# ترر (ت-ر-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ر - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء
ت ر، ر ت مستعملان
تر:
التَّرارة: امتِلاء الجِسم من اللحم، ورِيُّ العَظْمِ، ورجل تارٌّ، وقَصَرةٌ تارَّةٌ، والفعْل تَرَّ يتِرُّ.
والتُّرور: وَثْبَة النَّواة من الحَيْس، يقال: تَرَّ يَتِرُّ تُروراً.
وأَتْرَرْتُ يَدَهُ بالسَّيفِ إتْراراً.
وضَرَبَ فلان يَدَ فلانٍ بالسيف فأَتَرَّها وأَطَرَّها وأَطَنَّها. والغلام يُتِرُّ القُلَةَ بمِقلاةٍ، وقال طرفة:
تقول وقد تُرَّ الوَظيفُ وساقُها		أَلَسْتَ تَرَى أنْ قد أَتَيْتَ بمُؤيِدِ
وتَرَّ الوَظيفُ أي انقَطَع فبانَ وسَقَطَ.
والتَرْتَرة أنْ تقبضَ على يَدَي رجل ثم تُتَرتِرُه أي تُحَرِّكُه.
والتَّرُّ كلمة تتكلّم بها العرب إذا غَضِبَ أحدُهم على الآخر، قال: واللهِ لأُقيمنَّك على التُّرِّ، وهو الحَبْل الذي يمتدُّ ليَمسَحَ به الأرضَ.
والتُّرَّة: الباطل وهي التُّرَّهات أيضاً.
والتّارُّ: الغائب المنفرد من قومِه.
رت:
الرُّتَّةُ: عَجَلةٌ في الكلام، وتقول: رجلٌ أَرَتُّ ورَتَّ يَرُتُّ رَتّاً.
والرَّتُّ: شيءٌ يُشَبَّهُ بالخِنزير البَرِّي، والجمعُ الرُّتوتُ.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الراء**
**ت ر**، **ر ت** kullanımdadır
**تر**:
**التَّرارة**: bedenin etten dolması, kemiğin sulanması; ve **رجل تارٌّ**; ve **قَصَرةٌ تارَّةٌ**; fiil: **تَرَّ** **يتِرُّ**.
**التُّرور**: **الحَيْس**’ten çekirdeğin sıçrayışı; denir ki: **تَرَّ** **يَتِرُّ** **تُروراً**.
Ve ben onun elini kılıçla **أَتْرَرْتُ**; **إتْراراً**.
Ve falan, falanın elini kılıçla vurdu da onu **فأَتَرَّها** ve **أَطَرَّها** ve **أَطَنَّها**. Ve oğlan, **القُلَةَ**’yi bir **مِقلاةٍ** ile **يُتِرُّ**; ve **طرفة** dedi ki:
تقول وقد تُرَّ الوَظيفُ وساقُها		أَلَسْتَ تَرَى أنْ قد أَتَيْتَ بمُؤيِدِ
Ve **تَرَّ الوَظيفُ**: yani koptu da göründü ve düştü.
Ve **التَرْتَرة**: bir adamın iki elini tutman, sonra onu **تُتَرتِرُه**; yani onu hareket ettirmen.
Ve **التَّرُّ**: Arapların, birinin ötekine öfkelendiği zaman konuştukları bir kelimedir; dedi ki: Allah’a yemin olsun, seni mutlaka **التُّرِّ** üzerine dikeceğim; o, onunla yeri silmek için uzatılan iptir.
Ve **التُّرَّة**: bâtıldır; ve o, **التُّرَّهات** da(dır).
Ve **التّارُّ**: kavminden ayrı, tek başına olan gâib.
**رت**:
**الرُّتَّةُ**: sözde acele(lik); ve dersin ki: **رجلٌ أَرَتُّ**; ve **رَتَّ** **يَرُتُّ** **رَتّاً**.
Ve **الرَّتُّ**: kara domuzuna benzetilen bir şey; çoğulu **الرُّتوتُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَرَّتِ النَواةُ من مِرْضاخِها تَتِرُّ وتَتُرُّ، أي نَدَرتْ. وضرب يده بالسيف فأَتَرَّها، أي قطعها وأَنْدَرَها. وتَرَّ فلانٌ عن بلده: تباعَدَ. وأَتَرَّهُ القضاءُ: أبعده. والتُرُّ بالضم: خيطٌ يُمَدُّ على البِناء. يقول الرجل لصاحبه عند الغضب: لأُقيمَنَّكَ على التُرِّ. والتَرارَةُ: السِمَنُ والبضاضةُ. تقول منه: تَرِرْتَ بالكسر، أي صرتَ تارَّاً؛ وهو الممتلئ. والأُتْرورُ: غلامُ الشُرْطيِّ.

##### Türkçe

**تَرَّتِ النَواةُ** **من مِرْضاخِها** **تَتِرُّ** ve **تَتُرُّ**: yani, düştü.

Ve kılıçla elini vurdu da onu **فأَتَرَّها**: yani onu kesti ve düşürdü.

Ve falan kimse beldesinden **وتَرَّ**: uzaklaştı.

Ve hüküm onu **وأَتَرَّهُ**: onu uzaklaştırdı.

