# ترح (ت-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ر - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والراء معهما
ح ت ر، ح ر ت، ت ر ح مستعملان
حتر:
الحَتْز: الذَّكر من الثَّعالِب، والحِتار: ما استدار بالعَيْن من الجَفْن من باطن.
وما يُحيط بالظُّفْر حِتارٌ، وكذلك ما يُحيط بالخِباء، وكذلك حَلْقة الدُّبُر.
وأراد أعرابي مُجامَعَةَ أهلِه، فقالت: إنّي حائض، فقال: أينَ الهَنَةُ الأخرى? قالتْ: اتَّقِ اللهَ، فقال:
بلى ورَبِّ البَيتِ والأستارِ
لأهتِكَنَّ حَلَقَ الحِـتـارِ
قد يُؤخَذُ الجارُ بظُلْم الجارِ
والمُحْتِر من الرجال: الذي لا يُعطي خيراً ولا يُفضِلُ على أحد، إنَّما هو كَفافٌ بكَفافٍ لا يَنْفَلِتُ منه شيء، ويقال: قد أحتَرَ على نفسه وأهله أي: ضَيَّقَ عليهم ومَنَعَهم خيره.
حرت:
حَرَتَ الشيء حَرْتاً أي: قَطَعَه مُستديراً كلًّه كالفَلْكة.
والمَحْرُوت: أصُول الأنْجُذان.
ترح:
التَّرَح: ضِدُّ الفَرَح، قال سليمان:
وما فَرْحةٌ إلاّ ستُعْقِبُ تَـرْحةً		وما عامِرٌ إلا وَشيكاً سَيَخرُبُ
والمِتراح: الناقة التي يُسرعُ انقطاعُ لبَنها، وتُجمَع: مَتاريح.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**التاء** ve**الراء** onlarla birlikte

**ح ت ر**، **ح ر ت**، **ت ر ح** kullanımdadırlar

**حتر**:
**الحَتْز**: tilkilerin erkeği; **الحِتار**: gözde, iç taraftan göz kapağından yuvarlaklaşmış olan şey.
Tırnağı kuşatan şeye **حِتارٌ** denir; aynı şekilde çadırı kuşatan şeye de; aynı şekilde makat halkasına da.
Bir bedevî, ehliyle cinsel birleşme istemişti; o da dedi ki: “Ben hayızlıyım.” O dedi ki: “Öteki **الهَنَةُ** nerede?” O dedi: “Allah’tan sakın.” O dedi ki:
Evet, evin ve örtülerin Rabbine andolsun,
**الحِـتـارِ** halkasını mutlaka yırtacağım.
Komşu, komşunun zulmüyle tutulabilir.
Erkeklerden **المُحْتِر**: kimseye hayır vermeyen ve hiç kimseye fazlalıkta bulunmayan kimsedir; ancak o, bir kifayetle bir kifayettir; ondan hiçbir şey kaçıp çıkmaz. Ve denir ki: Kendi nefsi ve ehli üzerine **أحتَرَ** etti; yani onlara daralttı ve hayrını onlardan men etti.

**حرت**:
Bir şeyi **حَرَتَ** etmek, **حَرْتاً**; yani onu, tamamını, **الفَلْكة** gibi yuvarlak olarak kesmek.
**المَحْرُوت**: **الأنْجُذان**’ın kökleri.

**ترح**:
**التَّرَح**: **الفَرَح**’ın zıddı. Süleyman dedi ki:
Ve hiçbir sevinç yoktur ki mutlaka bir **تَـرْحةً**yi ardınca getirecek olmasın;		ve hiçbir mamur yoktur ki pek yakında harap olacak olmasın.
**المِتراح**: sütü kesilmesi çabuk olan dişi deve; çoğulu: **مَتاريح**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَرَحُ: ضِدّ الفرح. يقال: تَرَّحَهُ تَتْريحاً، أي حَزَنه. والمِتْراحُ من النُوق: التي يُسْرِعُ انقطاع لبنها.

