# ترع (ت-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ر - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتاء والراء معهما
ع ت ر، ت ر ع، ر ت ع مستعملات
عتر:
عَتَرَ الرّمْحُ يَعْتِرُ عَتْراً وعَتَراناً، أي: اضطرب وتراءد في اهتزاز. قال:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ
والعَتِيرة: شاة تذبح ويُصَبُّ دمُها على رأس الصَّنَم. والعاتِرُ: الذي يَعْتِرُ شاةً، يفعلونه في الجاهليّة، وهي المعتورة. قال:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ عاتِرةِ النُّسْكِ
أراد الشاةَ المعتورةَ. وربما أدخلوا الفاعل على المفعول إذا جعلوه صاحب واحد ذلك الوصف. كقولهم: أَمْرٌ عارفٌ، أي: معروفٌ، ولكن أرادوا أمراً ذا معرفةٍ، كما تقول: رجل كاس، أي: ذو كسوة، ونحوه وقوله: "في عيشةٍ راضية"، أي: مرضيّة. وجمعه عتائر وعتيرات. قال:
عتائر مظلوم الهديّ المُذَبَّح
وأمّا العِتْر فاختلف فيه. قالوا: العِتْر مثل الذِّبْح، ويقال: هو الصّنم الذي كان تُعْتَرُ له العتائر في رجب. قال زهير:
كناصبِ العِتْرِ دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ
يصف صقراً وقطاة، ويُروَى: كَمَنْصِبِ العِتْر، يقول: كمنصب ذلك الصَّنَم أو الحجر الذي يُدَمَّى بدم العتيرة. ومن روى: كناصب العتر يقول: إنّ العاتر إذا عتر عتيرته دمّى نفسه ونصبه إلى جنب الصّنم فوق شرف من الأرض ليعلم أنه ذبح لذلك.
وعِترةُ الرجل: أصله. وعِتْرَةُ الرَّجلِ أقرباؤه من ولده وولد ولده وبني عمّه دِنْياً. وعِتْرةُ الثّغرِ إذا رقّت غروب الأسنان ونقيت وجَرَى عليها الماء فتلك العِتْرة. ويقال: إنّ ثغرَها لذو أُشْرَةٍ وعِتْرَةٍ.
وعِتْرَةُ المسحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يد المسحاة. عِتوراة: اسم رجل من بني كنانة. والعِتْرَةُ أيضاً: بقلة إذا طالت قطع أصلها، فيخرج منه لبنٌ. قال:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت العِـتْـرُ
لأنه إذا قطع أصله نبتت من حواليْه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث، ولأن أصل العتر أقلّ من فرعه، وقال: لا تكون العترة أبداً كثيرة إنّما هنّ شجرات بمكان، وشجرات بمكان لا تملأ الوادي، ولها جراء شبهُ جراءِ العُلْقَة. والعُلْقَة شجرة يدبغ بها الأُهُب.
والعِتْرَةُ نبتة طيبة يلأكلها الناس ويأكلون جراءها.
ترع:
التَّرَعُ: امتلاء الإِناء. تَرِعَ يَتْرَعُ تَرَعاً، وأترعته. قال جرير:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود
وقال:
فافترش الأرض بسيلٍ أترعا
أي: ملأ الأرض ملءً شديداً.
وقال بعضهم: لا أقول تَرِعَ الإناء في موضع الإمتلاء، ولكن أترع.
ويقولون: تَرِعَ الرجلُ، أي: اقتحم الأمور مرحاً ونشاطاً، يَتْرَعُ تَرَعاً. قال:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها تَرِعاً		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا
ترعاً، أي: ممتلئاً نشيطاً، جاحماً، أي: لهباً ووقوداً.
وإنّه لمتَتَرِّعٌ إلى كذا، أي: متسّرع. وقول رسول الله صلى الله عليه وآله: إنّ مِنْبَري على تُرْعَةٍ من تُرَعِ الجنّة. يقال: هي الدّرجة، ويقال: هي البابُ، كأنّه قال: إنّ مِنْبَري على باب من أبواب الجنّة. والتُّرعَةُ، والجماعةُ التُّرَعُ: أفواه الجداول تفجر من الأنهار فيها وتُسْكَرُ إذا ساقوا الماء.
رتع:
الرَّتْعُ: الأكل والشّرب في الربيع رغدا.
رَتَعَتِ الإبلُ رَتْعاً، وأَرْتَعْتُها: ألقيتها في الخصب. قال العجّاج:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا
فأمّا إذا قلت: ارْتَعَتِ الإبل ترتعي فإنّما هو تفتعل من الرّعي نالت خصباً أو لم تنل، والرَّتْعُ لا يكون إلا في الخصب، وقال الفرزدق:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ
وقال الحجاج للغضبان: سمنت قال: أمنني القَيْدُ والرَتَعَةَ، كما يقال: العزُّ والمَنَعَة والنجاة و الأمَنَة. وقال:
أبا جعفر لما تولَّيت أرتعوا		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت
وقوم مُرتعون وراتعون. ورَتَعَ فلان في المال إذا تقلّب فيه أكلاً وشرباً. وإِبِلٌ رِتاع.

##### Türkçe

باب **العين** ve**التاء** ve**الراء** onlarla birlikte
**ع ت ر**، **ت ر ع**، **ر ت ع** kullanımdadırlar.

**عتر**:
**عَتَرَ** mızrak **يَعْتِرُ** **عَتْراً** ve **عَتَراناً**; yani: sarsıldı ve titremede çalkalandı. Dedi ki:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ

Ve **العَتِيرة**: bir koyun; kesilir ve kanı putun başına dökülür. Ve **العاتِرُ**: bir koyunu **يَعْتِرُ** eden; bunu cahiliyede yaparlardı; o da **المعتورة**’dur. Dedi ki:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ عاتِرةِ النُّسْكِ

**المعتورة** koyunu kastetti. Bazen faili mef‘ûlün üzerine sokarlar; onu o vasfın tek sahibi kıldıkları zaman. Onların sözü gibi: **أَمْرٌ عارفٌ**; yani: **معروفٌ**; fakat “bilgi sahibi bir iş”i kastettiler; senin “giysi sahibi” anlamında: “**رجل كاس**” demen gibi ve benzeri; ve onun sözü: "في عيشةٍ راضية"، yani: **مرضيّة**. Bunun çoğulu **عتائر** ve **عتيرات**’dır. Dedi ki:
عتائر مظلوم الهديّ المُذَبَّح

Ama **العِتْر** hakkında ihtilaf edildi. Dediler ki: **العِتْر** **الذِّبْح** gibidir; ve denilir ki: Receb’de **العتائر**’in kendisi için **تُعْتَرُ** edildiği put odur. Züheyr dedi ki:
كناصبِ العِتْرِ دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ

Bir şahini ve bir **قطاة**’yı vasfeder; ve şöyle rivayet olunur: **كَمَنْصِبِ العِتْر**; der ki: o putun veya **العتيرة** kanıyla kanatılan taşın dikilişi gibi. “**كناصب العتر**” diye rivayet eden kimse ise der ki: **العاتر** **عتيرته**’sini **عتر** edince kendisini kanatır ve onu putun yanına, yerden bir yükseltinin üstüne diker; bunun o şey için kestiği bilinsin diye.

Ve **عِترةُ الرجل**: onun aslıdır. Ve **عِتْرَةُ الرَّجلِ**: oğlundan, oğlunun oğlundan ve amcaoğullarından yakın olan akrabalarıdır. Ve **عِتْرةُ الثّغرِ**: dişlerin batışları incelip temizlendiğinde ve üzerine su aktığında; işte o **العِتْرة**’dir. Ve denilir ki: onun **ثغر**’u **أُشْرَةٍ** ve **عِتْرَةٍ** sahibidir.

Ve **عِتْرَةُ المسحاةِ**: onun tahtasıdır; **يد المسحاة** diye adlandırılır. **عِتوراة**: Kinâne oğullarından bir adamın adıdır. Ve **العِتْرَةُ** ayrıca: bir ot; uzayınca kökü kesilir, ondan süt çıkar. Dedi ki:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت العِـتْـرُ

Çünkü kökü kesilince çevresinden altı yahut üç dal biter; ve çünkü **العتر**’in kökü dalından daha azdır. Ve dedi ki: **العترة** asla çok olmaz; ancak onlar bir yerde ağaççıklardır ve bir yerde ağaççıklardır; vadiyi doldurmaz. Ve onun **جراء**’ları **جراءِ العُلْقَة**’ya benzer. Ve **العُلْقَة**: derilerin tabaklandığı bir ağaçtır.

Ve **العِتْرَةُ**: insanlar onu yerler ve **جراء**’larını yerler; hoş bir bitkidir.

**ترع**:
**التَّرَعُ**: kabın dolmasıdır. **تَرِعَ** **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**; ve ben onu **أترعته**. Cerîr dedi ki:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود

Ve dedi ki:
فافترش الأرض بسيلٍ أترعا

Yani: yeri şiddetli bir doluşla doldurdu.

Bazıları dedi ki: dolma yerinde “**تَرِعَ الإناء**” demem; fakat **أترع** derim.

Ve derler ki: **تَرِعَ الرجلُ**; yani: sevinç ve canlılıkla işlere daldı; **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**. Dedi ki:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها تَرِعاً		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا

**ترعاً**: yani: dolu, canlı. **جاحماً**: yani: alev ve yakıt.

Ve o, şuna doğru elbette **لمتَتَرِّعٌ**’dır; yani: aceleci. Ve Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله sözü: “Benim minberim, cennetin **تُرْعَةٍ**’lerinden bir **تُرْعَةٍ** üzerindedir.” Denilir ki: o, derecedir; ve denilir ki: o, kapıdır; sanki dedi ki: “Benim minberim cennetin kapılarından bir kapı üzerindedir.” Ve **التُّرعَةُ**; ve topluluğu **التُّرَعُ**: ırmaklardan içinde fışkıran ve suyu sevk ettiklerinde kapatılan küçük kanalların ağızlarıdır.