Ve **التُرُّ** (ötre ile): bina üzerine gerilen bir iptir.

Adam, öfke anında arkadaşına der: “Seni mutlaka **على التُرِّ** üzerine dikeceğim.”

Ve **التَرارَةُ**: semizlik ve dolgunluktur.

Bundan şöyle dersin: **تَرِرْتَ** (kesre ile): yani **تارَّاً** oldun; ve o, dolu olandır.

Ve **الأُتْرورُ**: polisçinin oğlanıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ر ر
جارية تارة وفي بدنها ترارة وهي امتلاؤه من اللحم وريّ العظم‏.‏
وقصبـة تـارة وغلـام تـار طار‏.‏
وترت النواة من المرضاخ‏:‏ ندرت‏.‏
وضرب يده بالسيف فاترها وضربها فترت‏.‏
والغلام بتر القلة بالمقلاة‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ ضعـف عصـور وقعل أترور ‏"‏ وهو الغلام الصغير‏.‏
وقبض على يده يترتره‏.‏
والحرب فيها التراتر أي الشدائد‏.‏
قال هذيل الأشجعي‏:‏ وحتى تقولوا بعد ما يشمت العدا بكم إن أصل الحرب فيها التراتر ومن المجاز‏:‏ لأقيمنه على التر‏.‏

