sonra sükûn ile, hafifletilmiş **ترب** **كتف** gibi; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Muradı: düşmesiyle toprağa bulanmış etlerdir. Ve **الوذمة**: **الأوذام** içinde parçalanmış olan; o da, kovanın kulplarının bağlandığı kayışlardır. Yahut doğru olan—el-Ezherî dedi ki—**طعام ترب**: toprağa bulaştığında. Dedi ki: Ondandır ʿAlî رضوان الله عليه hadîsi: **نفض القصاب الوذام التربة**. **التراب**: toprağa düşüp topraklanan (şey)dir; **القصاب** onu silker. el-Asmaʿî dedi: Şu harf hakkında Şuʿbe’ye sordum; dedi ki: böyle değildir; ancak **نفض القصاب الوذام التربة**’dir; o, toprağa düşmüş olandır. Ve denildi ki: işkembe(ler)in hepsi **تربة** diye adlandırılır; çünkü otlaktan (gelen) toprak onda meydana gelir. Ve **الوذمة**: içi tüylü olan. Ve işkembeler **وذمة**’dir; çünkü tüylüdür; ve onun tüyüne **الوذم** denir. Hadîsin manası: “Onlara vali olursam, onları kirden temizleyeceğim ve pislikten arındıracağım.”

Ve **المتاربة**: hizalanma ve **الأتراب** ile arkadaşlık. Daha önce **تاربتها**’da geçti; onu burada iade etmek tekrar gibidir.

Ve **ماتيرب**, kesre ile: Semerkand’da bir mahalle; muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir.

Ve **التربية** damme ile, yâ’nın şeddelenmesiyle; ضبط edildiği üzere böyledir: kırmızı buğday; başağı da parlak kırmızıdır. İncedir; en küçük rüzgâr veya soğukla yayılır; bunu Ebû Hanîfe nakletti.

Ve **أتارب**: bir yer; o, üç noktalı **ث** ile **أثارب**’dan başkadır; ileride geleceği üzere.

Ve **يترب**, râ’nın fethasıyla, **يمنع** gibi: **ع** yani Yemâme yakınında bir yer. **المراصد**’da: o, **وشم** dağı yanında bir köydür. Ve denildi ki: Benî Saʿd ülkesinde **السودة**’de bir yer yahut su. Ve denildi ki: Hadramut’ta bir şehir; Kinde oraya iner. Ve o, yani zikredilen yer, onun yani el-Eşcaʿî’nin sözüyle murad edilendir; Lisânü’l-ʿArab’da olduğu gibi. Ve denildi ki: o, eş-Şammâh’tır; bunu es-Seʿâlibî açıkça söyledi. İbn Düreyd onu nisbet olmaksızın rivayet etti:
وعدت وكان الخلف منك سجية                      مواعيد عرقوب أخاه بيتـرب
İbn Düreyd dedi: O, Benî Cuşem b. Saʿd’dan ʿUrkûb b. Maʿd’dır. Lisânü’l-ʿArab’da: Ebû ʿUbeyd onu böyle rivayet eder; üç noktalı **ث** ile **بيثرب** diye rivayet edeni inkâr etti. Ve dedi ki: ʿUrkûb, ʿAmâlîk’tendir; **يترب** onların beldelerindendir. Ve ʿAmâlîk, **يثرب**’de iskân etmedi. Lâkin Ebû Mansûr es-Seʿâlibî’den, **المضاف والمنسوب** kitabında, onu üç noktalı ile ضبط ettiğini ve muradın Medîne olduğunu nakletti.

Şeyhimiz dedi: Belki onu, “ʿUrkûb Hayber’dendir” sözünden aldılar; Allah daha iyi bilir.

Ve el-Hüseyn b. Mukbil b. Ahmed el-Ezcî et-Terbî; râ’nın fethası ve sükûnuyla; Bağdat’ta Emîr Kîzân’ın türbesinde ikametinden dolayı ona nisbet edilmiştir; **سحبان** gibi. Ve onda: **قازان** da denir; meşhur emîrlerdendir. İbnü’l-Hayr’dan rivayet etti ve hadis söyledi; ondan el-Faradî rivayet etti.

Ve Ebû’l-Hayr Nasr b. ʿAbdillâh el-Husâmî et-Terbî; onun صلى الله عليه وسلم türbesinin hizmetine (nisbetle); muhaddis.

Ve **الأساس**’ta: “Bizde Mekke’de **التربي**, Âl-i Dâvûd’un bazı mizmarlarıyla getirilen (kimse)dir.”

Dedim: Benî Ümeyye günlerinde **الترابي**: Mü’minlerin Emîri ʿAlî رضي الله عنه’a meyleden kimsedir; **أبو تراب**’a nisbetle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَرِبَ
1 تَرِبَ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة , (S, M, K,) aor. تَرَبَ , (K,) inf. n. تَرَبٌ, (M,) It (a thing) became dusted, or dusty; dust lighted upon it: (S, TA:) it (a place, M,) had much dust, or earth; abounded with dust, or earth. (M, K, TA.) ― -b2- He (a man, M) had dust, or earth, in his hand. (M, K.) ― -b3- Also, (T, S, M, &c.,) inf. n. as above, (M,) He clave to the dust, or earth: (M, K:) or he clave to the dust, or earth, by reason of poverty; (M;) he became so poor that he clave to the dust, or earth: (A'Obeyd, T:) or he became poor, (T, S, Msb,) as though he clave to the dust, or earth: (S, Msb:) and he suffered loss, and became poor, (M, K,) so that he clave to the dust, or earth; (M;) inf. n. as above, (M, K,) and مَتْرَبَةٌ, (M,) or مَتْرَبٌ, (K,) or both of these: (TA:) his wealth became little; (A;) as also ↓ اترب, (M, A, K,) and ↓ ترّب: (K:) or ↓ اترب signifies, (T, S, M,) or signifies also, (A, K,) and so تَرِبَ, (A,) and ↓ ترّب, (K,) his wealth became much, or abundant, (T, M, A, K,) so that it was like the dust, or earth; which is the more known meaning of the verb; (M;) or he became rich; (S, Msb;) as though he became possessed of wealth equal in quantity to the dust, or earth: (S, A:) accord. to Abu-l-'Abbلs, ↓ تَتْرِيبٌ signifies [the having] much wealth; and also [the having] little wealth. (T.) You say, ↓ تَرِبَ بَعْدَ مَا أَتْرَبَ, meaning He became poor after he had been rich. (A.) ― -b4- تَرِبَتْ يَدَاكَ, (T, S, A, Msb, in the M and K يَدَاهُ,) a form of imprecation, (S, Msb,) meaning [May thine arms, or thy hands, cleave to the dust, or earth, by reason of poverty; as is implied in the T: or] may thy hands have in them dust, or earth: (Ham p. 275:) or mayest thou not obtain, or attain, good: (S, K: *) or mayest thou be unsuccessful, or fail of attaining thy desire, and suffer loss: (A:) occurring in a trad., and as some relate, (A'Obeyd, T,) not meant as an imprecation; (A'Obeyd, T, Msb;) being a phrase current with the Arabs, who use it without desiring its fulfilment; (A'Obeyd, T;) but meant to incite, or instigate: (Msb:) some say that it means may thy hands become rich; but this is a mistake: (A'Obeyd, T:) and it is said to mean لِلّٰهِ دَرُّكَ [which see in art. در]: and some say that it is literally an imprecation: but the first assertion is the most worthy of respect, (that it is not meant as an imprecation,) and is corroborated by the saying, in a trad., اِنْعِمْ صَبَاحًا تَرِبَتْ يَدَاكَ [Mayest thou have a pleasant morning: may thine arms, or thy hands, &c.]. (TA.) تَرِبَتْ جَبِينُهُ [May his forehead (for so جبين here means, as it does in some other instances,) cleave to the dust, or earth,] was said by Mohammad in reproving a man, and is said to mean a prayer that the man might be frequent in prostrating himself in prayer. (TA from a trad.) And he said to one of his companions, تَرِبَتْ نَحْرُكَ [May the uppermost part of thy breast cleave to the dust, or earth], and the man was [afterwards] slain a martyr: therefore this is to be understood in its obvious sense. (TA.) -A2- See also 4, in four places.

ترّب
2 ترّب أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة , inf. n. تَتْرِيبٌ: see 1, in three places: -A2- and see also 4, in four places.

تَارَبَتْهَا
3 تَارَبَتْهَا تارب تاربتها She became her تِرْب; (M, K;) [i. e.] she (a girl) matched her, namely, another girl; she was, or became, her match, fellow, or equal; syn. حَاذَتْهَا. (A, TA.) ― -b2- [The inf. n.] مُتَارَبَةٌ also signifies The associating, or consorting, of أَتْرَابٌ [pl. of تِرْبٌ, q. v.]. (K.)

اترب
4 اترب أترب اترب ترب تربى : see 1, in three places. -A2- اتربهُ He put dust, or earth, upon it, (S, M, A, K,) namely, a thing; (S, M;) as also ↓ ترّبهُ: (A, K:) or the latter, inf. n. تَتْرِيبٌ, signifies he defiled it, or soiled it, (namely, a thing,) with dust, or earth: (S:) or you say, ↓ تَرَبَهُ, (TA,) or تَرَبَهُ بِالتُّرَابِ, (Msb,) aor. تَرِبَ , (Msb, TA,) inf. n. تَرْبٌ, (TA,) [meaning he sprinkled it with dust,] namely, a writing [for the purpose of drying up the ink], (Msb,) or a paper; (TA;) and ↓ ترّبهُ, (T, Msb, TA,) with teshdeed, (Msb,) [meaning he sprinkled much dust upon it; or sprinkled it much with dust;] namely, a writing; (T, Msb, TA;) the latter having an intensive signification: (Msb:) or ↓ the former of the last two verbs is used in speaking of anything that is improved, or put into a right or proper state [by means of dust or earth]; and ↓ the latter of them, in speaking of anything that is injured or marred or spoiled [thereby]: you say, الاـِهَابَ ↓ تَرَبَتِ [She sprinkled, or put, dust, or earth, upon the hide], to prepare it properly for use; and so of a skin for water or milk. (TA.) It is said in a trad., [accord. to one reading,] اتْرِبُوا الكِتَابَ [Sprinkle ye the writing with dust]. (S. [So in three copies of that work: probably أَتْرِبُوا; but perhaps ↓ اِتْرِبُوا: the reading commonly known is ↓ تَرِّبُوا.]) -A3- اترب also signifies He possessed a slave who had been possessed three times. (T, K.)

تترّب
5 تترّب أترب ترب تربى تترب He, (T,) or it, (S,) became defiled, or soiled, (T, S,) in the dust, or earth, (T,) or with dust, or earth: (S:) it had dust, or earth, sticking to it. (M.)

تَرْبٌ
تَرْبٌ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة : see تُرَابٌ.

تُرْبٌ
تُرْبٌ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة : see تُرَابٌ, in three places.

تِرْبٌ
تِرْبٌ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة One born at the same time with thee; (M, K;) a coëtanean; a contemporary in birth; an equal in age: an equal; a match; a fellow; a peer, or compeer: syn. لِدَةٌ: (T, S, M, A, K:) and سِنٌّ: (M, A, K:) applied to a male and to a female; (TA;) but mostly to a female; (M;) or, accord. to an opinion confirmed by [most of] the leading lexicologists, only to a female; and سِنٌّ is applied, as also قَرْنٌ, to a male; and لِدَةٌ, to a male and a female: (TA:) pl. أَتْرَابٌ. (S, M, A.) [The following exs. are given.] You say, [applying it to a female,] هٰذِهِ تِرْبُ هٰذِهِ, (T, S,) and هِىَ تِرْبُهَا, (M,) and هِىَ تِرْبِى; (K;) and [applying it to females and males,] هُمَا تِرْبَانِ, (T, A,) and هُنَّ أَتْرَابٌ, (S, A,) and هُمْ أَتْرَابٌ. (A.) Accord. to Th, عُرُبًا أَتْرَبًا, in the Kur [lvi. 36], means [Showing love to their husbands;] like, or equal, unto them, or resembling them: which is a good rendering, as there is no begetting or bearing of children, [or rather as the latter word does not apply to females born or generated,] in that case. (TA.)

تَرِبٌ
تَرِبٌ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة , applied to a place, (M, TA,) and to soil, (TA,) Abounding with dust; dusty: (T, M, TA:) and to food, (T,) or flesh-meat, (A,) defiled, or soiled, (T, A,) in the dust, (T,) or with dust. (A.) You say also ↓ أَرْضٌ تَرْبَآءُ meaning Land in which are dust and moist earth. (M.) And رِيحٌ تَرِبَةٌ, (T, S, M,) and تَرِبٌ, (T,) A wind that carries with it dust: (T:) or that brings dust: (S:) or that drives along the dust: [or having dust: for] thus used it is a possessive epithet. (M.) ― -b2- Also Cleaving to the dust by reason of want; having nothing between him and the earth: (IAar, T:) [cleaving to the dust by reason of poverty; see 1:] poor, as though cleaving to the dust: (Msb:) and [simply,] poor: (IAar, T, TA:) or needy, or in want. (M.) [See also مُتْرِبٌ.]

تُرْبَةٌ
تُرْبَةٌ أراب أربى راب ربا ربى ترب تربه تربة : see تُرَابٌ, in seven places. ― -b2- Also A man's رَمْس [i. e. his grave: so in the present day: pl. تُربٌ: or the earth, or dust, thereof]: (M:) or a cemetery, burial-place, or place of graves or of a grave: [so, too, in the present day:] pl. تُرَبٌ. (Msb.)

تَرَبَةٌ
تَرَبَةٌ أراب أربى راب ربا ربى ترب تربه تربة : see the word next following.

تَرِبَةٌ
تَرِبَةٌ أراب أربى راب ربا ربى ترب تربه تربة The end of a finger; i. e. the joint in which is the nail; syn. أَنْمَلَةٌ: (S, K:) pl. تَرِبَاتٌ. (S.) -A2- Also, (S, M, K,) and ↓ تَرَبَةٌ, and ↓ تَرْبَآءُ, (M, K,) A certain plant, (S, M, K,) growing in the plains, or in soft land, having serrated leaves: or, as some say, a certain thorny tree, of which the fruit is like a suspended unripe date, growing in the plains, or in soft land, and in rugged ground, and in Tihلmeh: accord. to AHn, the تَرِبَة is a green herb, or leguminous plant, that has a purging effect upon camels: (M:) [accord. to Meyd, as stated by Golius, what is called in Persian خنفج; i. e. the plant thlaspi; and to this it is applied in the present day.]

تَرْبَآءُ
تَرْبَآءُ تربآء : see تُرَابٌ, in five places: -A2- and see تَرِبٌ: -A3- and تَرِبَةٌ.

تُرَبَآءُ
تُرَبَآءُ تربآء : see تُرَابٌ.

تَرَبُوتٌ
تَرَبُوتٌ تربوت A submissive, or tractable, camel; applied to the male (T, S, M, K) and to the female: (T, S, K:) from تُرَابٌ, (S, M,) because of the abasement thereof; or, as Sb holds it to be, for دَرَبُوتٌ, by the change of د into ت: accord. to Lh, a [camel such as is termed] بَكْر that is trained, or rendered submissive or tractable; and in like manner a she-camel, one that will follow a person if he takes hold of her lip or her eyelash: and As, who derives it from تٌرَابٌ, says that this epithet is applied to land, or ground, and any other thing, that is ذَلُول [i.e. easy to walk or ride upon, &c.]. (M.)

تُرَابٌ
تُرَابٌ أراب رابى تراب and ↓ تُرْبٌ (Lth, T, S, M, A, Msb, K) and ↓ تَرْبٌ (CK [but this I do not find elsewhere]) and ↓ تُرْبَةً (S, A, * K) and ↓ تَرْبَآءُ (Lth, T, S, A, * K) and ↓ تُرَبَآءُ (S, M, K) and ↓ تَوْرَابٌ and ↓ تَوْرَبٌ and ↓ تَيْرَابٌ and ↓ تَيْرَبٌ [and ↓ تَيرَبٌ as will be seen below] and ↓ تَرِيبٌ (S, M, K) and ↓ تِرْيَبٌ, (M, K) accord. to MF ↓ تَرْيَبٌ, which is perhaps a dial. var., and accord. to some ↓ تِرْيِبٌ, and ↓ تَرْيَابٌ, (TA,) signify the same, (Lth, T, S, M, A, K,) and are words of which the meaning is well known: (A, K:) [i. e. Dust: and earth: generally the former; i. e. fine, dry, particles of earth; as when we say, الرِّيحُ تَسُوقُ التُّرَابَ The wind drives along the dust: but we also use the expression تُرَابٌ نَدٍ, meaning moist earth, the explanation, in Lexicons, of the word ثَرًى:] ?ثَرًى is تُرَابٌ; and when it ceases to be moist, it is still تراب, but is not then called ثرى: (Msb voce ثرى:) accord. to Fr, تُرَابٌ is a gen. n., from which is formed neither dual nor pl.: and its rel. n. is ↓ تُرَابِىٌّ: (TA:) [but when it means a kind of dust or earth, as ↓ تُرْبَةٌ also does sometimes, it has a pl.: in this case,] accord. to Lh, (M,) its pl. is أَتْرِبَةٌ [a pl. of pauc.] and تِرْبَانٌ [a pl. of mult.]; (S, M, K) and some add تُرْبَانٌ: (TA:) [and when ↓ تُرْبَةٌ has this, or a similar, meaning, it has for its pl. تُرَبٌ; as in the phrase أَطْيَبُ التُّرَبِ the best of the kinds of earth, occurring in this art. in the A:] but no pl. of any of the other syn. words mentioned above has been heard: (M, K:) AAF says that تراب is the pl. of ترب; [app. meaning that تُرَابٌ is a quasi-pl. n. (which is often called in lexicons a pl.) of تُرْبٌ;] but MF observes that this requires consideration: (TA:) Lth says that ↓ تُرْبٌ and تُرَابٌ are syn.; but when the fem. forms of these words are used, they say, ↓ أَرْضٌ طَيّبَةُ التُّرْبَة meaning Land that is good in respect of the natural constitution of its dust or earth; and ↓ تُرَابَةٌ when meaning A layer, or lamina, of dust or earth, such as is not perceived by the sight, but only by the imagination: (T:) or this last word and ↓ تُرْبَةٌ signify a portion of dust or earth: and الأَرْضِ ↓ تُرْبَةُ signifies the exterior, or external part, of the earth: (M:) and ↓ التَّرْبَآءُ, the earth (S, K) itself. (S.) The Arabs said, التُّرَابُ لَكَ [Dust, or earth, be thy lot]; using the nom. case, although meaning an imprecation, because the word is a simple subst., not an inf. n.: but Lh mentions the phrase التُّرَابَ لِلْأَبْعَدِ [Dust, or earth, be the lot of the remote from good]; saying that the accus. case is used, as though the phrase were an imprecation [of the ordinary kind, in which an inf. n. is used in the accus. case as the absolute complement of its own verb understood]. (M.) And لَهُ التُّرَابُ is a phrase used as meaning (assumed tropical:) [He has, or shall have, or may he have,] disappointment, (Msb in art. عهر,) or, nothing. (A 'Obeyd, Mgh in art. فرش.) لَهُ وَجَنْدَلًا ↓ تُرْبًا is also a form of imprecation, in which substs. in the proper sense of the term are used in the manner of inf. ns., put in the accus. case by reason of a verb unexpressed; as though it were for تَرِبَتْ يَدَاهُ وَجُنْدِلَتْ [May his arms, or his hands, cleave to the dust, or earth, and the stones, by reason of poverty]: and some of the Arabs put the nouns in the nom. case, still using the phrase in the same sense, as though they were in the accus. (M.) One says also, ↓ بِفِيهِ التَّوْرَبُ and ↓ التَّيْرَبُ and ↓ التِّيِرَبُ and ↓ التَّرْبَآءُ and ↓ التَّوْرَابُ [In his mouth is dust, or earth: or may dust, or earth, be in his mouth; i. e. may he die, or be in his grave]. (T.) It is said in a trad. that God created the ↓ تُرْبَة [meaning the dust, or soil, or, accord. to the TA the earth (أَرْض),] on the seventh day of the week; and created upon it the mountains on the first day; and the trees, on the second day. (T.) And one says, ↓ لَأَضْرِبَنَّهُ حَتَّى يَعَضَّ بِالتَّرْبَآءِ, (Lth, T, A,) meaning [I will assuredly beat him so that he shall bite] the dust, or earth. (Lth, T.) And ↓ بَيْنَهُمَا مَا بَيْنَ الجَرْبَآءِ وَالتَّرْبَآءِ, meaning [Between them two is the space that is between] the heaven and the earth. (A.)