**رتع**:
**الرَّتْعُ**: baharda bolluk içinde yeme ve içmedir.
**رَتَعَتِ الإبلُ** **رَتْعاً**; ve ben onu **أَرْتَعْتُها**: onu bolluğa saldım. A‘câc dedi ki:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا

Ama “**ارْتَعَتِ الإبل** **ترتعي**” dediğin zaman, o ancak **الرّعي**’den **تفتعل** babındandır; bolluğa erişti yahut erişmedi; **الرَّتْعُ** ise ancak bollukta olur. Ferazdak dedi ki:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ

Ve Haccâc, öfkeli olana dedi ki: “Semirdin.” Dedi ki: “Beni **القَيْدُ** ve **الرَتَعَةَ** emniyete aldı”; “**العزُّ** ve **المَنَعَة** ve **النجاة** ve **الأمَنَة** denildiği gibi.” Ve dedi ki:
أبا جعفر لما تولَّيت أرتعوا		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت

Ve **مُرتعون** ve **راتعون** bir kavim. Ve falan, malda **رَتَعَ** etti; onda yiyip içerek dönüp dolaştı. Ve **إِبِلٌ رِتاع**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حوضٌ تَرَعٌ بالتحريك، وكوزٌ تَرَعٌ، أي ممتلئٌ. وقد تَرِعَ الإناء بالكسر، يَتْرَعٌ تَرَعاً، أي امتلأ. وأَتْرَعْتُهُ أنا، وجَفْنَةٌ مُتْرَعَةٌ. وتَتَرَّعَ إليه بالشرِّ، أي تسرَّع. وهو رجلٌ تَرِعٌ، أي سريعٌ إلى الشرِّ والغضب. وسيلٌ تَرَّاعٌ، يملأ الواديَ. والتَرَّاعُ: البوابُ. والتُرْعَةُ بالضم: البابُ. وفي الحديث: "إنَّ مِنبري هذا على تُرْعَةٍ من تُرَعِ الجنة". ويقال: التُرْعَةُ: الروضةُ، ويقال الدرجةُ. والتُرْعَةُ أيضاً: أفواهُ الجداول. وسيرٌ أَتْرَعُ، أي شديدٌ. ومنه قول الشاعر:
فافْتَرِشَ الأرضَ بَسَيْرٍ أَتْرَعا

##### Türkçe

Havuz **تَرَعٌ** (harekeli), ve testi **تَرَعٌ**; yani dolu. Ve kap kesre ile **تَرِعَ**; **يَتْرَعٌ** **تَرَعاً**; yani doldu. Ve ben onu **أَتْرَعْتُهُ**; ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعَةٌ**. Ve şer ile ona **تَتَرَّعَ**; yani acele etti. Ve o, **تَرِعٌ** bir adamdır; yani şerre ve öfkeye hızlıdır. Ve **تَرَّاعٌ** bir sel; vadiyi doldurur. Ve **التَرَّاعُ**: kapıcıdır. Ve zamme ile **التُرْعَةُ**: kapıdır. Ve hadiste: "Şüphesiz benim şu minberim, cennetin **تُرَعِ**’inden bir **تُرْعَةٍ** üzerindedir." Ve denilir: **التُرْعَةُ**: çayırlıktır; ve denilir: derecedir. Ve **التُرْعَةُ** ayrıca: arkların ağızlarıdır. Ve **أَتْرَعُ** bir yürüyüş; yani şiddetli. Ondan şairin sözü:
فَافْتَرِشَ الأرضَ بَسَيْرٍ **أَتْرَعا**