##### Türkçe

**التَرَحُ**: sevincin zıddı. Denilir: **تَرَّحَهُ تَتْريحاً**, yani onu hüzünlendirdi. Ve develerden **المِتْراحُ**: sütünün kesilmesi çabuk olan (dişi deve).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت ر
حتر ، حرت ، ترح : مستعملة .
حتر : قال الليث : الحَتْر : الذَّكَرُ من الثَّعَالِب ، قلتُ : لَمْ أَسْمَع الحَتْرَ بهذا المعنى لغير الليث ، وهو منكر .
وقال الليث : الحِتَارُ : استدار بالعَيْن مِنْ زِيقِ الجَفْن من بَاطن .
قال : وحِتَارُ الظُّفْرِ : ما أَحَاطَ به ، وكذلك ما يحيط بالخِباء ، وكَذلك حِتَار الدُّبُر : حَلْقَته .
قال : والمُحْتِرُ : الذي لا يُعْطِي خَيْراً ولا يُفْضِل على أَحَد ، إنما هو كَفَافٌ بكَفَافٍ لا ينفلت منه شيء ، قد أَحتَر على نفسه وأهله أي ضَيَّق عليهم ومنعهم خَيْرَه .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : حترتُ له شيئاً بغير ألف ، فإذا قال : أَقَلَّ الرجلُ وأَحْتَر قاله بالألف ، والاسم منه الحِتْر ، وأنشد للأعلم الهُذَلي :
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا
وأخبرني الإيَادِيّ عن شمر : الحَاتِر : المُعْطِي ، وأنشد :
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر
قال : وحَتَرْتُ : أَعْطَيْتُ عن أبي عمرو ، قال : وقال غيره : كان عطاؤك إيّاه حَقْراً حَتْراً أي قليلاً ، وقال رُؤْبةُ :
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ
قال : وأَحَتَر علينا رِزْقَنا أي أقَلَّه وحَبَسَه ، قال : ويقال : ما حَتَرْتُ اليومَ شيئاً أي ما أَكَلتُه .
وقال الفَرَّاء : حَتَرَهُ يَحتُرُه إذا كَسَاهُ وأعْطَاه ، وقال الشَّنْفَري :
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .
غيره : أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً إذا أحْكَمْتُها فهي مُحْتَرَةٌ ، وبَيْنهم عَقْدٌ مُحْتَرٌ : قَد استُوثِقَ مِنْه .
وقال لَبيد :
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ
ابن السِّكِّيت عن الفَزَارِيّ قال : الحَتِيرَةُ : الوَكِيرَةُ ، وهُو طَعَامٌ يُصْنَع عند بناء البيت ، قُلْتُ : وأنا واقف في هذا الحرف ، وبعضهم يقول : حَثِيرة بالثاء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الحُتُرُ أكِفَّةُ الشِّقَاقِ ، كل واحد منها حَتارٌ .
وقال أبو زيد الكلابي : الحِتْرُ : ما يوصل بأسفل الخباءِ إذا ارتفع عن الأرض وقلص ليكون ستراً ، يقال منه حَتَرْتُ البَيْتَ .
ترح : التَّرَحُ : نقِيضُ الفَرَح ، ويقال : بَعْد كُلِّ فَرْحَةٍ ترْحَةٌ .
قال : والمِتْرَاحُ من النُّوقِ : التي يُسْرعُ انْقطَاعُ لَبنها ، والجَميعُ المَتارِيح .
وقال أبو وَجْزَة السَّعديّ يَمدَحُ رَجلاً :
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل
قال : التَّرِحُ : القَلِيلُ الخَير .
وقال شمر : قال ابن مَنَاذِر : التَّرَحُ : الهبُوطُ ، وما زلْنَا مُنْذُ الليلةِ في تَرَح ، وأنشد :
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب
وقال : الانتحاء : أنَ يَسْقُط هكذا ، وقال بيده بَعْضُها فوق بعض ، وهو في السجود أن يُسْقِط جَبينَه إلى الأَرْضِ ويَشُدَّه ولا يعتمد على راحتيه ولكن يعْتَمِدعلى جَبِينه ، حكى شمر هذا عن عبد الصمد بن حَسّان عن بعض العرب .
قال شمر : وكنت سألت ابنَ مُناذِرٍ عن الإنْتِحَاء في السُّجُود فلم يعْرِفه .
قال : فذكرتُ له ما سَمِعْتُ ، فدعا بدَواته وكتَبه بِيدِه .
حدَّثنا عبد الرحمن بن أبي حاتم ، قال حَدَّثنَا أبِي ، قال : حدَّثنا الفَضْلُ بنُ دُكيْن ، قال : حدَّثَنا أبو مَعْشَر عن شُرَحْبيل بن سَعْد عن عليّ بن أبي طالب ، قال : نهاني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن لِبَاس القَسِّيِّ المْتَرَّح وأنْ أَفْتَرِشَ حِلْسَ دابَّتي الذي يَلي ظَهْرَها ، وألا أَضَعَ حِلْسَ دابّتي على ظهرها حتى أذكر اسم الله ، فإنَّ على كلِّ ذِرْوَةٍ شيطاناً ، فإذا ذكَرْتم اسمَ الله ذَهَبَ .
قُلْتُ : كأنَّ المُتَرَّحَ المُشْبَع حُمْرَةً كالمُعَصْفَرِ .
والتّرْحُ : الفَقْرُ ، قال الهُذَليُّ :
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ
دريسك : خَلَقك ، على شفَا تَرْح أي على شَرَف فَقْر وقِلّة ، يقال : قَليلٌ تَرْحٌ .
حرت : قال الليث : حَرَتَ الشيء يَحْرُتُه حَرْتاً وهو قَطْعُك إيّاه مستديراً كالفَلْكة .
قال : والمحْرُوتُ : أَصْلُ الأُنْجُذَانِ ، قلت : ولا أَعْرِفُ ما قال الليثُ في الحرْتِ أنه قَطْعُ الشيء مُسْتَدِيراً ، وأَظُنُّه تَصْحِيفاً : والصَّوابُ خَرَتَ الشيءَ يَخْرُتُه خَرْتاً بالخاء المعجمة : لأنَّ الخُرْتَةَ هي الثَّقْبُ المُسْتدير .
وروى أبو عُمَر عن أحمد بن يحيى عن أبيه أنه قال : الحُرْتَةُ بالحاء : أَخذُ لَذْعَةِ الخَرْدَل إذا أَخَذَ بالأنف .
قال : والخُرْتَةَ بالخاء : ثَقْبُ الشَّغِيزَة وهي المِسَلَّةُ .
وروى ثَعْلب عن ابن الأعرابي : حَرِتَ الرجُلُ إذا ساء خُلُقُه .
وقال ابن شُمَيل : المحْرُوتُ : شجرة بيضاء تُجْعَل في المِلْح لا تُخَالِطُ شيئاً إلا غَلَبَ رِيحُها عليه ، وتنْبُتُ في البَادِية ، وهي ذَكِيَّةُ الريح جداً ، والواحدة مَحْرُوتَة .
وقال الدينوري : هي أصل الأُنْجُذان .

##### Türkçe

ح ت ر
**حتر** , **حرت** , **ترح** : kullanımdadır.

**حتر** : Leys dedi: **الحَتْر**: tilkilerden erkeği; dedim: Leys’ten başkası için **الحَتْر**’ı bu mânâ ile işitmedim; o, inkâr edilendir.
Leys dedi: **الحِتَار**: gözde, iç taraftan, göz kapağının darlığından dolayı yuvarlaklaştı.
Dedi: ve **حِتَارُ الظُّفْرِ**: onunla kuşatılmış olan; ve yine çadırı kuşatan şey; ve yine **حِتَار الدُّبُر**: onun halkasıdır.
Dedi: ve **المُحْتِرُ**: hayır vermeyen ve hiç kimseye fazlalıkta bulunmayan kimsedir; ancak o, bir kifâf ile bir kifâftır; ondan hiçbir şey sıyrılıp çıkmaz; kendisine ve ehline karşı **أَحتَر** etmiştir; yani onlara daraltmış ve hayrını onlardan men etmiştir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Ona bir şeyi, elifsiz olarak **حترتُ** ettim; eğer “adam azalttı ve **أَحْتَر** etti” derse, onu elif ile söyler; ondan isim **الحِتْر**’dir. el-A‘lem el-Hüzelî için inşâd etti:
إذا النُّفَساءُ لم تُخَرَّسْ بِبِكْرِها
غُلاَماً ولم يُسْكَتْ بِحِتْرٍ فَطِيمُهَا

Bana el-İyâdî, Şemmer’den haber verdi: **الحَاتِر**: veren kimsedir; ve inşâd etti:
إذْ لا تَبِضُّ إلى التَّرا
ئِكِ والضَّرَائِكِ كَفُّ حَاتِر

Dedi: ve Ebû Amr’dan: **وحَتَرْتُ**: verdim. Dedi: ve başkası dedi: senin ona verişin, **حَقْراً حَتْراً** idi; yani az idi. Rü’be dedi:
إلا قَلِيلاً من قَلِيلٍ حَتْرِ

Dedi: ve rızkımızı bize karşı **أَحَتَر** etti; yani onu azalttı ve hapsetti. Dedi: ve denir: bugün hiçbir şey **حَتَرْتُ** etmedim; yani onu yemedim.

Ferrâ dedi: **حَتَرَهُ يَحتُرُه**: onu giydirdiği ve ona verdiği zaman. Şenferâ dedi:
وأُمِّ عِيَالٍ قَدْ شَهِدْتُ تَقُوتُهم
إذا حَتَرَتْهُمُ أَتْفَهَت وأقَلَّتِ .

Başkası: düğümü, onu sağlamlaştırdığım zaman, **أحْتَرْتُ العُقْدَةَ إحْتاراً**; o da **مُحْتَرَةٌ**’dir. Ve aralarında **عَقْدٌ مُحْتَرٌ**: ondan iyice emin olunmuştur.
Lebîd dedi:
وبِالسَّفْح من شَرْقِيِّ سَلْمَى مُحَارِبٌ
شُجَاعٌ وذُو عَقْدٍ من القعوْم مُحْتَرِ

İbnü’s-Sikkît, el-Fezârî’den dedi: **الحَتِيرَةُ**: **الوَكِيرَةُ**’dir; o, evin inşası sırasında yapılan bir yemektir. Dedim: ben bu harfte durucuyum; bazısı **حَثِيرة**’yi, **الثاء** ile söyler.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الحُتُرُ** yarıkların ağızlarıdır; onların her biri **حَتارٌ**’dır.

Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **الحِتْرُ**: çadır yerden yükselip kısaldığında örtü olsun diye çadırın altına ulaştırılan şeydir; ondan: **حَتَرْتُ البَيْتَ** denir.

**ترح** : **التَّرَحُ**: **الفَرَح**’ın zıddıdır; ve denir: her **فَرْحَةٍ**’den sonra bir **ترْحَةٌ** vardır.
Dedi: ve develerden **المِتْرَاحُ**: sütü çabuk kesilen; çoğulu **المَتارِيح**’tir.
Ebû Vecze es-Sa‘dî bir adamı överek dedi:
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً
إذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لَمْ يَتَفَضَّل

Dedi: **التَّرِحُ**: hayrı az olandır.

Şemmer dedi: İbn Menâzir dedi: **التَّرَحُ**: iniştir; bu geceden beri **تَرَح** içindeyiz. Ve inşâd etti:
كأنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ
إذا انْتُحي بالتّرَح المُصَوَّب

Dedi: **الانتحاء**: böyle düşmektir; eliyle, bazısı bazısının üstünde olacak şekilde (gösterdi). Ve o, secdede, alnını yere düşürmesi, onu sıkıca bastırması; avuçlarına dayanmayıp alnına dayanmasıdır. Şemmer bunu, Abdüssamed b. Hassân’dan, bazı Araplardan nakletti.
Şemmer dedi: secdede **الإنْتِحَاء** hakkında İbn Menâzir’e sormuştum; onu bilmedi.
Dedi: ona işittiğimi zikrettim; mürekkep hokkası istedi ve onu eliyle yazdı.

Bize Abdurrahman b. Ebî Hâtim rivayet etti; dedi: bize babam rivayet etti; dedi: bize el-Fadl b. Dukeyn rivayet etti; dedi: bize Ebû Ma‘şer, Şurahbîl b. Sa‘d’dan, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet etti; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) bana **القَسِّيِّ المْتَرَّح**’ı giymeyi, ve binitimin sırtına bitişik olan örtüsünü sermeyi, ve Allah’ın adını anıncaya kadar binitimin örtüsünü sırtına koymamayı yasakladı; çünkü her hörgücün üzerinde bir şeytan vardır; Allah’ın adını andığınızda gider.
Dedim: sanki **المُتَرَّحَ** kırmızılığa doyurulmuş olan, **المُعَصْفَرِ** gibi olandır.

Ve **التّرْحُ**: fakirliktir. Hüzelî dedi:
كَسَوْتَ على شَفَا تَرْحٍ ولُؤْمٍ
فأَنْتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ

**دريسك**: eskimişliğindir. **على شفَا تَرْح**: fakirlik ve azlık uçurumunun kenarı üzerinde demektir. Denir: **قَليلٌ تَرْحٌ**.

**حرت** : Leys dedi: **حَرَتَ** şeyi, onu **يَحْرُتُه حَرْتاً**; bu, onu, iğ gibi yuvarlak olarak kesmendir.
Dedi: ve **المحْرُوتُ**: **الأُنْجُذَانِ**’ın köküdür. Dedim: Leys’in **الحرْتِ** hakkında söylediğini, yani şeyin yuvarlak olarak kesilmesi olduğunu bilmiyorum; ve ben onun bir tashîf olduğunu zannediyorum; doğrusu: **خَرَتَ** şeyi, onu **يَخْرُتُه خَرْتاً**; **الخاء** mu‘ceme ile; çünkü **الخُرْتَةَ** yuvarlak deliktir.

Ebû Umar, Ahmed b. Yahyâ’dan, babasından rivayet etti: dedi: **الحُرْتَةُ** **بالحاء**: hardalın yakıcılığını almak; buruna geldiği zaman.
Dedi: ve **الخُرْتَةَ** **بالخاء**: **الشَّغِيزَة**’nin deliğidir; o da **المِسَلَّةُ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: adamın ahlâkı kötü olduğu zaman **حَرِتَ الرجُلُ**.

İbn Şümeyl dedi: **المحْرُوتُ**: tuza konulan beyaz bir ağaçtır; hiçbir şeye karışmaz ki kokusu ona galip gelmesin; çölde biter; kokusu çok keskindir; teki **مَحْرُوتَة**’dir.