##### Türkçe

ت ر ر
**جارية تارة**: ve bedeninde **ترارة** vardır; o, onun etten doluluğu ve kemiğin sulanmasıdır.
Ve **قصبة تـارة** ve **غلام تـار طار**.
**وترت النواة من المرضاخ**: fırladı.
Ve kılıçla eline vurdu da onu **فاترها**; ve ona vurdu da **فترت**.
Ve oğlan, **القلة**yi **بالمقلاة** ile kesti.
Ve şu meselde: " ضعـف عصـور وقعل أترور " ve o, küçük oğlandır.
Ve eline kabz etti; onu **يترتره**.
Ve savaşta **التراتر** vardır; yani şiddetler.
Hüzeyl el-Eşcaî dedi: Ve nihayet siz, düşman size sevinç duyduktan sonra, sizin hakkınızda şöyle diyeceksiniz: Şüphesiz savaşın aslı onda **التراتر**dir. Ve mecazdan: Onu **التر** üzerine mutlaka dikeceğim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَرَّ الشَّيْءُ يَتِرُّ ويَتُرُّ تَرّاً وتُروراً: بان وانقطع بضربه، وخص بعضهم به العظم؛ وتَرَّتْ يَدُه تَتِرُّ وتَتُرُّ تُروراً وأَتَرَّها هو وتَرَّها تَرّاً؛ الأَخيرة عن ابن دريد؛ قال: وكذلك كل عضو قطع بضربه فقد تُرَّ تَرّاً؛ وأَنشد لطرفة يصف بعيراً عقره:
تَقُولُ، وقد تُرَّ الوَظِيفُ وساقُها:
أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بِمُؤْيِدِ؟
تُرَّ الوظيفُ أَي انقطع فبان وسقط؛ قال ابن سيده: والصواب أَتَرَّ الشَّيْءَ وتَرَّ هو نَفْسُه؛ قال: وكذلك رواية الأَصمعي: تقول، وقد تَرَّ الوَظِيفُ وساقُها
بالرفع. ويقال: ضرب فلان يد فلان بالسيف فأَتَرَّها وأَطَرَّها وأَطَنَّها أَي قطعها وأَنْدَرَها. وتَرَّ الرجلُ عن بلاده تُروراً: بَعُدَ. وأَتَرَّه القضاءُ إِتْراراً: أَبعده. والتُّرُورُ: وَثْبَةُ النَّواة من الحَيْس. وتَرَّت النَّواةُ منْ مِرْضاخِها تَتِرُّ وتَتُرُّ تُروراً: وثَبَتْ ونَدَرَتْ. وأَتَرَّ الغلامُ القُلَةَ بِمِقْلاتِه والغلامُ يُتِرُّ القُلَةَ بالمِقْلَى: نَزَّاها.
والتَّرارَةُ: السِّمَنُ والبَضَاضَةُ؛ يقال منه: تَرِرْتَ، بالكسر، أَي صرت تارّاً وهو الممتلئ والتَّرارَةُ: امتلاء الجسم من اللحم ورَيُّ العظم؛ يقال للغلام الشاب الممتلئ: ثارٌّ. وفي حديث ابن زِمْلٍ: رَبْعَةٌ من الرجال تارٌّ؛ التارُّ: الممتلئ البدن، وتَرَّ الرجلُ يَتِرُّ ويَتُرُّ تَرّاً وتَرارةً وتُروراً: امتلأَ جسمه وتَرَوَّى عظمه؛ قال العجاج: بِسَلْهَبٍ لُيِّنَ في تُرُورِ
وقال:
ونُصْبِحُ بالغَدَاةِ أَتَرَّ شَيْءٍ،
ونُمْسِي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينَا
ورجلٌ تارٌّ وتَرٌّ: طويل. قال ابن سيده: وأُرَى تَرّاً فَعِلاً، وقد تَرَّ تَرارَةً، وقَصَرَةٌ تارَّةٌ.
والتَّرَّةُ: الجارية الحسناء الرَّعْناءُ. ابن الأَعرابي: التَّرَاتِيرُ الجواري الرُّعْنُ.
ابن شميل: الأُتْرُورُ الغلام الصغير. الليث: الأُتْرُورُ الشُّرَطِيُّ؛ وأَنشد:
أَعوذُ باللهِ وبالأَمِيرِ
مِنْ صاحِبِ الشُّرْطةِ والأُتْرُورِ
وقيل: الأُتْرُورُ غلامُ الشُّرَطِيِّ لا يَلْبَسُ السَّوادَ؛ قالت الدهناء امرأَة العجاج:
والله لولا خَشْيَةُ الأَمِيرِ،
وخَشْيَةُ الشُّرْطِيِّ والأُترورِ،
لَجُلْتُ بالشيخ من البَقِيرِ،
كَجَوَلانِ صَعْبَةٍ عَسِيرِ
وتَرَّ بسَلْحِه وهَذَّ بِهِ وهَرَّ بِهِ رمى به. وتَرَّ بِسَلْحِه يَتِرُّ: قذف به. وتَرَّ النَّعامُ: أَلقى ما في بطنه. وتُرَّ في يده: دفع.والتُّرُّ: الأَصل. يقال: لأَضْطَرَّنَّكَ إِلى تُرِّكَ وقُحاحِكَ. ابن سيده: لأَضْطَرَّنَّكَ إِلى تُرِّكَ أَي إِلى مجهودك. والتُّرُّ، بالضم: الخيط الذي يُقَدَّرُ به البِناءُ، فارسي مُعَرَّبٌ؛ قال الأَصمعي: هو الخيط الذي يمدّ على البناء فيبنى عليه وهو بالعربية الإِمام، وهو مذكور في موضعه. التهذيب: الليث: التُّرُّ كلمة يتكلم بها العرب، إِذا غضب أَحدهم على الآخر قال: والله لأُقيمنك على التُّرِّ. قال الأَصمعي: المِطْمَرُ هو الخيط الذي يقدَّر به البناء يقال له بالفارسية التُّرُّ؛ وقال ابن الأَعرابي: التُّرُّ ليس بعربي.
وفي النوادر: بِرْذَوْنٌ تَرٌّ ومُنْتَرٌّ وَعَرِبٌ وقَزَعٌ ودُِفاقٌ إِذا كان سريعَ الرَّكْضِ، وقالوا: التَّرُّ من الخيل المعتدل الأَعضاء الخفيف الدَّرِيرُ؛ وأَنشد:
وقَدْ أَغْدُو مَعَ الفِتْيَا
نِ بالمُنْجَرِدِ التَّرِّ
(* قوله «وقد أغدو إلخ» هذه ثلاثة أبيات من الهزج كما لا يخفى، لكن البيت الثالث ناقص وبمحل النقص بياض بالأصل).
وذِي البِرْكَةِ كالتَّابُو
تِ، والمِحْزَمِ كالقَرِّ،
مع قاضيه في متنيه... كالدر
وقال الأَصمعي: التَّارُّ المنفرد عن قومه، تَرَّ عنهم إِذا انفرد وقد أَتَرُّوه إِتْراراً.
ابن الأَعرابي: تَرْتَرَ إِذا استرخى في بدنه وكلامه.
وقال أَبو العباس: التارّ المسترخي من جوع أَو غيره؛ وأَنشد: ونُصْبِحُ بالغَداةِ أَتَرَّ شَيْءٍ
قوله: أَترّ شيء أَي أَرخى شيء من امتلاء الجوف، ونمسي بالعشي جياعاً قد خلت أَجوافنا؛ قال: ويجوز أَن يكون أَتَرَّ شيء أَمْلأَ شيء من الغلام التَّارّ، وقد تقدم. قال أَبو العباس: أَتَرَّ شيء أَرخى شيء من التعب. يقال: تُرَّ يا رَجُلُ.
والتَّرْتَرَةُ: تحريك الشيء. الليث: التَّرْتَرَةُ أَن تقبض على يدي رجل تُتَرْتِرُه أَي تحركه. وتَرْتَرَ الرجُلَ: تَعْتَعَهُ. وفي حديث ابن مسعود في الرجل الذي ظُنَّ أَنَّهُ شرب الخمر فقال: تَرْتِرُوه ومَزْمِزُوه أَي حركوه ليُسْتَنْكَهَ هل يُوجَدُ منه ريح الخمر أَم لا؛ قال أَبو عمرو: هو أَن يُحَرِّكَ ويُزَعْزَعَ ويُسْتَنْكَهَ حتى يوجد منه الريح ليعلم ما شرب، وهي التَّرْتَرَةُ والمَزْمَزَةُ والتَّلْتَلَةُ؛ وفي رواية: تَلْتِلُوه، ومعنى الكل التحريك؛ وقول زيد الفوارس:
أَلم تَعْلَمِي أَنِّي إِذا الدَّهْرُ مَسَّنِي
بنائِبَةٍ، زَلَّتْ وَلَمْ أَتَتَرْتَرِ
أَي لم أَتزلزل ولم أَتقلقل. وتَرْتَرَ: تكلم فأَكثر؛ قال: قُلْتُ لِزَيْدٍ: لا تُتَرْتِرْ، فإِنَّهُمْ
يَرَوْنَ المنايا دونَ قَتْلِكَ أَوْ قَتْلِي
ويروى: تُثَرْثِرْ وتُبَرْبِرْ.
والتَّراتِرُ: الشدائد والأُمور العظام. والتُّرَّى: اليد المقطوعة.