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الراء
عتر ، عرت ، ترع ، تعر ، رتع : مستعملات .
عتر ( عرت ) : أبو عبيد عن أبي عُبَيدة : الرُمح العاتر : المضطرب ، مثل العاسِل . وقد عَتَر وعَسَل .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : ومن الرماح العَرّات والعَرَّاص ، وهو الشديد الاضطراب . وقد عَرِت يَعْرَت وعَرِص يَعْرَص . قلت : قد صح عَتَر وعَرَت ودلّ اختلاف بنائهما على أن كل واحد منهما غير الآخر .
وقال الليث في عَتر الرمح يَعْتِر مثله .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : لا فَرَعة ولا عَتِيرة .
قال أبو عبيد : العَتِيرة هي الرَجَبيّة ، وهي ذَبيحة كانت تُذبح في رجب يتَقرَّب بها أهل الجاهليّة ، ثم جاء الإسلام فكان على ذلك حتى نُسِخَ بعدُ .
قال : والدليل على ذلك حديث مِخْنَف بن سُلَيْم قال : سمعت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( إن على كل مسلم في كلّ عام أَضْحاةً وعَتِيرة ) .
وقال أبو عبيد : الحديث الأوّل ناسخ لهذا يقال منه : عَتَرتُ أعتِر عَتْراً .
وقال الحارث بن حِلِّزة يذكر قوماً أخذوهم بذَنْب غيرهم فقال :
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ
قال : وقوله : كما تُعْتَر يعني العَتِيرَة في رجب ، وذلك أن العرب في الجاهلية كانت إذا طلب أحدهم أمراً نَذر : لئن ظفِر به ليذبحنّ من غَنَمه في رجب كذا وكذا ، وهي العتائر ، فإذا ظفِر به فربّما ضنّ بغنمه وهي الربِيض فيأخذ عدَدها ظباءً فيذبحها في رجب مكانَ تلك الغنم ، فكانت تلك عتائره فضرب هذا مثلاً . يقول : أخذتمونا بذنب غيرنا ، كما أُخِذت الظباء مكان الغنم .
وقال الليث في العتائر نحواً ممّا فسَّر أبو عبيد ، وأنشد :
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ
قال : وإنما هي معتورة ، وهي مثل ) فِى عِيشَةٍ ) ( الحَاقَّة : 21 ) وإنما هي مَرْضيّة .
وقال زهير في العِتْر :
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ
أراد بمنصب العِتْر صنماً كان يقرَّبُ له عِتْرٌ أي ذِبْح فيُذبَح له ويصيب رأسُه من دم العِتْر .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : العَتْر
مصدر عَتَر الرمح يَعْتِر عَتْراً إذا اضطرب . قال : والعَتَّر مصدر عَتَر يَعْتِر عَتْراً إذا ذَبَح العَتِيرة . وهي ذبيحة كانت تُذْبح في رجبٍ للأصنام والعتْر : المذبوح . قال والعِتْر أيضاً : ضرْبٌ من النبت . والعتْر : الأصل ، ومنه قولهم : عادت لِعِتْرها لمِيسُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العِتْرة : الرِيقة العَذْبة . والعِتْر : القطعة من المِسْك . والعِتْرة : شجرة تنبت عند وِجَار الضبّ ، فهو يُمَرِّسها فلا تَنْمي . ويقال : هو أذلّ من عِتْرة الضبّ .
وَرَوى شَرِيك عن الركين عن القاسم بن حسّان عن زيد بن ثابت قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إني تارك فيكم الثَقَلين خَلْفي : كتابَ الله وعِترتي ، فإنهما لن يتفرقا حتى يردَا عليّ الحوض ) .
قال محمد بن إسحاق : وهذا حديث حسن صحيح ، ورفعه نحوه زيد بن أرقم وأبو سعيد الخُدْرِيّ . وفي بعضها : ( إني تارك فيكم الثَقَلين : كتاب الله وعِتْرتي أهل بيتي . فجعل العِترة أهل البيت .
وقال أبو عبيد : عِتْرة الرجل وأُسْرته وفَصِيلته : رَهْطُه الأدنَوْن .
وقال ابن السكيت : العِتْرة مثل الرَهْط .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العِتْرة ولد الرجل وذُرّيته وعَقِبهُ من صُلْبه . قال فعِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ولد فاطمة البَتُولِ ث .
وروى ابن الفرج عن أبي سعيد قال : العِتْرة : ساق الشجرة . قال : وعِترة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عبد المطلب ووَلده . قال : ومِن أمثالهم : عادت لعِتْرها لَميس ولعِكْرها أي أصلها .
وقال ابن المظفر : عِتْرة الرجل : أقرباؤه من وَلد عَمّه دِنْيا . وقيل : عِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أهل بيته ، وهم آله الذين حُرّمَت عليهم الصَّدَقة المفروضة وهم ذوو القربى الذين لهم خمس الخمس المذكور في سورة الأنفال قال الأزهري وهذا القول عندي أقربها والله أعلم . وعِترة الثغر إذا رَقّت غُرُوب الأسنان ونقِيَت وجرى عليها الماء يقال : إن ثغرها لذو أُشرة وعِتْرة قال وعِتْرة المِسْحاة : خشبتها التي تسمَّى يد المِسحاة .
واحتجّ القتيبيّ في أن عترة الرجل أهل بيته الأقربون والأبعدون بحديث رُوي عن أبي بكر أنه قال : نحن عِترة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) التي تفقَّأَت عنه .
قال الأزهري : ورَوَى عمرو بن مرّة عن أبي عبيدة عن عبد الله قال : لما كان يوم بدرٍ وأخذ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الأُسَارى قال : ما ترون في هؤلاء ؟ فقال عمر : كذَّبوك وأخرجوك ، ضَرِّبْ أرقابهم . فقال أبو بكر يا رسول الله : عِترتُك وقومك ، تجاوزْ عنهم يستنقذْهم الله بك من النار ، في حديث طويل .
وقال أبو عبيد في غير هذا : العِتْر واحدها عِتْرة : شجر صغار .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الأسَدي عن الرياشي قال : سألت الأصمعي عن العِتْر فقال : هو نبتٌ ينبت ، مثلُ المَرْزَنْجوش متفرَّقاً . قال : وأنشدنا بيت الهذليّ :
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر
يقول : هذه الأبيات متفرقة مع قلَّتها كتفرّق العِتْر في منبته .
وقال ابن المظفر : العِتْر : بقلة إذا طالت قُطِعَ أصلها فيخرج منه لَبَن . ثم ذكر بيت الهذليّ لأنه إذا قُطِع نبتت من حواليه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث .
قلت : والقول ما قاله الأصمعي .
وقال الليث : عِتْوَارَة اسم حيّ من كَنَانَة وأنشد :
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا
وقال المبرّد : العَتْوَرَة : الشِدّة في الحرب . وبنو عِتْوَارة سُمِّيَتْ بهذا لقوّتها . قال وعِتْوَر : اسم وادٍ خشِن المَسْلَك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العَتَر : الشِّدة والقوّة في جميع الحيوان . قال : والعُتُر : الفُرُوج المُنْعِظة واحدها عَاتِر وعَتُور . والعَتّار : الرجل الشجاع ، والفَرس القويّ على السَّير ، ومن المواضع : الوحشُ الخشِن .
وقال المبرّد : جاء على فِعْوَل من الأسماء خِرْوَع وعِتْوَر وهو الوادي الخشِن التُرْبةِ . وبنو عِتْوَارة كانوا أُولِي صَبْرٍ وخشونة في الحروب .
ترع : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن منبري هذا على تُرْعَة من تُرعِ الجنّة ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : التُرْعة : الروضة تكون على المكان المرتفِع خاصّة ، فإذا كانت في المكان المطمئنّ فهي رَوْضة .
قال أبو عبيد : وقال أبو زياد الكلابي : أحسنُ ما تكون الروضة على المكان الذي فيه غِلظٌ وارتفاع . وأنشد قول الأعشى :
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل
روى أبو يعلى عن الأصمعي عن حمّاد بن سَلَمَة أنه قال : قرأت في مصحف أبيّ بن كعب : ( وتَرَّعَتْ الأبواب ) . قال الأزهري : هو في موضع ) وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ ) ( يوسف : 23 ) .
قال أبو عبيد : وقال أبو عمرو : التُرعَة : الدَرَجة . قال أبو عبيد : وقال غيرهم : التُرعَة : الباب ، كأنه قال : منبري على باب من أبواب الجنّة . قال ذلك سَهْل بن سعد الساعديّ ، وهو الذي رَوَى الحديث . قال أبو عبيد : وهو الوجه عندنا .
وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه التُرْعَة : مَقَام الشاربة من الحوض ، والتُرعَة : الباب ، والتُرعَة : المِرْقاة من المنبر .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن قَدَمَيَّ على تُرْعَة من تُرْعِ الحوض ) .
قلت : ترعة الحوض : مَفتَح الماء إليه . ومنه يقال أَتْرَعْتُ الحوض إتراعاً إذا ملأتَهُ وأترعْتُ الإناء مثله ، فهو مُتْرعٌ وسحابٌ تَرِع كثير المطر .
قال أبو وَجْزَة :
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ
وقال الليث : التَرَع : امتلاء الشيء ، وقد أترعت الإناء ، ولم أسمع تَرِعَ الإناء ، ولكن يقال : تَرِعَ الرجل ترعاً إذا اقتحم الأمر مَرَحاً ، وإنه لمُتَتَرِّع إلى الشرّ ، وأنشد :
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا
أبو عبيد عن الكسائي : هو تَرِعٌ عَتِل وقد تَرِعَ تَرَعاً وعَتِل عَتَلاً إذا كان سريعاً إلى الشرّ .
قال أبو عبيد : والمتترِّع الشرّير ، يقال تَتَرَّع فلان إلينا بالشرّ إذا تسرّع . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حوضٌ تَرِعٌ ومُتْرِعٌ أي مملوءٌ . قال والتَرِع : السفيه السريع إلى الشرّ ، ونحو ذلك رَوَى الحَرّاني عن ابن السكيت قال : رجل تَرِعٌ إذا كانت فيه عَجَلة ، وقد تَرِع تَرَعاً ، وهذا حوضٌ تَرِعٌ أي مملوء .
وقال ابن الأعرابي : التَرَّاع : البوّاب ، والتُرْعَة : الباب .
وروى أبو زيد عن الكلابيين : فلان ذو مَتْرَعة إذا كان لا يغضب ولا يَعْجَل . قلت : وهذا ضدّ الترِع .
رتع : قال الله جلّ وعزّ مخبِراً عن إخوة يوسف وقولهم لأبيهم يعقوب ج ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ) ( يوسف : 12 ) .
قال الفرّاء : يَرتعْ ، العين مجزومة لا غير ؛ لأن الهاء في قوله ) أَرْسِلْهُ معرفة ووُوِغَداً ( معرفة فليس في جواب الأمر وهو ) يَرْتَعْ ( إلاّ الجزم . قال : ولو كان بدل المعرفة نكرة كقولك : أرسِل رجلاً يرتع جاز فيه الرفع والجزم ، كقول الله جلّ وعزّ ( ابعث لنا ملكاً يقاتلْ في سبيل الله ) ( البقرة : 246 ) ويقاتلُ ، الجزم لأنه جواب الشرط ، والرفع على أنه صلة للملِك كأنه قال : ابعث لنا الذي يقاتل .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال : الرَتْعُ : الرَعيُ في الخِصْب . قال : ومنه قولهم : القَيْدُ والرَتَعَة ، ويقال : الرَتَعة . قال : ومعنى الرَتْعَة : الخِصْب . ومن ذلك قولهم هو يَرتَع أي إنه في شيء كثير لا يُمْنَع منه فهو مخصبٌ .
قلت : والعرب تقول : رَتَع المالُ إذا رَعَى ما شاء ، وأرْتَعْتُها أنا . والرَتْع لا يكون إلا في الخِصْب والسِعَة . وإبل رِتَاع وقوم مرتِعون وراتعون إذا كانوا مخاصيب .
وقال أبو طالب : سَمَاعي من أبي عن الفرّاء : القَيْد والرَتَعة ، مُثقّل . قال : وهما لغتان : الرَّتْعَة والرَتَعَة .
قال أبو طالب : وأوّل من قال القيد والرتْعة عمرو بن الصَّعِق بن خويلد بن نُفَيل بن عمرو بن كلاب ، وكانت شاكرُ من هَمْدَان أسروه فأحسنوا إليه وروّحوا عنه ، وقد كان يوم فارق قومه نحيفاً فهَرَب من شاكِرَ فلما وصل إلى قومه قالوا : أَيْ عمرو خرجْتَ من عندنا نحيفاً وأنت اليوم بادِنٌ ، فقال : القيد والرتْعَة فأرسلها مثلاً . ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَتْع : الأكل
بشَرَهِ ، يقال : رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً ، والرَّتَّاع : الذي يتتبّع بإبله المراتع المخصِبَة .
وقال شمر : يقال أتيت على أرض مُرْتِعَة وهي التي قد طمِع ما لها من الشِبَع ، وقد أرتع المالُ وأرتَعَت الأرضُ وغيثٌ مُرْتِع : ذو خِصْبٍ . وقولهم فلان يرتع قال أبو بكر معناه : هو مُخصب لا يَعْدَم شيئاً يريده .
وقال أبو عبيدة : معنى ) يَرْتَعْ ( : يلهو . وقال في معنى قوله : أي يلهو ويَنعَم . وقال غيره : معناه : يسعى وينبسط . وقيل معنى قوله ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ( : يأكل . واحتجّ بقوله :
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ
معناه : أكله . ومن قرأ ( نرتع ) بالنون أراد : ترتع إبلنا :
تعر : أهمله الليث وروى أبو عبيد عن الأموي : جُرْح تغار بالغين إذا كان يسيل منه الدم .
قال أبو عبيد : وقال غيره : جُرْحٌ نَعَّار بالنون والعين .
قلت : وسمعت غير واحد من أهل العربية بهراة يزعم أن ( تغار ) بالغين تصحيف ، فقرأت في ( كتاب أبي عُمَر الزاهد ) رواية عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : جُرْحٌ تَعّار بالتاء والعين وتَغّار بالتاء والغين ونَعّار بالنون والعين بمعنى واحد ، وهو الذي لا يرقأ فجعلها كلّها لغاتٍ وصحّحها . والعين والغين في تعّار وتغّار تعاقبا ، كما قالوا : العَبِيثة والغبِيثة بمعنى واحد .
قلت : وتِعَار : اسم جبل في بلاد قيس . وقد ذكره لبيد :
إلاّ يرمرم أو تِعَار
ثعلب عن ابن الأعرابي : التعَر : اشتعال الحرب .

##### Türkçe

**باب العين والتاء مع الراء**
**عتر** ، **عرت** ، **ترع** ، **تعر** ، **رتع** : kullanımdadırlar.

**عتر** ( **عرت** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الرُمح العاتر**: çalkantılı/şiddetle sallanan; **العاسِل** gibi. Ve **عَتَر** ve **عَسَل** olmuştur.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Mızraklardan **العَرّات** ve **العَرَّاص** da vardır; o, şiddetli çalkantılı olandır. Ve **عَرِت** **يَعْرَت** ve **عَرِص** **يَعْرَص** olmuştur. Dedim: **عَتَر** ve **عَرَت** sahih olmuştur; ikisinin yapısının farklı oluşu, her birinin ötekinden başka olduğuna delâlet etti.