Dîneverî dedi: o, **الأُنْجُذان**’ın köküdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والراء وما يثلثهما)
(ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال:
* كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) *
وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً. وأترزَتْ عجينَها إذا مَلَكَتْه.
(ترس) التاء والراء والسين كلمةٌ واحدة، وهي التُّرْسُ، وهو معروف، والجمع تِرَسَةٌ وتِراسٌ وَتُرُوس. قال:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])(ترش) التاء والراء والشين ليس أصلاً ولا فَرْعاً، سوى أنَّ ابن دريد([5]) ذكَر أنّ التَّرَشَ خِفَّةٌ ونَزَقٌ، يقال تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً. وما أدرِي ما هُوَ.
(ترص) التاء والراء والصاد أصلٌ واحد، وهو الإحكام. يقال تَرُصَ الشّيءُ، وأَتْرَصْتُه أحكمْتُه فهو مُتْرَصٌ. وكلُّ ما أحكَمْتَ صَنْعتَهُ فقد أتْرَصْتَه. وأنشد الخليل:
* وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) *
(ترع) التاء والراء والعين أصلٌ مطّردٌ قياسُه، وهو تفتُّح الشَّيءِ. فالتُّرْعة البابُ، والتَّرَّاع البَوّابُ. قال:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مِنبري هذا تُرْعَةٌ من تُرَع الجنة". والتَّرَع: الإسراع إلى الشرّ. ورجلٌ تَرِعٌ. وهو من ذاك، لأنّ فيه تفتُّحاً إلى ما لا ينبغي. ولا يكاد يُقالُ هذا في الخير.
ومن هذا الباب أترعْتُ الإناءَ مَلأتُه. وجَفْنَةٌ مُتْرَعة. قال:
* لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) *
والتَّرَع: الامتلاء. وقد تَرِعَ الإناءُ. وكان بعضُ أهل اللغة يقول: لا أقول تَرِع، ولكن أُتْرِع. وهذا من الباب، لأنه إذا أُتْرِع بادَرَ إلى السَّيَلان. والتُّرْعة والجمعُ تُرَع: أفواه الجداول. ويقال سَيْرٌ أَتْرَعُ. قال:
* فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) *
والقياس كلّه واحد.
(ترف) التاء والراء والفاء كلمة واحدة، وهي التُّرْفَة. يقال رجلٌ مُترفٌ مُنَعَّمٌ، وتَرَّفَهُ أهلُه إذا نعمّوه بالطَّعام الطّيِّب والشيء يُخَصُّ به. وفي كتاب الخليل: التُّرفَة الهَنَةُ في الشَّفَة العُلْيا. وهذا غلطٌ، إنّما هي التُِّفرَةُ وقد ذُكرت ([11]).(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق.
(ترك) التاء* والراء والكاف: الترك التخلية عن الشيء، وهو قياسُ الباب، ولذلك تسمّى البَيْضَةُ بالعَراءِ تريكة. قال الأعشى:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])وتَرْكَةُ السِّلاح، وهي البيضة، محمولٌ على هذا ومشبَّهٌ به، والجمع تَرْكٌ. قال لبيد:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])وتَرَاكِ بمعنى اتْرُكْ. قال:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])وتَرِكَةُ الميِّت: ما يتْرُكُه من تُراثِه. والتّريكة رَوْضةٌ([15])يُغْفِلُها النّاسُ فلا يَرْعَوْنها. وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: يقال تركْتُ الحبْلَ شديداً، أي جعلتُه شديداً. وما أحْسَِبُ هذا من كلام الخليل.
(تره) التاء والراء والهاء كلمةٌ ليست بأصلٍ متفرَّعٍ منه. قالوا: التَّرَّهاتُ، والتُّرَّهُ الأباطيل من الأمور. قال رُؤبة:
* وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) *
قالوا: والواحد تُرَّهَة. قال: وجَمَعها أناسٌ على التَّرَارِيهِ. قال:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])
(ترب) التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخر تساوي الشّيئين. فالأول التُّراب، وهو التَّيْربُ والتَّوْرَاب([18]). ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ كأنّه لصِق بالتُّراب، وأتْربَ إذا استَغْنى، كأنّه صار لـه من المال بقَدْرِ التُّراب، والتَّرباء الأرضُ نفسها. ويقال ريحٌ تَرِبَةٌ إذا جاءَت بالتُّراب. قال:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])وأمّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تساوي رؤوس العظام. قال:
* أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) *
ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة.
ومما شذَّ عن الباب التّربة([21]) وهو نبت.
(ترج) التاء والراء والجيم لا شيء فيه إلاّ "تَرْج"، وهو موضع. والأتْرُج معروف.
(ترح) التاء والراء والحاء كلمتان متقاربتان. قال الخليل: التَّرَح نقيض الفَرَح. ويقولون: "بعْدَ كلِّ فرْحَةٍ تَرْحَةٌ، وبعد كل حَبْرَةٍ عَبْرَةٌ"، قال الشاعر:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
والكلمة الأخرى: الناقة المِتْراح، وهي التي يُسرع انقطاعُ لبنِها؛ والجمع مَتَاريح.
 --------------ــــ
([1]) للشماخ. ديوانه 46 واللسان (ترز) وصدره كما في الديوان والجمهرة (2: 10):  * قليل التلاد غير قوس وأسهم *
([2]) ديوانه 67 واللسان (ترز) والعجلزة، بكسر العين واللام لغة قيس، وبفتحهما لغة تميم.
([3]) في الأصل" قتلها".
([4]) هذه الرواية تطابق رواية الجمهرة (2: 10). وفي اللسان: "نازعت شموساً". وقد نصب الجزأين بعد "كأن"، كما جاء في قول أبي نخيلة:
كأن أذنيه إذا تشوفا *** قادمة أو قلما محرفا
 ([5]) الجمهرة (2: 10).
([6]) اللسان (ترص).
([7]) يصخب: يحدث جلبة. وفي الأصل: "يصحب" محرف، صوابه في المجمل. والأبيات لهدبة بن الخشرم، كما في اللسان (ترع).
([8]) قال ابن بري: "والذي في شعره: يخبرني حداده".
([9]) في المجمل: "لفاداهم"، محرفة.
([10]) البيت لرؤية في ديوانه 92 واللسان (ترع).
([11]) في مادة (تفر) .
([12]) ديوان الأعشى 65 واللسان (ترك). تأله: تتحير، وهو أحد الأقوال في اشتقاق لفظ الجلالة، لأن العقول تأله في عظمته، أي تتحير.
 ([13])سبق الكلام على البيت في مادة (بصل). وسيأتي في (عرو).
([14]) البيتان لطفيل بن يزيد الحارثي، كما في اللسان (ترك)
 ([15])في الأصل: "التريكة من روضة"، صوابه في المجمل.
([16]) ديوان رؤبة 166 واللسان (تره).
([17]) البيتان في اللسان (تره). وفي المجمل: "ردوا بني الأعراب".
([18]) يقال تيراب أيضاً وتورب، وفيه لغات أخر في القاموس وغيره.
([19]) البيت لذي الرمة، سبق الكلام عليه في (برح) ص241.
([20]) البيت للأغلب العجلي، كما في اللسان (ترب). وبعده:
* لم يعدوا التفليك في النتوب *
([21]) بالتحريك، وكفرحة، ويقال أيضاً ترباء.

ـ

##### Türkçe

(تâ harfi, râ harfi ve onları üçleyenler bâbı)
(**ترز**) **التاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir kelimedir; sahih. **تَرِزَ** şey: katılaştı. Ve her sağlam olan **تارز**’dır. Ve ölü **تارز**’dır; çünkü o kurumuştur. Dedi ki:
* sanki vahşîden atılan şey **تارِز**’dır([1]) *
Ve İmru’ul-Kays dedi —ve **التارز**’ın katı olduğuna delâlet eder—:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])Ve denir: kadın **أتْرَزَتِ** ipini: onu([3]) şiddetli bir büküşle büktü. Ve hamurunu **أترزَتْ**: onu yoğurup kıvamına getirdiği zaman.

(**ترس**) **التاء** ve **الراء** ve **السين** tek bir kelimedir; o da **التُّرْسُ**’tur; o bilinir. Çoğulu **تِرَسَةٌ** ve **تِراسٌ** ve **تُرُوس**. Dedi ki:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])
(**ترش**) **التاء** ve **الراء** ve **الشين** aslî de değildir, fer‘î de değildir; ancak İbn Düreyd([5]) **التَّرَشَ**’ın hafiflik ve ataklık olduğunu zikretti; **تَرِشَ** derler, **يَتْرَشُ**; **تَرَشاً**. Ve ben onun ne olduğunu bilmiyorum.

(**ترص**) **التاء** ve **الراء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da sağlamlaştırmadır. Denir: **تَرُصَ** şey; ve ben onu **أَتْرَصْتُ**: onu sağlamlaştırdım; o da **مُتْرَصٌ**’dur. Ve her neyi yapımını sağlamlaştırdıysan, onu **أتْرَصْتَه**. Halîl şöyle inşâd etti:
* وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) *

(**ترع**) **التاء** ve **الراء** ve **العين** kıyası düzenli bir asıldır; o da şeyin açılmasıdır. Öyleyse **التُّرْعة** kapıdır; **التَّرَّاع** kapıcıdır. Dedi ki:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Şu benim minberim, cennet **تُرَع**’larından bir **تُرْعَة**’dır.” Ve **التَّرَع**: şerre sürat etmektir. Ve adam **تَرِعٌ**’dir. Ve o, ondandır; çünkü onda, uygun olmayan şeye doğru bir açılma vardır. Ve bu, hayırda neredeyse söylenmez.
Ve bu bâbdandır: kabı **أترعْتُ**: onu doldurdum. Ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعة**. Dedi ki:
* لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) *
Ve **التَّرَع**: doluluktur. Ve kap **تَرِعَ** olmuştur. Dil ehlinden bazıları derdi ki: **تَرِع** demem; fakat **أُتْرِع** derim. Bu da bâbdandır; çünkü **أُتْرِع** edildiğinde akmaya doğru acele eder. Ve **التُّرْعة** ve çoğulu **تُرَع**: arkların ağızlarıdır. Ve denir: **سَيْرٌ أَتْرَعُ**. Dedi ki:
* فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) *
Ve kıyasın hepsi birdir.