##### Türkçe

**تَرَّ** şey **يَتِرُّ** ve **يَتُرُّ** **تَرّاً** ve **تُروراً**: (şey) göründü ve (darbeyle) kesildi.

Onu bazıları bununla kemiği tahsis etti; ve **تَرَّتْ** eli **تَتِرُّ** ve **تَتُرُّ** **تُروراً**; ve o, onu **أَتَرَّ** etti ve onu **تَرَّ** etti **تَرّاً**; sonuncusu İbn Düreyd’dendir; dedi: ve aynı şekilde her uzuv ki darbeyle kesilmiştir, muhakkak **تُرَّ** olmuştur **تَرّاً**; ve Tarafe’den, darbeyle yaraladığı bir deveyi vasfederken, şu beyit rivayet edildi:

تَقُولُ، وقد تُرَّ الوَظِيفُ وساقُها:
أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بِمُؤْيِدِ؟

**تُرَّ الوظيفُ** yani kesildi de göründü ve düştü; İbn Sîde dedi: doğru olan, **أَتَرَّ الشَّيْءَ** (yani şeyi kestirdi) ve **تَرَّ** o, bizzat kendisi (yani kesildi); dedi: ve aynı şekilde Asmaî’nin rivayeti:

تقول، وقد تَرَّ الوَظِيفُ وساقُها

ref‘ ile (yani merfû olarak). Ve denir: falan, falanın elini kılıçla vurdu da onu **أَتَرَّها** ve **أَطَرَّها** ve **أَطَنَّها**; yani onu kesti ve onu düşürdü. Ve **تَرَّ** adam, beldelerinden **تُروراً**: uzaklaştı. Ve kaza onu **أَتَرَّه** **إِتْراراً**: onu uzaklaştırdı. Ve **التُّرُورُ**: **الحَيْس**’ten çekirdeğin sıçrayışı. Ve çekirdek, ezicinden **تَرَّت**; **تَتِرُّ** ve **تَتُرُّ** **تُروراً**: sıçradı ve fırladı. Ve oğlan, testiyi **أَتَرَّ** etti, **بِمِقْلاتِه** ile; ve oğlan, testiyi **يُتِرُّ** eder **بالمِقْلَى**: onu sıçrattı.

Ve **التَّرارَةُ**: semizlik ve dolgunluk; ondan denir: **تَرِرْتَ**, kesre ile; yani **تارّاً** oldun; o da dolu (kimse)dir. Ve **التَّرارَةُ**: bedenin etten dolması ve kemiğin suya kanması; dolu genç oğlana denir: **ثارٌّ**. Ve İbn Ziml’in hadisinde: erkeklerden orta boylu, **تارٌّ**; **التارُّ**: bedeni dolu olan. Ve **تَرَّ** adam **يَتِرُّ** ve **يَتُرُّ** **تَرّاً** ve **تَرارةً** ve **تُروراً**: bedeni doldu ve kemiği suya kandı; Accâc dedi:

بِسَلْهَبٍ لُيِّنَ في تُرُورِ

Ve dedi:

ونُصْبِحُ بالغَدَاةِ أَتَرَّ شَيْءٍ،
ونُمْسِي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينَا

Ve adam **تارٌّ** ve **تَرٌّ**: uzun. İbn Sîde dedi: ve ben **تَرّاً**’ı **فَعِلاً** (vezninde) görüyorum; ve muhakkak **تَرَّ** olmuştur **تَرارَةً**; ve kısa boylu (kadın) **تارَّةٌ**.

Ve **التَّرَّةُ**: güzel yüzlü, sersem cariye. İbnü’l-A‘râbî: **التَّرَاتِيرُ** sersem cariyelerdir.

İbn Şümeyl: **الأُتْرُورُ** küçük oğlandır. Leys: **الأُتْرُورُ** polis memurudur; ve şu beyit rivayet edildi:

أَعوذُ باللهِ وبالأَمِيرِ
مِنْ صاحِبِ الشُّرْطةِ والأُتْرُورِ

Ve denildi: **الأُتْرُورُ** polis memurunun oğlanıdır; siyah giymez; Accâc’ın karısı Dehnâ dedi:

والله لولا خَشْيَةُ الأَمِيرِ،
وخَشْيَةُ الشُّرْطِيِّ والأُترورِ،
لَجُلْتُ بالشيخ من البَقِيرِ،
كَجَوَلانِ صَعْبَةٍ عَسِيرِ