Leys, **عَتر الرمح يَعْتِر** hakkında bunun benzerini söyledi.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “**لا فَرَعة ولا عَتِيرة**.”

Ebû Ubeyd dedi: **العَتِيرة** **الرَجَبيّة**dir; o, câhiliye ehlinin onunla yakınlık aradığı, Receb’de kesilen bir kurbandır; sonra İslâm geldi, bunun üzere oldu; sonra daha sonra neshedildi.

Dedi: Bunun delili, **مِخْنَف بن سُلَيْم** hadisi: dedi: Resûlullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işittim: “( **إن على كل مسلم في كلّ عام أَضْحاةً وعَتِيرة** )”.

Ebû Ubeyd dedi: Birinci hadis bunun nâsihidir; ondan şöyle denir: **عَتَرتُ** **أعتِر** **عَتْراً**.

Hâris b. Hillize, başkalarının günahıyla onları yakalayan bir kavmi anarak dedi ki:
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ

Dedi: Onun sözü: “**كما تُعْتَر**” yani Receb’de **العَتِيرَة** (gibi) demektir. Bu, Arapların câhiliyede, onlardan biri bir iş istediğinde adakta bulunması sebebiyledir: “Eğer ona erişirsem, Receb’de koyunlarımdan şöyle şöyle mutlaka keseceğim”; bunlar **العتائر**dir. Ona erişince, bazen koyunlarına cimrilik eder; o da **الربيض** (yani otlakta semiren) iken, sayısı kadar ceylan alır, Receb’de o koyunların yerine onları keser; işte bunlar onun **عتائره**i olur; böylece bunu bir mesel yaptı. Diyor ki: Bizi başkasının günahıyla aldınız; tıpkı ceylanların koyunların yerine alınması gibi.

Leys, **العتائر** hakkında Ebû Ubeyd’in açıkladığına yakın bir şey söyledi ve şu beyti okudu:
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ

Dedi: O ancak **معتورة**dır; ve o, “) **فِى عِيشَةٍ** ) ( **الحَاقَّة : 21** )” gibidir; o ancak **مَرْضيّة**dir.

Züheyr, **العِتْر** hakkında dedi ki:
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ

**منصب العِتْر** ile, kendisine **عِتْر** yani kesim yaklaştırılan bir putu kastetti; ona kesilir ve **العِتْر**ün kanından onun başına isabet eder.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **العَتْر**
**عَتَر الرمح يَعْتِر عَتْراً**’ın masdarıdır; çalkantılandığı zaman. Dedi: **العَتَّر** da, **عَتَر يَعْتِر عَتْراً**’ın masdarıdır; **العَتِيرة**yi kestiği zaman. O, Receb’de putlar için kesilen bir kurbandır; ve **العتْر**: kesilmiş olan. Dedi: **العِتْر** de: bitkiden bir türdür. Ve **العتْر**: asıl/kök; ondan onların sözü: “**عادت لِعِتْرها لمِيسُ**.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العِتْرة**: tatlı berrak su. Ve **العِتْر**: miskten bir parça. Ve **العِتْرة**: keler yuvasının yanında biten bir ağaç; o onu sürter/ovalar da büyümez. Ve denir: “O, kelerin **عِتْرة**sinden daha zelildir.”

Şerîk, er-Rukeyn’den, el-Kâsım b. Hassân’dan, Zeyd b. Sâbit’ten rivayet etti: dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “( **إني تارك فيكم الثَقَلين خَلْفي : كتابَ الله وعِترتي ، فإنهما لن يتفرقا حتى يردَا عليّ الحوض** )”.

Muhammed b. İshâk dedi: Bu hadis güzel sahih bir hadistir; benzerini Zeyd b. Erkam ve Ebû Saîd el-Hudrî de merfû olarak rivayet etti. Bazılarında: “( **إني تارك فيكم الثَقَلين : كتاب الله وعِتْرتي أهل بيتي** )”; böylece **العِترة**yi **أهل البيت** kıldı.

Ebû Ubeyd dedi: Adamın **عِتْرة**si, **أُسْرة**si ve **فَصِيلته**si: onun en yakın topluluğudur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **العِتْرة** **الرَهْط** gibidir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة** adamın çocukları, zürriyeti ve sulbünden olan neslidir. Dedi: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **عِتْرة**si, Fâtıma **البَتُولِ**’ün çocuklarıdır. ث

İbnü’l-Ferec, Ebû Saîd’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة**: ağacın gövdesi. Dedi: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **عِترة**si, Abdülmuttalib ve onun çocuklarıdır. Dedi: Onların mesellerindendir: “**عادت لعِتْرها لَميس ولعِكْرها**” yani aslına.

İbnü’l-Muzaffer dedi: Adamın **عِتْرة**si: amca oğlunun çocuklarından en yakın akrabalarıdır. Ve denildi: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **عِتْرة**si, Ehl-i beytidir; onlar, kendilerine farz sadaka haram kılınan âlidir; onlar, Enfâl sûresinde zikredilen humusun humusundan kendilerine pay olan **ذوو القربى**dır. Ezherî dedi: Bu söz, bana göre onların en yakınıdır; Allah daha iyi bilir. Ve **عِترة الثغر**: dişlerin uçları inceldiği ve temizlendiği ve üzerine su aktığı zaman; denir: “Onun ağzı mutlaka **أُشرة** ve **عِتْرة** sahibidir.” Dedi: **عِتْرة المِسْحاة**: onun, **يد المِسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır.

Kuteybî, adamın **عترة**sinin, ev halkı yakınları ve uzakları olduğuna, Ebû Bekir’den rivayet edilen bir hadisle delil getirdi: dedi: “Biz, ondan fışkırıp ayrılmış olan Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) **عِترة**siyiz.”

Ezherî dedi: Amr b. Murre, Ebû Ubeyde’den, Abdullah’tan rivayet etti: Bedir günü olunca ve Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) esirleri alınca dedi: “Bunlar hakkında ne görüyorsunuz?” Ömer dedi: “Seni yalanladılar ve seni çıkardılar; boyunlarını vur.” Ebû Bekir dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, senin **عِترتُك** ve kavmin; onlardan geç; Allah seni sebebiyle onları ateşten kurtarsın”; uzun bir hadiste.

Ebû Ubeyd, başka bir yerde dedi: **العِتْر**; tekili **عِتْرة**: küçük ağaçlardır.

Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Hasen el-Esedî’den, er-Riyâşî’den: dedi: Asmaî’ye **العِتْر** hakkında sordum; dedi: O, biten bir ottur; **المَرْزَنْجوش** gibi, dağınık olarak biter. Dedi: Huzelî’nin beytini bize okuttu:
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر

Diyor ki: Bu beyitler, azlıklarıyla birlikte, **العِتْر**ün bitiş yerinde dağınık oluşu gibi dağınıktır.

İbnü’l-Muzaffer dedi: **العِتْر**: bir ottur; uzayınca kökü kesilir, ondan süt çıkar. Sonra Huzelî’nin beytini zikretti; çünkü o kesilince, çevresinden altı yahut üç dal çıkar.

Dedim: Söz, Asmaî’nin dediğidir.

Leys dedi: **عِتْوَارَة** Kinâne’den bir kabile kolunun adıdır; ve şu beyti okudu:
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا

Müberred dedi: **العَتْوَرَة**: savaşta şiddettir. **بنو عِتْوَارة** buna, kuvvetleri sebebiyle adlandırıldı. Dedi: **عِتْوَر**: geçidi sert bir vadinin adıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَتَر**: bütün hayvanda şiddet ve kuvvettir. Dedi: **العُتُر**: dikleşmiş fercler; tekili **عَاتِر** ve **عَتُور**dur. Ve **العَتّار**: yiğit adam; ve yürüyüşe güçlü at; ve yerlerden: sert yaban(lık).

Müberred dedi: İsimlerden **فِعْوَل** vezni üzere **خِرْوَع** ve **عِتْوَر** gelmiştir; o, toprağı sert vadidir. **بنو عِتْوَارة** savaşlarda sabır ve sertlik sahipleri idiler.

**ترع** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: dedi: “( **إن منبري هذا على تُرْعَة من تُرعِ الجنّة** )”.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **التُرْعة**: özellikle yüksek yerde bulunan çayır/yeşillik; eğer alçak yerde olursa o **رَوْضة**dir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: Çayırın en güzel olduğu yer, içinde kalınlık ve yükseklik bulunan yerdir. A‘şâ’nın sözünü okudu:
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل

Ebû Ya‘lâ, Asmaî’den, Hammâd b. Seleme’den rivayet etti: dedi: Übey b. Ka‘b’ın mushafında okudum: “( **وتَرَّعَتْ الأبواب** )”. Ezherî dedi: Bu, “) **وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ** ) ( **يوسف : 23** )” yerindedir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **التُرعَة**: basamaktır. Ebû Ubeyd dedi: Başkaları dedi: **التُرعَة**: kapıdır; sanki şöyle dedi: Minberim, cennet kapılarından bir kapı üzerindedir. Bunu Sehl b. Sa‘d es-Sâ‘idî söyledi; o, hadisi rivayet eden kimsedir. Ebû Ubeyd dedi: Bizim yanımızda vech budur.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: **التُرْعَة**: havuzdan içenin durduğu makamdır; ve **التُرعَة**: kapıdır; ve **التُرعَة**: minberin merdiven basamağıdır.

Başka bir hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “( **إن قَدَمَيَّ على تُرْعَة من تُرْعِ الحوض** )”.