تَرِيبٌ
تَرِيبٌ أراب راب تريب : see تُرَابٌ: -A2- and see also تَرِيبَةٌ, in two places.

تَرْيَبٌ
تَرْيَبٌ أراب راب تريب : see تُرَابٌ.

تَرْيَبٌ
تَرْيَبٌ أراب راب تريب : see تُرَابٌ.

تِرْيِبٌ
تِرْيِبٌ أراب راب تريب : see تُرَابٌ.

تُرَابَةٌ
تُرَابَةٌ رابى تراب ترابه ترابة : see تُرَابٌ.

تَرِيبَةٌ
تَرِيبَةٌ أراب راب تريب تريبه تريبة , (S, M, TA,) or ↓ تَرِيبٌ, (TA,) sing. of

تَرَائِبُ
تَرَائِبُ ذ , (S, M, TA,) which signifies The part of the breast which is the place of the collar, or necklace: (T, M, K:) so by the common consent of the lexicologists: (T:) or the bones of the breast: (M, A, K:) or the bones of the breast that are between the collar-bone and the pap: (S:) or the part of the breast, or chest, that is next to the two collar-bones: or the part that is between the two breasts and the collar-bones: or four ribs of the right side of the chest and four of the left thereof: (M, K:) or the two arms and two legs and two eyes: (T, M, K:) it is also said that the تَرِيبَتَانِ are the two ribs that are next to the two collar-bones: IAth says that the تَرِيبَة is the uppermost part of the human breast, beneath the chin; and its pl. is as above: accord. to IF, in the Mj, the ↓ تريب is the breast, or chest: MF says that ترائب relates to males and females in common; but most of the authors on strange words affirm decidedly that it is peculiar to women: (TA:) the تَرِيبَة of the camel is the part in which it is stabbed, or stuck; syn. مَنْحَر. (M.)

تُرَابىُّ
تُرَابىُّ أراب رابى تراب ترابى ترابي rel. n. of تُرَابٌ, q. v. (Fr, TA.)

تَرْيَابٌ
تَرْيَابٌ ترياب : see تُرَابٌ.

تَوْرَبٌ
تَوْرَبٌ تورب ورب : see تُرَابٌ, first sentence, and near the end of the paragraph.

تَيْرَبٌ
تَيْرَبٌ تيرب : see تُرَابٌ, first sentence, and near the end of the paragraph.

تِيرَبٌ
تِيرَبٌ تيرب : see تُرَابٌ, first sentence, and near the end of the paragraph.

تَوْرَابٌ
تَوْرَابٌ توراب : see تُرَابٌ, first sentence, and near the end of the paragraph.

تَيْرَابٌ
تَيْرَابٌ تيراب : see تُرَابٌ.

أَتْرَبُ
أَتْرَبُ ذ : see what next follows.

مُتْرِبٌ
مُتْرِبٌ مترب متربي Possessing much wealth; (T, K;) rich; without want; or having wealth like the dust, or earth: (Lh and M: [in the TA, اترب is mentioned as having this meaning; perhaps by a mistranscription: if not, it must be ↓ أَتْرَبُ:]) and having little wealth: thus it bears two contr. significations: (K:) but the former is the more known. (TA.)

مَتْرَبَةٌ
مَتْرَبَةٌ مترب متربه متربة The suffering loss, and becoming poor, so as to cleave to the dust, or earth; an inf. n. of تَرِبَ: (M:) or poverty, or neediness: (S, TA:) [or (as a word of the same class as مَجْبَنَةُ and مَبْخَلَةٌ) a cause of cleaving to the dust, or earth: and hence,] ذُومَتْرَبَةٍ Poor, so as to be cleaving to the dust, or earth: (T:) or [simply] cleaving to the dust, or earth. (S.)

##### Türkçe

**تَرِبَ**
1 **تَرِبَ** … muzârîsi **تَرَبَ**, mastarı **تَرَبٌ**: O (şey) tozlandı yahut tozlu oldu; toz onun üzerine kondu: (S, TA:) o (bir yer, M) çok tozu yahut toprağı oldu; toz yahut toprakça bol oldu. (M, K, TA.) ― -b2- O (bir adam, M) elinde toz yahut toprak bulundurdu. (M, K.) ― -b3- Yine, (T, S, M, vb.,) mastarı yukarıdaki gibi, (M,) o, toza yahut toprağa yapıştı: (M, K:) yahut yoksulluk sebebiyle toza yahut toprağa yapıştı; (M;) o, toza yahut toprağa yapışacak kadar yoksullaştı: (A'Obeyd, T:) yahut o yoksul oldu, (T, S, Msb,) sanki toza yahut toprağa yapışmış gibi: (S, Msb:) ve o zarar gördü ve yoksul oldu, (M, K,) öyle ki toza yahut toprağa yapıştı; (M;) mastarı yukarıdaki gibi, (M, K,) ve **مَتْرَبَةٌ**, (M,) yahut **مَتْرَبٌ**, (K,) yahut bu ikisi: (TA:) onun malı az oldu; (A;) bunun gibi aşağıdaki **اترب**, (M, A, K,) ve aşağıdaki **ترّب**: (K:) yahut aşağıdaki **اترب** şunu ifade eder, (T, S, M,) yahut ayrıca şunu da ifade eder, (A, K,) ve aynı şekilde **تَرِبَ**, (A,) ve aşağıdaki **ترّب**, (K,) onun malı çok oldu yahut bol oldu, (T, M, A, K,) öyle ki toz yahut toprak gibi oldu; bu, fiilin daha bilinen manasıdır; (M;) yahut o zengin oldu; (S, Msb;) sanki miktar bakımından toza yahut toprağa eşit bir mala sahip oldu: (S, A:) Ebu-l-'Abbâs’a göre, aşağıdaki **تَتْرِيبٌ** çok mala sahip olmayı ifade eder; ve ayrıca az mala sahip olmayı. (T.) Sen dersin ki, aşağıdaki **تَرِبَ بَعْدَ مَا أَتْرَبَ**, manası: O, zengin olduktan sonra yoksul oldu. (A.) ― -b4- **تَرِبَتْ يَدَاكَ**, (T, S, A, Msb, M ve K’de **يَدَاهُ**,) bir beddua kalıbı, (S, Msb,) manası: [Yoksulluk sebebiyle kolların yahut ellerin toza yahut toprağa yapışsın; T’de ima edildiği üzere: yahut] ellerinde toz yahut toprak bulunsun: (Ham s. 275:) yahut hayır elde etmeyesin yahut hayra erişmeyesin: (S, K: *) yahut muradına erişmede başarısız olasın yahut erişemeyesin ve zarar göresin: (A:) bir hadiste vârid olur; ve bazılarının rivayet ettiğine göre, (A'Obeyd, T,) beddua kastedilmemiştir; (A'Obeyd, T, Msb;) Araplar arasında cari bir söz olup, onun gerçekleşmesini istemeksizin kullanırlar; (A'Obeyd, T;) fakat teşvik etmek yahut kışkırtmak için kastedilmiştir: (Msb:) bazıları bunun “ellerin zengin olsun” manasına geldiğini söyler; fakat bu bir hatadır: (A'Obeyd, T:) ve bunun **لِلّٰهِ دَرُّكَ** manasına geldiği de söylenir [bk. madde **در**]: ve bazıları bunun lafzen bir beddua olduğunu söyler: fakat birinci görüş (beddua kastedilmediği) saygıya daha layıktır ve bir hadisteki şu sözle desteklenir: **اِنْعِمْ صَبَاحًا تَرِبَتْ يَدَاكَ** [Güzel bir sabaha erişesin: kolların yahut ellerin, vb.]. (TA.) **تَرِبَتْ جَبِينُهُ** [Onun alnı (zira burada **جبين** bazı başka örneklerde olduğu gibi bu manaya gelir) toza yahut toprağa yapışsın] Muhammed tarafından bir adamı azarlarken söylenmiştir; ve bunun, adamın namazda secde etmeyi çokça yapması için bir dua manasına geldiği söylenir. (TA, bir hadisten.) Ve o, ashabından birine **تَرِبَتْ نَحْرُكَ** [Göğsünün en üst kısmı toza yahut toprağa yapışsın] dedi; ve adam [sonradan] şehid olarak öldürüldü: bu sebeple bu, zahir manası üzere anlaşılacaktır. (TA.) -A2- Ayrıca 4’e bak, dört yerde.

**ترّب**
2 **ترّب** … mastarı **تَتْرِيبٌ**: 1’e bak, üç yerde: -A2- ve ayrıca 4’e bak, dört yerde.

**تَارَبَتْهَا**
3 **تَارَبَتْهَا**: O, onun **تِرْب**’i oldu; (M, K;) [yani] o (bir kız) ona, yani başka bir kıza, denk oldu; onun dengi, eşi yahut muadili oldu; eş anlamlısı **حَاذَتْهَا**. (A, TA.) ― -b2- [Mastarı] **مُتَارَبَةٌ** ayrıca **أَتْرَابٌ**’un [**تِرْبٌ**’in çoğulu, bk.] birbirleriyle arkadaşlık etmesini yahut düşüp kalkmasını da ifade eder. (K.)

**اترب**
4 **اترب**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **اتربهُ**: O, onun üzerine toz yahut toprak koydu, (S, M, A, K,) yani bir şeyin üzerine; (S, M;) bunun gibi aşağıdaki **ترّبهُ**: (A, K:) yahut ikincisi, mastarı **تَتْرِيبٌ**, onun (yani bir şeyin) toz yahut toprakla kirletilmesini yahut pisletilmesini ifade eder: (S:) yahut sen dersin ki, aşağıdaki **تَرَبَهُ**, (TA,) yahut **تَرَبَهُ بِالتُّرَابِ**, (Msb,) muzârîsi **تَرِبَ**, (Msb, TA,) mastarı **تَرْبٌ**, (TA,) [manası: onu tozla serpti,] yani bir yazıyı [mürekkebi kurutmak için], (Msb,) yahut bir kâğıdı; (TA;) ve aşağıdaki **ترّبهُ**, (T, Msb, TA,) şeddeli olarak, (Msb,) [manası: onun üzerine çokça toz serpti; yahut onu tozla çokça serpti;] yani bir yazıyı; (T, Msb, TA;) ikincisi mübalağa manası taşır: (Msb:) yahut son iki fiilden ilkinin, toz yahut toprak vasıtasıyla iyileştirilen yahut doğru/uygun hâle getirilen her şey hakkında kullanıldığı; ve ikincisinin, bununla zarar verilen yahut bozulup zedelenen her şey hakkında kullanıldığı söylenir: sen dersin ki, **الاـِهَابَ** ↓ **تَرَبَتِ** [O, derinin üzerine toz yahut toprak serpti yahut koydu], onu kullanıma uygun biçimde hazırlamak için; ve su yahut süt için olan bir tulum/deri hakkında da böyledir. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: [bir kıraate göre] **اتْرِبُوا الكِتَابَ** [Yazıyı tozla serpin]. (S. [Bu eserin üç nüshasında böyle: muhtemelen **أَتْرِبُوا**; fakat belki aşağıdaki **اِتْرِبُوا**: yaygın olarak bilinen kıraat aşağıdaki **تَرِّبُوا**’dur.]) -A3- **اترب** ayrıca, üç defa sahip olunmuş bir köleye sahip oldu manasına gelir. (T, K.)

**تترّب**
5 **تترّب**: O (T,) yahut o (şey) (S) tozda yahut toprakta, (T,) yahut toz yahut toprakla, (S:) kirlendi yahut pis oldu: (T, S:) ona toz yahut toprak yapışmış oldu. (M.)

**تَرْبٌ**
**تَرْبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تُرْبٌ**
**تُرْبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, üç yerde.

**تِرْبٌ**
**تِرْبٌ**: Seninle aynı zamanda doğmuş olan kimse; (M, K;) yaşıt; doğumda çağdaş; yaşça eşit: eşit; denk; eş; akran; yaşıt: eş anlamlısı **لِدَةٌ**: (T, S, M, A, K:) ve **سِنٌّ**: (M, A, K:) erkeğe de kadına da uygulanır; (TA;) fakat çoğunlukla kadına; (M;) yahut önde gelen lugatçıların [çoğunun] teyit ettiği bir görüşe göre yalnız kadına; ve **سِنٌّ**, ayrıca **قَرْنٌ** gibi, erkeğe uygulanır; ve **لِدَةٌ**, erkeğe ve kadına uygulanır: (TA:) çoğulu **أَتْرَابٌ**. (S, M, A.) [Şu örnekler verilir.] Sen dersin ki, [dişiye uygulayarak] **هٰذِهِ تِرْبُ هٰذِهِ**, (T, S,) ve **هِىَ تِرْبُهَا**, (M,) ve **هِىَ تِرْبِى**; (K;) ve [dişilere ve erkeklere uygulayarak] **هُمَا تِرْبَانِ**, (T, A,) ve **هُنَّ أَتْرَابٌ**, (S, A,) ve **هُمْ أَتْرَابٌ**. (A.) Sa’leb’e göre, Kur’ân’daki [lvi. 36] **عُرُبًا أَتْرَبًا**, [Kocalarına sevgi gösteren;] onlara benzer yahut onlara eşit manasına gelir: bu iyi bir tercümedir; zira o durumda doğurma yahut çocuk doğurtma yoktur [yahut daha doğrusu ikinci kelime doğmuş/üretilmiş dişilere uygulanmaz]. (TA.)

**تَرِبٌ**
**تَرِبٌ**, bir yere (M, TA) ve toprağa (TA) uygulanarak: Tozca bol; tozlu: (T, M, TA:) ve yiyeceğe (T) yahut et yemeğine (A) [uygulanarak], tozda (T) yahut tozla (A) kirlenmiş yahut pislenmiş. (T, A.) Sen ayrıca aşağıdaki **أَرْضٌ تَرْبَآءُ** dersin; manası: İçinde toz ve nemli toprak bulunan arazi. (M.) Ve **رِيحٌ تَرِبَةٌ**, (T, S, M,) ve **تَرِبٌ**, (T,) Tozu beraberinde taşıyan bir rüzgâr: (T:) yahut toz getiren: (S:) yahut tozu sürükleyip götüren: [yahut tozlu; zira] böyle kullanıldığında o, sahiplik bildiren bir sıfattır. (M.) ― -b2- Yine: İhtiyaç sebebiyle toza yapışan; onunla yer arasında hiçbir şey bulunmayan: (IAar, T:) [yoksulluk sebebiyle toza yapışan; bk. 1:] sanki toza yapışmış gibi yoksul: (Msb:) ve [sadece] yoksul: (IAar, T, TA:) yahut muhtaç, yahut ihtiyaç içinde. (M.) [Ayrıca **مُتْرِبٌ**’e bak.]

**تُرْبَةٌ**
**تُرْبَةٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, yedi yerde. ― -b2- Yine: Bir adamın **رَمْس**’i [yani kabri: günümüzde böyle: çoğulu **تُربٌ**: yahut onun toprağı yahut tozu]: (M:) yahut bir mezarlık, defin yeri, kabirler yeri yahut bir kabir yeri: [günümüzde de böyle:] çoğulu **تُرَبٌ**. (Msb.)

**تَرَبَةٌ**
**تَرَبَةٌ**: bir sonraki kelimeye bak.

**تَرِبَةٌ**
**تَرِبَةٌ**: Bir parmağın ucu; yani tırnağın bulunduğu boğum; eş anlamlısı **أَنْمَلَةٌ**: (S, K:) çoğulu **تَرِبَاتٌ**. (S.) -A2- Yine, (S, M, K,) ve aşağıdaki **تَرَبَةٌ**, ve aşağıdaki **تَرْبَآءُ**, (M, K,) belirli bir bitki, (S, M, K,) ovalarda yahut yumuşak arazide yetişen, dişli yaprakları olan: yahut bazılarının dediğine göre, belirli bir dikenli ağaç; meyvesi asılı ham hurma gibidir; ovalarda yahut yumuşak arazide ve engebeli yerde ve Tihâme’de yetişir: AHn’a göre **تَرِبَة**, develer üzerinde müshil etkisi olan yeşil bir ot yahut baklagil bitkisidir: (M:) [Meyd’e göre, Golius’un naklettiği üzere, Farsçada خنفج denilen; yani thlaspi bitkisi; ve günümüzde buna uygulanır.]

**تَرْبَآءُ**
**تَرْبَآءُ**: **تُرَابٌ**’a bak, beş yerde: -A2- ve **تَرِبٌ**’e de bak: -A3- ve **تَرِبَةٌ**’ye.

**تُرَبَآءُ**
**تُرَبَآءُ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تَرَبُوتٌ**
**تَرَبُوتٌ**: Boyun eğen yahut uysal deve; erkeğe (T, S, M, K) ve dişiye uygulanır: (T, S, K:) **تُرَابٌ**’dan, (S, M,) onun alçaklığı sebebiyle; yahut Sîbeveyh’in onu kabul ettiği üzere, **دَرَبُوتٌ** yerine, **د**’nin **ت**’ye çevrilmesiyle: Lh’a göre, eğitilmiş yahut uysallaştırılmış [**بَكْر** denilen türden] bir deve; ve aynı şekilde bir dişi deve; bir kimse dudağından yahut kirpiğinden tutarsa onu takip edecek olan: ve onu **تٌرَابٌ**’dan türeten As, bu sıfatın, yürünmesi yahut binilmesi kolay olan vb. **ذَلُول** bulunan araziye yahut yere ve başka her şeye uygulandığını söyler. (M.)