(**ترف**) **التاء** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **التُّرْفَة**’dir. Denir: adam **مُترفٌ**: nimet içinde. Ve ailesi onu **تَرَّفَهُ**: ona güzel yiyecek ve kendisine tahsis edilen şey ile nimet verdikleri zaman. Halîl’in kitabında: **التُّرفَة** üst dudakta olan bir **الهَنَةُ**’dir. Bu yanlıştır; ancak o **التُِّفرَةُ**’dir; zikredilmiştir([11]).

(**ترق**) **التاء** ve **الراء** ve **القاف**’ta **التَّرْقُوَة**’dan başka bir şey yoktur; çünkü Halîl onun **فَعْلُوَة** olduğunu iddia etti; o, boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren bir kemiktir.

(**ترك**) **التاء** ve **الراء** ve **الكاف**: **الترك** şeyden boş bırakmadır; bu, bâbın kıyasıdır. Bu yüzden, açık arazideki yumurtaya **تريكة** denir. A‘şâ dedi ki:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])Ve **تَرْكَةُ السِّلاح**; o da miğferdir; buna hamledilmiş ve ona benzetilmiştir; çoğulu **تَرْكٌ**. Lebîd dedi ki:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])Ve **تَرَاكِ** “bırak!” mânâsınadır. Dedi ki:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])Ve **تَرِكَةُ** ölünün: mirasından bıraktığı şeydir. Ve **التّريكة**: insanların ihmal ettiği, dolayısıyla otlatmadıkları bir **رَوْضةٌ**’dur([15]). Halîl’e nisbet edilen kitapta: “ipi şiddetli **تركْتُ**” denir; yani onu şiddetli yaptım. Ve ben bunun Halîl’in sözünden olduğunu sanmıyorum.

(**تره**) **التاء** ve **الراء** ve **الهاء**: kendisinden dallanan bir asıl değildir. Dediler: **التَّرَّهاتُ**; ve **التُّرَّهُ**: işlerden bâtıllardır. Ru’be dedi ki:
* وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) *
Dediler: tekili **تُرَّهَة**. Dedi: bazı insanlar onu **التَّرَارِيهِ** üzere cem‘ ettiler. Dedi ki:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])

(**ترب**) **التاء** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri **التّراب** ve ondan türeyen; diğeri iki şeyin eşitliği. Birincisi **التُّراب**’dır; o da **التَّيْربُ** ve **التَّوْرَاب**’dır([18]). Ve denir: adam **تَرِبَ**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **أتْربَ**: zenginleşti; sanki onun için maldan, toprağın miktarınca oldu. Ve **التَّرباء** bizzat yerin kendisidir. Ve denir: **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprakla geldiği zaman. Dedi ki:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])İkincisine gelince: **التِّرب** dosttur; çoğulu **أترابٌ**. Ondandır **التَّرِيب**; o, kemik başlarının eşitliği yanında göğüstür. Dedi ki:
* أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) *
Ve ondandır **التَّرِبات**; onlar parmak uçlarıdır; tekili **تَرِبة**.
Ve bâbdan şâz olanlardandır: **التّربة**([21]); o bir bitkidir.

(**ترج**) **التاء** ve **الراء** ve **الجيم**’de **تَرْج**’den başka bir şey yoktur; o bir yerdir. Ve **الأتْرُج** bilinir.

(**ترح**) **التاء** ve **الراء** ve **الحاء** birbirine yakın iki kelimedir. Halîl dedi: **التَّرَح** **الفَرَح**’ın zıddıdır. Ve derler: “Her **فرْحَةٍ**’den sonra bir **تَرْحَةٌ** vardır; ve her **حَبْرَةٍ**’den sonra bir **عَبْرَةٌ** vardır.” Şair dedi ki:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
Ve diğer kelime: **الناقة المِتْراح**; o, sütünün kesilmesi çabuk olan devedir; çoğulu **مَتَاريح**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ر ح
ما الدنيا إلا فرح وترح‏.‏
وما من فرحة إلا وبعدهـا ترحـة‏.‏
وأترحـه وترحـه‏:‏ أحزنـه وترحتـه المتارح‏.‏
وعيش مترح‏:‏ شديد‏.‏
ورجل ترح‏:‏ قليل الخير يترح سائله‏.‏
قال أبو وجزة‏:‏ يحبـون فيـاض النـدي متفضلاً إذا الترح المناع لم يتفضل

##### Türkçe

ت ر ح
Dünya ancak **فرح** ve **ترح**’tır.
Ve hiçbir **فرحة** yoktur ki, ancak ondan sonra bir **ترحة** vardır.
Ve **أترحه** ve **ترحه**: onu hüzünlendirdi; ve **ترحته المتارح**.
Ve **عيش مترح**: şiddetli.
Ve **رجل ترح**: hayrı az; dilencisini **يترح** eder.
Ebû Vecze dedi:
Severler, **فياض الندي**’yi, fazladan veren olarak; **الترح المناع** fazladan vermediği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّرَحُ: نقيض الفرح.
وقد تَرِحَ تَرَحاً وتَتَرَّح وتَرَّحَه الأَمرُ تَتْريحاً أَي أَحْزَنه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
شَمْطاء أَعْلى بَزِّها مُطَرَّحُ،
قد طالَ ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ
أَي نَغَّصَها المَرْعَى؛ والاسم التَّرْحَة، الأَزهري عن ثعلب؛ ابن الأَعرابي أَنشده:
يَتْبَعْنَ شَدْوَ رَسْلَةٍ تَبَدَّحُ،
يَقُودُها هادٍ وعَيْنٌ تَلْمَحُ،
قد طالَ ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ
أَي نَغَّصَها المَرْعى: وروى الأَزهري بإِسناده عن عليّ بن أَبي طالب، قال: نهاني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، عن لباس القَسِّيِّ المُتَرَّحِ، وأَن أَفترِشَ حِلْسَ دابتي الذي يلي ظهرها، وأَن لا أَضع حِلْسَ دابتي على ظهرها حتى أَذكر اسم الله، فإِنَّ على كلِّ ذِرْوَةٍ شيطاناً، فإِذا ذكرتم اسم الله ذهب.
ويقال: عَقِيبَ كلِّ فَرْحةٍ تَرْحَةٌ؛ وفي الحديث: ما من فَرْحَة إِلا ومعها تَرْحَةٌ. قال ابن الأَثير: التَّرَحُ ضد الفرح، وهو الهلاك والانقطاع أَيضاً. والتَّرْحَة: المرة الواحدة.
والتَّرِحُ: القليل الخير؛ قال أَبو وَجْزَة السَّعدِي يمدح رجلاً: يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً،
إِذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لم يَتَفَضَّل
ابنُ مُناذِر: والتَّرَحُ الهُبوط، وما زِلْنا مُنْذ الليلةِ في تَرَحٍ؛ وأَنشد:
كأَنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ،
إِذا انْتُحِي بالتَّرَحِ المُصَوَّبِ
قال: والانتحاء أَن يسقط هكذا، وقال بيده بعضها فوق بعض
(* هكذا في
الأصل.)، وهو في السجود أَن يُسْقط جَبينَه إِلى الأَرض ويَشُدَّه ولا يعتمد على راحتيه، ولكن يعتمد على جبينه؛ قال الأَزهري: حكى شمر هذا عن عبد الصمد بن حسان عن بعض العرب؛ قال شمر: وكنت سأَلت ابنَ مُناذِرٍ عن الانتحاء في السجود فلم يعرفه؛ قال: فذكرت له ما سمعت فدعا بدواته وكتبه بيده. والتَّرَحُ: الفقرُ؛ قال الهُذَلي:
كُسِرْتَ على شَفا تَرَحٍ ولُؤْمٍ،
فأَنتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ
وناقة مِتْرَاحٌ: يُسْرِعُ انقطاعُ لبنها، والجمع المَتاريحُ.

