# ترجم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ترجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ترجم

* | | ( التُّرْجُمانُ ) أَهْمَلَه الجوهريّ هُنا | وأَوْرَدَه في تَرْكيب ( ( ر ج م ) ) على | الصَّواب ، فكتابةُ المُصَنّف إِيّاها | بالأَحْمَر فيه نظرٌ يُتَأَمَّلُ له ، وفيه ثَلاثُ | لُغاتٍ : الأُولَى ( كَعُنْفُوانٍ ) بِضَمّ الأوّل | والثالِثِ ، قال الجوهريُّ هناك : ولك | أَنْ تَضُمَّ التاءَ لِضَمَّةِ الجِيم فَتَقُولُ : | تُرْجُمان مثل يَسْرُوعٍ وَيُسْرُوع وأنشد | للراجز : | | * % ( إِلاّ الحَمامَ الوُرْقَ والغَطاطَا % * | * فَهُنَّ يُلْغِطْنَ بِهِ إِلْغاطَا ) % * | * % ( كالتُّرْجُمانِ لَقِيَ الأَنْباطَا % ) % * | | ( و ) قال الجوهريُّ : يقال : تَرْجَمان | مثل ( زَعْفَرانٍ ) ، أي : بِفَتْحِ الأَوّل | والثالِث ، قال : والجَمع التَّراجِمُ ، | مثلُ زَعْفَران وَزَعافِرُ وَصَحْصَحان | وصَحاصِحُ . ورأيتُ في هامش | الكِتاب ما نَصُّه : تَرْجَمان بفتح | الجِيم من مَناكِير الجوهريِّ وليس | بمَسْمُوعٍ من العُلَماءِ الأَثْبات . قال : | ( و ) يُقال تَرْجُمان مثل ( رَيْهُقانٍ ) ، | أي : بفتح الأوّل وضَمِّ الثالث . | | قُلت : وهذه هي المَشْهورَةُ على | الألسنة : ( المُفَسِّرُ لِلِّسان . وقد | تَرْجَمَهُ و ) تَرْجَمَ ( عَنْهُ ) : إِذا فَسَّر | كَلامَه بِلِسانٍ آخَرَ ، قاله الجوهريّ . | | وقِيلَ : نَقَلَه مِن لُغَةٍ إلى أُخْرَى . | | ( والفِعْلُ يَدُلُّ على أَصالَةِ التاءِ ) ، فيه | تَعْرِيضٌ على الجوهَريّ حيثُ ذكره |

| في ( ( ر ج م ) ) مع أنّ أبا حَيّان قد صَرَّح | بأَنّ وَزْنَه تَفْعَلان ، ويؤيِّده قولُ ابنِ | قُتَيْبَةَ في أَدَبِ الكاتِب أَنَّ التَّرْجَمَة | تَفْعَلَة من الرَّجْم ، ثم وقع الخِلافُ | هل هو من الرَّجْم بالحِجارَة ؛ لأنَّ | المتكلِّم رَمَى بِهِ ، أو من الرَّجْمِ | بالغَيْبِ ؛ لأنَّ المُتَرْجِمَ يتوصَّل لِذلك | بِهِ ؟ قولان لا تَنافِيَ بينهما . وهل هُوَ | عربيٌّ أوْ مُعَرَّب ( ( دَرْغمان ) ) فَتَصَرّفوا | فيه ؟ ، فيه خِلافٌ نقله شيخُنا . | | قلتُ : إذا كان مُعَرَّبًا فموضع ذِكْرِه | هُنا لأنَّه حينئذٍ لا يُشْتَقُّ مِنْ ( ( رَجَمَ ) ) ، | فَتَأَمّل . | | ( والتَّرْجُمانُ بنُ هُرَيْمِ بنِ أبي | طَخْمَةَ : م ) معروفٌ . | | [ ] وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : | تَرْجَمُ بنُ عَلِيٍّ الحُسَيْنِيُّ ويُعْرَف | بابنِ النَّعْجَة ، سمع الحَدِيثَ مع ابن | نُقْطَة . والمُعَمَّرُ محمّد بن إبراهيمَ | ابنِ تَرْجَم راوِي التّرْمِذِيّ بالقاهِرَة عن | ابن البَنّاء ؛ وأَبُوه رَوَى عن البُوصِيْرِيّ . | | | والمُرَجَّى بنُ ناجِي بنِ تَرْجَم ، عن | ابن رَواحَةَ . وعبد اللّه بنُ تَرْجَم بنِ | رافعٍ الشافِعِيّ ، ذكره منصورٌ في | الذَّيْل . | | [ ] وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : |

### Türkçe

* | | ( **التُّرْجُمانُ** ) Cevherî onu burada ihmal etti | ve onu ( ( **ر ج م** ) ) terkibinde | doğru olarak zikretti; musannifin onu | orada kırmızıyla yazması | üzerinde düşünülüp teemmül edilecek bir nazar vardır. Ve onda üç | lugat vardır: birincisi ( **كَعُنْفُوانٍ** ) gibi, birincinin | ve üçüncünün zammesiyle. Cevherî orada dedi ki: ve senin için | **التاء**’yı **الجيم**’in zammesi için zammeli kılman vardır; böylece dersin: | **تُرْجُمان**; **يَسْرُوعٍ** ve **يُسْرُوع** gibi. Ve recez söyleyenin şu beytini inşad etti: | | * % ( İllâ **الحَمامَ** **الوُرْقَ** ve **الغَطاطَا** % * | * fehunne yulğıṭne bihi ilgāṭā ) % * | * % ( ke**التُّرْجُمانِ** leqiya **الأَنْباطَا** % ) % * | | ( ve ) Cevherî dedi ki: denir: **تَرْجَمان** | ( **زَعْفَرانٍ** ) gibi; yani: birincinin | ve üçüncünün fethasıyla. Dedi ki: cem‘i **التَّراجِمُ**’dir; | **زَعْفَران** ve **زَعافِرُ** ve **صَحْصَحان** | ve **صَحاصِحُ** gibi. Ve kitabın | haşiyesinde metni şu olanı gördüm: **تَرْجَمان**’ın | **الجِيم**’inin fethası Cevherî’nin münkerlerindendir ve | sika âlimlerden işitilmiş değildir. Dedi ki: | ( ve ) denir: **تَرْجُمان** ( **رَيْهُقانٍ** ) gibi; | yani: birincinin fethası ve üçüncünün zammesiyle. | | Dedim: ve bu, | diller üzerinde meşhur olanıdır: ( **المُفَسِّرُ لِلِّسان** . Ve onu | tercüme etti ve ) **تَرْجَمَ** ( **عَنْهُ** ): eğer tefsir ettiyse | sözünü başka bir lisan ile; Cevherî söyledi. | | Ve denildi: onu bir dilden başka bir dile nakletti. | | ( Ve fiil, **التاءِ**’nın asaletine delalet eder ); onda | Cevherî’ye bir ta‘rîz vardır; zira onu zikretti |

| ( ( **ر ج م** ) ) içinde; hâlbuki Ebû Hayyân açıkça beyan etti | ki onun vezni **تَفْعَلان**’dır. Ve onu teyit eder İbn | Kuteybe’nin **أَدَبِ الكاتِب**’deki sözü: **التَّرْجَمَة** | **تَفْعَلَة**’dir **الرَّجْم**’den. Sonra ihtilaf vaki oldu: | o, taşla **الرَّجْم**’den midir; çünkü | konuşan onunla attı; yahut gayb ile **الرَّجْم**’dendir; çünkü | mütercim buna onunla ulaşır? | iki söz; aralarında tenâfî yoktur. Ve o | Arapça mıdır yahut muarreb ( ( **دَرْغمان** ) ) mıdır da onda tasarruf ettiler? | onda ihtilaf vardır; şeyhimiz nakletti. | | Dedim: eğer muarreb ise, onun zikrinin yeri | burasıdır; çünkü o vakit ( ( **رَجَمَ** ) )’dan iştikak olunmaz; | öyleyse teemmül et. | | ( **والتَّرْجُمانُ** bin **هُرَيْمِ** bin **أبي طَخْمَةَ** : م ) | mâruftur. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | **تَرْجَمُ** bin **عَلِيٍّ** el-Hüseynî ve | İbn **النَّعْجَة** diye bilinir; İbn | Nukta ile birlikte hadisi semâ etti. Ve muammer Muhammed bin İbrâhîm | İbn **تَرْجَم**; Kahire’de İbn el-Bennâ’dan Tirmizî’nin râvisidir; | ve babası el-Bûsîrî’den rivayet etti. | | | Ve **المُرَجَّى** bin Nâcî bin **تَرْجَم**; | İbn Ravâha’dan. Ve Abdullah bin **تَرْجَم** bin | Râfi‘ eş-Şâfi‘î; Mansûr onu | **الذَّيْل**’de zikretti. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: |