**تُرَابٌ**
**تُرَابٌ** ve aşağıdaki **تُرْبٌ** (Lth, T, S, M, A, Msb, K) ve aşağıdaki **تَرْبٌ** (CK [fakat bunu başka yerde bulmuyorum]) ve aşağıdaki **تُرْبَةً** (S, A, * K) ve aşağıdaki **تَرْبَآءُ** (Lth, T, S, A, * K) ve aşağıdaki **تُرَبَآءُ** (S, M, K) ve aşağıdaki **تَوْرَابٌ** ve aşağıdaki **تَوْرَبٌ** ve aşağıdaki **تَيْرَابٌ** ve aşağıdaki **تَيْرَبٌ** [ve aşağıdaki **تَيرَبٌ** aşağıda görüleceği üzere] ve aşağıdaki **تَرِيبٌ** (S, M, K) ve aşağıdaki **تِرْيَبٌ**, (M, K) MF’ye göre aşağıdaki **تَرْيَبٌ**, ki bu belki lehçe varyantıdır; ve bazılarına göre aşağıdaki **تِرْيِبٌ**, ve aşağıdaki **تَرْيَابٌ**, (TA,) aynı manaya gelir, (Lth, T, S, M, A, K,) ve manası iyi bilinen kelimelerdir: (A, K:) [yani: Toz; ve toprak: genellikle birincisi; yani toprağın ince, kuru parçacıkları; “**الرِّيحُ تَسُوقُ التُّرَابَ** Rüzgâr tozu sürükler” dediğimizde olduğu gibi: fakat biz **تُرَابٌ نَدٍ** ifadesini de kullanırız; manası nemli toprak; lugatlerde **ثَرًى** kelimesinin açıklaması:] **ثَرًى** **تُرَابٌ**’dur; ve nemli olmaktan çıktığında yine **تراب**tır, fakat o zaman **ثرى** diye adlandırılmaz: (Msb, **ثرى** maddesinde:) Ferrâ’ya göre, **تُرَابٌ** ikil ve çoğul yapılmayan bir cins ismidir: ve onun nisbesi aşağıdaki **تُرَابِىٌّ**’dir: (TA:) [fakat aşağıdaki **تُرْبَةٌ**’nin bazen yaptığı gibi, bir tür toz yahut toprak manasına geldiğinde, onun bir çoğulu vardır: bu durumda,] Lh’a göre, (M,) onun çoğulu **أَتْرِبَةٌ** [azlık çoğulu] ve **تِرْبَانٌ** [çokluk çoğulu]dur; (S, M, K) ve bazıları **تُرْبَانٌ**’ı da ekler: (TA:) [ve aşağıdaki **تُرْبَةٌ** bu yahut benzeri bir manaya sahip olduğunda, onun çoğulu **تُرَبٌ** olur; bu maddede A’da geçen **أَطْيَبُ التُّرَبِ** “toprak türlerinin en güzeli” ifadesinde olduğu gibi:] fakat yukarıda zikredilen diğer eş anlamlı kelimelerin hiçbirinin çoğulu işitilmemiştir: (M, K:) AAF, **تراب**’ın **ترب**’in çoğulu olduğunu söyler; [görünüşe göre **تُرَابٌ**’un **تُرْبٌ**’ün bir nevi çoğul ismi (lugatlerde çoğu kez “çoğul” denir) olduğu manasında;] fakat MF bunun düşünmeyi gerektirdiğini belirtir: (TA:) Lth, aşağıdaki **تُرْبٌ** ile **تُرَابٌ**’un eş anlamlı olduğunu söyler; fakat bu kelimelerin müennes şekilleri kullanıldığında, onlar şöyle derler: aşağıdaki **أَرْضٌ طَيّبَةُ التُّرْبَة** manası: Tozunun yahut toprağının tabii yapısı bakımından iyi olan arazi; ve aşağıdaki **تُرَابَةٌ**, manası: gözle fark edilmeyen, ancak hayal ile tasavvur edilen bir toz yahut toprak tabakası yahut laminesi: (T:) yahut bu son kelime ve aşağıdaki **تُرْبَةٌ** bir miktar toz yahut toprak manasına gelir: ve **الأَرْضِ** ↓ **تُرْبَةُ** yerin dış kısmı manasına gelir: (M:) ve aşağıdaki **التَّرْبَآءُ**, (S, K) bizzat yer (S.) Araplar **التُّرَابُ لَكَ** [Toz yahut toprak senin payın olsun] dediler; beddua manası kastettikleri hâlde merfû kullandılar; çünkü kelime, mastar ismi değil, basit bir isimdir: fakat Lh, **التُّرَابَ لِلْأَبْعَدِ** [Toz yahut toprak, hayırdan uzak olanın payı olsun] ifadesini zikreder; mansûbun, sanki ifade olağan beddua türündenmiş gibi kullanıldığını söyler [bu türde mastar, kendi fiilinin takdir edilen mutlak mef’ûlü olarak mansûb gelir]. (M.) Ve **لَهُ التُّرَابُ** hayalî mecaz olarak şu manada kullanılan bir ifadedir: [Onda vardır, yahut olacaktır, yahut olsun,] hayal kırıklığı, (Msb, **عهر** maddesinde,) yahut hiçbir şey. (A 'Obeyd, Mgh, **فرش** maddesinde.) Aşağıdaki **تُرْبًا** ↓ **لَهُ وَجَنْدَلًا** da bir beddua kalıbıdır; burada, terim anlamıyla isimler, mastarlar gibi kullanılır; söylenmemiş bir fiil sebebiyle mansûb yapılır; sanki **تَرِبَتْ يَدَاهُ وَجُنْدِلَتْ** [Yoksulluk sebebiyle kolları yahut elleri toza yahut toprağa ve taşlara yapışsın] demek gibidir: ve Arapların bazısı isimleri merfû yapar; yine de ifadeyi aynı manada kullanır; sanki onlar mansûb imiş gibi. (M.) Yine şöyle denir: aşağıdaki **بِفِيهِ التَّوْرَبُ** ve aşağıdaki **التَّيْرَبُ** ve aşağıdaki **التِّيِرَبُ** ve aşağıdaki **التَّرْبَآءُ** ve aşağıdaki **التَّوْرَابُ** [Onun ağzında toz yahut toprak vardır; yahut ağzında toz yahut toprak olsun; yani ölsün yahut kabrinde olsun]. (T.) Bir hadiste, Allah’ın aşağıdaki **تُرْبَة**’yi (toz yahut toprak; yahut TA’ya göre yer, **أَرْض**) haftanın yedinci gününde yarattığı; onun üzerine dağları birinci günde; ağaçları ikinci günde yarattığı söylenmiştir. (T.) Ve şöyle denir: aşağıdaki **لَأَضْرِبَنَّهُ حَتَّى يَعَضَّ بِالتَّرْبَآءِ**, (Lth, T, A,) manası: Onu mutlaka döveceğim, ta ki tozu yahut toprağı ısırıncaya kadar. (Lth, T.) Ve aşağıdaki **بَيْنَهُمَا مَا بَيْنَ الجَرْبَآءِ وَالتَّرْبَآءِ**, manası: İkisinin arasında gökle yer arasındaki mesafe vardır. (A.)

**تَرِيبٌ**
**تَرِيبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **تَرِيبَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**تَرْيَبٌ**
**تَرْيَبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تَرْيَبٌ**
**تَرْيَبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تِرْيِبٌ**
**تِرْيِبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تُرَابَةٌ**
**تُرَابَةٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تَرِيبَةٌ**
**تَرِيبَةٌ**, (S, M, TA,) yahut aşağıdaki **تَرِيبٌ**, (TA,) şu kelimenin tekilidir:

**تَرَائِبُ**
**تَرَائِبُ**: Göğsün gerdanlık yahut kolye yerinin bulunduğu kısmı: (T, M, K:) lugatçıların genel ittifakıyla böyledir: (T:) yahut göğüs kemikleri: (M, A, K:) yahut köprücük kemiği ile meme arasındaki göğüs kemikleri: (S:) yahut iki köprücük kemiğine bitişik olan göğüs yahut sadr kısmı: yahut iki meme ile köprücük kemikleri arasındaki kısım: yahut göğsün sağ tarafının dört kaburgası ve sol tarafının dört kaburgası: (M, K:) yahut iki kol ve iki bacak ve iki göz: (T, M, K:) ayrıca **تَرِيبَتَانِ**’ın iki köprücük kemiğine bitişik iki kaburga olduğu da söylenir: IAth, **تَرِيبَة**’nin insan göğsünün çenenin altındaki en üst kısmı olduğunu söyler; çoğulu yukarıdaki gibidir: IF’ye göre, Mj’de aşağıdaki **تريب** göğüs yahut sadr’dır: MF, **ترائب**’in erkek ve kadın için ortak olduğunu söyler; fakat garîb kelimeler üzerine yazanların çoğu bunun kadınlara mahsus olduğunu kesin biçimde belirtir: (TA:) devenin **تَرِيبَة**’si, onun bıçaklandığı yahut saplandığı yerdir; eş anlamlısı **مَنْحَر**. (M.)

**تُرَابىُّ**
**تُرَابىُّ**: **تُرَابٌ**’un nisbesidir, bk. (Fr, TA.)

**تَرْيَابٌ**
**تَرْيَابٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**تَوْرَبٌ**
**تَوْرَبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, ilk cümleye ve paragrafın sonlarına yakın yere.

**تَيْرَبٌ**
**تَيْرَبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, ilk cümleye ve paragrafın sonlarına yakın yere.

**تِيرَبٌ**
**تِيرَبٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, ilk cümleye ve paragrafın sonlarına yakın yere.

**تَوْرَابٌ**
**تَوْرَابٌ**: **تُرَابٌ**’a bak, ilk cümleye ve paragrafın sonlarına yakın yere.

**تَيْرَابٌ**
**تَيْرَابٌ**: **تُرَابٌ**’a bak.

**أَتْرَبُ**
**أَتْرَبُ**: bir sonraki maddeye bak.

**مُتْرِبٌ**
**مُتْرِبٌ**: Çok mala sahip olan; (T, K;) zengin; ihtiyaçsız; yahut toz yahut toprak gibi mala sahip olan: (Lh ve M: [TA’da **اترب** bu manada zikredilmiştir; belki bir yanlış yazımdır: değilse, aşağıdaki **أَتْرَبُ** olmalıdır:]) ve az mala sahip olan: böylece iki zıt manayı taşır: (K:) fakat birincisi daha bilinenidir. (TA.)

**مَتْرَبَةٌ**
**مَتْرَبَةٌ**: Zarar görme ve yoksullaşma; öyle ki toza yahut toprağa yapışma; **تَرِبَ**’nin bir mastarıdır: (M:) yahut yoksulluk yahut muhtaçlık: (S, TA:) [yahut (**مَجْبَنَةُ** ve **مَبْخَلَةٌ** sınıfından bir kelime olarak) toza yahut toprağa yapışmanın bir sebebi: ve buradan,] **ذُومَتْرَبَةٍ**: Yoksul; öyle ki toza yahut toprağa yapışır hâlde: (T:) yahut [sadece] toza yahut toprağa yapışan. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَرِبَ
تَرِبَ A ( n. ac. تَرَب 4 ,  مَتْرَب 17 ),
a.  Clave to the earth, the dust.

b.  Became dusty.

c.  Suffered loss, became poor.

d.  Became possessed of much land.

تَرَّبَ
تَرَّبَ II ,
a.  Covered with earth, dust.

b.  Threw down.

c.  Became poor.

d.  Became rich.

e.  Turned to dust.

تَاْرَبَ
تَاْرَبَ III ,
a.  Matched; was associated with.

أَتْرَبَ
أَتْرَبَ IV ,
a.  Sprinkled earth or dust upon, defiled.

b.  Became poor.

تَتَرَّبَ
تَتَرَّبَ V ,
a.  Was covered with earth or dust, was defiled.

تَرْب
تَرْب 1 ,
a.  Earth, dust.

b.  Poor.

تِرْب
تِرْب 2 , ( pl. أَتْرَاْب 38 ),
a.  Friend, companion; equal, match; fellow, compeer; co-etanean.

تُرْب
تُرْب 3 ,
a.  Earth; dust; mould.

تُرْبَة
تُرْبَة 3t , ( pl. تُرَب 9 ),
a.  see 3 .

b.  Grave, tomb; buryingplace, cemetery.

تَرِب
تَرِب 5 ,
a.  Earthy, clayey.

b.  Poor.

تَرِبَة
تَرِبَة 5t ,
a.  A certain plant.

مَتْرَبَة
مَتْرَبَة 17t ,
a.  Poverty, misery.

تُرَاْب
تُرَاْب 24 , ( pl. أَتْرِبَة 15t ,  تِرْبَاْن 34 ),
a.  Earth, mould.

تَرِيْب
تَرِيْب 25 ,
a.  Earth, ground, soil.

تَرِيْبَة
تَرِيْبَة 25t , ( pl. تَرَاْئِبُ 46 ),
a.  Rib.

تَرْبَآءُ
تَرْبَآءُ 42 ,
a.  Earth; the Earth.

b.  A certain plant.

تُرَبَآءُ
تُرَبَآءُ 43 ,
a.  Earth, mould, ground.

تَرْبُوْت
تَرْبُوْت 60 ,
a.  Tractable ( camel ).

##### Türkçe

**تَرِبَ**
**تَرِبَ** A ( n. ac. **تَرَب** 4 ,  **مَتْرَب** 17 ),
a.  Yere, toprağa yapıştı; toza (yapıştı).

b.  Tozlandı.

c.  Ziyana uğradı, fakir oldu.

d.  Çok arazi sahibi oldu.

**تَرَّبَ**
**تَرَّبَ** II ,
a.  Toprakla, tozla kapladı.

b.  Aşağı attı.

c.  Fakir oldu.

d.  Zengin oldu.

e.  Toza dönüştü.

**تَاْرَبَ**
**تَاْرَبَ** III ,
a.  Denk oldu; ile arkadaşlık etti.

**أَتْرَبَ**
**أَتْرَبَ** IV ,
a.  Üzerine toprak veya toz serpti, kirletti.

b.  Fakir oldu.

**تَتَرَّبَ**
**تَتَرَّبَ** V ,
a.  Toprak veya tozla kaplandı, kirlendi.

**تَرْب**
**تَرْب** 1 ,
a.  Toprak, toz.

b.  Fakir.

**تِرْب**
**تِرْب** 2 , ( pl. **أَتْرَاْب** 38 ),
a.  Dost, arkadaş; denk, eş; yoldaş, akran; yaşıt.

**تُرْب**
**تُرْب** 3 ,
a.  Toprak; toz; küf.

**تُرْبَة**
**تُرْبَة** 3t , ( pl. **تُرَب** 9 ),
a.  3’e bak.

b.  Kabir, mezar; gömü yeri, mezarlık.

**تَرِب**
**تَرِب** 5 ,
a.  Topraksı, killi.

b.  Fakir.

**تَرِبَة**
**تَرِبَة** 5t ,
a.  Belli bir bitki.

**مَتْرَبَة**
**مَتْرَبَة** 17t ,
a.  Fakirlik, yoksulluk.

**تُرَاْب**
**تُرَاْب** 24 , ( pl. **أَتْرِبَة** 15t ,  **تِرْبَاْن** 34 ),
a.  Toprak, küf.

**تَرِيْب**
**تَرِيْب** 25 ,
a.  Toprak, yer, zemin.

**تَرِيْبَة**
**تَرِيْبَة** 25t , ( pl. **تَرَاْئِبُ** 46 ),
a.  Kaburga.

**تَرْبَآءُ**
**تَرْبَآءُ** 42 ,
a.  Toprak; Yeryüzü.

b.  Belli bir bitki.