Ve **تَرَّ** dışkısıyla; ve onunla **هَذَّ** etti ve onunla **هَرَّ** etti: onunla attı. Ve **تَرَّ** dışkısıyla **يَتِرُّ**: onunla fırlattı. Ve **تَرَّ** devekuşu: karnındakini attı. Ve **تُرَّ** onun elinde: itildi. Ve **التُّرُّ**: asıl. Denir: seni mutlaka **تُرِّكَ**’ine ve **قُحاحِكَ**’ına zorlayacağım. İbn Sîde: seni mutlaka **تُرِّكَ**’ine, yani gayretinin sonuna zorlayacağım. Ve **التُّرُّ**, damme ile: bina ölçülen ip; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; Asmaî dedi: o, bina üzerine gerilen iptir, onun üzerine bina edilir; Arapçada o **الإِمام**’dır; o, yerinde zikredilmiştir. Tehzîb: Leys: **التُّرُّ** Arapların konuştuğu bir kelimedir; birisi diğerine kızınca der: vallahi seni **التُّرِّ** üzerine dikeceğim. Asmaî dedi: **المِطْمَرُ** bina ölçülen iptir; Farsçada ona **التُّرُّ** denir; İbnü’l-A‘râbî dedi: **التُّرُّ** Arapça değildir.

Ve **النوادر**’de: **بِرْذَوْنٌ تَرٌّ** ve **مُنْتَرٌّ** ve **وَعَرِبٌ** ve **قَزَعٌ** ve **دُِفاقٌ**; eğer hızlı koşan ise. Ve dediler: **التَّرُّ** atlardan, uzuvları mutedil, hafif, hızlı koşan olandır; ve şu beyit rivayet edildi:

وقَدْ أَغْدُو مَعَ الفِتْيَا
نِ بالمُنْجَرِدِ التَّرِّ

(* Onun sözü: “وقد أغدو إلخ” bunlar hezecden üç beyittir, gizli değildir; fakat üçüncü beyit eksiktir ve eksik yerinde asılda boşluk vardır.)

وذِي البِرْكَةِ كالتَّابُو
تِ، والمِحْزَمِ كالقَرِّ،
مع قاضيه في متنيه... كالدر

Ve Asmaî dedi: **التَّارُّ** kavminden ayrılmış olan; onlardan **تَرَّ** ettiğinde yani ayrıldığında; ve onu **أَتَرُّوه** ettiler **إِتْراراً**.

İbnü’l-A‘râbî: **تَرْتَرَ**; bedeni ve konuşması içinde gevşediğinde.

Ve Ebü’l-Abbâs dedi: **التارّ** açlıktan veya başkasından gevşemiş olandır; ve şu beyit rivayet edildi:

ونُصْبِحُ بالغَداةِ أَتَرَّ شَيْءٍ

Onun sözü: **أَترّ شيء** yani karın doluluğundan bir şey gevşedi; ve akşamleyin aç olarak akşama ereriz, karınlarımız boşalmıştır; dedi: ve caizdir ki **أَتَرَّ شيء** (yani) oğlanın dolu olanından, **التَّارّ** oğlandan, en dolu şey olsun; ve o geçti. Ebü’l-Abbâs dedi: **أَتَرَّ شيء** yorgunluktan bir şey gevşetti. Denir: **تُرَّ** ey adam.

Ve **التَّرْتَرَةُ**: şeyi hareket ettirmek. Leys: **التَّرْتَرَةُ** bir adamın eline tutman, onu **تُتَرْتِرُه** etmen; yani onu hareket ettirmen. Ve **تَرْتَرَ** adamı: onu **تَعْتَعَهُ** etti. Ve İbn Mes‘ûd’un, içki içtiği zannedilen adam hakkındaki hadisinde: dedi: **تَرْتِرُوه** ve **مَزْمِزُوه**; yani onu hareket ettirin ki koklansın, ondan içki kokusu bulunur mu bulunmaz mı; Ebû Amr dedi: o, hareket ettirmesi ve sarsması ve koklamasıdır; ta ki ondan koku bulunsun da ne içtiği bilinsin; o da **التَّرْتَرَةُ** ve **المَزْمَزَةُ** ve **التَّلْتَلَةُ**’dir; ve bir rivayette: **تَلْتِلُوه**; ve hepsinin manası hareket ettirmedir. Ve Zeyd el-Fevâris’in sözü:

أَلم تَعْلَمِي أَنِّي إِذا الدَّهْرُ مَسَّنِي
بنائِبَةٍ، زَلَّتْ وَلَمْ أَتَتَرْتَرِ

yani sarsılmadım ve çalkalanmadım. Ve **تَرْتَرَ**: konuştu da çoğalttı; dedi:

قُلْتُ لِزَيْدٍ: لا تُتَرْتِرْ، فإِنَّهُمْ
يَرَوْنَ المنايا دونَ قَتْلِكَ أَوْ قَتْلِي

Ve rivayet edilir: **تُثَرْثِرْ** ve **تُبَرْبِرْ**.