Dedim: **ترعة الحوض**: suyun ona açıldığı ağızdır. Ondan denir: **أَتْرَعْتُ الحوض إتراعاً**; onu doldurduğum zaman. Ve **أترعْتُ الإناء** da bunun gibidir; o, **مُتْرعٌ**dur. Ve **سحابٌ تَرِع**: çok yağmurlu bulut.

Ebû Vecze dedi:
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ

Leys dedi: **التَرَع**: şeyin doluluğudur; ve ben kabı doldurdum: **أترعت الإناء**. **تَرِعَ الإناء**’yı işitmedim; fakat denir: **تَرِعَ الرجل ترعاً**; işi neşeyle/şenlikle gözü kara biçimde üstlendiği zaman. Ve o, şerre doğru mutlaka **مُتَتَرِّع**dir. Ve şu beyti okudu:
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: O, **تَرِعٌ** **عَتِل**dir. Ve **تَرِعَ تَرَعاً** ve **عَتِل عَتَلاً** olmuştur; şerre hızlı olduğu zaman.

Ebû Ubeyd dedi: **المتترِّع**: şerli kimsedir. Denir: “Falan bize şerle **تَتَرَّع** etti”; acele ettiğinde. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حوضٌ تَرِعٌ** ve **مُتْرِعٌ**; yani dolu. Dedi: **التَرِع**: şerre hızlı sefih kimsedir. Bunun benzerini Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti: dedi: Adam **تَرِعٌ**dur; onda acelecilik olduğu zaman. Ve **تَرِع تَرَعاً** olmuştur. Ve bu, **حوضٌ تَرِعٌ**dur; yani dolu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَرَّاع**: kapıcıdır; ve **التُرْعَة**: kapıdır.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden rivayet etti: Falan **ذو مَتْرَعة**dır; öfkelenmediği ve acele etmediği zaman. Dedim: Bu, **الترِع**in zıddıdır.

**رتع** : Allah celîl ve azîz, Yusuf’un kardeşlerinden ve onların babaları Yakub’a sözlerinden haber vererek (şöyle dedi): “) **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ** ) ( **يوسف : 12** )”.

Ferrâ dedi: **يَرتعْ**; **العين** meczûmdur, başka değil; çünkü onun sözü “) **أَرْسِلْهُ**”deki **الهاء** marifedir ve “**غَداً**” (da) marifedir; emrin cevabında olan “) **يَرْتَعْ** )”da cezımdan başka bir şey yoktur. Dedi: Eğer marifenin yerine nekre olsaydı, senin sözün gibi: “Bir adam gönder, otlansın”; onda ref‘ ve cezm câiz olurdu; Allah’ın celîl ve azîz sözü gibi: “( **ابعث لنا ملكاً يقاتلْ في سبيل الله** ) ( **البقرة : 246** )” ve “**ويقاتلُ**”; cezm, şartın cevabı olduğu için; ref‘ ise, melikin sılası olması üzeredir; sanki şöyle dedi: “Bize, savaşan kimseyi gönder.”

Münzirî bana haber verdi: Ebû Tâlib dedi: **الرَتْعُ**: bollukta otlamadır. Dedi: Ondan onların sözü: **القَيْدُ والرَتَعَة**; ve denir: **الرَتَعة**. Dedi: **الرَتْعَة**’nin manası: bolluktur. Bundan da onların sözü: “O **يَرتَع**”; yani o, kendisinden men olunmayan çok şey içindedir; o halde bolluk içindedir.

Dedim: Araplar der ki: **رَتَع المالُ**; dilediğini otladığı zaman. Ve ben onu **أرْتَعْتُها**. **الرَتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Ve **إبل رِتَاع** ve **قوم مرتِعون** ve **راتعون**; bolluk içinde oldukları zaman.

Ebû Tâlib dedi: Ferrâ’dan, babamdan işittiğim: **القَيْد والرَتَعة**; şeddeli. Dedi: İkisi iki lugattır: **الرَّتْعَة** ve **الرَتَعَة**.

Ebû Tâlib dedi: **القيد والرتْعة** sözünü ilk söyleyen, Amr b. es-Sa‘ik b. Huveylid b. Nufeyl b. Amr b. Kilâb’dır. Şâkir, Hemdân’dan onu esir almıştı; ona iyi davrandılar ve onu ferahlattılar. Kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; kavmine varınca ona dediler: “Ey Amr, yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise semizsin.” O da dedi: **القيد والرتْعَة**; onu mesel olarak salıverdi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَتْع**: oburlukla yemektir. Denir: **رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً**. Ve **الرَّتَّاع**: develeriyle verimli otlakları takip eden kimsedir.

Şemmer dedi: Denir: **أتيت على أرض مُرْتِعَة**; o, malı doyuma tamah etmiş olandır. Ve **أرتع المالُ** ve **أرتَعَت الأرضُ**. Ve **غيثٌ مُرْتِع**: bolluk sahibi. “Falan **يرتع**” sözü hakkında Ebû Bekir dedi: manası: o, bolluk içindedir; istediği hiçbir şeyi yoksun bulmaz.

Ebû Ubeyde dedi: “) **يَرْتَعْ** )”ın manası: eğlenir. Ve onun sözü manasında dedi: yani eğlenir ve nimetlenir. Başkası dedi: manası: koşar ve yayılır. Ve denildi: “) **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ** )” sözünün manası: yer. Şu beyitle delil getirdi:
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ

Manası: onu yedi. **نرتع**’ı **النون** ile okuyan, şunu kastetti: develerimiz otlanır:

**تعر** : Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, Emevî’den rivayet etti: **جُرْح تغار**; **بالغين**; ondan kan aktığı zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Başkası dedi: **جُرْحٌ نَعَّار**; **بالنون والعين**.

Dedim: Herat’ta Arap dili ehlinden birden fazlasını işittim; **( تغار )**ın **بالغين** ile tashîf olduğunu iddia ederler. Bunun üzerine, **كتاب أبي عُمَر الزاهد**’de Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den bir rivayet okudum: dedi: **جُرْحٌ تَعّار**; **بالتاء والعين**; ve **تَغّار**; **بالتاء والغين**; ve **نَعّار**; **بالنون والعين**; tek bir manadadır: o, durmayan/kanı dinmeyen yaradır. Böylece onların hepsini lugatlar kıldı ve sahih saydı. **العين** ve **الغين**, **تعّار** ve **تغّار**da birbirinin yerine geçti; tıpkı onların “**العَبِيثة**” ve “**الغبِيثة**”yi tek bir manada söylemeleri gibi.

Dedim: **تِعَار**: Kays diyarında bir dağın adıdır. Lebîd onu zikretti:
إلاّ يرمرم أو تِعَار