**تُرَبَآءُ**
**تُرَبَآءُ** 43 ,
a.  Toprak, küf, zemin.

**تَرْبُوْت**
**تَرْبُوْت** 60 ,
a.  Uysal (deve).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ترب
تَرِبَ - يَتْرَبُ - تُراب - تَرائِب

تَرِبَ - يَتْرَبُ + الكائن: يكون من تراب، أو يتغطى بالتراب: تكسوه وتتشكل عليه طبقة رقيقة من الهباء والتراب الناعم الدقيق
مَتْرَبَة: على وزن " مـَفـْعـَلـَة" مصدر ميمي من " تَرِبَ - يَتْرَبُ ": الكسوة والتغطية بالتراب
﴿أو مسكينا ذا متربة﴾: أو مسكيناً ذا كسوة وتغطية بالتراب: أي صار على التراب من الفقر: ليس له ما يفترشه ويغطيه إلا التراب
تُراب: على وزن " فـُعال": اسم فعل مبالغة من " تَرِبَ - يَتْرَبُ ": اسم آلة منه: الشكل الناعم الدقيق من الشيء الذي بمكن أن ينتشر ويغطي ويكسو سطح شيء آخر: وهو اصطلاحاً المادة المعروفة التي تغطي سطح الأرض
تَرائِب: جمع تراب، أو جمع " تَريْبَة": الضلع من الصدر
﴿فلينظر الإنسان مم خلق(5)خلق من ماء دافق(6) يخرج من بين الصلب والترائب﴾: خلق من ماء دافق يخرج من بين صلب الأرض وترائبها: وفيه إشارة إلى الخلق الأول من آدم الذي خلق من ماء وتراب، والماء كان ماء دافقاً يخرج من بين صلب الأرض وهي الصخور الكتيمة القاسية، والترائب: أنواع من التراب الحافظ للماء.
وهناك قول آخر أن لمراد بالماء الدافق هو المني،﴿ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين﴾، والصلب هو العمود الفقاري﴿وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم﴾، و الترائب كما يقولون هي الأضلاع الصدرية العليا تحت الترقوة. ومن يقول بهذا يظن أن ماء الرجل (المني الدافق) يخرج من بين هذين المكانين، ولا أظن أن هذا المعنى صواب، فلا يدفق ماء الرجل أبداً من بين الأضلاع العليا والعمود الفقاري، بل من الخصية والحبل المنوي
وهناك من يفسر الأمر بأن الترائب هي الأضلاع السفلى، والمكان بين العمود الفقاري في أسفل الظهر والأضلاع السفلى، وهو المكان الذي كانت فيه الخصيتان والمبيضان في الجنين الأولي قبل نزولهما إلى أسفل البطن، وبذلك يكون مصدر الماء الدافق ( المني) هو من بين الصلب والترائب، أي العمود الفقاري السفلي والأضلاع السفلية، ونرىأن هذا المعنى لا يستقيم أيضاً، فالماء كما تخبرنا الآية، يخرج من هذا المكان، وهو كما نعلم لا يخرج من هذا المكان كما قلنا ، وإنما أصل الخصيتين من هذا المكان، ولكنها تدفق ماء الرجل وتخرجه من مكان آخر، هو أسفل البطن وخارجه، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاط " مكونات الأرض والمادة كجزيئات  متدرجة بالكبر"، وهي:
صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ
يفرق لفظاً:
تَرَبَ - يَتْرِبُ + كائن + كائناً: يقاربه ويساويه إلى حدكبير: وخاصة في السن والميول، ويرافقه ويصاحبه ويصادقه لتقاربهما بالسن والميول
تَرِبَ - يَتْرَبُ + الكائن: يكون من تراب، أو يتغطى بالتراب: تكسوه وتتشكل عليه طبقة رقيقة من الهباء والتراب الناعم الدقيق
تراب
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر فمثلهكمثل صفوان عليه تراب فأصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون على شيء مما كسبوا والله لا يهدي القوم الكافرين(264)﴾ البقرة ﴿إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون(59)﴾ آل عمران
 	﴿يتوارى من القوم من سوء ما بشر به أيمسكه على هون أم يدسه في التراب ألا ساء ما يحكمون(59)﴾ النحل
 	﴿قالوا أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون (82)﴾ المؤمنون ﴿وكانوا يقولون أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون (47)﴾ الواقعة ﴿أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون(16)﴾ الصافات { وإن تعجب فعجب قولهم أئذا كنا ترابا أئنا لفي خلق جديد أولئك الذين كفروا بربهم وأولئك الأغلال في أعناقهم وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(5) ِ الرعد { أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمدينون (53) ِ الصافات
 	﴿أيعدكم أنكم إذا متم وكنتم ترابا وعظاما أنكم مخرجون (35)﴾ المؤمنون ﴿وقال الذين كفروا أئذا كنا ترابا وآباؤنا أئنا لمخرجون (67)﴾ النمل
 	﴿أئذا متنا وكنا ترابا ذلك رجع بعيد (3)﴾ ق
 	﴿إنا أنذرناكم عذابا قريبا يوم ينظر المرء ما قدمت يداه ويقول الكافر ياليتني كنت ترابا (40)﴾ النبأ
 	﴿قال له صاحبه وهو يحاوره أكفرت بالذي خلقك من تراب ثم من نطفة ثم سواك رجلا (37)﴾ الكهف
 	﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)﴾ الحج ﴿هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم يخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ثم لتكونوا شيوخا ومنكم من يتوفى من قبل ولتبلغوا أجلا مسمى ولعلكم تعقلون (67)﴾ غافر
 	﴿ومن آياته أن خلقكم من تراب ثم إذا أنتم بشر تنتشرون(20)﴾ الروم ﴿والله خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم جعلكم أزواجا وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه وما يعمر من معمر ولا ينقص من عمره إلا في كتاب إن ذلك على الله يسير(11)﴾ فاطر
الترائب
 ﴿فلينظر الإنسان مم خلق(5)خلق من ماء دافق(6) يخرج من بين الصلب والترائب (7)﴾ الطارق
متربة
 ﴿أو مسكينا ذا متربة (16)﴾ البلد
جاء في التفسير : الترائب: عظام الصدر والنحر- موضع القلادة من الصدر - أربع أضلاع من الصدر - عصارة القلب
مختار الصحاح
● [ترب] ت ر ب: التُّرَابُ و التَّوْرَابُ و التَّوْرَبُ و التَّيْرَبُ و التَّيْرَابُ و التَّرْباءُ بفتح التاء و التُّرْبُ و التَّرْبَةُ بضم التاء فيهما كله بمعنى وجمع التراب أَتْرِبةٌ و تِرْبانٌ بكسر التاء و تَرِبَ الشيء أصابه التراب وبابه طرب ومنه ترب الرجل أي افتقر كأنه لصق بالتراب و تَرِبَتْ يَدَاهُ دعاء عليه أي لا أصاب خيرا و تَرَّبَهُ تتريباً فَتَتَرَّبَ أي لطخه بالتراب فتلطخ و أتْرَبَهُ جعل عليه التراب وفي الحديث ﴿أتربوا الكتاب فإنه أنجح للحاجة﴾ وأترب الرجل استغنى كأنه صار له من المال بقدر التراب و المَتْرَبَةُ المسكنة والفاقة ومسكين ذو متربة أي لاصق بالتراب و التِرْبُ بالكسر اللدة وجمعه أتْرابٌ و التَّريبَةُ واحدة التَّرَائب وهي عظام الصدر
الراغب
ترب
- التراب معروف، قال تعالى: }أئذا كنا ترابا﴿[الرعد/5]، وقال تعالى:﴾خلقكم من تراب﴿[فاطر/11]،﴾يا ليتني كنت ترابا﴿[النبأ/40]. وترب: افتقر، كأنه لصق بالتراب، قال تعالى:﴾أو مسكينا ذا متربة{ [البلد/16]، أي: ذا لصوق بالتراب لفقره. وأترب: استغنى، كأنه صار له المال بقدر التراب، والترباء: الأرض نفسها، والتيرب واحد التيارب، والتورب والتوراب: التراب، وريح تربة: تأتي بالتراب، ومنه قوله عليه السلام: (عليك بذات الدين تربت يداك) (الحديث صحيح متفق على صحته برواية: (فاظفر بذات الدين تربت يداك). وهو في فتح الباري 9/115؛ ومسلم (1466) ؛ وشرح السنة 9/8) تنبيها على أنه لا يفوتنك ذات الدين، فلا يحصل لك ما ترومه فتفتقر من حيث لا تشعر.
وبارح ترب (قال ابن منظور: البوارح: الرياح الشدائد التي تحمل التراب في شدة الهبوات، واحدها: بارح) : ريح فيها تراب، والترائب: ضلوع الصدر، الواحدة: تريبة. قال تعالى: }يخرج من بين الصلب والترائب﴿[الطارق/7] / وقوله:﴾أبكارا *** عربا أتراب﴿[الواقعة/36 - 37]،﴾وكواعب أترابا﴿[النبأ/33]،﴾وعندهم قاصرات الطرف أتراب{ [ص/52]، أي: لدات، تنشأن معا تشبيها في التساوي والتماثل بالترائب التي هي ضلوع الصدر، أو لوقوعهن معا على الأرض، وقيل: لأنهن في حال الصبا يلعبن بالتراب معا.
ملخص اللسان
1.     وتُربةُ الأَرض: ظاهِرُها.
2.     ومكانٌ تَرِبٌ: كثير التُّراب،
3.     وأَتْرَبَ الشيءَ: وَضَعَ عليه الترابَ،
4.      فَتَتَرَّبَ أَي تَلَطَّخَ بالتراب
5.     وتَتَرَّبَ: لَزِقَ به التراب.
6.     وتَرِبَ تَرَباً ومَتْرَبةً:  خَسِرَ وافْتَقَرَ فلَزِقَ بالتُّراب.
7.     والـمَتْرَبةُ: الـمَسْكَنةُ والفاقةُ.
8.     تَرِبَتْ يَداهُ، أَي لا أَصابَ خيراً.
9.     التَّرائبُ: ما بين الثديين والترقوتين.
10.                        والتَّرائبُ: مَوْضِعُ القِلادةِ من الصَّدْر،
11.                        التَّرائبُ أَربعُ أَضلاعٍ من يَمْنةِ الصدر وأَربعٌ من يَسْرَتِه.
12.                        والتِّرْبُ: اللِّدةُ والسِّنُّ.
13.                        تِرْبُ الرَّجُل الذي وُلِدَ معَه،
14.                        الأَتْرابُ :  الأَمْثالُ،
15.                        والتَّرِباتُ: الأَنامِلُ،
16.                        التَّرائبُ اليَدانِ والرِّجْلانِ والعَيْنانِ،
17.                        التَّرِيبَتانِ الضِّلَعانِ اللَّتانِ تَلِيانِ التَّرْقُوَتَيْنِ،
18.                        تَربَتْ يَمينُكِ، لأَنه رأَى الحاجة خيراً لها.
19.                        وأَتْرَبَ: استَغْنَى وكَثُر مالُه، فصار كالتُّراب،
20.                        تَرِبَتْ يداكَ يريد به اسْتَغْنَتْ يداكَ.
21.                        تَرِبَ جَبِينُه: أَراد به دعاءً له بكثرة السجود.
22.                        التُّرابَ للأَبْعَدِ.
23.                        وأَرضٌ تَرْباءُ: ذاتُ تُرابٍ،
24.                        ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ: تَسُوقُ التُّرابَ.
25.                         ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ: حَمَلت تُراباً.
26.                        وتَرِبَ الرَّجل: صارَ في يده التُّراب.
27.                        أَتْرَبَ قَلَّ مالُه.
28.                        أَرضٌ طَيِّبةُ التُّرْبةِ أَي خِلْقةُ تُرابها،
29.                        والتَّرْباءُ: الأَرضُ نَفْسُها.
30.                        التَّرائبُ: ما وَلِيَ الّتَرْقُوَتَيْن منه؛
31.                        التَّرائبُ عِظامُ الصدر؛
32.                        والتَّرائبُ هو ما بين التَّرْقُوة إِلى الثَّنْدُوةِ؛
33.                        التَّرائبُ: ما تقدَّم. يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأَةِ.
34.                        احْثُوا في وُجُوهِ الـمَدَّاحِينَ التُّرابَ. أَراد به الرَّدَّ والخَيْبةَ،
35.                         وتُرْبةُ الإِنسان: رَمْسُه.
36.                        وتَتَرَّبَ فلان تَتْريباً إِذا تَلَوَّثَ بالترابِ.
37.                        وأَمـّا معاوِيةُ فَرجُلٌ تَرِبٌ لا مالَ له ، أَي فقيرٌ.
38.                        التَّرِبُ الـمُحتاجُ  ،
39.                        والـمُتْرِبُ: الغَنِيُّ إِما على السَّلْبِ،
40.                        والتَّتْرِيبُ: كَثْرةُ المالِ.
41.                        والتَّتْرِيبُ: قِلةُ المالِ.
42.                        وجمل تَرَبُوتٌ: ذَلُولٌ،
43.                        ناقة تَرَبُوت: وهي التي إِذا أُخِذَتْ بِمِشْفَرِها أَو بُهدْب عينها تَبِعَتْكَ.
44.                        والتُّرْتُبُ: الأَمْرُ الثابتُ،
45.                        والتُّرْتُبُ: العبدُ  السُّوء
46.                        وأَتْرَبَ الرجلُ إِذا مَلَك عبداً مُلِكَ ثلاث مَرَّات.
47.                        وتَرِيبةُ البَعِير: مَنْخِرُه
48.                        والتِّرابُ: أَصْلُ ذِراعِ الشاة،
49.                        والتَّرَبَةُ والتَّرِبةُ والتَّرْباء: نَبْتٌ سُهْلِيٌّ مُفَرَّضُ الوَرَقِ، وقيل: هي شَجرة شاكةٌ، وثمرتها كأَنها بُسْرَة مُعَلَّقةٌ،
50.                        والتَّرْباء الناقةُ الـمُنْدَفِنةُ.
51.                        وتُرَبةُ: وادٍ من أَوْدية اليمن.
52.                        كُنَّا بِتُرْبانَ: هو موضع كثير المياه بينه وبين المدينة نحو خمسة فَراسِخَ
53.                       والتُّرْبِيَّة: حِنْطة حَمْراء،
لسان العرب