Ve **التَّراتِرُ**: şiddetler ve büyük işler. Ve **التُّرَّى**: kesik el.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تر العظم، ومنهم من عم به الشيء، يتر، بالضم على الشذوذ، ويتر، بالكسر على القياس، وكلاهما مذكور في الصحاح والمحكم والأفعال وغيرها، وعليهما جرى الشيخ ابن مالك في اللامية والكافية، ترا بالفتح، وترورا، بالضم: بان وانقطع بضربه.
 ترت يده تتر وتتر ترورا، وأترها هو وترها ترا، الأخيرة عن ابن دريد، قال: وكذلك كل عضو قطع بضربه فقد تر ترا، كأتر، وأنشد لطرفة يصف بعيرا عقره:
  تقول وقد تر الوظيف وساقها                      ألست ترى أن قد أتيت بمؤيد. تر الوظيف: انقطع فبان وسقط، قال ابن سيده: والصواب أثر الشيء وتر هو بنفسه، وكذلك رواية الأصمعي: تقول وقد تر الوظيف وساقها. بالرفع. تر الرجل عن بلده: تباعد. وأتره القضاء إترارا. أبعده. تر الرجل: امتلأ جسمه، وتروى عظمه، يتر ويتر ترا وترورا وترارة. والترارة: امتلاء الجسم من اللحم وري العظم.
 في النوادر: التر: السريع الركض من البراذين كالمنتر. قالوا: التر: المعتدل الأعضاء الخفيف الدرير من الخيل وأنشد:
  وقد أغدو مع الفتيا                      ن بالمنجرد التر. التر: المجهود، ومنه قولهم: لأضطرنك إلى ترك، أي إلى مجهودك، قاله ابن سيده.
 التر: إلقاء النعام ما في بطنه، وقد تر يتر. التر بالضم: الأصل، وبه فسر بعض قولهم: لأضطرنك إلى ترك. التر: الخيط الذي يقدر به البناء، فارسي معرب، قال الأصمعي: هو الخيط الذي يمد على البناء فيبنى عليه، وهو بالعربية: الإمام وفي التهذيب عن الليث: التر كلمة تكلم بها العرب إذا غضب أحدهم على الآخر، قال: والله لأقيمنك على التر. وقال الزمخشري: وهو مجاز. وقال ابن الأعرابي: التر ليس بعربي.
 والترة، بالضم: الجارية الحسناء الرعناء. وعن ابن الأعرابي: التراتير: الجواري الرعن. ويقال: جارية تارة: في بدنها ترارة، وهو السمن والبضاضة، يقال منه: تررت بالكسر أي صرت تارا، وهو الممتلئ. والترترة: التحريك والتعتعة، وقال الليث: هو أن تقبض على يدي رجل تترتره، أي تحركه.
 الترترة: إكثار الكلام، قال:

  قلت لزيد لا تترتـر فـإنـهـم                      يرون المنايا دون قتلك أو قتلي. عن ابن الأعرابي: الترترة: استرخاء في البدن والكلام. والترتور، بالضم: الجلواز، وطائر.
 والأترور، بالضم: الشرطي نفسه، قاله الليث، وأنشد:
  أعـوذ بـالـلـه وبـالأمــير                      من صاحب الشرطة والأترور. وقيل: الأترور غلام الشرطي لا يلبس السواد، قالت الدهناء امرأة العجاج:
  والله لولا خـشـية الأمـير                      وخشية الشرطي والأترور.
  لجلت بالشيخ من البـقـير                      كجولان الصعبة العسـير. يقال: فلان عقله عقل أترور. قال شميل: الأترور: الغلام الصغير. والتترتر: التزلزل والتقلقل.
 قال زيد الفوارس:
  ألم تعلمي أني إذا الدهر مسني                      بنائبة زلت ولم أتـتـرتـر. أي لم أتزلزل ولم أتقلقل.
 الحرب فيها التراتر، أي الشدائد والأمور العظام. والترى كالعوى: اليد المقطوعة، عن ابن الأعرابي، من ترت تتر.
 في حديث ابن مسعود في الرجل الذي ظن أنه شرب الخمر فقال: ترتروه ومزمزوه. يقال: ترتروا السكران، إذا حركوه وزعزعوه واستنكهوه، حتى توجد منه الريح، ليعلم ما شرب. قاله أبو عمرو، وهي الترترة والمزمزة والتلتلة، وفي رواية: تلتلوه، ومعنى الكل التحريك.
 عن أبي العباس: التار: المسترخي من جوع أو غيره.وأتران، بالضم: د، م أي بلد معروف، هكذا بالنون في نسختنا، وفي بعض النسخ المصححة أترار، براءين، وهو الأشبه بالمادة، فإن كانت هي فقد ذكرها المصنف في أتر، بناء على أصالة الهمزة، وقال: إنها بلدة معروفة بتركستان. فلينظر.
 ومما يستدرك عليه: يقال: ضرب فلان يد فلان بالسيف فأترها وأطرها وأطنها. أي قطعها وأندرها.
 والترور: وثبة النواة من الحيس. وترت النواة من مرضاخها تتر وتتر ترورا: وثبت وندرت.
 وأتر الغلام القلة بمقلاته، والغلام يتر القلة بالمقلى. والتار: الممتلئ: ويقال للغلام الشاب. وفي حديث ابن زمل  ربعة من الرجال تار، التار: الممتلئ البدن، ورجل تار وتر: طويل قال ابن سيده: وأرى ترا فعلا. وتر بسلحه وهذ به وهر به، إذا رمى به، وتر بسلحه يتر قذف به.
 وتر في يده: دفع. وقال الأصمعي: التار: المنفرد عن قومه، تر عنهم، إذا انفرد.
 وقول الشاعر:
  ونصبح بالغداة أتر شـيء                      ونمسي بالعشي طلنفحينا. أي أرخي شيء، من امتلاء الجوف، ونمسي بالعشي جياعا قد خلت أجوافنا. وقال أبو العباس: أتر شيء: أرخى شيء من التعب.