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التعَر**: savaşın tutuşmasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والراء وما يثلثهما)
(ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال:
* كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) *
وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً. وأترزَتْ عجينَها إذا مَلَكَتْه.
(ترس) التاء والراء والسين كلمةٌ واحدة، وهي التُّرْسُ، وهو معروف، والجمع تِرَسَةٌ وتِراسٌ وَتُرُوس. قال:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])(ترش) التاء والراء والشين ليس أصلاً ولا فَرْعاً، سوى أنَّ ابن دريد([5]) ذكَر أنّ التَّرَشَ خِفَّةٌ ونَزَقٌ، يقال تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً. وما أدرِي ما هُوَ.
(ترص) التاء والراء والصاد أصلٌ واحد، وهو الإحكام. يقال تَرُصَ الشّيءُ، وأَتْرَصْتُه أحكمْتُه فهو مُتْرَصٌ. وكلُّ ما أحكَمْتَ صَنْعتَهُ فقد أتْرَصْتَه. وأنشد الخليل:
* وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) *
(ترع) التاء والراء والعين أصلٌ مطّردٌ قياسُه، وهو تفتُّح الشَّيءِ. فالتُّرْعة البابُ، والتَّرَّاع البَوّابُ. قال:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مِنبري هذا تُرْعَةٌ من تُرَع الجنة". والتَّرَع: الإسراع إلى الشرّ. ورجلٌ تَرِعٌ. وهو من ذاك، لأنّ فيه تفتُّحاً إلى ما لا ينبغي. ولا يكاد يُقالُ هذا في الخير.
ومن هذا الباب أترعْتُ الإناءَ مَلأتُه. وجَفْنَةٌ مُتْرَعة. قال:
* لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) *
والتَّرَع: الامتلاء. وقد تَرِعَ الإناءُ. وكان بعضُ أهل اللغة يقول: لا أقول تَرِع، ولكن أُتْرِع. وهذا من الباب، لأنه إذا أُتْرِع بادَرَ إلى السَّيَلان. والتُّرْعة والجمعُ تُرَع: أفواه الجداول. ويقال سَيْرٌ أَتْرَعُ. قال:
* فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) *
والقياس كلّه واحد.
(ترف) التاء والراء والفاء كلمة واحدة، وهي التُّرْفَة. يقال رجلٌ مُترفٌ مُنَعَّمٌ، وتَرَّفَهُ أهلُه إذا نعمّوه بالطَّعام الطّيِّب والشيء يُخَصُّ به. وفي كتاب الخليل: التُّرفَة الهَنَةُ في الشَّفَة العُلْيا. وهذا غلطٌ، إنّما هي التُِّفرَةُ وقد ذُكرت ([11]).(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق.
(ترك) التاء* والراء والكاف: الترك التخلية عن الشيء، وهو قياسُ الباب، ولذلك تسمّى البَيْضَةُ بالعَراءِ تريكة. قال الأعشى:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])وتَرْكَةُ السِّلاح، وهي البيضة، محمولٌ على هذا ومشبَّهٌ به، والجمع تَرْكٌ. قال لبيد:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])وتَرَاكِ بمعنى اتْرُكْ. قال:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])وتَرِكَةُ الميِّت: ما يتْرُكُه من تُراثِه. والتّريكة رَوْضةٌ([15])يُغْفِلُها النّاسُ فلا يَرْعَوْنها. وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: يقال تركْتُ الحبْلَ شديداً، أي جعلتُه شديداً. وما أحْسَِبُ هذا من كلام الخليل.
(تره) التاء والراء والهاء كلمةٌ ليست بأصلٍ متفرَّعٍ منه. قالوا: التَّرَّهاتُ، والتُّرَّهُ الأباطيل من الأمور. قال رُؤبة:
* وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) *
قالوا: والواحد تُرَّهَة. قال: وجَمَعها أناسٌ على التَّرَارِيهِ. قال:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])
(ترب) التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخر تساوي الشّيئين. فالأول التُّراب، وهو التَّيْربُ والتَّوْرَاب([18]). ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ كأنّه لصِق بالتُّراب، وأتْربَ إذا استَغْنى، كأنّه صار لـه من المال بقَدْرِ التُّراب، والتَّرباء الأرضُ نفسها. ويقال ريحٌ تَرِبَةٌ إذا جاءَت بالتُّراب. قال:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])وأمّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تساوي رؤوس العظام. قال:
* أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) *
ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة.
ومما شذَّ عن الباب التّربة([21]) وهو نبت.
(ترج) التاء والراء والجيم لا شيء فيه إلاّ "تَرْج"، وهو موضع. والأتْرُج معروف.
(ترح) التاء والراء والحاء كلمتان متقاربتان. قال الخليل: التَّرَح نقيض الفَرَح. ويقولون: "بعْدَ كلِّ فرْحَةٍ تَرْحَةٌ، وبعد كل حَبْرَةٍ عَبْرَةٌ"، قال الشاعر:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
والكلمة الأخرى: الناقة المِتْراح، وهي التي يُسرع انقطاعُ لبنِها؛ والجمع مَتَاريح.
 --------------ــــ
([1]) للشماخ. ديوانه 46 واللسان (ترز) وصدره كما في الديوان والجمهرة (2: 10):  * قليل التلاد غير قوس وأسهم *
([2]) ديوانه 67 واللسان (ترز) والعجلزة، بكسر العين واللام لغة قيس، وبفتحهما لغة تميم.
([3]) في الأصل" قتلها".
([4]) هذه الرواية تطابق رواية الجمهرة (2: 10). وفي اللسان: "نازعت شموساً". وقد نصب الجزأين بعد "كأن"، كما جاء في قول أبي نخيلة:
كأن أذنيه إذا تشوفا *** قادمة أو قلما محرفا
 ([5]) الجمهرة (2: 10).
([6]) اللسان (ترص).
([7]) يصخب: يحدث جلبة. وفي الأصل: "يصحب" محرف، صوابه في المجمل. والأبيات لهدبة بن الخشرم، كما في اللسان (ترع).
([8]) قال ابن بري: "والذي في شعره: يخبرني حداده".
([9]) في المجمل: "لفاداهم"، محرفة.
([10]) البيت لرؤية في ديوانه 92 واللسان (ترع).
([11]) في مادة (تفر) .
([12]) ديوان الأعشى 65 واللسان (ترك). تأله: تتحير، وهو أحد الأقوال في اشتقاق لفظ الجلالة، لأن العقول تأله في عظمته، أي تتحير.
 ([13])سبق الكلام على البيت في مادة (بصل). وسيأتي في (عرو).
([14]) البيتان لطفيل بن يزيد الحارثي، كما في اللسان (ترك)
 ([15])في الأصل: "التريكة من روضة"، صوابه في المجمل.
([16]) ديوان رؤبة 166 واللسان (تره).
([17]) البيتان في اللسان (تره). وفي المجمل: "ردوا بني الأعراب".
([18]) يقال تيراب أيضاً وتورب، وفيه لغات أخر في القاموس وغيره.
([19]) البيت لذي الرمة، سبق الكلام عليه في (برح) ص241.
([20]) البيت للأغلب العجلي، كما في اللسان (ترب). وبعده:
* لم يعدوا التفليك في النتوب *
([21]) بالتحريك، وكفرحة، ويقال أيضاً ترباء.

ـ

##### Türkçe

(تاء, راء ve onları üçleyenler babı)

(**ترز**) **التاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir kelimedir, sahih. **تَرِزَ** şey: sertleşti. Ve her sağlam olan **تارز**’dır. Ve ölü **تارز**’dır; çünkü o kurumuştur. Dedi ki:
* sanki vahşîden atılan şey **تارِز**’dır([1]) *
Ve İmru’ul-Kays dedi —ve **التارز**’ın sert olduğuna delâlet eder—:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])
Ve denir: kadın **أتْرَزَتِ** ipini: onu([3]) şiddetli bir büküşle büktü. Ve hamurunu **أترزَتْ**: onu tuttuğu zaman.

(**ترس**) **التاء** ve **الراء** ve **السين** tek bir kelimedir; o da **التُّرْسُ**’tur; o bilinir. Çoğulu **تِرَسَةٌ** ve **تِراسٌ** ve **تُرُوس**. Dedi ki:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])

(**ترش**) **التاء** ve **الراء** ve **الشين** aslî de değildir, fer‘î de değildir; şu kadar var ki İbn Düreyd([5]) **التَّرَشَ**’ın hafiflik ve ataklık olduğunu zikretti; **تَرِشَ** derler, **يَتْرَشُ** **تَرَشاً**. Ve ben onun ne olduğunu bilmiyorum.

(**ترص**) **التاء** ve **الراء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da sağlamlaştırmadır. Denir: **تَرُصَ** şey; ve ben onu **أَتْرَصْتُه**: onu sağlamlaştırdım; o da **مُتْرَصٌ**’dur. Ve her neyi yapımını sağlamlaştırdıysan, onu **أتْرَصْتَه** olmuşsundur. Halîl şu beyti okudu:
* ve iki elini **العَقْدِ التَّريصِ** ile sık([6]) *

(**ترع**) **التاء** ve **الراء** ve **العين** kıyası muntazam olan bir asıldır; o da şeyin açılmasıdır. Böylece **التُّرْعة** kapıdır; **التَّرَّاع** kapıcıdır. Dedi ki:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])
حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])
Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Şu minberim, cennet **تُرَع**’larından bir **تُرْعَةٌ**’dır.” Ve **التَّرَع**: şerre koşmaktır. Ve adam **تَرِعٌ**’dir. Ve o, ondandır; çünkü onda, uygun olmayan şeye doğru bir açılma vardır. Ve bu, hayırda neredeyse söylenmez.

Ve bu babdandır: kabı **أترعْتُ**: onu doldurdum. Ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعة**. Dedi ki:
* eğer diri olsaydı, onlara **بِمُتْرَعةٍ** ile sabahlar giderdi([9]) *

Ve **التَّرَع**: doluluktur. Ve kap **تَرِعَ** olmuştur. Ve dil ehlinden bazıları derdi: **تَرِع** demem, fakat **أُتْرِع** derim. Bu da babdandır; çünkü **أُتْرِع** edildiği zaman akmaya doğru acele eder. Ve **التُّرْعة** ve çoğulu **تُرَع**: arkların ağızlarıdır. Ve denir: **سَيْرٌ أَتْرَعُ**. Dedi ki:
* yeri **بسَيْرٍ أتْرَعا** ile döşedi([10]) *
Ve kıyasın hepsi birdir.

(**ترف**) **التاء** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **التُّرْفَة**’dir. Denir: adam **مُترفٌ**: nimetlendirilmiş. Ve ailesi onu **تَرَّفَهُ**: onu iyi yemek ve kendisiyle tahsis olunan şey ile nimetlendirdikleri zaman. Halîl’in kitabında: **التُّرفَة** üst dudakta olan **الهَنَةُ**’dir. Bu yanlıştır; ancak o **التُِّفرَةُ**’dir; zikredilmiştir([11]).

(**ترق**) **التاء** ve **الراء** ve **القاف**’ta **التَّرْقُوَة**’dan başka bir şey yoktur; çünkü Halîl onun **فَعْلُوَة** olduğunu iddia etti; o, boğaz çukuru ile omuz arasını birleştiren bir kemiktir.

(**ترك**) **التاء** ve **الراء** ve **الكاف**: **الترك** şeyden boş bırakmadır; o, babın kıyasıdır; bu yüzden, açık arazideki yumurtaya **تريكة** denir. A‘şâ dedi:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])
Ve **تَرْكَةُ السِّلاح**; o da miğferdir; bu üzerine taşınmıştır ve ona benzetilmiştir; çoğulu **تَرْكٌ**. Lebîd dedi:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])
Ve **تَرَاكِ** “**اتْرُكْ**” mânâsındadır. Dedi ki:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])
Ve **تَرِكَةُ** ölünün: mirasından bıraktığı şeydir. Ve **التّريكة**: insanların gaflet ettiği, böylece otlatmadıkları bir **رَوْضةٌ**’dur([15]). Halîl’e nisbet edilen kitapta: “ipi **تركْتُ** şiddetli” denir; yani onu şiddetli kıldım. Ve ben bunun Halîl’in sözünden olduğunu sanmıyorum.