● - ترب: التُّرْبُ والتُّرابُ والتَّرْباءُ والتُّرَباءُ والتَّوْرَبُ والتَّيْرَبُ والتَّوْرابُ والتَّيْرابُ والتِّرْيَبُ والتَّرِيبُ، الأَخيرة عن كراع، كله واحد، وجَمْعُ التُّرابِ أَتْرِبةٌ وتِرْبانٌ، عن اللحياني.  ولم يُسمع لسائر هذه اللغات بجمع، والطائفة من كل ذلك تُّرْبةٌ  وتُرابةٌ.وبفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ. الليث: التُّرْبُ والتُّرابُ واحد،  إِلا أَنهم إِذا أَنَّثُوا قالوا التُّرْبة. يقال: أَرضٌ طَيِّبةُ التُّرْبةِ أَي خِلْقةُ تُرابها، فإِذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التُّراب قلت: تُرابة، وتلك لا تُدْرَكُ بالنَّظَر دِقّةً، إِلا بالتَّوَهُّم. وفي الحديث: خَلَقَ اللّهُ التُّرْبةَ يوم السبت. يعني الأَرضَ. وخَلَق فيها الجِبالَ يوم الأَحَد وخلق الشجَر يوم الاثْنَيْنِ. الليث: التَّرْباءُ نَفْسُ التُّراب. يقال: لأَضْرِبَنَّه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ. والتَّرْباءُ: الأَرضُ نَفْسُها. وفي الحديث: احْثُوا في وُجُوهِ الـمَدَّاحِينَ التُّرابَ. قيل أَراد به الرَّدَّ والخَيْبةَ، كما يقال للطالِبِ الـمَرْدُودِ الخائِبِ: لم يَحْصُل في كَفّه غيرُ التُّراب. وقَريبٌ منه قولُه، صلى اللّه عليه وسلم: وللعاهر الحَجَرُ. وقيل أَراد به التُّرابَ خاصّةً، واستعمله الـمِقدادُ على ظاهره،  \<ص:228>  وذلك أَنه كان عندَ عثمانَ، رضي اللّه عنهما، فجعل رجل يُثْني عليه، وجعل المِقْدادُ يَحْثُو في وجْهِه التُّرابَ، فقال له عثمانُ: ما تَفْعَلُ؟ فقال: سمعت رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلّم يقول: احْثُوا في وجُوه المدّاحِينَ التُّرابَ، وأَراد بالمدّاحين الذين اتَّخَذُوا مَدْحَ الناسِ عادةً وجعلوه بِضاعةً يَسْتَأْكِلُون به الـمَمْدُوحَ، فأَمـّا مَن مَدَح على الفِعل الحَسَنِ والأَمْرِ المحمود تَرغِيباً في أَمثالهِ وتَحْريضاً للناس على الاقْتداءِ به في أَشْباهِه، فليس بمَدّاح، وإِن كان قد صار مادحاً بما تكلم به من جَمِيلِ القَوْلِ. وقولُه في  الحديث الآ خر: إِذا جاءَ مَن يَطْلُبُ ثَمَنَ الكلب فامْلأْ كَفَّه تُراباً. قال ابن الأَثير: يجوز حَمْلُه على الوجهينِ.  وتُرْبةُ الإِنسان: رَمْسُه. وتُربةُ الأَرض: ظاهِرُها.  وأَتْرَبَ الشيءَ: وَضَعَ عليه الترابَ، فَتَتَرَّبَ أَي تَلَطَّخَ بالتراب.  وتَرَّبْتُه تَتْريباً، وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتْريباً، وتَرَّبْتُ القِرْطاسَ فأَنا أُّتَرِّبهُ. وفي الحديث: أَتْرِبوا الكتابَ فإِنه أَنْجَحُ للحاجةِ. وتَتَرَّبَ: لَزِقَ به التراب. قال أَبو ذُؤَيْبٍ:  فَصَرَعْنَه تحْتَ التُّرابِ، فَجَنْبُه  * مُتَتَرِّبٌ، ولكلِّ جَنْبٍ مَضْجَعُ  وتَتَرَّبَ فلان تَتْريباً إِذا تَلَوَّثَ بالترابِ. وتَرَبَتْ فلانةُ الإِهابَ لِتُصْلِحَه، وكذلك تَرَبْت السِّقاءَ. وقال ابن بُزُرْجَ: كلُّ ما يُصْلَحُ، فهو مَتْرُوبٌ، وكلُّ ما يُفْسَدُ، فهو مُتَرَّبٌ، مُشَدَّد.  وأَرضٌ تَرْباءُ: ذاتُ تُرابٍ، وتَرْبَى. ومكانٌ تَرِبٌ: كثير التُّراب،  وقد تَرِبَ تَرَباً. ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ، على النَّسَب: تَسُوقُ التُّرابَ. ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبةٌ: حَمَلت تُراباً. قال ذو الرمة:  مَرًّا سَحابٌ ومَرًّا بارِحٌ تَرِبُ(1)  (1 قوله «مراً سحاب إلخ» صدره: لا بل هو الشوق من دار تخوّنها)  وقيل: تَرِبٌ: كثير التُّراب. وتَرِبَ الشيءُ. وريحٌ تَرِبةٌ: جاءَت  بالتُّراب.  وتَرِبَ الشيءُ، بالكسر: أَصابه التُّراب. وتَرِبَ الرَّجل: صارَ في يده التُّراب. وتَرِبَ تَرَباً: لَزِقَ بالتُّراب، وقيل: لَصِقَ بالتُّراب  من الفَقْر. وفي حديث فاطمةَ بنتِ قَيْس، رضي اللّه عنها: وأَمـّا معاوِيةُ فَرجُلٌ تَرِبٌ لا مالَ له ، أَي فقيرٌ. وتَرِبَ تَرَباً ومَتْرَبةً:  خَسِرَ وافْتَقَرَ فلَزِقَ بالتُّراب.  وأَتْرَبَ: استَغْنَى وكَثُر مالُه، فصار كالتُّراب، هذا الأَعْرَفُ.  وقيل: أَتْرَبَ قَلَّ مالُه. قال اللحياني قال بعضهم: التَّرِبُ الـمُحتاجُ  ، وكلُّه من التُّراب. والـمُتْرِبُ: الغَنِيُّ إِما على السَّلْبِ، وإِما على أَن مالَه مِثْلُ التُّرابِ.  والتَّتْرِيبُ: كَثْرةُ المالِ. والتَّتْرِيبُ: قِلةُ المالِ أَيضاً.  ويقال: تَرِبَتْ يَداهُ، وهو على الدُعاءِ، أَي لا أَصابَ خيراً.  وفي الدعاءِ: تُرْباً له وجَنْدَلاً، وهو من الجَواهِر التي أُجْرِيَتْ مُجْرَى الـمَصادِرِ المنصوبة على إِضمار الفِعْل غير المسْتَعْمَلِ  إِظهارُه في الدُّعاءِ، كأَنه بدل من قولهم تَرِبَتْ يَداه وجَنْدَلَتْ. ومِن العرب  \<ص:229>  مَن يرفعه، وفيه مع ذلك معنى النصب، كما أَنَّ في قولهم: رَحْمَةُ اللّهِ عليه، معنى رَحِمه اللّهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: تُنْكَحُ المرأَةُ لمِيسَمِها ولمالِها ولِحَسَبِها فعليكَ بِذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداكَ. قال أَبو عبيد: قوله تَرِبَتْ يداكَ، يقال للرجل، إِذا قلَّ مالُه: قد تَرِبَ أَي افْتَقَرَ، حتى لَصِقَ بالتُّرابِ.  وفي التنزيل العزيز: أَو مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ. قال: ويرَوْنَ، واللّه أَعلم أَنّ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، لم يَتَعَمَّدِ الدُّعاءَ عليه بالفقرِ، ولكنها كلمة جارِيةٌ على أَلسُنِ العرب يقولونها، وهم لا  يُريدون بها الدعاءَ على الـمُخاطَب ولا وُقوعَ الأَمر بها. وقيل: معناها للّه دَرُّكَ؛ وقيل: أَراد به الـمَثَلَ لِيَرى الـمَأْمورُ بذلك الجِدَّ،  وأَنه إِن خالَفه فقد أَساءَ؛ وقيل: هو دُعاءٌ على الحقيقة، فإِنه قد قال لعائشة، رضي اللّه عنها: تَربَتْ يَمينُكِ، لأَنه رأَى الحاجة خيراً لها.  قال: والأوّل الوجه. ويعضده قوله في حديث خُزَيْمَة، رضي اللّه عنه: أَنـْعِم صباحاً تَرِبَتْ يداكَ، فإِنَّ هذا دُعاءٌ له وتَرْغيبٌ في  اسْتِعْماله ما تَقَدَّمَتِ الوَصِيَّةُ به. أَلا تراه قال: أَنْعِم صَباحاً، ثم  عَقَّبه بتَرِبَتْ يَداكَ. وكثيراً تَرِدُ للعرب أَلفاظ ظاهرها الذَّمُّ  وإِنما يُريدون بها الـمَدْحَ كقولهم: لا أَبَ لَكَ، ولا أُمَّ لَكَ، وهَوَتْ أُّمُّه، ولا أَرضَ لك، ونحوِ ذلك. وقال بعضُ الناس: إِنَّ قولهم  تَرِبَتْ يداكَ يريد به اسْتَغْنَتْ يداكَ. قال: وهذا خطأٌ لا يجوز في الكلام، ولو كان كما قال لقال: أَتْرَبَتْ يداكَ. يقال أَتْرَبَ الرجلُ، فهو مُتْرِبٌ، إِذا كثر مالهُ، فإِذا أَرادوا الفَقْرَ قالوا: تَرِبَ يَتْرَبُ.  ورجل تَرِبٌ: فقيرٌ. ورجل تَرِبٌ: لازِقٌ بالتُّراب من الحاجة ليس بينه وبين الأَرض شيءٌ.  وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه: لم يكن رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، سَبَّاباً ولا فَحَّاشاً. كان يقولُ لأَحَدنا عند الـمُعاتَبةِ: تَرِبَ جَبِينُه. قيل: أَراد به دعاءً له بكثرة السجود. وأَما قوله لبعض أَصْحابه: تَرِبَ نَحْرُكَ، فقُتِل الرجُل شهيداً، فإِنه محمول على ظاهره.  وقالوا: الترابُ لكَ، فرَفَعُوه، وإِن كان فيه معنى الدعاء، لأَنه اسم وليس بمصدر، وليس في كلِّ شيءٍ من الجَواهِر قيل هذا. وإِذ امتنع هذا في بعض المصادر. فلم يقولوا: السَّقْيُ لكَ، ولا الرَّعْيُ لك، كانت الأَسماء أَوْلى بذلك. وهذا النوعُ من الأَسماء، وإِن ارْتَفَعَ، فإِنَّ فيه معنى المنصوب. وحكى اللحياني: التُّرابَ للأَبْعَدِ. قال: فنصب كأَنه دعاء. والـمَتْرَبةُ: الـمَسْكَنةُ والفاقةُ. ومِسْكِينٌ ذُو مَتْرَبةٍ أَي لاصِقٌ بالتراب.  وجمل تَرَبُوتٌ: ذَلُولٌ، فإِمَّا أَن يكون من التُّراب لذلَّتِه، وإِما أَن تكون التاء بدلاًمن الدال في دَرَبُوت من الدُّرْبةٍ ، وهو مذهب  سيبويه، وهو مذكور في موضعه. قال ابن بري: الصواب ما قاله أَبو علي تَرَبُوتٍ أَنّ أَصله دَرَبُوتٌ من الدربة، فأَبدل من الدال تاء، كما أَبدلوا من التاء دالاً في قولهم دَوْلَجٌ وأَصله تَوْلَجٌ، ووزنه تَفْعَلٌ من وَلَجَ، والتَّوْلَجُ: الكِناسُ الذي يَلِجُ فيه الظبي وغيره من الوَحْش. وقال اللحياني: بَكْرٌ تَرَبُوتٌ: مُذَلَّلٌ، فَخصَّ به البَكْر، وكذلك ناقة تَرَبُوت. قال: وهي التي إِذا أُخِذَتْ بِمِشْفَرِها أَو بُهدْب عينها تَبِعَتْكَ. قال وقال الأَصمعي: كلُّ ذَلُولٍ من الأَرض وغيرها تَرَبُوتٌ، وكلُّ هذا من التُّراب، الذكَرُ والأُنثى فيه سواءٌ.  \<ص:230>  «والتُّرْتُبُ: الأَمْرُ الثابتُ، بضم التاءين. والتُّرْتُبُ: العبدُ  السُّوء(1)»  (1 هذه العبارة من مادة «ترتب» ذكرت هنا خطأ في الطبعة الاولى.).  وأَتْرَبَ الرجلُ إِذا مَلَك عبداً مُلِكَ ثلاث مَرَّات.  والتَّرِباتُ: الأَنامِلُ، الواحدة تَرِبةٌ.  والتَّرائبُ: مَوْضِعُ القِلادةِ من الصَّدْر، وقيل هو ما بين التَّرْقُوة إِلى الثَّنْدُوةِ؛ وقيل: التَّرائبُ عِظامُ الصدر؛ وقيل: ما وَلِيَ الّتَرْقُوَتَيْن منه؛ وقيل: ما بين الثديين والترقوتين. قال الأَغلب  العِجْليّ:  أَشْرَفَ ثَدْياها على التَّرِيبِ،  * لَمْ يَعْدُوَا التَّفْلِيكَ في النُّتُوبِ  والتِّفْلِيكُ: مِن فَلَّك الثَّدْيُ. والنُّتُوبُ: النُّهُودُ، وهو ارْتِفاعُه. وقيل: التَّرائبُ أَربعُ أَضلاعٍ من يَمْنةِ الصدر وأَربعٌ من يَسْرَتِه. وقوله عز وجل: خُلِقَ مِن ماءٍ دافِقٍ يَخْرُج من بينِ الصُّلْب والتَّرائبِ. قيل: التَّرائبُ: ما تقدَّم. وقال الفرَّاء: يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأَةِ. وقيل: التَّرائبُ اليَدانِ والرِّجْلانِ والعَيْنانِ، وقال: واحدتها تَرِيبةٌ. وقال أَهل اللغة أَجمعون: التَّرائبُ موضع القِلادةِ من الصَّدْرِ، وأَنشدوا:  مُهَفْهَفةٌ بَيْضاءُ، غَيْرُ مُفاضةٍ،  * تَرائِبُها مَصْقُولةٌ كالسَّجَنْجَلِ  وقيل: التَّرِيبَتانِ الضِّلَعانِ اللَّتانِ تَلِيانِ التَّرْقُوَتَيْنِ، وأَنشد:  ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوحُ على تَرِيبٍ، *  كَلَوْنِ العاجِ، ليس له غُضُونُ  أَبو عبيد: الصَّدْرُ فيه النَّحْرُ، وهو موضِعُ القِلادةِ، واللَّبَّةُ: موضع النَّحْرِ، والثُّغْرةُ: ثُغْرَةُ النَّحْرِ، وهي الهَزْمةُ بين التَّرْقُوَتَيْنِ. وقال:  والزَّعْفَرانُ، علَى تَرائِبِها، *  شَرِقٌ به اللَّبَّاتُ والنَّحْرُ  قال: والتَّرْقُوَتانِ: العَظْمانِ الـمُشْرِفانِ في أَعْلَى الصَّدْرِ مِن صَدْرِ رَأْسَيِ الـمَنْكِبَيْنِ إِلى طَرَفِ ثُغْرة النَّحْر، وباطِنُ التَّرْقُوَتَيْنِ الهَواء الذي في الجَوْفِ لو خُرِقَ، يقال لهما القَلْتانِ، وهما الحاقِنَتانِ أَيضاً، والذَّاقِنةُ طَرَفُ الحُلْقُوم. قال ابن الأَثير: وفي الحديث ذكر التَّرِيبةِ، وهي أَعْلَى صَدْرِ الإِنْسانِ تَحْتَ الذَّقَنِ، وجمعُها التَّرائبُ. وتَرِيبةُ البَعِير: مَنْخِرُه(2)  (2 قوله «وتربية البعير منخره» كذا في المحكم مضبوطاً وفي شرح القاموس الطبع بالحاء المهملة بدل الخاء.).  والتِّرابُ: أَصْلُ ذِراعِ الشاة، أُنثى، وبه فسر شمر قولَ عليّ، كرَّم اللّه وجهه: لَئِنْ وَلِيتُ بني أُمَيَّةَ لأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ القَصَّابِ التِّرابَ الوَذِمةَ. قال: وعنى بالقَصّابِ هنا السَّبُعَ، والتِّرابُ: أَصْلُ ذِراعِ الشاةِ، والسَّبُعُ إِذا أَخَذَ شاةً قَبَضَ على ذلك الـمَكانِ فَنَفَضَ الشَّاةَ.  الأَزهريُّ: طَعامٌ تَرِبٌ إِذا تَلَوَّثَ بالتُّراب. قال: ومنه حديث  عليّ، رضي اللّه عنه: نَفْضَ القَصَّاب الوِذامَ التَّرِبةَ. الأَزهري:  التِّرابُ: التي سَقَطَتْ في التُّرابِ فَتَتَرَّبَتْ، فالقَصَّابُ يَنْفُضُها. ابن الأَثير: التِّرابُ جمع تَرْبٍ. تخفيفُ تَرِبٍ، يريد اللُّحُومَ التي تَعَفَّرَتْ بسُقُوطِها في التُّراب، والوَذِمةُ: الـمُنْقَطِعةُ الأَوْذامِ، وهي السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها عُرى الدَّلْوِ. قال الأَصمعي: سأَلْتُ  \<ص:231>  شُعبةَ(1)  (1 قوله «قال الأصمعي سألت شعبة إلخ» ما هنا هو الذي في  النهاية هنا والصحاح والمختار في مادة وذم والذي فيها من اللسان قلبها فالسائل فيها مسؤول.) عن هذا الحَرْفِ، فقال: ليس هو هكذا انما هو نَفْضُ القَصَّابِ الوِذامَ التَّرِبةَ، وهي التي قد سَقَطَتْ في التُّرابِ، وقيل الكُرُوشُ كُلُّها تُسَمَّى تَرِبةً لأَنها يَحْصُلُ فيها الترابُ مِنَ الـمَرْتَعِ؛ والوَذِمةُ: التي أُخْمِلَ باطِنُها، والكُرُوشُ وَذِمةٌ لأَنها مُخْمَلَةٌ، ويقال لِخَمْلِها الوَذَمُ. ومعنى الحديث: لئن وَلِيتُهم لأُطَهِّرَنَّهم من الدَّنَسِ ولأُطَيِّبَنَّهُم بعد الخُبْثِ.  والتِّرْبُ: اللِّدةُ والسِّنُّ. يقال: هذه تِرْبُ هذه أَي لِدَتُها.  وقيل: تِرْبُ الرَّجُل الذي وُلِدَ معَه، وأَكثر ما يكون ذلك في الـمُؤَنَّثِ، يقال: هي تِرْبُها وهُما تِرْبان والجمع أَتْرابٌ. وتارَبَتْها: صارت تِرْبَها. قال كثير عزة:  تُتارِبُ بِيضاً، إِذا اسْتَلْعَبَتْ، *  كأُدْم الظّباءِ تَرِفُّ الكَباثا  وقوله تعالى: عُرُباً أَتْرَاباً. فسَّره ثعلب، فقال: الأَتْرابُ هُنا  الأَمْثالُ، وهو حَسَنٌ إذْ ليست هُناك وِلادةٌ.  والتَّرَبَةُ والتَّرِبةُ والتَّرْباء: نَبْتٌ سُهْلِيٌّ مُفَرَّضُ الوَرَقِ، وقيل: هي شَجرة شاكةٌ، وثمرتها كأَنها بُسْرَة مُعَلَّقةٌ، مَنْبِتُها السَّهْلُ والحَزْنُ وتِهامةُ. وقال أَبو حنيفة: التَّرِبةُ خَضْراءُ تَسْلَحُ عنها الإِبلُ.  التهذيب في ترجمة رتب: الرَّتْباءُ الناقةُ الـمُنْتَصِبةُ في سَيْرِها،  والتَّرْباء الناقةُ الـمُنْدَفِنةُ. قال ابن الأَثير في حديث عمر، رضي  اللّه عنه، ذِكر تُرَبةَ، مثال هُمَزَة، وهو بضم التاء وفتح الراء، وادٍ قُرْبَ مكة على يَوْمين منها. وتُرَبةُ: وادٍ من أَوْدية اليمن. وتُربَةُ والتُّرَبَة والتُّرْباء وتُرْبانُ وأَتارِبُ: مواضع. ويَتْرَبُ، بفتح  الراء: مَوْضعٌ قَريبٌ من اليمامة. قال الأَشجعي:  وعَدْتَ، وكان الخُلْفُ منكَ سَجِيَّةً، *  مواعِيدَ عُرقُوبٍ أخاهُ بِيَتْرَبِ  قال هكذا رواه أَبو عبيدة بَيَتْرَبِ وأَنكر بيَثْرِبِ، وقال: عُرقُوبٌ  من العَمالِيقِ، ويَتْرَبُ من بِلادِهم ولم تَسْكُن العمالِيقُ يَثْرِبَ.  وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: كُنَّا بِتُرْبانَ. قال ابن الأَثير: هو موضع كثير المياه بينه وبين المدينة نحو خمسة فَراسِخَ.  وتُرْبةُ: موضع(2)  (2 قوله «وتربة موضع إلخ» هو فيما رأيناه من المحكم  مضبوط بضم فسكون كما ترى والذي في معجم ياقوت بضم ففتح ثم أورد المثل.) من بِلادِ بني عامرِ بن مالك، ومن أَمثالهم: عَرَفَ بَطْنِي بَطْنَ تُرْبةَ، يُضْرَب للرجل يصير إِلى الامرِ الجَليِّ بعد الأَمرِ الـمُلْتَبِس؛ والـمَثَلُ لعامر بن مالك أَبي البراء.  والتُّرْبِيَّة: حِنْطة حَمْراء، وسُنْبلها أَيضاً أَحمرُ ناصِعُ الحُمرة، وهي رَقِيقة تَنْتَشِر مع أَدْنَى بَرْد أَو ريح، حكاه أَبو حنيفة.
مقاييس اللغة:
ترب التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخَر تساوِي الشَّيئين.
فالأوّل التُّراب، وهو التَّيْرَبُ وَالتَّوْرَاب. ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ، كأنّه لصِق بالتُّراب، وَأتْرَبَ إذا استَغْنى، كأنَّه صار له من المال بقَدْرِ التُّرَاب، وَالتَّرباء الأرضُ نفسُها. ويقال ريحٌ تَرِبةٌ إذا جاءت بالتُّراب، قال:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِن دارٍ تَخَوَّنَها
مَرّاً سَحابٌ ومَرًّا بارحٌ تَرِبُ
وأمَّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تَساوِي رءُوس العظام. قال:
أشْرَفَ ثَدْيَاهَا على التَّريبِ
ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة
وممّا شذَّ عن الباب التَّرَبة وهو نبت.
القاموس المحيط:
التُّرْبُ والتُّرَابُ والتُّرْبَةُ والتَّرْبَاءُ والتُّرَباءُ والتَّيْرَبُ والتَّيْرَابُ والتَّوْرَبُ والتَّوْرَابُ والتِّرْيَبُ والتَّرِيبُ م، جَمْعُ الترَابِ أتْرِبَةٌ وتِرْبَانٌ، ولم يُسْمَعْ لِسائِرِها بِجَمْعٍ. والتَّرْباءُ الأرضُ. وتَرِبَ، كَفرحَ كَثُرَ تُرَابُه، وصارَ في يَده التُّرَابُ، ولَزِقَ بالتُّرابِ، وخَسِرَ، وافْتَقَرَ تَرَباً ومَتْرَباً، ويَداهُ لا أصابَ خَيْراً. وأتْرَبَ قَلَّ مالهُ، وكَثُرَ، ضدُّ. كَتَرَّبَ فيهما، ومَلَكَ عَبْداً مُلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ. وأتْرَبَه وتَرَّبَه جَعَلَ عليه التُّرابَ. وجَمَلٌ وناقةٌ تَرَبُوتٌ، مُحَرَّكَةً ذَلولٌ. والتَّرِبَةُ، كَفرِحةٍ الْأَنْمُلَةُ، ونَبْتٌ، وهيَ التَّرْباءُ والتَّرَبَةُ، مُحَرَّكَةً. والتَّرَائِبُ عِظَامُ الصَّدْرِ، أو ما وَلِيَ التَّرْقُوَتَيْنِ منه، أو ما بَيْنَ الثَّدْيَيْنِ والتَّرْقُوَتَيْنِ، أو أرْبَعُ أضْلاعٍ من يَمْنَةِ الصَّدْرِ، وأرْبَعٌ من يَسْرَتِهِ، أو اليَدانِ والرِّجْلانِ والعَيْنَانِ، أو مَوْضِعُ القلادة. والتِّرْبُ، بالكسر اللِّدَةُ والسِّنُّ، ومَنْ وُلِدَ مَعَكَ، وهي تِرْبي. وتَارَبَتْها صارَتْ تِرْبَها. والتَّرْبَةُ، بالفتح الضَّعْفَةُ. وكَهُمَزَة وادٍ يَصُبُّ في بُسْتَانِ ابنِ عامِرٍ. وتُرَيْبَةُ، كَجُهَيْنَة ع باليَمَنِ. وكَقُمامةٍ ع به. وتُرْبانُ، بالضم وادٍ بَيْنَ الحَفِيرِ والمدينة. وأبو تُرابٍ علي بن أبي طالب رضي الله عنه. والزَّاهِدُ النَّخْشَبِيُّ، والمُحَمَّدَانِ ابْنَا أحْمَدَ المَرْوَزِيَّانِ، وعبدُ الكَرِيمِ بنُ عبدِ الرحمنِ، ونَصْرُ بنُ يوسفَ، ومحمدُ بن أبي الهَيْثَمِ التُّرابِيونَ مُحَدِّثونَ. وإِتْريبُ، كإِزْميلٍ كُورَةٌ بِمِصْرَ. والتِّرابُ، بالكسر، أصْلُ ذراع الشَّاةِ، ومنه " التِّرَابُ الوَذامةُ " ، أو هي جَمْعُ تَرْبٍ، مُخَفَّف تَرِبٍ، أو الصَّوابُ الوِذامُ التَّرِبَةُ. والمُتَارَبَةُ مُصَاحَبَةُ الْأَتْرَابِ. وما تِيرَبُ، بالكسر مَحَلَّةٌ بِسَمَرْقَنْدَ.
والتُرْبِيَّةُ، بالضم: حِنْطَةٌ حَمْرَاءُ. ويَتْرَبُ، كَيَمْنَعُ: ع قُرْب اليَمامة، وهو المُرادُ بقوله: " مَوَاعِيْدَ عُرْقوبٍ أخاهُ بِيَتْرَبِ " والحُسَيْنُ بنُ مُقْبِلٍ التُّرَبِيُّ، لإِقامَتِهِ بِتُرْبَةِ الأميرِ قَيْزَانَ، حدَّثَ.
تاج العروس:
ت ر ب
التُّرْبُ والتُّرَابُ والتُّرْبَةُ بالضَّمِّ في الثلاثة وإنما أُغْفِلَ عَنِ الضَّبْطِ للشُّهْرَةِ والتُّرَبَاءُ كَنُفَسَاء والتَّيْرَبُ كصَيْقَل والتَّيْرَابُ بزِيادَة الأَلِفِ وتُقَدَّمُ الرَّاءُ عَلَى اليّاءِ فَيُقَالُ تَرْيَابٌ والتَّوْرَبُ كجوهَر والتَّوْرَابُ بزيادة الأَلِفِ والتِّرْيَبُ كَعِثْيَرٍ وقولُ شيخنا كمرْيَمَ في غير مَحَلِّه أَوْ هو لُغَةٌ فيه وقِيلَ بكَسْرِ اليَاءِ وفَتْحِهَا والتَّرِيبُ كأَمِيرٍ الأَخيرُ عن كُرَاع م وكُلُّهَا مستعملٌ في كلام العَرَبِ ذكرها القَزَّازُ في الجامع والإمَامُ عَلَمُ الدِّينِ السَّخَاوِيُّ في سِفْرِ السَّعَادَة وذكرَ بعضَها ابنُ الأَعرابيّ وابن سِيدَه في المخصّصِ وحكى المطرّز عن الفراء قال : التُّرَابُ : جِنْسٌ لاَ يُثَنَّى وَلاَ يُجْمَعُ ويُنْسَبُ إليه تُرَابِيٌّ وقال اللِّحْيَانِيُّ في نَوَادِرِه : جَمْعُ التُّرَابِ أَتْرِبَةٌ وتِرْبَانٌ بالكَسْرِ وحُكِيَ الضَّمُّ فيه أَيضاً ولم يُسْمَعْ لسَائرِهَا أَي اللُّغَاتِ المذكورةِ بِجَمْعِ ونقل بعضُ الأَئمّة عن أَبي علىٍّ الفَارِسِيِّ أَنَّ التُّرَابَ جَمْع تُرْب قال شيخُنا : وفيه نَظَرٌ وعَنِ الليْثِ : التُّرْبُ والتُّرَابُ وَاحِد إلاَّ أَنَّهُمْ إذَا أَنَّثُوا قَالُوا التُّرْبَة يُقَالُ : أَرْض طَيِّبَةُ التُّرْبَةِ فإِذا عَنَيْتَ طَاقَةً واحِدَةً مِنَ التُّرَابِ قُلْتَ تُرَابَة وفي الحَدِيثِ " خَلَقَ اللهُ التُّرْبَةَ يَوْمَ السَّبْتِ " يعني الأَرْضَ . وتُرْبَةُ الإِنْسَانِ : رَمْسُهُ : وتُرْبَةُ الأَرْضِ : ظاهِرُهَا كَذَا في لسان العرب وعن الليث : التَّرْبَاءُ : نَفْسُ التُّرَابِ يُقَالُ : لأَضْرِبَنَّهُ حَتَّى يَعَضَّ بِالتَّرْبَاءِ وهي الأَرْضُ نَفْسُهَا وفي الأَسَاس : مَا بَيْنَ الجَرْبَاءِ والتَّرْبَاءِ أَيِ السَّماءِ والأَرْضِ
وتَرِبَ كَفَرِحَ : كَثُرَ تُرَابُهُ ومَصْدَرُهُ : التَّرَبُ كالفَرَحُ وَمَكَان تَرِبٌ وثَرًى تَرِبٌ : كَثِيرُ التُّرَابِ ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبَةٌ : تَسُوقُ التُّرَابَ ورِيحٌ تَرِبَةٌ حَمَلَتْ تُرَاباً قال ذو الرّمّة :
" مَرًّا سَحَابٌ وَمَرًّا بَارِحٌ تَرِبُ ورِيَاحٌ تَرِبٌ : تَأْتِي بالسَّافِيَاتِ كذا في الأَساس وفي لسان العرب : ريحٌ تَرِبَةٌ : جَاءَتْ بالتُّرَابِ . وتَرِبَ الشَّيْءُ : أَصَابَهُ التُّرَابُ ولَحْمٌ تَرِبٌ : عُفِّرَ بِهِ
وتَرِبَ الرَّجُلُ : صَارَ في يَدِه التُّرَابُ : وتَرِبَ تَرَباً : لَزِق وفي نسخة لَصِقَ بالتُّرَابِ مِن الفَقْرِ وفي حدِيثِ فَاطِمَةَ بنتِ قَيْس : وأَمَّا مُعَاويَةُ فَرَجُلٌ تَرِبٌ لاَ مَالَ لَهُ . أَيْ فقِيرٌ وتَرِبَ : خَسِرَ وافْتَقَر فَلَزِقَ بالتُّرَابِ تَرَباً مُحرَّكَةً وَمَتْرَباً كمَسْكَنٍ ومَتْرَبَةً بزيادة الهاء قال الله تعالى في كتابه العزيز " أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ " وفي الأَسَاسِ : تَرِبَ بَعْدَ مَا أَتْرَبَ : افْتَقَرَ بَعْدَ الغِنَى
وتَرِبَتْ يَدَاهُ وهو على الدُّعَاءِ أَي لاَ أَصَابَ خَيْراً وفي الدُّعَاءِ تُرْباً لَهُ وجَنْدَلاً وهُوَ مِنَ الجَوَاهِرِ التي أُجْرِيَتْ مُجْرَى المَصَادِرِ المَنْصُوبَةِ على إضْمارِ الفِعْلِ غَيْر المُسْتَعْمَلِ إظهارُه في الدُّعَاءِ كأَنَّه بَدَلٌ من قولهم تَرِبَتْ يَدَاهُ وجَنْدَلَتْ ومن العرب منْ يَرْفَعُه وفيه مع ذلك معنى النَّصْبِ وفي الحديث أَن النبيّ صلى الله عليه وسلم قال : " تُنْكَحُ المَرْأَةُ لِميسَمِهَا ولمَالِها ولحسَبِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ " قال أَبو عُبيد : يقال للرَّجُلِ إذَا قَلَّ مَالُهُ : قَدْ تَرِبَ أَي افْتَقَرَ حتَّى لَصِقَ بالتُّرَابِ قال : ويَرَوْنَ - واللهُ أَعْلَمُ - أَنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم لمْ يَتَعَمَّدِ الدُّعَاءَ عليهِ بالفَقْرِ ولكنها كَلمةٌ جَاريَةٌ على أَلْسِنَةِ العَرَبِ يقولونَهَا وهم لا يُرِيدُون بها الدُّعَاءَ على المُخَاطَب ولا وُقُوعَ الأَمْرِ بها وقيلَ : معناها : للهِ دَرُّكَ وقيلَ : هُوَ دُعَاءٌ على الحَقِيقَةِ والأَولُ أَوْجَهُ ويعْضُدُه قولُه في حديث خُزَيْمَةَ " أَنْعِمْ صَبَاحاً تَرِبَت يَدَاكَ " وقال بعضُ الناسِ : إنَّ قولَهم : تَرِبَت يَدَاكَ يُرِيدُ بِهِ اسْتَغنَت يدَاكَ قال : وهَذَا خَطَأٌ لا يَجُوزُ في الكَلامِ ولو كانَ كما قَال لقَالَ أَترَبَت يَدَاكَ وفي حديث أَنَسٍ " لَم يَكُن رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم سَبَّاباً وَلاَ فَحَّاشاً كَانَ يَقُولُ لأَحَدِنَا عندَ المُعَاتَبَةِ : تَرِبَت جَبِينُه " قِيلَ أَرَاد بِهِ دُعَاءً له بكَثْرَةِ السُّجُودِ فأَمَّا قولُه لبعض أَصْحَابِهِ " تَرِبَتْ نَحْرُكَ " فَقُتِلَ الرَّجُلُ شَهِيداً فإنَّه مَحْمُولٌ على ظَاهِره
وقَالُوا : التُّرَابُ لَكَ فَرَفَعُوه وإنْ كانَ فيه مَعْنَى الدُّعَاء لأَنه اسمٌ وليس بمَصْدَرٍ وحَكَى اللِّحْيَانِيُّ : التُّرَابَ لِلأَبْعَد قَالَ : فَنُصِبَ كَأَنَّهُ دُعَاءٌ
والمَتْرَبَةُ : المَسْكَنَةُ والفَاقَةُ ومِسْكِينٌ ذُو مَتْرَبَةٍ أَي لاَصِقٌ بالتُّرَابِ وفي الأَسَاسِ : ومنَ المَجَازِ تَرِبَتْ يَدَاكَ : خِبْتَ وخَسِرْتَ وقَالَ شيخُنا عند قوله وتَرِبَ افْتَقَرَ : ظَاهِرُه أَنَّه حَقِيقَةٌ والذِي صَرَّح به الزَّمَخْشَرِيّ وغيرُه أَنه مَجَازٌ وكذَا قولُه لاَ أَصَبْت خَيْراً انتهى
وأَتْرَبَ الرَّجُلُ : قَلَّ مَالُهُ . وأَتْرَبَ فَهُوَ مُتْرِبٌ إذَا اسْتَغْنَى وَكَثُرَ مَالُهُ . وأَتْرَبَ فَهُوَ مُتْرِبٌ إذَا اسْتَغْنَى وَكَثُرَ مَالُهُ فَصَارَ كالتُّرَابِ هذه الأَعْرَفُ ضِدٌّ قال اللِّحْيانِيُّ : قال بعضُهم : التَّرِبُ : المُحْتَاجُ وكُلُّه من التُّرَابِ والمُتْرِبُ : الغَنِيُّ إمَّا عَلَى السَّلْبِ وإمَّا عَلَى أَنَّ مَالَهُ مِثْلُ التُّرَابِ كَتَرَّبَ تَتْرِيباً فِيهِمَا أَيِ الفَقْرِ والغِنَى وهذَا ذَكَرَهُ ثَعْلَبٌ وغَلِطَ شَيْخُنَا فَظَنَّهُ ثُلاَثِيًّا فاعْتَرَضَ على المؤلِّف وقال : كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَقُولَ كَفَرِحَ وإنّ ظاهِرَه كَكَتَبَ وهذَا عَجِيبٌ منه جدًّا فإنه لم يُصَرِّحْ أَحدٌ باستعمال ثُلاثِيِّه في المَعْنَيَيْنِ فكيف غَفَلَ عن التضعيف الذي صرَّح به ابنُ مَنْظور والصاغانيّ مع ذكر مصدره وغيرُهُما من الأَئمة فافْهَمْ
وأَتْرَبَ الرَّجُلُ إذا مَلَكَ عَبْداً قَدْ مُلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ عنْ ثَعْلَبٍ
وأَتْرَبَهُ أَيِ الشَّيءَ وتَرَّبَهُ : جَعَلَ وَوَضَعَ عَلَيْهِ التُّرَابَ فَتَتَرَّبَ أَيْ تَلَطَّخ بالتُّرَابِ وتَرَّبْتُه تَتْرِيباً وتَرَّبْتُ الكِتَابَ تَتْرِيباً وتربت القرطاس فأنا أتربه تتريباً وفي الحَدِيثِ : " أَتْرِبُوا الكِتَابَ فإنَّه أَنْجَحُ لِلْحَاجَةِ "
وتَتَرَّبَ : لَزِقَ بِهِ التُّرَابُ قالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ :
فَصَرَعْنَهُ تَحْتَ التُّرَابِ فَجَنْبُهُ ... مُتَتَرِّبٌ ولِكُلِّ جَنْبٍ مَضْجَعُ وتَتَرَّبَ فُلانٌ تَتَرُّباً إذَا تَلَوَّثَ بالتُّرَاب . وتَرَبَتْ فُلاَنَةُ الإهَابَ لِتُصْلِحَهُ وتَرَبْتُ السِّقَاءَ وكُلُّ مَا يُصْلَحُ فهو مَتْرُوبٌ وكُلُّ ما يُفْسَدُ فهو مُتَرَّبٌ مُشدَّداً عَنِ ابْنِ بُزُرْجَ
وجَمَلٌ تَرَبُوتٌ ونَاقَةٌ تَرَبُوتٌ مُحَرَّكَةً : ذَلُولٌ فإمَّا أَنْ يَكُونَ من التُّرَابِ لِذِلَّتِه وإمَّا أَن تَكُونَ التَّاءُ بَدَلاً من الدَّال في دَرَبُوت مِنَ الدُّرْبَة . وهو مَذْهَبُ سيبويهِ وهو مذكور في موضِعه قال ابن بَرِّيّ : الصَّوَابُ مَا قَالَهُ أَبو عليّ في تَرَبُوت إنّ أَصْلَه دَرَبُوت فأُبْدِلَتْ دالُه تاءً كما فَعَلُوا في تَوْلَجٍ أَصْلُهُ دَوْلَجٌ لِلْكِنَاسِ الذي يَلِجُ فيه الظَّبْيُ وغيرُه من الوَحْشِ وقال اللحيانيّ : بَكْرٌ تَرَبُوتٌ : مُذَلَّلٌ فخصَّ به البَكْرَ وكذلك نَاقَةٌ تَرَبُوتٌ وهي التي إذا أَخَذْتَ بمِشْفَرِهَا أَو بهُذْبِ عَيْنِهَا تَبِعَتْكَ وقال الأَصمعيُّ : كُلُّ ذَلُول من الأَرْضِ وغيرِهَا تَرَبُوتٌ وكُلُّ هذَا مِنَ التُّرَاب الذَّكَرُ والأُنْثى فيه سَوَاءٌ
والتُرِبَةُ : كَفَرِحَة : الأُنْمُلَةُ وجَمْعُهَا : تَرِبَاتٌ : الأَنَامل . والتَّربَةُ أَيْضاً : نَبْتٌ سُهْلِي مُقَرَّض الوَرَق وقيلَ : هي شَجَرَةٌ شَاكَةٌ وثَمَرَتُهَا كأَنَّهَا بُسْرَةٌ مُعَلَّقَةٌ مَنْبتُهَا السَّهْلُ والحَزْن وتِهَامَةُ وقال أبو حنيفةَ : التَّرِبَةُ خَضْرَاءُ تَسْلَحُ عَنْهَا الإِبِلُ وهي أَيِ النَّبْتُ أَوِ الشَّجَرَةُ التَّرْبَاءُ كصَحْرَاء والتَّرَبَةُ مُحَرَّكَةً
وفي التهذيب في تَرْجَمَة رتب عنِ ابن الأَعرابِيّ : الرَّتْبَاءُ : النَّاقَةُ المُنْتَصِبَةُ فِي سَيْرِهَا والتَّرْبَاءُ : النَّاقَةُ المُنْدَفِنَة : وفي الأَساس : رَأَى أَعْرَابِيٌّ عَيُوناً يَنظُر إِبلَه وهو يَفُوقُ فُوَاقاً من عَجَبِه بها فَقَال : فُقْ بِلَحْم حِرْبَاءَ لا بلَحْم تَرْبَاءَ . أَي أَكَلْتَ لَحْمَ الحرْبَاءِ لاَ لَحْمَ نَاقَة تَسْقُطُ فَتُنْحَرُ فيَتَتَرَّبُ لحْمُهَا
والتَّرَائِبُ قِيلَ هِيَ : عظَامُ الصَّدْرِ أَو مَا وَلِيَ التَّرْقُوَتَيْنِ منْه أضيْ مِنَ الصَّدْرِ أَوْ مَا بَيْنَ الثَّدْيَيْنِ والتَّرْقُوَتَيْنِ قَالَ أَبُو عُبَيْد : التَّرْقُوَتَانِ : العَظْمَانِ المُشْرِفَانِ في أَعْلَى الصَّدْرِ من رَأْسَي المَنْكِبَيْنِ إلى طَرَف ثُغْرَة النَّحْرِ وبَاطِنِ التَّرْقُوَتَيْنِ يُقَالُ لَهُمَا القَلْتَانِ وهُمَا الحَاقِنَتَانِ والذَّاقنَةُ : طَرَفُ الحُلْقُومِ أو أربع أضلاع من يمنة الصدر أَوْ أَرْبَعٌ من يَسْرَتِهِ أَوِ اليَدَانِ والرِّجْلاَنِ والعَيْنَانِ أَوْ مَوْضِعُ القلاَدَةِ منَ الصَّدْرِ وهو قَوْلُ أَهْلِ اللُّغَةِ أَجْمَعينَ وأَنْشَدُوا لاِمرِىءِ القَيْسِ :
مُهَفْهَفَةٌ بَيْضَاءُ غَيْرُ مُفَاضَة ... تَرَائبُهَا مَصْقُولَةٌ كالسَّجَنْجَلِ وَاحِدُهَا : تَرِيبٌ كَأَمِيرٍ وصَرَّحَ الجَوْهَرِيُّ أَنَّ وَاحِدَها تَرِيبَةٌ كَكَرِيمة وقيلَ التَّرِيبَتَان : الضِّلَعَانِ اللَّتَانِ تَليَان التَّرْقَوَتَيْنِ وأَنشدَ :