##### Türkçe

**تر** kemiği; ve onlardan kimi de onunla şeyi genelleştirdi: **يتر**; (bu) şâzlık üzere zamme ile; ve **يتر**; kıyas üzere kesre ile; ve ikisi de **الصحاح** ve **المحكم** ve **الأفعال** ve başkalarında zikredilmiştir; ve ikisi üzere şeyh İbn Mâlik **اللامية** ve **الكافية**’de yürümüştür. **ترا** fetha ile; ve **ترورا** zamme ile: (vuruşuyla) göründü ve koptu.

**ترت** eli **تتر** ve **تتر** **ترورا**; ve onu **أترها**; o da onu **وترها** **ترا**; sonuncusu İbn Düreyd’dendir. Dedi: Ve yine bunun gibi her uzuv ki vuruşuyla kesilmiştir, muhakkak **تر** **ترا** olmuştur; **كأتر** gibi. Ve Tarafe’den, deveyi tasvir ederken—onu yaralamıştı—şu beyti okuttu:
تقول وقد تر الوظيف وساقها                      ألست ترى أن قد أتيت بمؤيد
**تر الوظيف**: koptu da göründü ve düştü. İbn Sîde dedi: Doğrusu, şeyin izi **وتر**’dur; o, kendi kendine (böyledir). Ve yine Asmaî’nin rivayeti: “**تقول وقد تر الوظيف وساقها**” ref‘ ile. **تر** adam, beldesinden: uzaklaştı. Ve onu hüküm **أتره** **إترارا**: onu uzaklaştırdı. **تر** adam: bedeni doldu; ve kemiği sulandı; **يتر** ve **يتر** **ترا** ve **ترورا** ve **ترارة**. Ve **الترارة**: bedenin etten dolması ve kemiğin sulanmasıdır.

**النوادر**’de: **التر**: **المنتر** gibi, barâzînlerden hızlı koşandır. Dediler: **التر**: uzuvları mutedil, hafif, çevik olan attandır; ve şu beyti okuttu:
وقد أغدو مع الفتيا                      ن بالمنجرد التر
**التر**: meşakkat (çekilmiş olan/çaba). Ondandır onların sözü: “**لأضطرنك إلى ترك**”, yani seni meşakkatine (son haddine) zorlayacağım; onu İbn Sîde söyledi.

**التر**: devekuşunun karnında olanı atmasıdır; ve gerçekten **تر** **يتر**. **التر** zamme ile: asıl (kök). Ve onunla onların sözünün bir kısmı tefsir edildi: “**لأضطرنك إلى ترك**”. **التر**: bina ile ölçülen iptir; Farsça muarrebdir. Asmaî dedi: O, bina üzerine gerilen iptir; onun üzerine bina edilir; ve o, Arapçada: **الإمام**’dır. Ve **التهذيب**’de Leys’ten: **التر** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurlardı, birisi diğerine öfkelendiği zaman. Dedi: “Vallahi seni **التر** üzerine dikeceğim.” Zemahşerî dedi: Ve o mecazdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التر** Arapça değildir.

Ve **الترة**, zamme ile: güzel yüzlü, ahmak câriyedir. İbnü’l-A‘râbî’den: **التراتير**: ahmak câriyeler. Ve denir: **جارية تارة**: bedeninde **ترارة** vardır; o, şişmanlık ve dolgunluktur. Ondan denir: **تررت** kesre ile; yani **تارا** oldum; o da dolu olandır. Ve **الترترة**: hareket ettirme ve kekelemedir. Leys dedi: O, bir adamın iki elini tutup onu **تترتره** etmendir; yani onu hareket ettirirsin.

**الترترة**: sözü çoğaltmaktır. Dedi:
قلت لزيد لا تترتـر فـإنـهـم                      يرون المنايا دون قتلك أو قتلي
İbnü’l-A‘râbî’den: **الترترة**: bedende ve sözde gevşekliktir. Ve **الترتور**, zamme ile: **الجلواز**; ve bir kuştur.

Ve **الأترور**, zamme ile: bizzat polis memurudur; onu Leys söyledi. Ve şu beyti okuttu:
أعـوذ بـالـلـه وبـالأمــير                      من صاحب الشرطة والأترور
Ve denildi: **الأترور** polis memurunun, siyah giymeyen oğlanıdır. Dehnâ, A‘câc’ın karısı, dedi:
والله لولا خـشـية الأمـير                      وخشية الشرطي والأترور
لجلت بالشيخ من البـقـير                      كجولان الصعبة العسـير
Denir: Falanın aklı, **أترور** aklıdır. Şümeyl dedi: **الأترور**: küçük oğlandır. Ve **التترتر**: sarsılma ve çalkalanmadır.

