# ترج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ترج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ترج

ج ت ر
ترج ، تجر ، رتج : مستعملات .
ترج : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : تَرِجَ الرجلُ على ( فَعِلَ ) ، إذا أَشكَلَ عليه الشيءُ من عِلْمٍ أو غيره .
وتَرْجٌ ، مَأْسَدَةٌ بناحية الغَوْر ، والأُتْرُجُّ : معروف ، والعوام يقولون : أُتْرُنْجٌ ، وتُرُنْجٌ . والأولى كلام الفصحاء . عمرو عن أبيه تَرَجَ : إذا استتر ، ورَتِجَ ، إذا أَغلق كلاماً أو غيره .
تجر : قال اللّيث : التَّجْرُ : جَماعة التّاجر وهم التجار أيضاً ، وقد تَجَرَ يَتْجَرُ تِجارَة ، وأرض مَتْجَرَةٌ : يُتْجَرُ إليها .
والعرب تقول : ناقة تاجِرَة ، إذا كانت تَنْفُقُ إذا عُرِضت على البيع لِنجابَتها ، ونُوقٌ تَواجر ، وأنشد الأصمعيّ :
مَجَالِحٌ من سِرِّها التَّواجِرُ
وقال ابن الأعرابيّ : تقول العرب : إنه لتاجر بذلك الأمر ، أي حاذق به ، وأنشد :
لَيْسَتْ لقومي بالكَنيفِ تجارَةٌ
لكَنَّ قومي بالطِّعانِ تِجَارُ
ويقال : رَبِحَ فلان في تجارته ، إذا أَفضَلَ ، وأربح ، إذا صادف سُوقاً ذاتَ رِبحْ .
رتج : قال شِمَر : في الحديث : ( مَنْ ركب البحر إذا أَرْتَجَ فقد بَرِئت منه الذِّمَّة ) . قلت : هكذا قَيَّده شَمِر بخَطِّه ، قال : ويقال : أَرْتَجَ البحرْ ، إذا هَاج .
قال : وقال الغِتْريفيّ : أَرَتَجَ البحرُ ، إذا كَثُر ماؤُه فَغَمر كلَّ شيء ، قال : وقال أخوه : السَّنَةُ تُرْتِجُ ، إذا أَطْبَقَتْ بالجدْب ،
ولَمْ يجِد الرجل منه مَخْرجاً . وكذلك إرْتاجُ البحرِ : لا يَجِدُ صاحِبُه منه مخرجاً .
وإرْتاجُ الثَّلْج : دَوامه وإطْباقُه ، وإرْتاجُ الباب منه . قال : والخِصْب إذا عَمَّ الأرض فلم يُغادِرْ منها شيئاً ، فقد أَرْتَج ، وأنشد :
في ظُلْمَةٍ من بعيدِ القَعْر مُرْتاجِ
سَلَمة ، عن الفرّاء ، يُقال : بِعَلَ الرجل ورَتِجَ ، ورَجِيَ ، وغَزِلَ : كلُّ هذا إذا أراد الكلام فأُرْتِجَ عليه ، وقال : الرِّتاجُ : الباب المُغْلَق ، وقد أَرْتَجَ البابَ : إذا أَغلقه إغلاقاً وثيقاً وأنشد :
أَلَم تَرَنِي عاهدتُ ربِّي وإنني
لَبَيْنَ رِتاجٍ مُقْفَلٍ ومَقامِ
ويقال : أَرْتِجَ على فلان ، إذا أراد قولاً أو شعراً فلم يصل إلى تمامه ، وقال : في كلامه رَتَجٌ أي تَتَعْتُع .
وقال غيره : أَرْتَجت الأتانُ : إذا حَمَلَتْ ، فهي مُرْتِج .
وقال ذو الرُّمة :
كأنّا نَشُدُّ الْمَيْسَ فَوق مَراتِجٍ
من الحُقْبِ أَسْفَى حَزْنُها وسُهولُها
وناقةٌ رِتاجُ الصَّلا : إذا كانت وَثيقَةً وَشِيجة .
وقال ذو الرُّمَّة :
رِتَاجُ الصَّلا مَكْنوزَةُ الْحاذِ يَسْتَوي
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ شَلِيلُها
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال لأَنْفِ الباب : الرِّتاجُ ، ولِدَرَوَنْدِه : النِّجَافُ ، والنَّجران ، ولِمتْرَسِه : الْقُنّاحُ .
وقال شمر رَتِجَ في منطقه ، وأُرْتِجَ عليه ، إذا استغلق عليه الكلام ، وأصله مأخوذ من الرِّتاج ، وهو الباب ، وأَرْتَجْتُ البابَ إذا أَغْلَقْتَه .
وقيل للحامل : مُرتِج ؛ لأنها إذا عَقَدَتْ على ماءِ الفَحل انسَدَّ بابُ رحمها فلم يدخله شيء ، فكأنها أَغْلقته على مائه .
عمرو عن أبيه : الرّتَجُ : استغلاقُ القراءة على القارىء ، يقال : أُرْتِجَ عليه واسْتُبهِمَ عليه .
وأرتجت الدجاجةُ : إذا امْتلأَ ظهرها بَيْضاً ، وأمكنت الضَّبَّةُ كذلك .

### Türkçe

ج ت ر
**ترج** ، **تجر** ، **رتج** : kullanılagelenlerdir.

**ترج** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَرِجَ** adam (فَعِلَ vezninde) üzerine; bir şey, ilimden veya başkasından, ona müşkil olduğu zaman.