وَمِنْ ذَهَبٍ يَلُوحُ عَلَى تَرِيبٍ ... كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ لَهُ غُضُونُ وقَالَ أَبُو عُبَيْد : الصَّدْرُ فيه النَّحْرُ وهُوَ مَوْضِعُ القلاَدَةِ واللَّبَّةُ : مَوْضِعُ النَّحْر والثُّغْرَةُ : ثُغْرَةُ النَّحْرِ وهيَ الهَزْمَةُ بيْنَ التَّرْقُوَتَيْنِ قَالَ الشَّاعِرُ : والزَّعْفَرَانُ عَلَى تَرَائبِهَا شَرِقٌ بِه اللَّبَاتُ والنَّحْرُ
قال ابْنُ الأَثِيرِ : وفي الحَديثِ ذِكرُ التَّرِيبَةِ وهِيَ أَعْلَى صَدْرِ الإِنْسَانِ تحْتَ الذَّقَنِ جَمْعُهَا : تَرَائبُ وتَرِيبَةُ البَعِيرِ : مَنْحَرُهُ وقال ابنُ فارس في المُجْمَلِ : التَّرِيبُ : الصَّدْرُ وأَنشد :
" أَشْرَفَ ثَدْيَاهَا عَلى التَّرِيبِ قُلْتُ : البَيْتُ للأَغْلَبِ العِجْلِيّ وآخِرُه :
" لَمْ يَعْدُوَا التَّفْلِيكَ بِالنُّتُوبِ قالَ شَيْخُنَا : والتَّرَائِبُ : عَامٌّ فِي الذُّكُورِ والإِنَاثِ وجَزَمَ أَكْثَرُ أَهْل الغَرِيبِ أَنَّهَا خَاصٌّ بالنِّسَاءِ وهُوَ ظَاهِرُ البَيْضَاوِيّ والزَّمخْشرِيِّ
والتِّرْبُ : بِالكَسْرِ : اللِّدَةُ وهُمَا مُتَرَادِفَانِ الذَّكَرُ والأُنْثَى فِي ذلكَ سَوَاءٌ وقِيلَ : إنَّ التِّرْبَ مُخْتَصٌّ بالأُنْثَى والسِّنُّ يُقَالُ : هذه تِرْبُ هذِهِ أَيْ لِدَتُهَا وجَمْعُهُ أَتْرَابٌ . في الأَسَاس : وهُما تِرْبَان وهُمْ وهُنَّ أتْرَابٌ ونَقَلَ السَّيُوطِيُّ في المُزْهِرِ عن التَّرْقِيص للأَزْديِّ : الأَتْرَابُ : الأَسْنَانُ لاَ يُقَالُ إلاَّ لِلإناثِ ويُقَالُ للذُّكُورِ : الأَسْنَانُ والأَقْرَانُ وأَمّا اللِّدَاتُ فإنَّهُ يكُونُ للذُّكُورِ والإِنَاث وقد أَقَرَّه أَئِمَّةُ اللِّسَانِ عَلَى ذلك . وقِيلَ : التِّرْبُ مَنْ وُلِدَ مَعَك وأَكْثَرُ ما يكون ذلك في المُؤَنثِ ويقال : هِيَ تِرْبِي وتِرْبُهَا وهُمَا تِرْبَانِ والجَمْعُ أَتْرَابٌ وغَلطَ شيخُنَا فَضَبَطَهُ تِرْبَى بالقَصْرِ وقال : على خلاَفِ القِيَاسِ وقال عندَ قوله والسِّنُّ : الأَلْيَقُ تَرْكُهُ وما بعْدَه . وقالَ أيضاً فيما بعْدُ : عَلَى أَنَّ هذَا اللَّفظَ من إفْراده لا يُعْلَمُ لأَحَد من اللغويين ولا في كلام أَحدٍ من العرَب نَقْلٌ انتهى وهذَا الكَلاَمُ عَجِيبٌ من شيخنا وغَفْلَةٌ وقُصُورٌ وقال أيضاً : وظاهِرُه أَنّ الأُولى تَخْتَصُّ بالذكورُ وهو غَلَطٌ ظاهرٌ بدليل " وعنْدَهُمْ قَاصرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ " قُلْتُ : فَسَّر ثعلب في قَوْله تَعالَى " عُرُباً أَتْرَاباً " أَن الأَتْرَابَ هُنَا الأَمْثَالُ وهو حسنٌ إذ ليست هناك وِلادَةٌ
وتَارَبَتْهَا أَيْ صَارَتْ تِرْبَهَا وخادَنَتْهَا كما في الأَسَاس قال كُثَيِّر عَزَّةَ :
تُتَارِبُ بِيضاً إذَا اسْتَلْعَبَتْ ... كَأُدْمِ الظِّبَاءِ تَرُفُّ الكَبَاثَا والتَّرْبَةُ بالفَتْح فالسُّكُونِ احْتَرَازٌ مِنَ التَّحْرِيك فلا يَكُونُ ذكْرُ الفَتْح مُسْتَدرَكاً كما زَعَمَه شَيخُنا : الضَّعْفَةُ بالفَتْح أَيضاً نقله الصاغانيّ
وبِلاَ لاَمٍ كَهُمَزَةٍ : وَادٍ بقُرْبِ مَكَّةَ علَى يوْميْنِ منها يَصُبُّ في بُسْتَانِ ابْنِ عامِرٍ حَوْلَهُ جِبَالُ السَّراة كذَا في المراصد وقيل : يُفْرِغُ في نَجْرانَ وسُكِّنَ رَاؤُه في الشِّعْر ضَرُورةً كَذَا في كتاب نَصْر وفي لسان العرب : قَالَ ابنُ الأَثير في حديث عُمَر رَضِيَ اللهُ عنه ذِكْرُ تُرَبَةَ مِثَالُ هُمَزَةٍ : وادٍ قُرْب مكَّةَ على يَوْميْنِ منها . قُلتُ : ومِثْلُهُ قَالَ الحَازِمِيّ ونَقَلَ شيخُنَا عن السُّهَيْلِيّ في الرَّوْضِ في غَزْوَةِ عُمَرَ إليها أَنَّهَا أَرْضٌ كانت لِخَثْعَمَ وهكذا ضَبَطَه الشَّاميُّ في سيرِتَه وقال في العُيُون : إنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَ عُمَرَ إليها في ثَلاَثينَ رَجُلاً وكان ذلك في شَعْبَانَ سنَةَ سبْعٍ وقال الأَصمعيُّ : هِيَ وَادٍ للضِّبَابِ طوله ثلاَثُ لَيالٍ فيه نَخْلٌ وزروعْ وفَوَاكهُ : وقد قَالُوا : إنّهُ وَاد ضَخْمٌ مَسِيرَتُه عشْرُونَ يَوْماً أَسفله بنجد وأَعلاه بالسَّراة وقَالَ الكَلْبِيُّ : تُرَبَةُ : وَادٍ وَاحِدٌ يَأْخُذُ منَ السَّرَاة ويُفْرِغُ في نَجْرَانَ وقِيلَ : تثرَبَةُ مَاءٌ في غَرْبِيِّ سَلْمَى وقال بعضُ المحَدِّثينَ : هي علَى أَرْبَعِ لَيَالٍ مِنْ مَكَّةَ قاله شيخُنَا قُلْتُ : ويَعْضُدُه مَا في الأَسَاسِ : وَطِئْتُ كُلَّ تُرْبَة في أَرْض العَرَب فَوَجَدْتُ تُرَبَةَ أَطْيَبَ التُّرَب وهيَ وادٍ على مَسيرَة أَرْبَعِ لَيَالٍ منَ الطَّائفِ ورأَيْتُ ناساً من أَهْلهَا
وفي لسان العرب : وتُرْبَةُ أَيْ كقُرْبَة وَادٍ مِنْ أَوْديَة اليَمَنِ وتُرءبَةُ : مَوْضعٌ مِنْ بِلاَدِ بَنِي عَامرِ بنِ كلاَبٍ ومِنْ أَمْثَالِهِمْ " عَرَفَ بَطْنِي بَطْنَ تُرْبَةَ " يُضْرَبُ للرَّجُلِ يَصيرُ إلى الأَمْرِ الجَلِيِّ بَعْدَ الأَمْرِ المُلْتَبِس والمَثَلُ لعامر ابن مالكٍ أَبِي البَرَاءِ
قُلْتُ : وذَكَرَه السُّهَيْليُّ فِي تُرَبَةَ كهُمَزَةٍ فلْيُعْلَمْ ذلكَ وبه تَعْرِفُ سُقُوطَ ما قالَه شيخُنَا وليس عنْدَ الحَازِميِّ تُرْبَة سَاكنَ الرَّاءِ اسْم مَوْضعٍ من بِلاَد بَنِي عَامر بنِ مَالكٍ كَذَا قيلَ على أَنَّ بعْضَ ما ذَكَرَه في تُرَبَةَ كهُمَزَةٍ تَعْرِيفٌ لِتُرْبَة يَظْهَرُ ذلكَ عندَ مُرَاجَعَةِ كُتُبِ الأَمَاكنِ والبِقَاع
والتُّرَبَةُ كهُمَزَة باللاَّم والتَّرْبَاءُ كصَحْرَاءَ : مَوْضعَانِ وهُوَ غَيْرُ تُرَبَة كَهُمَزَةٍ بلاَ لاَم كذا في لسان العرب
وتُريْبةُ كجُهيْنَةَ : ع باليَمَن وهي قَرْيةٌ من زَبيد بها قَبْرُ الوَلِيِّ المَشْهُورِ طَلْحةَ بنِ عيسَى بن إقْبَال عُرفَ بالهِتَار زُرْتُهُ مِرَاراً وله كَرَاماتٌ شَهيرَةٌ
وتُرَابَةُ كقُمَامَة : ع به أيضاً . والنِّسْبَةُ إليهمَا تُرَيْبِيٌّ وَتُرَابِيّ
وتُرْبَانُ بالضَّمِّ : وَادٍ بَيْنَ الحَفِيرِ والمَدينَةِ المُشَرَّفَة وقيلَ : بَيْنَ ذَاتِ الجَيْشِ والمَلَلِ ذاتِ حِصْن وقُلَل على المَحَجّة فيها مِيَاهٌ كثيرة مرَّ به رسولُ الله صلى الله عليه وسلم في غَزَاة بَدْرٍ . وفي حديث عائشةَ " كُنَّا بتُرْبَانَ " قالَ ابنُ الأَثير : هو مَوْضعٌ كَثيرُ المِياه بينَه وبينَ المَدينة نَحْوُ خَمْسَةِ فَرَاسخَ كَذَا في لسان العرب وتُرْبَانُ أَيضاً : قَرْيةٌ على خَمْسَةِ فَرَاسخَ من سمَرْقَنْدَ قاله ابنُ الأَثير وإليها نُسِبَ أَبُو عَليٍّ مُحَمَّدُ بنُ يُوسُفَ ابن إبْرَاهيمَ التُّرْبَانِيُّ الفَقيهُ المُحَدِّثُ . وقَالَ أَبُو سَعْدٍ المالينيّ : قَرْيَةٌ بمَا وَرَاءَ النَّهْر فيمَا أَظُنُّ وقيلَ : هو صُقْعٌ بَيْنَ سَمَاوَةِ كَلْبٍ والشَّأْمِ كذا في المَرَاصِد والمُشْتَرَك لياقوت قاله شيخُنَا
وَأَبُو تُرَابٍ كُنْيَةُ أَميرِ المُؤْمنينَ عَلي بن أَبي طَالبٍ رَضيَ اللهُ عَنْهُ وقيلَ : لَقَبُه على خِلاَف في ذلك بَيْن النُّحَاةِ والمُحَدِّثينَ وَأَنْشَدَنَا بَعْضُ الشُّيُوخ :
إذَا مَا مُقْلَتِي رَمِدَتْ فَكُحْلِي ... تُرَابٌ مَسَّ نَعْلَ أَبي تُرَابِ وَأَنْشَدَ المُصَنّفُ في البَصَائر
أَنَا وَجَميعُ مَنْ فَوْقَ التُّرَابِ ... فِدَاءُ تُرَابِ نَعْلِ أَبي تُرَابِ وأَبُو تُرَابٍ : الزَّاهدُ النَّخْشَبِيُّ مِنْ رجَال " الرِّسَالَة القُشَيْريَّة " ونَخْشَبُ : هيَ نَسَفُ
وأَبُو تُرَابٍ : حَيْدَرَةُ بنُ الحَسَنِ الأُسَاميّ الخَطِيب العَدْل تُوُفِّيَ سنة 490
وأَبُو تُرَابٍ : حَيْدَرَةُ بنُ عُمَرَ بنِ مُوسَى الرَّبَعيّ الحَرَّانِيُّ
وأَبُو تُرَابٍ : حَيْدَرَةُ بنُ عَلِيّ القَحْطَانيُّ
وأَبُو تُرَابٍ : حَيْدَرَةُ بنُ أَبي القَاسِم الكَفْرُ طَابِيّ : أُدَبَاءُ مُحَدِّثُونَ
وأَبُو تُرَابٍ : عَبْدُ البَاقي بنُ يُوسُفَ ابنُ عَليٍّ المَرَاغِيُّ الفَقيهُ المُتَكَلِّمُ تُوُفِّيَ سنة 492
وأَبُو تُرَابٍ عَليُّ بنُ نَصْرِ بن سَعْدِ بن مُحَمَّد البَصْريُّ وَالدُ أَبي الحَسَن عَليٍّ الكاتِب والمُحَمَّدَانِ ابْنَا أَحْمَدَ المَرْوَزِيَّانِ وهُمَا مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بن حُسَيْنٍ المَرْوَزِيُّ شَيْخٌ لأَبي عَبْد الرَّحْمن السُّلَمِيّ ومُحَمَّدُ بن أَحْمَد المَرْوَزِيُّ شَيْخٌ لأَبي سَعْد الإِدْرِيسيِّ وعَبْدُ الكَريم ابنُ عَبْد الرَّحْمَن بن التُّرَابيِّ المَوْصِليّ أَبُو مُحَمَّد نَزيلُ مِصْرَ سَمِعَ شَيْخَه خَطيبَ المَوْصِل بفَوْت منه . وعنه الدِّمْيَاطيُّ . ونَصْرُ بنُ يُوسُفَ المُجَاهِديُّ قَرَأَ علَى ابن مُجَاهد وعنه ابنُ غَلْبُونَ قاله الذَّهَبيُّ وأَبُو بَكْر مُحَمَّدُ بنُ أبي الهَيْثَمِ عَبْدِ الصَّمَد ابنِ عليٍّ المَرْوَزيُّ حَدَّثَ عن أَبي عَبْد الله بن حَمويه السَّرَخْسيِّ وعنه البَغَوِيُّ والسمْعَانيُّ وتُوُفِّي سنة 436 ، وَفَاتَه مُحَمَّدُ بنُ الحُسَيْن الحَدَّادُ التُّرَابيُّ عن الحَاكم وعنه مُحْيِي السُّنَّةِ البَغَوِيُّ التُّرَابيُّ التُّرَابيُّونَ مُحَدِّثُونَ نِسْبَة إلى سُوقٍ لهم يَبيعُونَ فيه الحُبُوبَ والبُزُورَ كَذَا في أَنْسَاب البُلْبَيْسيّ
وإتْرِيبُ كَإِزْمِيل : كُورَةٌ بِمصْرَ وضَبَطَه في المُعْجَم بفَتْح الأَوَّل وهيَ في شَرْقيِّ مِصْرَ مُسَمَّاةٌ بإتْريبَ ابنِ مِصْرَ بنِ بَيْصَرَ بن حَامِ بن نُوحٍ وقَصَبَةُ هذه الكُورَةِ : عَيْنُ شَمْسٍ وعَيْنُ شَمْسٍ خَرَابٌ لمْ يَبْقَ مِنْهَا إلاّ الآثَارُ
قُلت : وقَدْ دَخلْتُ إتْرِيبَ
والتِّرَابُ بالكَسْر ككتَاب : أَصْلُ ذرَاع الشَّاةِ أُنْثَى ومنْهُ فَسَّرَ شمِرٌ قَوْلَ عَليٍّ كَرَّم اللهُ وجْهَه لَئنْ وَلِيتُ بَني أُمَيَّةَ لأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ القَصَّابِ التِّرَابَ الوَذِمَةَ قالَ : وعَنَى بالقَصَّاب هُنا السَّبُعَ والتِّرابُ : أَصْلُ ذِرَاعِ الشَّاةِ والسَّبُعُ إذا أَخذ شاةً قبَض عَلَى ذلكَ المَكَانِ فنَفَضَ الشَّاةَ وسيأْتي في ق ص ب أَوْ هِيَ أي التِّرَابُ جَمْعُ تَرْب بفَتْح فَسُكُون مُخَفَّف تَرِبٍ كَكَتِفٍ قاله ابن الأَثير يُريدُ اللُّحُومَ التي تَعَفَّرَتْ بسُقُوطهَا في التُّرَاب والوَذِمَةُ : المُتَقَطِّعَةُ في الأَوْذَام وهيَ السُّيُورُ التي تُشَدُّ بها عُرَى الدَّلْوِ أَو الصَّوَابُ قَالَ الأَزْهريُّ : طعَامٌ تَرِبٌ إذَا تَلَوَّثَ بالتُّرَاب قَالَ : ومنه حَديثُ عليٍّ رِضْوانُ الله عليه " نَفْضَ القصَّابِ الوِذَامَ التَّرِبَة " التِّرَاب : التي سَقَطَتْ في التُّرَاب فتَتَرَّبَتْ فالقَصَّابُ يَنْفُضُهَا . قال الأَصمعيُّ : سَأَلْتُ شُعْبَةَ عَن هذا الحَرْفِ فقَالَ : لَيْسَ هوَ هكَذَا إنَّما هُوَ " نَفْضَ القَصَّابِ الوِذَامَ التَّرِبَة " وهي التي قد سَقَطَت في التُّرَاب وقيلَ الكُرُوشُ كلُّهَا تُسَمَّى تَرِبة لأَنَّهَا يَحْصُلُ فيها التُّرَابُ منَ المَرْتَع والوَذِمَةُ التي أُخْمِلَ بَاطِنُهَا والكُرُوشُ وَذِمَةٌ لأَنَّهَا مُخْمَلَةٌ ويُقَالُ لِخَمْلِهَا الوَذَمُ ومَعْنَى الحَديث : لَئنْ وَلِيتُهُمْ لأُطَهِّرَنَّهُمْ منَ الدَّنَس ولأُطَيِّبَنَّهم من الخَبَث
والمُتَارَبَةُ : المُحَاذَاةُ ومُصَاحَبَةُ الأَتْرَابِ وقد تَقَدَّمَ في تَارَبَتْهَا فإعادَتُه هنا كالتَّكْرَارِ
ومَاتِيرَبُ بالكَسْر : مَحَلَّةٌ بسَمَرْقَنْدَ نُسبَ إليهَا جَمَاعَةٌ منَ المُحَدِّثينَ
والتُّرْبِيَّةُ بالضَّمِّ مع تَشْديد اليَاءِ كَذَا هو مَضْبُوطٌ : حِنْطَةٌ حَمْرَاءُ وسُنْبُلُهَا أيضاً أَحْمَرُ نَاصِعُ الحُمْرَة وهيَ رَقيقَةٌ تَنْتَشِرُ مَعَ أَدْنَى رِيحٍ أَوْ بَرْد حَكَاهُ أَبُو حَنيفَة
وأَتَارِبُ : مَوْضعٌ وهو غَيْرُ أَثَارِبَ بالثَّاءِ المُثَلَّثَة كما سيأْتي
وَيَتْرَبُ بفَتْح الرَّاءِ كيَمْنَعُ : ع أَي موضعٌ قُرْبَ اليَمَامَةِ وفي المَراصد : هي قَرْيَة بها عندَ جَبَلِ وَشْمٍ وقيلَ : مَوضعٌ أَو مَاءٌ في بلاد بَنى سَعْدٍ بالسُّودَة وقيلَ مدينةٌ بحَضْرَمَوْتَ يَنزلُها كِنْدَةُ وهو أَي الموضعُ المذكورُ المُرَادُ بقوله أي الأَشْجَعيِّ كما في لسان العرب وقيل هو الشَّمَّاخُ كما صَرَّح به الثَّعَالِبِيُّ ورواه ابنُ دُرَيْد غيرَ منسوبٍ :
وَعَدْتَ وكَانَ الخُلْفُ مِنْكَ سَجِيَّةً ... مَوَاعِيدَ عُرْقُوب أَخَاهُ بيَتْرَبِ قال ابنُ دُرَيْد : وهو عُرْقُوبُ بنُ مَعَدٍّ من بَني جُشَمَ بن سَعْدٍ . وفي لسان العرب : هكذا يَرْويه أَبُو عُبَيْدٍ وأَنْكَرَ من رَوَاهُ بيَثْرِب بالثَّاءِ المُثَلَّثَة . وقال : عُرْقُوبٌ منَ العَمَالِيق ويَتْرَبُ من بلاَدهم ولم يَسْكُن العَمَاليقُ يَثْرِبَ ولكنْ نُقِلَ عن أَبي مَنْصُور الثَّعَالِبيِّ في كتاب المُضَاف والمَنْسُوب أَنه ضَبَطَه بالمُثَلَّثَة وأَن المُرَادَ به المَدينَةُ
قَال شيخُنَا : ورُبَّمَا أَخَذُوه من قوله إن عُرْقُوباً من خَيْبَرَ واللهُ أَعْلَمُ
والحُسَيْنُ بنُ مُقْبِل بن أَحمدَ الأَزَجِيُّ التُّرَبْيُّ بفَتحِ الرَّاءِ وسُكُونِها نُسِبَ إليها لإِقَامَته بتُرْبَة الأَمير قَيْزَانَ ببغدادَ كسْحْبَانَ ويقال فيه : قَازَان من الأُمَرَاءِ المَشْهُورينَ رَوَى وحَدَّثَ عن ابن الخَيْرِ وعنه الفَرَضيُّ
وأَبُو الخَيْرِ نَصْرُ بنُ عَبْدِ الله الحُسَاميُّ التُّرَبْيّ إلى خدْمَةِ تُرْبَتِه صلى الله عليه وسلم مُحَدِّثٌ
وفي الأٍساس : وعنْدَنَا بمَكَّةَ التُّرَبيُّ المُؤْتَى بَعْضَ مَزَامِيرِ آل دَاوُودَ
قُلْتُ : والتُّرَابِيُّ في أَيّام بَني أُمَيَّةَ : مَنْ يَميلُ إلى أَمِير المُؤْمنينَ عَليٍّ رَضيَ اللهُ عَنْهُ نسْبَةٌ إلى أَبِي ترَابٍ