##### Türkçe

**التَّرَحُ**: sevincin zıddı.

Ve gerçekten **تَرِحَ** **تَرَحاً** ve **تَتَرَّح**; ve işi onu **تَرَّحَه** **تَتْريحاً**; yani onu hüzünlendirdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
شَمْطاء أَعْلى بَزِّها مُطَرَّحُ،
قد طالَ ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ
yani otlağı ona tatsızlaştırdı; isim **التَّرْحَة**’dir; Ezherî, Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
يَتْبَعْنَ شَدْوَ رَسْلَةٍ تَبَدَّحُ،
يَقُودُها هادٍ وعَيْنٌ تَلْمَحُ،
قد طالَ ما تَرَّحَها المُتَرِّحُ
yani otlağı ona tatsızlaştırdı: ve Ezherî, isnadıyla Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, beni **القَسِّيِّ المُتَرَّحِ** giymekten, ve binitimin sırtına bitişik olan **حِلْسَ**’ını sermekten, ve Allah’ın adını anıncaya kadar binitimin **حِلْسَ**’ını sırtına koymamaktan nehyetti; çünkü her **ذِرْوَةٍ** üzerinde bir şeytan vardır; siz Allah’ın adını andığınızda gider.

Ve denilir: her **فَرْحةٍ**’nın ardından bir **تَرْحَةٌ** vardır; ve hadiste: hiçbir **فَرْحَة** yoktur ki ancak onunla beraber bir **تَرْحَةٌ** vardır. İbnü’l-Esîr dedi: **التَّرَحُ** sevincin zıddıdır; ve o, helâk ve kesilme (tükenme)dir de. Ve **التَّرْحَة**: bir defadır.

Ve **التَّرِحُ**: hayrı az olan; Ebû Vecze es-Sa‘dî bir adamı överken dedi:
يُحَيُّونَ فَيَّاضَ النَّدَى مُتَفَضِّلاً،
إِذا التَّرِحُ المَنَّاعُ لم يَتَفَضَّل

İbn Münâzir: ve **التَّرَحُ** iniştir; ve biz bu geceden beri bir **تَرَحٍ** içindeyiz; ve inşâd etti:
كأَنَّ جَرْسَ القَتَبِ المُضَبَّبِ،
إِذا انْتُحِي بالتَّرَحِ المُصَوَّبِ
Dedi: ve **الانتحاء** şöyle düşmektir; ve eliyle (bir kısmı bir kısmının üstünde) dedi
(* asılda böyledir.) ve o, secdede, alnını yere düşürmesi ve onu sıkıca bastırmasıdır; ve avuçlarına dayanmaz, fakat alnına dayanır; Ezherî dedi: Şemmer bunu Abdüssamed b. Hassân’dan, bazı Araplardan nakletti; Şemmer dedi: ve ben İbn Münâzir’e secdede **الانتحاء** hakkında sormuştum da onu bilmedi; dedi: ona işittiğimi hatırlattım, mürekkep hokkasıyla çağırdı ve onu eliyle yazdı.

Ve **التَّرَحُ**: fakirliktir; Hüzeli dedi:
كُسِرْتَ على شَفا تَرَحٍ ولُؤْمٍ،
فأَنتَ على دَرِيسِكَ مُسْتَمِيتُ

Ve **ناقة مِتْرَاحٌ**: sütünün kesilmesi çabuk olan; çoğulu **المَتاريحُ**’tur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ر ح * * التَّرَحُ * ضد الفرح وبابه طرب

##### Türkçe

* ت ر ح * * **التَّرَحُ** * sevincin zıddıdır; babı **طرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الترح، محركة: الهم  ، نقيض الفرح. وقد  ترح كفرح  ترحا  وتترح وترحه  الأمر  تتريحا  : أي أحزنه. أنشد ابن الأعرابي:
  قد طالما ترحها المترح أي نغصها المرعى. رواه الأزهري عن ثعلب، والاسم الترحة. قال ابن مناذر: الترح:  الهبوط  . وما زلنا مذ الليلة في ترح. وأنشد:
  كأن جرس القتب المضبب
  إذا انتحى بالترح المصوب قال: والانتحاء أن يسقط هكذا، وقال بيده بعضها فوق بعض. وهو في السجود أن يسقط جبينه إلى الأرض ويشده، ولا يعتمد على راحتيه، ولكن يعتمد على جبينه، قال الأزهري: حكى شمر هذا عن عبد الصمد بن حسان، عن بعض العرب. قال: وكنت سألت ابن مناذر عن الانتحاء في السجود فلم يعرفه. قال: فذكرت له ما سمعت، فدعا بداواته وكتبه بيده، كذا في اللسان. الترح  ككتف: القليل الخير  ، قال أبو وجزة السعدي يمدح رجلا:
  يحيون فياض الندى متفضلا                      إذا الترح المناع لم يتفضل الترح،  بالفتح: الفقر  ، قال الهذلي:
  كسوت على شفا ترح ولؤم                      فأنت على دريسك مستميت

  روى الأزهري بإسناده عن علي بن أبي طالب رضي الله عنه قال:  نهاني رسول الله صلى الله عليه وسلم عن لباس القسي  المترح  ، وأن أفترش حلس دابتي على ظهرها حتى أذكر اسم الله، فإن على كل ذروة شيطانا، فإذا ذكرتهم اسم الله ذهب  ، وهو  من الثياب ما صبغ صبغا مشبعا  . المترح  من العيش: الشديد. و  المترح  من السيل: القليل وفيه انقطاع  . وقال ابن الأثير: الترح: ضد الفرح، وهو الهلاك والانقطاع أيضا.  والمترح كمحسن  ، وفي نسخة: كمكرم  : من لا يزال يسمع ويرى مالا يعجبه  . ومما في الصحاح واللسان وأغفله المصنف: ناقة متراح: يسرع انتقطاع لبنها، والجمع المتاريح  وتارح، كآدم: أبو إبراهيم الخليل صلى الله عليه وسلم  وعلى نبينا، بناء على أن آزر عمه وأطلق عليه أبا مجازا، وفيه خلاف مشهور؛ قاله شيخنا.