Ve **تَرْجٌ**: **الغَوْر** tarafında bir **مَأْسَدَةٌ**; ve **الأُتْرُجُّ**: bilinen (bir şey)dir; avam der ki: **أُتْرُنْجٌ** ve **تُرُنْجٌ**. Birincisi fasihlerin sözüdür. ‘Amr, babasından: **تَرَجَ**: gizlendiği zaman; ve **رَتِجَ**: bir söz veya başkasını kapattığı zaman.

**تجر** : el-Leys dedi: **التَّجْرُ**: tüccarın cemaati; onlar **التجار** da (denir). Ve gerçekten **تَجَرَ يَتْجَرُ تِجارَة** (yapar); ve **أرض مَتْجَرَةٌ**: kendisine ticaret için gidilen (yerdir).

Ve Araplar der ki: **ناقة تاجِرَة**; satışa arz olunduğu zaman, soyluluğundan dolayı, rağbet görür (satılır) ise. Ve **نُوقٌ تَواجر**. el-Asma‘î inşad etti:
مَجَالِحٌ من سِرِّها التَّواجِرُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar der: “Şüphesiz o, o işte **لتاجر**dir”; yani onda mahirdir. Ve inşad etti:
لَيْسَتْ لقومي بالكَنيفِ تجارَةٌ
لكَنَّ قومي بالطِّعانِ تِجَارُ

Ve denir: “Falan, ticaretinde **رَبِحَ**”; üstün geldiği (fazlalık elde ettiği) zaman. Ve **أربح**: kâr sahibi bir pazara rastladığı zaman.

**رتج** : Şimr dedi: hadiste: “(Kim denize biner de deniz **أَرْتَجَ** olursa, zimmet ondan beri olmuştur.)” Dedim: Şimr bunu kendi hattıyla böyle kaydetti. Dedi: Ve denir: **أَرْتَجَ** deniz; coştuğu zaman.

Dedi: Ve el-Gitْrîfî dedi: **أَرَتَجَ** deniz; suyu çoğalıp her şeyi kapladığı zaman. Dedi: Ve kardeşi dedi: **السَّنَةُ تُرْتِجُ**; kıtlıkla kaplayıp örttüğü zaman,
ve adam ondan bir çıkış yolu bulmadığı zaman. Ve denizin **إرْتاجُ**u da böyledir: sahibi ondan bir çıkış yolu bulmaz.

Ve karın **إرْتاجُ**u: onun devamı ve kaplayıp örtmesidir; ve kapının **إرْتاجُ**u da ondandır. Dedi: Ve bolluk yeryüzünü kaplayıp ondan hiçbir şeyi bırakmadığı zaman, gerçekten **أَرْتَج** etmiştir. Ve inşad etti:
في ظُلْمَةٍ من بعيدِ القَعْر مُرْتاجِ

Seleme, el-Ferrâ’dan: denir: **بِعَلَ** adam ve **رَتِجَ** ve **رَجِيَ** ve **غَزِلَ**: bütün bunlar, konuşmayı istedi de ona **أُرْتِجَ** olunduğu zaman. Ve dedi: **الرِّتاجُ**: kapalı kapıdır. Ve gerçekten **أَرْتَجَ** kapıyı: onu sağlam bir kapatmayla kapattığı zaman. Ve inşad etti:
أَلَم تَرَنِي عاهدتُ ربِّي وإنني
لَبَيْنَ رِتاجٍ مُقْفَلٍ ومَقامِ

Ve denir: falana karşı **أَرْتِجَ** olundu; bir söz veya şiir istedi de tamamına ulaşmadığı zaman. Ve dedi: onun sözünde **رَتَجٌ** vardır; yani kekeleme.

Başkası dedi: **أَرْتَجت الأتانُ**: gebe kaldığı zaman; o hâlde o **مُرْتِج**dir.

Zü’r-Rumme dedi:
كأنّا نَشُدُّ الْمَيْسَ فَوق مَراتِجٍ
من الحُقْبِ أَسْفَى حَزْنُها وسُهولُها

Ve **ناقةٌ رِتاجُ الصَّلا**: sağlam, sıkı bağlı olduğu zaman.

Zü’r-Rumme dedi:
رِتَاجُ الصَّلا مَكْنوزَةُ الْحاذِ يَسْتَوي
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ شَلِيلُها

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: kapının burnuna **الرِّتاجُ** denir; onun **دَرَوَنْد**ine: **النِّجَافُ** ve **النَّجران**; onun sürgüsüne: **الْقُنّاحُ**.

Şimr dedi: **رَتِجَ** onun konuşmasında; ve ona **أُرْتِجَ** olundu; söz ona kapalılaştığı zaman. Aslı **الرِّتاج**dan alınmıştır; o da kapıdır. Ve “Kapıyı **أَرْتَجْتُ**” (derim); onu kapattığım zaman.

Ve gebeye **مُرتِج** denildi; çünkü aygırın suyuna bağlandığı zaman rahminin kapısı kapanır da ona hiçbir şey girmez; sanki onu onun suyuna karşı kapatmış gibidir.

‘Amr, babasından: **الرّتَجُ**: okuyucuya okumanın kapanmasıdır. Denir: ona **أُرْتِجَ** olundu ve ona karşı **اسْتُبهِمَ** olundu.

Ve **أرتجت الدجاجةُ**: sırtı yumurtayla dolduğu zaman; ve **الضَّبَّةُ** da aynı şekilde mümkün oldu.