##### Türkçe

ترب
**تَرِبَ - يَتْرَبُ - تُراب - تَرائِب**

**تَرِبَ - يَتْرَبُ** + varlık: topraktan olur; yahut toprakla örtünür: onu giydirir ve onun üzerinde ince bir toz ve ince, dakik, yumuşak toprak tabakası oluşur.
**مَتْرَبَة**: “مـَفـْعـَلـَة” vezninde; **تَرِبَ - يَتْرَبُ**’dan mimli mastar: toprakla giydirme ve örtme.
﴿**أو مسكينا ذا متربة**﴾: yahut toprakla giydirme ve örtmeye sahip bir yoksul: yani fakirlikten toprak üzerinde oldu: altına sereceği ve üstünü örteceği şey olarak topraktan başka bir şeyi yoktur.
**تُراب**: “فـُعال” vezninde; **تَرِبَ - يَتْرَبُ**’dan mübalağa ism-i fiil: ondan âlet ismi: başka bir şeyin yüzeyine yayılabilen, örtebilen ve giydirebilen şeyin ince, dakik, yumuşak şekli; ve ıstılahta yer yüzeyini örten bilinen madde.
**تَرائِب**: **تراب**’ın çoğulu; yahut **تَريْبَة**’nin çoğulu: göğüsten olan kaburga.
﴿**فلينظر الإنسان مم خلق(5)خلق من ماء دافق(6) يخرج من بين الصلب والترائب**﴾: yeryüzünün **صلب**’i ile onun **ترائب**’i arasından çıkan fışkıran bir sudan yaratıldı: ve onda, sudan ve topraktan yaratılan Âdem’den olan ilk yaratılışa bir işaret vardır; su ise fışkıran bir su idi; yeryüzünün **صلب**’i olan, katı sert, sıkı kayalardan arasından çıkıyordu; **الترائب**: suyu muhafaza eden toprak türleridir.
Ve başka bir söz de vardır ki fışkıran su ile murad menidir; ﴿**ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين**﴾, ve **الصلب** omurga sütunudur; ﴿**وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم**﴾, ve **الترائب** dedikleri üzere köprücük kemiğinin altında olan üst göğüs kaburgalarıdır. Bunu söyleyen, erkeğin suyunun (fışkıran meni) bu iki yerin arasından çıktığını zanneder; ve ben bu mananın doğru olduğunu zannetmiyorum; zira erkeğin suyu hiçbir zaman üst kaburgalar ile omurga sütunu arasından fışkırmaz; bilakis testisten ve meni kordonundan.
Ve işi, **الترائب**’in alt kaburgalar olduğu; ve belin altındaki omurga sütunu ile alt kaburgalar arasındaki yer olduğu şeklinde tefsir eden de vardır; bu ise, ilkin embriyoda testisler ve yumurtalıkların alt karına inişlerinden önce bulundukları yerdir; böylece fışkıran suyun (meni) kaynağı **الصلب** ile **الترائب** arasından olur; yani alt omurga sütunu ile alt kaburgalar. Ve biz de bu mananın yine düzgün olmadığını görüyoruz; zira su, ayetin haber verdiği üzere, bu yerden çıkar; ve o, bildiğimiz üzere, dediğimiz gibi bu yerden çıkmaz; ancak testislerin aslı bu yerdendir; fakat erkeğin suyunu fışkırtır ve onu başka bir yerden çıkarır; o da alt karın ve onun dışıdır; Allah daha iyi bilir.
Ve lafız, “büyüklükçe derecelenen parçacıklar gibi, yeryüzü ve madde bileşenleri” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar:
**صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ**
Lafızca ayırt edilir:
**تَرَبَ - يَتْرِبُ** + varlık + varlığı: ona yaklaşır ve ona büyük ölçüde eşit olur: özellikle yaş ve meyillerde; ve yaş ve meyillerde yakınlıklarından dolayı ona refakat eder, ona arkadaşlık eder ve onunla dostluk eder.
**تَرِبَ - يَتْرَبُ** + varlık: topraktan olur; yahut toprakla örtünür: onu giydirir ve onun üzerinde ince bir toz ve ince, dakik, yumuşak toprak tabakası oluşur.
تراب
 	﴿**ياأيها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر فمثلهكمثل صفوان عليه تراب فأصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون على شيء مما كسبوا والله لا يهدي القوم الكافرين(264)**﴾ البقرة ﴿**إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون(59)**﴾ آل عمران
 	﴿**يتوارى من القوم من سوء ما بشر به أيمسكه على هون أم يدسه في التراب ألا ساء ما يحكمون(59)**﴾ النحل
 	﴿**قالوا أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون (82)**﴾ المؤمنون ﴿**وكانوا يقولون أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون (47)**﴾ الواقعة ﴿**أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمبعوثون(16)**﴾ الصافات { **وإن تعجب فعجب قولهم أئذا كنا ترابا أئنا لفي خلق جديد أولئك الذين كفروا بربهم وأولئك الأغلال في أعناقهم وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(5)** ِ الرعد { **أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لمدينون (53)** ِ الصافات
 	﴿**أيعدكم أنكم إذا متم وكنتم ترابا وعظاما أنكم مخرجون (35)**﴾ المؤمنون ﴿**وقال الذين كفروا أئذا كنا ترابا وآباؤنا أئنا لمخرجون (67)**﴾ النمل
 	﴿**أئذا متنا وكنا ترابا ذلك رجع بعيد (3)**﴾ ق
 	﴿**إنا أنذرناكم عذابا قريبا يوم ينظر المرء ما قدمت يداه ويقول الكافر ياليتني كنت ترابا (40)**﴾ النبأ
 	﴿**قال له صاحبه وهو يحاوره أكفرت بالذي خلقك من تراب ثم من نطفة ثم سواك رجلا (37)**﴾ الكهف
 	﴿**ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)**﴾ الحج ﴿**هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم يخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ثم لتكونوا شيوخا ومنكم من يتوفى من قبل ولتبلغوا أجلا مسمى ولعلكم تعقلون (67)**﴾ غافر
 	﴿**ومن آياته أن خلقكم من تراب ثم إذا أنتم بشر تنتشرون(20)**﴾ الروم ﴿**والله خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم جعلكم أزواجا وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه وما يعمر من معمر ولا ينقص من عمره إلا في كتاب إن ذلك على الله يسير(11)**﴾ فاطر
الترائب
 ﴿**فلينظر الإنسان مم خلق(5)خلق من ماء دافق(6) يخرج من بين الصلب والترائب (7)**﴾ الطارق
متربة
 ﴿**أو مسكينا ذا متربة (16)**﴾ البلد
Tefsirde geldi: **الترائب**: göğüs ve boğaz kemikleri – göğüsten gerdanlık yeri – göğüsten dört kaburga – kalbin özsuyu.
مختار الصحاح
● [ترب] ت ر ب: **التُّرَابُ** ve **التَّوْرَابُ** ve **التَّوْرَبُ** ve **التَّيْرَبُ** ve **التَّيْرَابُ** ve **التَّرْباءُ** (tâ’nın fethiyle) ve **التُّرْبُ** ve **التَّرْبَةُ** (tâ’nın zammıyla; ikisinde de) hepsi bir manadadır; ve **التراب**’ın çoğulu **أَتْرِبةٌ** ve tâ’nın kesriyle **تِرْبانٌ**’dır. Ve **تَرِبَ** şey: ona toprak isabet etti; ve babı **طرب**’dır. Ve ondan: **ترب الرجل** yani fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **تَرِبَتْ يَدَاهُ**: ona beddua; yani hayır elde etmesin. Ve **تَرَّبَهُ** **تتريباً**; böylece **فَتَتَرَّبَ**: yani onu toprakla sıvadı, böylece sıvandı. Ve **أتْرَبَهُ**: onun üzerine toprağı yaptı. Ve hadiste: ﴿**أتربوا الكتاب فإنه أنجح للحاجة**﴾. Ve **أترب الرجل**: zengin oldu; sanki maldan toprak miktarınca oldu. Ve **المَتْرَبَةُ**: yoksulluk ve fakirliktir. Ve **مسكين ذو متربة**: yani toprağa yapışık. Ve kesriyle **التِرْبُ**: yaşıt; çoğulu **أتْرابٌ**. Ve **التَّريبَةُ**: **التَّرَائب**’in bir tanesidir; ve o göğüs kemikleridir.
الراغب
ترب
- **التراب** bilinen şeydir; Yüce Allah dedi: }**أئذا كنا ترابا**﴿[الرعد/5]، ve Yüce Allah dedi:﴾**خلقكم من تراب**﴿[فاطر/11]،﴾**يا ليتني كنت ترابا**﴿[النبأ/40]. Ve **ترب**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı; Yüce Allah dedi:﴾**أو مسكينا ذا متربة**{ [البلد/16]، yani: fakirliğinden toprağa yapışmaya sahip. Ve **أترب**: zengin oldu; sanki malı toprak miktarınca oldu. Ve **الترباء**: yerin kendisidir. Ve **التيرب**: **التيارب**’ın bir tanesidir. Ve **التورب** ve **التوراب**: topraktır. Ve **ريح تربة**: toprak getirir. Ve ondan onun (aleyhisselâm) sözü: (**عليك بذات الدين تربت يداك**) (hadis sahih, rivayetiyle sahihliği üzerinde ittifak edilmiştir: (**فاظفر بذات الدين تربت يداك**). Ve o, فتح الباري 9/115; ve مسلم (1466); ve شرح السنة 9/8’dedir) din sahibi olanı kaçırmaman hususunda bir uyarı olarak; böylece din sahibi olanı kaçırmayasın; yoksa arzuladığın şey elde olmaz da fark etmeden fakirleşirsin.
Ve **بارح ترب** (İbn Manzûr dedi: **البوارح**: şiddetli esişlerde toprak taşıyan şiddetli rüzgârlardır; tekili: **بارح**) : içinde toprak olan rüzgâr; ve **الترائب**: göğüs kaburgalarıdır; bir tanesi: **تريبة**. Yüce Allah dedi: }**يخرج من بين الصلب والترائب**﴿[الطارق/7] / ve O’nun sözü:﴾**أبكارا *** عربا أتراب**﴿[الواقعة/36 - 37]،﴾**وكواعب أترابا**﴿[النبأ/33]،﴾**وعندهم قاصرات الطرف أتراب**{ [ص/52]، yani: yaşıtlar; birlikte yetişirler; göğüs kaburgaları olan **الترائب** ile eşitlik ve benzerlikte teşbih olarak; yahut birlikte yere düşmelerinden dolayı; ve denildi ki: çünkü onlar çocukluk hâlinde birlikte toprakla oynarlar.
ملخص اللسان
1.     Ve **تُربةُ الأَرض**: onun dış yüzeyi.
2.     Ve **مكانٌ تَرِبٌ**: toprağı çok.
3.     Ve **أَتْرَبَ الشيءَ**: onun üzerine toprağı koydu.
4.      Böylece **فَتَتَرَّبَ**: yani toprakla kirlendi.
5.     Ve **تَتَرَّبَ**: ona toprak yapıştı.
6.     Ve **تَرِبَ** **تَرَباً** ve **مَتْرَبةً**: kaybetti ve fakirleşti; böylece toprağa yapıştı.
7.     Ve **الـمَتْرَبةُ**: yoksulluk ve fakirliktir.
8.     **تَرِبَتْ يَداهُ**: yani hayır elde etmesin.
9.     **التَّرائبُ**: iki meme ile iki köprücük kemiği arası.
10.                        Ve **التَّرائبُ**: göğüsten gerdanlık yeri.
11.                        **التَّرائبُ**: göğsün sağından dört kaburga ve solundan dört kaburga.
12.                        Ve kesriyle **التِّرْبُ**: yaşıt ve yaş.
13.                        **تِرْبُ الرَّجُل**: onunla birlikte doğan.
14.                        **الأَتْرابُ**: benzerler.
15.                        Ve **التَّرِباتُ**: parmak uçları.
16.                        **التَّرائبُ**: iki el, iki ayak ve iki göz.
17.                        **التَّرِيبَتانِ**: iki köprücük kemiğini izleyen iki kaburga.
18.                        **تَربَتْ يَمينُكِ**: çünkü ihtiyacı onun için daha hayırlı gördü.
19.                        Ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu ve malı çoğaldı; böylece toprak gibi oldu.
20.                        **تَرِبَتْ يداكَ**: bununla “ellerin zengin oldu”yu murad eder.
21.                        **تَرِبَ جَبِينُه**: bununla ona çok secde etmesi için dua etmeyi murad etti.
22.                        **التُّرابَ للأَبْعَدِ**.
23.                        Ve **أَرضٌ تَرْباءُ**: toprağa sahip.
24.                        Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبةٌ**: toprağı sürer.
25.                         Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبةٌ**: toprak taşıdı.
26.                        Ve **تَرِبَ الرَّجل**: elinde toprak oldu.
27.                        **أَتْرَبَ**: malı azaldı.
28.                        **أَرضٌ طَيِّبةُ التُّرْبةِ**: yani toprağının yaratılışı (hamuru) iyi.
29.                        Ve **التَّرْباءُ**: yerin kendisi.
30.                        **التَّرائبُ**: ondan iki köprücük kemiğini izleyen kısım.
31.                        **التَّرائبُ**: göğüs kemikleridir.
32.                        **التَّرائبُ**: köprücük kemiğinden **الثَّنْدُوة**’ye kadar olan şeydir.
33.                        **التَّرائبُ**: önce geçen şeydir; yani erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder.
34.                        **احْثُوا في وُجُوهِ الـمَدَّاحِينَ التُّرابَ**: bununla reddi ve hüsranı murad etti.
35.                         **تُرْبةُ الإِنسان**: onun kabri.
36.                        Ve **تَتَرَّبَ** falan **تَتْريباً**: toprakla kirlendiği zaman.
37.                        Ve amma Muâviye: **رَجُلٌ تَرِبٌ**; onun malı yoktur; yani fakirdir.
38.                        **التَّرِبُ**: muhtaç.
39.                        Ve **الـمُتْرِبُ**: zengin; ya yağma yoluyla,
40.                        ve **التَّتْرِيبُ**: malın çokluğu.
41.                        ve **التَّتْرِيبُ**: malın azlığı.
42.                        Ve **جمل تَرَبُوتٌ**: uysal.
43.                        **ناقة تَرَبُوت**: o, dudağından yahut göz kirpiğinden tutulduğunda seni takip eden devedir.
44.                        Ve **التُّرْتُبُ**: sabit iş.
45.                        Ve **التُّرْتُبُ**: kötü köle.
46.                        Ve **أَتْرَبَ الرجلُ**: üç defa mülk edinilmiş bir köleyi mülk edindiği zaman.
47.                        Ve **تَرِيبةُ البَعِير**: onun burun deliği.
48.                        Ve **التِّرابُ**: koyunun kolunun kökü.
49.                        Ve **التَّرَبَةُ** ve **التَّرِبةُ** ve **التَّرْباء**: yaprağı parçalı, ova bitkisi; ve denildi ki: dikenli bir ağaçtır; meyvesi sanki asılı bir hurma çağlasıdır.
50.                        Ve **التَّرْباء**: gömülmüş deve.
51.                        Ve **تُرَبةُ**: Yemen vadilerinden bir vadi.
52.                        **كُنَّا بِتُرْبانَ**: o, şehir ile arasında yaklaşık beş fersah bulunan, suları çok bir yerdir.
53.                       Ve **التُّرْبِيَّة**: kırmızı buğday.