Zeydü’l-Fevâris dedi:
ألم تعلمي أني إذا الدهر مسني                      بنائبة زلت ولم أتـتـرتـر
Yani sarsılmadım ve çalkalanmadım.

Savaşta **التراتر** vardır; yani şiddetler ve büyük işler. Ve **الترى** tıpkı **العوى** gibi: kesik eldir; İbnü’l-A‘râbî’den; **ترت** **تتر**’den.

İbn Mes‘ûd’un, içki içtiğini zanneden adam hakkındaki hadisinde: “**ترتروه** ve **مزمزوه**” dedi. Denir: **ترتروا** sarhoşu; onu hareket ettirdikleri, sarstıkları ve kokladıkları zaman; ondan koku bulununcaya kadar; ne içtiği bilinsin diye. Onu Ebû Amr söyledi. Ve o, **الترترة** ve **المزمزة** ve **التلتلة**’dir. Ve bir rivayette: “**تلتلوه**”. Ve hepsinin manası hareket ettirmedir.

Ebû’l-Abbâs’tan: **التار**: açlıktan veya başkasından gevşek olandır. Ve **أتران**, zamme ile: **د، م** yani bilinen bir beldedir; bizim nüshamızda nûn ile böyledir. Ve bazı tashih edilmiş nüshalarda **أترار**, iki **راء** ile; ve o, maddeye daha benzer olandır. Eğer o ise, musannif onu **أتر**’de, hemzenin aslîliği üzerine bina ederek zikretmiştir; ve dedi: O, Türkistan’da bilinen bir beldedir. Öyleyse bakılsın.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: denir: Falan, falanın eline kılıçla vurdu da onu **أترها** ve **أطرها** ve **أطنها** etti; yani onu kesti ve kopardı.

Ve **الترور**: **الحيس**’ten çekirdeğin sıçrayışıdır. Çekirdek, ezileceğinden **وترت**; **تتر** ve **تتر** **ترورا**: sıçradı ve fırladı.

Ve oğlan, kâseyi göz çukuru ile **أتر** etti; ve oğlan, kâseyi kızartma tavası ile **يتر** eder. Ve **التار**: dolu olandır; ve oğlan genç için de denir. İbn Ziml hadîsinde: “Erkeklerden orta boylu bir grup **تار**.” **التار**: bedeni dolu olandır. Ve **رجل تار وتر**: uzundur. İbn Sîde dedi: Ve ben **ترا**’yı fiil görüyorum. **وتر** silahıyla; ve onu **هذ** etti; ve onu **هر** etti; onu attığı zaman. **وتر** silahıyla **يتر**: onunla fırlattı.

**وتر** onun elinde: itti. Asmaî dedi: **التار**: kavminden ayrılmış olandır; onlardan **تر** etti; ayrıldığı zaman.

Şairin sözü:
ونصبح بالغداة أتر شـيء                      ونمسي بالعشي طلنفحينا
Yani en gevşek şey; karın doluluğundan. Ve akşamleyin aç olarak akşamlarız; karınlarımız boşalmıştır. Ebû’l-Abbâs dedi: **أتر شيء**: yorgunluktan en gevşek şeydir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَرَّ
تَرَّ I ,  U ( n. ac. تَرّ 1 ,  تُرُوْر 27 ),
a.  Was separated, severed.

b.  Quitted ( a country ).

c.  A ( n. ac. تَرَاْرَة 22t ), Was fat, corpulent.

أَتْرَرَ
أَتْرَرَ IV ,
a.  Cut off, severed.

b.  Drove away.

تَرّ
تَرّ 1 ,
a.  see 21 .

تُرّ
تُرّ 3 ,
a.  Origin, stock.

b.  Plumber's line.

تُرَّة
تُرَّة 3t ,
a.  Pretty, smart.

تَاْرِر
تَاْرِر 21 ,
a.  Fat, stout, corpulent.

تَاْرِرَة
تَاْرِرَة 21t ,
a.  Weak ( woman ).

تَرَاْرَة
تَرَاْرَة 22t ,
a.  Stoutness, corpulency.

##### Türkçe

**تَرَّ**
**تَرَّ** I , U (isim-fiil: **تَرّ** 1 , **تُرُوْر** 27 ),
a. Ayrıldı, koparıldı, kesildi.

b. (Bir memleketi) terk etti.

c. (isim-fiil: **تَرَاْرَة** 22t ), Şişman oldu, semiz oldu.

**أَتْرَرَ**
**أَتْرَرَ** IV ,
a. Kesti, kopardı.

b. Uzaklaştırdı, sürdü.

**تَرّ**
**تَرّ** 1 ,
a. 21’e bak.

**تُرّ**
**تُرّ** 3 ,
a. Asıl, kök.

b. Tesisatçının şakülü.

**تُرَّة**
**تُرَّة** 3t ,
a. Güzel, şık.

**تَاْرِر**
**تَاْرِر** 21 ,
a. Şişman, iri, semiz.

**تَاْرِرَة**
**تَاْرِرَة** 21t ,
a. Zayıf (kadın).

**تَرَاْرَة**
**تَرَاْرَة** 22t ,
a. Şişmanlık, semizlik.