##### Türkçe

**الترح**، harekeli: keder; sevincin zıddı. Ve (kişi) **ترح** etti, **فرح** gibi; **ترحا** (olarak) ve **تترح** etti; ve işi ona **ترحه** etti, **تتريحا**: yani onu hüzünlendirdi. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “Nice zamandır onu **المترح** **ترح** etti” yani otlağı ona tatsızlaştırdı. Ezherî bunu Sa‘leb’den rivayet etti; isim **الترحة**’dır. İbn Münâzir dedi: **الترح**: iniş. Ve biz bu geceden beri **ترح** içindeyiz. Ve inşad etti:
  “Sanki gümüş kaplı semerin çanı,
  **الترح المصوب** ile yöneldiği vakit”
Dedi: ve **الانتحاء** şu şekilde düşmektir; ve eliyle (bir kısmını) bir kısmının üstüne (koyarak) söyledi. Ve o, secdede, alnını yere düşürüp onu sıkıca bastırmasıdır; ve avuçlarına dayanmaz, fakat alnına dayanır. Ezherî dedi: Şemmer bunu Abdüssamed b. Hassân’dan, bazı Araplardan nakletti. Dedi: ve ben İbn Münâzir’e secdede **الانتحاء** hakkında sormuştum da onu bilmedi. Dedi: ona işittiğimi zikrettim; bunun üzerine yazı aletlerini çağırdı ve onu eliyle yazdı; Lisân’da böyledir. **الترح** **كتف** gibi: hayrı az olan. Ebû Vecze es-Sa‘dî bir adamı överken söyledi:
  “Cömertçe, bol ihsanı yaşatırlar;
  **الترح المناع** cömertlik etmediği zaman (bile) cömertlik ederler.”
**الترح**; fetha ile: fakirlik. Hüzeylî dedi:
  “Fakirlik ve alçaklığın kenarında giydirdim;
  sen ise harmanına karşı can atansın.”

Ezherî isnadıyla Ali b. Ebî Tâlib’den, Allah ondan razı olsun, rivayet etti; dedi: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم beni **القسي المترح** elbisesini giymekten ve Allah’ın adını anıncaya kadar binitimin örtüsünü sırtı üzerine sermekten nehyetti; çünkü her hörgücün üzerinde bir şeytan vardır; siz Allah’ın adını andığınızda gider. Ve o, elbiselerden, doyurucu bir boyama ile boyanmış olandır. **المترح** geçimden: şiddetli olan. Ve **المترح** selden: az olan ve onda kesilme bulunan. İbnü’l-Esîr dedi: **الترح**: sevincin zıddıdır; ve helâk ve kesilme de (demektir). Ve **المترح** **محسن** gibi; ve bir nüshada: **مكرم** gibi: hoşuna gitmeyen şeyi işitip görmeye devam eden kimse. Ve Sıhâh ve Lisân’da olup musannifin gözden kaçırdığı şeylerdendir: **ناقة متراح**: sütünün kesilmesi çabuk olan (dişi deve); çoğulu **المتاريح** ve **تارح**. Ve **تارح** **آدم** gibi: İbrâhîm el-Halîl’in babasıdır, عليه السلام, ve nebîmizin üzerine (salât olsun); Âzer’in amcası olduğu ve ona mecazen baba denildiği esasına göre; bunda meşhur bir ihtilaf vardır; bunu şeyhimiz söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَرِحَ
1 تَرِحَ أراح راح ترح , aor. تَرَحَ , inf. n. تَرَحٌ, He grieved; he was, or became, sorrowful, unhappy, or anxious; (Msb, K;) syn. حَزِنَ; (Msb;) [contr. of فَرِحَ; (see تَرَحٌ, below;)] as also ↓ تترّح. (K.) ― -b2- [Also He perished, or died: became cut off; was put an end to; or came to an end: so accord. to explanations of تَرَحٌ given below on the authority of IAth.]

ترّحهُ
2 ترّحهُ أراح راح ترح ترحه ترحة , (S, A, K,) inf. n. تَتْرِيحٌ; (S, K;) and ↓ اترحهُ; (A, Msb;) It (an affair, or an event, &c., TA,) grieved him; it made him sorrowful, unhappy, or anxious. (S, A, Msb, K.) A poet cited by IAar says,
قَد طَالَ مَا تَرَّحَهَا المُتَرِّحُ
[Long did that which made unhappy make her, or them, unhappy]; meaning that the pasturage rendered troublesome her, or their, state. (Th, AZ, TA.)

4 أَتْرَحَ see 2.

5 تَتَرَّحَ see 1.

تَرْحٌ
تَرْحٌ أراح راح ترح Poverty; need; indigence. (K.)

تَرَحٌ
تَرَحٌ أراح راح ترح Grief, sorrow, unhappiness, or anxiety; syn. حُزْنٌ, (Msb,) or هَمٌّ, (K,) or غَمٌّ; (Har p. 141;) contr. of فَرَحٌ. (S, A.) [It is the inf. n. of 1; but used as a subst., it has a pl., namely, أَتْرَاحٌ, like أَفْرَاحٌ. Hence the saying,] مَا الدُّنْيَا اـِلَّا فَرَحٌ وَتَرَحٌ [The present world, or life, is nothing but a scene, or state, of joy and grief]. (A.) ― -b2- A perishing, or dying: becoming cut off; being put an end to; or coming to an end. (IAth, TA.) ― -b3- A descending, going down, or going down a declivity; syn. هُبُوطٌ. (Ibn-Munلdhir, K.) One says, مَا زِلْنَا مُذُ الَّيْلَةِ فِى تَرَحٍ i. e. [We have not ceased from the beginning of this night to be] in a state of descending, &c. (Ibn-Munلdhir.)

تَرِحٌ
تَرِحٌ أراح راح ترح Grieving; sorrowing; unhappy. (Msb.) ― -b2- A man (A) who possesses, or does, little, or no, good, (A, K,) so that he who asks of him grieves. (A.)

تَرْحَةٌ
تَرْحَةٌ أراح راح ترح ترحه ترحة A grief; a sorrow; an unhappiness. (L.) [Hence the saying,] مَامِنْ فَرَحَهْ اـِلَّا وَبَعْدَهَا تَرْحَهْ [There is no joy but there is after it a grief]. (A.)

مُتْرِحٌ
مُتْرِحٌ مترح , or مُتْرَحٌ, accord. to different copies of the K, (TA,) One who ceases not to hear and see that which does not please him. (K.)