(**تره**) **التاء** ve **الراء** ve **الهاء**: aslî olup ondan dallanan bir kelime değildir. Dediler: **التَّرَّهاتُ**; ve **التُّرَّهُ** işlerden bâtıllardır. Ru’be dedi:
* ve **التُّرَّهِ** sözüyle olmayan bir hakka([16]) *
Dediler: tekili **تُرَّهَة**. Dedi: bazı insanlar onu **التَّرَارِيهِ** üzere cem‘ ettiler. Dedi:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])

(**ترب**) **التاء** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri **التّراب** ve ondan türeyen; diğeri iki şeyin eşitliği. Birincisi **التُّراب**’dır; o da **التَّيْربُ** ve **التَّوْرَاب**’dır([18]). Ve denir: adam **تَرِبَ**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **أتْربَ**: zenginleşti; sanki onun için maldan, toprak miktarınca oldu. Ve **التَّرباء** bizzat yerin kendisidir. Ve denir: **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprakla geldiği zaman. Dedi ki:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])
İkincisine gelince: **التِّرب** dosttur; çoğulu **أترابٌ**. Ondandır **التَّرِيب**; o, kemik başlarının eşitliği yanında göğüstür. Dedi ki:
* iki memesi **التَّريبِ** üzerine yükseldi([20]) *
Ve ondandır **التَّرِبات**; onlar parmak uçlarıdır; tekili **تَرِبة**.

Babdan şâz olanlardandır: **التّربة**([21]); o bir bitkidir.

(**ترج**) **التاء** ve **الراء** ve **الجيم**’de “**تَرْج**”den başka bir şey yoktur; o bir yerdir. Ve **الأتْرُج** bilinir.

(**ترح**) **التاء** ve **الراء** ve **الحاء** birbirine yakın iki kelimedir. Halîl dedi: **التَّرَح** **الفَرَح**’ın zıddıdır. Ve derler: “Her **فرْحَةٍ**’den sonra bir **تَرْحَةٌ** vardır; her **حَبْرَةٍ**’den sonra bir **عَبْرَةٌ** vardır.” Şair dedi:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
Diğer kelime: **الناقة المِتْراح**; o, sütü çabuk kesilen devedir; çoğulu **مَتَاريح**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ر ع
أترع الكأس‏:‏ ملأها وجفان مترعات وكوز ترع وصف بالمصدر‏:‏ من ترع الإناء ترعاً‏.‏
وسد الترعة وهي مفتح الماء إلى الحوض أو إلى الأرض أو إلى الجدول من النهر‏.‏
وتسرع إلينا بالشر وتترع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فتح ترعة الدار وهي بابها‏.‏
وحجبني التراع أي البواب‏.‏
تقول‏:‏ جاء القراع فرده التراع‏.‏
وقال‏:‏ يخيرنـي تراعـه بيـن حلقة أزوم إذا عضت وكيل مضبب

##### Türkçe

ت ر ع
**أترع الكأس**: onu doldurdu; ve **جفان مترعات** (doldurulmuş çanaklar) ve **كوز ترع** (doldurulmuş testi); mastarla vasfedilmiştir: **من ترع الإناء ترعاً** (kabı doldurmaktan, doldurma olarak).

Ve **سد الترعة**: o, nehirden havuza yahut yere yahut ark’a suyun açıldığı yerin tıkanmasıdır.

Ve **تسرع إلينا بالشر وتترع**: bize kötülükle acele eder ve doldurur.

Mecazdan: **فتح ترعة الدار**: o, onun kapısıdır.

Ve **حجبني التراع**: yani kapıcı.

Dersin ki: **جاء القراع فرده التراع**: “**القراع** geldi de **التراع** onu geri çevirdi.”

Ve dedi ki:
**يخيرنـي تراعـه
بيـن حلقة أزوم إذا عضت
وكيل مضبب**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَرِعَ الشيءُ، بالكسر، تَرَعاً وهو تَرِعٌ وتَرَعٌ: امتَلأَ. وحَوْضٌ تَرَعٌ، بالتحريك، ومُتْرَعٌ أَي مَمْلوء. وكُوزٌ تَرَعٌ أَي مُمْتَلِئ، وجَفْنة مُتْرَعة، وأَتْرَعه هو؛ قال العجاج:
وافْتَرَشَ الأَرضَ بسَيْلٍ أَتْرَعا
وهذا البيت أَورده الجوهري: بسَيْر أَتْرَعا؛ قال ابن بري: هو لرؤبة، قال: والذي في شعره بسَيْل باللام؛ وبعده:
يَمْلأُ أَجْوافَ البِلادِ المَهْيَعا
قال: وأَتْرعَ فعل ماض. قال: ووصف بني تَمِيم وأَنهم افترشوا الأَرض بعدد كالسيل كثرة؛ ومنه سَيْلٌ أَتْرَعُ وسَيْلٌ تَرّاع أَي يملأُ الوادي، وقيل: لا يقال تَرِعَ الإِناءُ ولكن أُتْرِعَ. الليث: التَّرَعُ امْتِلاءُ الشيء، وقد أَتْرَعْت الإِناءَ ولم أَسمع تَرِعَ الإِناءُ، وسَحاب تَرِعٌ: كثير المطر؛ قال أَبو وجزة:
كأَنّما طَرَقَتْ ليْلى مُعَهَّدةً
من الرِّياضِ، ولاها عارِضٌ تَرِعُ
وتَرِعَ الرجلُ تَرَعاً، فهو تَرِعٌ: اقتحم الأُمور مَرَحاً ونشاطاً. ورجل تَرِعٌ: فيه عَجَلة، وقيل: هو المُستعِدُّ للشرّ والغَضبِ السريعُ إِليهما؛ قال ابن أَحمر:
الخَزْرَجِيُّ الهِجانُ الفَرْعُ لا تَرِعٌ
ضَيْقُ المَجَمِّ، ولا جافٍ، ولا تَفِلُ
وقد تَرِعَ تَرَعاً. والتَّرِعُ: السفيهُ السريعُ إِلى الشرِّ. والتَّرِعةُ من النساء: الفاحِشة الخفيفة.
وتَتَرَّع إِلى الشيء: تَسَرَّعَ. وتَتَرَّعَ إِلينا بالشرِّ: تَسَرَّعَ. والمُتَتَرِّع: الشِّرِّيرُ المُسارِعُ إِلى ما لا ينبغي له؛ قال الشاعر:
الباغي الحَرْب يَسْعَى نحْوَها تَرِعاً،
حتى إِذا ذاقَ منها حامِياً بَرَدا
الكسائي: هو تَرِعٌ عَتِلٌ. وقد تَرِعَ تَرَعاً وعَتِلَ عَتَلاً إِذا كان سريعاً إِلى الشرِّ. وروى الأَزهري عن الكلابيِّين: فلان ذو مَتْرَعةٍ إِذا كان لا يَغْضَب ولا يعجل، قال: وهذا ضدّ التَّرِع. وفي حديث ابن المُنْتَفِق: فأَخَذتُ بِخِطام راحلةِ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم، فما تَرَعَني؛ التَّرَعُ: الإِسراعُ إِلى الشيء، أَي ما أَسرَعَ إِليّ في النهْي، وقيل: تَرَعَه عن وجهه ثَناه وصرَفَه.
والترْعةُ: الدرجة، وقيل: الرُّوْضة على المكان المرتفع خاصّة، فإِذا كانت في المَكان المُطمئنّ فهي روضة، وقيل: التُّرْعة المَتْن المرتفع من الأَرض؛ قال ثعلب: هو مأْخوذ من الإِناء المُتْرَع، قال: ولا يعجبني. وقال أَبو زياد الكلابي: أَحسنُ ما تكون الروْضةُ على المكان فيه غِلَظٌ وارْتفاع؛ وأَنشد قول الأَعشى:
ما رَوْضةٌ من رِياض الحَزْنِ مُعْشِبةٌ
خَضْراء، جادَ عليها مُسْبِلٌ هَطِلُ
فأَما قول ابن مقبل:
هاجُوا الرحيلَ، وقالوا: إِنّ مَشْرَبَكم
ماء الزَّنانيرِ من ماويَّةَ التُّرَعُ
فهو جمع التُّرْعةِ من الأَرض، وهو على بدل من قوله ماء الزنانير كأَنه قال غُدْران ماء الزنانير، وهي موضع. ورواه ابن الأَعرابي: التُّرَعِ، وزعم أَنه أَراد المَمْلُوءة فهو على هذا صفة لماويّة، وهذا القول ليس بقويّ لأَنا لم نسمعهم قالوا آنية تُرَع.
والتُّرْعةُ: البابُ. وحديث سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إنّ مِنْبري هذا على تُرْعةٍ من تُرَعِ الجنة، قيل فيه: التُّرْعة البابُ، كأَنه قال مِنبري على باب من أَبواب الجنة، قال ذلك سهَل بن سعد الساعدي وهو الذي رَوى الحديث؛ قال أَبو عبيد: وهو الوجه، وقيل: الترعة المِرْقاةُ من المِنبر، قال القُتيبي: معناه أَن الصلاةَ والذكر في هذا الموضع يُؤدّيان إِلى الجنة فكأَنه قِطْعة منها، وكذلك قوله في الحديث الآخر: ارْتَعُوا في رِياض الجنة أَي مَجالِسِ الذكر، وحديث ابن مسعود: مَن أَراد أَن يَرْتَعَ في رياض الجنة فليقرأْ أَلَ حم، وهذا المعنى من الاستعارة في الحديث كثير، كقوله عائدُ المَريض في مَخارِف الجنة، والجنةُ تحت بارقةِ السيوف، وتحت أَقدام الأُمهات أَي أَن هذه الأَشياء تؤدّي إِلى الجنة، وقيل: التُّرعة في الحديث الدَّرجةُ، وقيل: الروضة. وفي الحديث أَيضاً: إِن قَدَمَيَّ على تُرْعةٍ من تُرَعِ الحوض، ولم يفسره، أَبو عبيد. أَبو عمرو: التُّرْعةُ مَقام الشاربةِ من الحوض. وقال الأَزهري: تُرْعةُ الحوض مَفْتح الماء إِليه، ومنه يقال: أَتْرَعْت الحوضَ إِتْراعاً إِذا ملأْته، وأَتْرَعْت الإِناء، فهو مُتْرَع. والتَّرّاعُ: البَوّاب؛ عن ثعلب؛ قال هُدْبةُ (* قوله
«قال هدبة» أي يصف السجن كما في الاساس) بن الخَشْرَم:
يُخَيِّرُني تَرّاعُه بين حَلْقةٍ
أَزُومٍ، إِذا عَضَّتْ، وكَبْلٍ مُضَبَّبِ
قال ابن بري: والذي في شعره يخيرين حَدّاده. وروى الأَزهري عن حماد بن سَلَمة أَنه قال: قرأْت في مصحف أُبيّ بن كعب: وتَرَّعَتِ الأَبوابَ، قال: هو في معنى غَلَّقت الأَبواب. والتُّرْعة: فَمُ الجَدْولِ يَنْفَجِر من النهر، والجمع كالجمع. وفي الصحاح: والتُّرْعةُ أَفواه الجَداولِ، قال ابن بري: صوابه والتُّرَعُ جمع تُرْعة أَفواه الجداول. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال وهو على المنبر: إِنّ قَدَمَيَّ على تُرْعة من تُرَع الجنة، وقال: إِنَّ عبداً من عِبادِ الله خَيَّره رَبُّه بين أَن يَعِيش في الدنيا ما شاء وبين أَن يأْكل في الدنيا ما شاء وبين لقائه فاختار العبدُ لقاء ربه، قال: فبكى أَبو بكر، رضي الله عنه، حين قالها وقال: بل نُفَدِّيك يا رسول الله بآبائنا. قال أَبو القاسم الزجاجي: والرواية متصلة من غير وجه أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال هذا في مرضه الذي مات فيه، نَعَى نفْسَه، صلى الله عليه وسلم، إِلى أَصحابه. والتُّرْعة: مَسِيل الماء إِلى الروضة، والجمع من كل ذلك تُرَعٌ. والتُّرْعة: شجرة صغيرة تنبت مع البقل وتَيْبَس معه هي أَحب الشجر إِلى الحَمِير. وسَيْر أَتْرَعُ: شَدِيد، والتِّرياعُ، بكسر التاء وإسكان الراء: موضع.