مَتْرَحَةٌ
[ مَتْرَحَةٌ مترحه مترحة A cause of grief, sorrow, unhappiness, or anxiety: pl. مَتَارِحُ. Hence the saying,] تَرَّحَتْهُ المَتَارِحُ [Misfortunes (lit. the causes of grief, &c.,) grieved him, or made him sorrowful, &c.]. (A.)

مُتَرَّحٌ
مُتَرَّحٌ مترح Strait, difficult, or distressful, life. (A, K.) ― -b2- A scanty torrent, or flow of water, in which is a stopping, or an interruption. (K.) -A2- A garment, or piece of cloth, dyed so as to be saturated with the dye. (Az, K.)

مَتْرَاحٌ
مَتْرَاحٌ متراح A she-camel whose milk soon comes to an end, or stops: (S, L:) pl. مَتَارِيحُ. (L.)

##### Türkçe

**تَرِحَ**
1 **تَرِحَ** أراح راح ترح , aor. **تَرَحَ** , inf. n. **تَرَحٌ**, Kederlendi; kederli, mutsuz yahut kaygılı oldu veya hâline geldi; (Msb, K;) eşanlamlısı **حَزِنَ**; (Msb;) [**فَرِحَ**’ın zıddı; (aşağıda **تَرَحٌ**’a bak;)] bunun gibi ↓ **تترّح** da. (K.) ― -b2- [Ayrıca Helâk oldu yahut öldü: kesildi; sona erdirildi; yahut sona erdi: aşağıda **تَرَحٌ** için IAth rivayetiyle verilen açıklamalara göre.]

**ترّحهُ**
2 **ترّحهُ** أراح راح ترح ترحه ترحة , (S, A, K,) inf. n. **تَتْرِيحٌ**; (S, K;) ve ↓ **اترحهُ**; (A, Msb;) O (bir iş, yahut bir olay, vb., TA,) onu kederlendirdi; onu kederli, mutsuz yahut kaygılı kıldı. (S, A, Msb, K.) IAar’ın naklettiği bir şair der ki,
قَد طَالَ مَا تَرَّحَهَا المُتَرِّحُ
[Uzun sürdü, mutsuz edenin onu, yahut onları, mutsuz etmesi]; mânâsı: otlak, onun yahut onların hâlini sıkıntılı kıldı. (Th, AZ, TA.)

4 **أَتْرَحَ** bk. 2.

5 **تَتَرَّحَ** bk. 1.

**تَرْحٌ**
**تَرْحٌ** أراح راح ترح Fakirlik; ihtiyaç; yoksulluk. (K.)

**تَرَحٌ**
**تَرَحٌ** أراح راح ترح Keder, hüzün, mutsuzluk yahut kaygı; eşanlamlısı **حُزْنٌ**, (Msb,) yahut **هَمٌّ**, (K,) yahut **غَمٌّ**; (Har p. 141;) **فَرَحٌ**’ın zıddı. (S, A.) [Bu, 1’in mastarıdır; fakat isim olarak kullanıldığında bir çoğulu vardır; o da **أَتْرَاحٌ**’dır; **أَفْرَاحٌ** gibi. Bundan dolayı şu söz (söylenir),] مَا الدُّنْيَا اـِلَّا فَرَحٌ وَتَرَحٌ [Dünya, yahut hayat, ancak sevinç ve kederden ibarettir]. (A.) ― -b2- Helâk olma yahut ölme: kesilme; sona erdirilme; yahut sona erme. (IAth, TA.) ― -b3- İniş, aşağı inme, yahut bir yokuştan aşağı inme; eşanlamlısı **هُبُوطٌ**. (Ibn-Munلdhir, K.) Şöyle denir, مَا زِلْنَا مُذُ الَّيْلَةِ فِى تَرَحٍ yani [bu gecenin başından beri durmadık] bir iniş hâlinde, vb. (Ibn-Munلdhir.)

**تَرِحٌ**
**تَرِحٌ** أراح راح ترح Kederlenen; hüzünlenen; mutsuz. (Msb.) ― -b2- Az yahut hiç hayır sahibi olan bir adam; (A, K;) öyle ki ondan isteyen kimse kederlenir. (A.)

**تَرْحَةٌ**
**تَرْحَةٌ** أراح راح ترح ترحه ترحة Bir keder; bir hüzün; bir mutsuzluk. (L.) [Bundan dolayı şu söz (söylenir),] مَامِنْ فَرَحَهْ اـِلَّا وَبَعْدَهَا تَرْحَهْ [Hiçbir sevinç yoktur ki ardından bir keder olmasın]. (A.)

**مُتْرِحٌ**
**مُتْرِحٌ** مترح , yahut **مُتْرَحٌ**, K’nın farklı nüshalarına göre, (TA,) Hoşuna gitmeyen şeyi işitmekten ve görmekten geri durmayan kimse. (K.)

**مَتْرَحَةٌ**
[ **مَتْرَحَةٌ** مترحه مترحة Keder, hüzün, mutsuzluk yahut kaygı sebebi: çoğulu **مَتَارِحُ**. Bundan dolayı şu söz (söylenir),] تَرَّحَتْهُ المَتَارِحُ [Musibetler (lafzen keder vb. sebepleri) onu kederlendirdi, yahut onu hüzünlü kıldı, vb.]. (A.)

**مُتَرَّحٌ**
**مُتَرَّحٌ** مترح Dar, zor yahut sıkıntılı hayat. (A, K.) ― -b2- İçinde bir durma yahut kesilme bulunan az bir sel, yahut su akışı. (K.) -A2- Boyaya doyurulacak şekilde boyanmış bir elbise yahut kumaş parçası. (Az, K.)

**مَتْرَاحٌ**
**مَتْرَاحٌ** متراح Sütü çabuk sona eren yahut duran bir dişi deve: (S, L:) çoğulu **مَتَارِيحُ**. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَرِحَ
تَرِحَ A ( n. ac. تَرَح 4 ),
a.  Was grieved, sorrowful.

تَرَّحَ
تَرَّحَ II ,  أَتْرَحَ IV ,
a.  Grieved, pained, saddened.

تَتَرَّحَ
تَتَرَّحَ V ,
a.  see I .

تَرْح
تَرْح 1 ,
a.  Poverty, indigence.

تَرَح
تَرَح 4 , ( pl. أَتْرَاْح 38 ),
a.  Grief, sorrow; misery; poverty.

تَرِح
تَرِح 5 ,
a.  Wretched, miserable, unhappy.

##### Türkçe

**تَرِحَ**
**تَرِحَ** A ( i. ac. **تَرَح** 4 ),
a. Kederlendi, hüzünlü oldu.

**تَرَّحَ**
**تَرَّحَ** II , **أَتْرَحَ** IV ,
a. Kederlendirdi, acı verdi, hüzünlendirdi.

**تَتَرَّحَ**
**تَتَرَّحَ** V ,
a. I’e bak.

**تَرْح**
**تَرْح** 1 ,
a. Fakirlik, yoksulluk.

**تَرَح**
**تَرَح** 4 , ( çoğ. **أَتْرَاْح** 38 ),
a. Keder, hüzün; bedbahtlık; fakirlik.

**تَرِح**
**تَرِح** 5 ,
a. Bedbaht, perişan, mutsuz.