##### Türkçe

**تَرِعَ** şey, kesre ile, **تَرَعاً** ve o **تَرِعٌ** ve **تَرَعٌ**: doldu.

Ve **حَوْضٌ تَرَعٌ**, hareke ile, ve **مُتْرَعٌ** yani dolu. Ve **كُوزٌ تَرَعٌ** yani dolu, ve **جَفْنة مُتْرَعة**, ve onu o doldurdu; el-‘Accâc dedi:
وافْتَرَشَ الأَرضَ بسَيْلٍ أَتْرَعا
Ve bu beyti el-Cevherî rivayet etti: **بسَيْر أَتْرَعا**; İbn Berrî dedi: o, Ru’be’nindir, dedi: ve onun şiirinde olan **بسَيْل** lâm iledir; ve ondan sonra:
يَمْلأُ أَجْوافَ البِلادِ المَهْيَعا
Dedi: ve **أَتْرَعَ** geçmiş fiildir. Dedi: ve Benî Temîm’i ve onların, çoklukça sel gibi bir sayı ile yeri döşediklerini vasfetti; ve ondan: **سَيْلٌ أَتْرَعُ** ve **سَيْلٌ تَرّاع** yani vadiyi doldurur; ve denildi: **تَرِعَ الإِناءُ** denilmez, fakat **أُتْرِعَ** (denir). el-Leys: **التَّرَعُ** şeyin dolmasıdır; ve ben kabı doldurdum, ve **تَرِعَ الإِناءُ** işitmedim; ve **سَحاب تَرِعٌ**: çok yağmurlu; Ebû Vecze dedi:
كأَنّما طَرَقَتْ ليْلى مُعَهَّدةً
من الرِّياضِ، ولاها عارِضٌ تَرِعُ
Ve **تَرِعَ** adam **تَرَعاً**, o hâlde o **تَرِعٌ**: işlere neşe ve canlılıkla daldı. Ve **رجل تَرِعٌ**: onda acele vardır; ve denildi: o, şerre hazır olan ve öfkeye çabuk (giden)dir; İbn Ahmer dedi:
الخَزْرَجِيُّ الهِجانُ الفَرْعُ لا تَرِعٌ
ضَيْقُ المَجَمِّ، ولا جافٍ، ولا تَفِلُ
Ve gerçekten **تَرِعَ تَرَعاً**. Ve **التَّرِعُ**: şerre çabuk olan sefih. Ve kadınlardan **التَّرِعةُ**: hafif (meşrep) fahişe.

Ve **تَتَرَّع** şeye: acele etti. Ve **تَتَرَّعَ إِلينا بالشرِّ**: acele etti. Ve **المُتَتَرِّع**: kendisine yaraşmayan şeye koşuşan şerli kimse; şair dedi:
الباغي الحَرْب يَسْعَى نحْوَها تَرِعاً،
حتى إِذا ذاقَ منها حامِياً بَرَدا
el-Kisâî: o, **تَرِعٌ عَتِلٌ**dür. Ve gerçekten **تَرِعَ تَرَعاً** ve **عَتِلَ عَتَلاً**; şerre hızlı olduğu zaman. el-Ezherî, Kelâbîlerden rivayet etti: falan **ذو مَتْرَعةٍ**dır; öfkelenmediği ve acele etmediği zaman; dedi: ve bu, **التَّرِع**in zıddıdır. İbnü’l-Müntefik hadîsinde: “Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, binitinin yularından tuttum, fakat o bana **تَرَعَ** etmedi”; **التَّرَعُ**: şeye sürat etmektir; yani bana nehiyde ne çabuk geldi; ve denildi: onu yüzünden **تَرَعَه**; onu çevirdi ve döndürdü.

Ve **الترْعةُ**: derece; ve denildi: özellikle yüksek yerdeki çayır; artık eğer alçak yerde olursa o, çayırdır; ve denildi: **التُّرْعة** yerden yüksek olan sırt (metn)dir; Sa‘leb dedi: o, **الإِناء المُتْرَع**dan alınmıştır; dedi: ve bu bana hoş gelmiyor. Ebû Ziyâd el-Kelâbî dedi: çayırın en güzel olduğu, içinde kalınlık ve yükseklik bulunan yerdedir; ve el-A‘şâ’nın sözünü okudu:
ما رَوْضةٌ من رِياض الحَزْنِ مُعْشِبةٌ
خَضْراء، جادَ عليها مُسْبِلٌ هَطِلُ
İbn Mukbil’in sözüne gelince:
هاجُوا الرحيلَ، وقالوا: إِنّ مَشْرَبَكم
ماء الزَّنانيرِ من ماويَّةَ التُّرَعُ
O, yerden **التُّرْعة**nin çoğuludur; ve o, “**ماء الزنانير**” sözünden bedel üzerinedir; sanki dedi: “**غُدْران ماء الزنانير**”; ve o bir yerdir. İbnü’l-A‘râbî onu **التُّرَعِ** diye rivayet etti; ve onun, dolu olanı kastettiğini iddia etti; bu hâlde o, **ماويّة** için sıfattır; ve bu söz kuvvetli değildir; çünkü biz onların “**آنية تُرَع**” dediklerini işitmedik.

Ve **التُّرْعةُ**: kapı. Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsi: “Şüphesiz şu minberim, cennetin **تُرْعة**lerinden bir **تُرْعة** üzerindedir”; onda denildi: **التُّرْعة** kapıdır; sanki dedi: minberim cennetin kapılarından bir kapı üzerindedir; bunu, hadîsi rivayet eden Sehl b. Sa‘d es-Sâ‘idî söyledi; Ebû Ubeyd dedi: ve o, vech (yön)dür; ve denildi: **الترعة** minberin basamağıdır; el-Kuteybî dedi: manası, bu yerde namaz ve zikrin cennete ulaştırmasıdır; sanki o, ondan bir parçadır; ve yine diğer hadîste sözü: “**ارْتَعُوا في رِياض الجنة**” yani zikir meclisleri; ve İbn Mes‘ûd hadîsi: “Kim cennetin bahçelerinde otlamak isterse **أَلَ حم** okusun”; ve bu mana, hadîste istiare kabilindendir, çoktur; onun sözü gibi: hasta ziyaretçisi cennetin **مَخارِف**lerinde; ve cennet kılıçların parıltısı altındadır; ve annelerin ayakları altındadır; yani bu şeyler cennete ulaştırır. Ve denildi: hadîste **التُّرعة** derecedir; ve denildi: çayırdır. Ve hadîste ayrıca: “Şüphesiz iki ayağım, havuzun **تُرْعة**lerinden bir **تُرْعة** üzerindedir”; ve onu açıklamadı, Ebû Ubeyd. Ebû Amr: **التُّرْعةُ** havuzdan içenin makamıdır. el-Ezherî dedi: havuzun **تُرْعة**si, suyun ona açıldığı yerdir; ve ondan denir: havuzu **أَتْرَعْت** **إِتْراعاً**; onu doldurduğun zaman; ve kabı **أَتْرَعْت**; o hâlde o **مُتْرَع**dır. Ve **التَّرّاعُ**: kapıcı; Sa‘leb’den; Hudbe b. el-Haşrem dedi:
يُخَيِّرُني تَرّاعُه بين حَلْقةٍ
أَزُومٍ، إِذا عَضَّتْ، وكَبْلٍ مُضَبَّبِ
İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan “**يخيرين حَدّاده**”dır. el-Ezherî, Hammâd b. Seleme’den rivayet etti: o dedi: Übey b. Ka‘b’ın mushafında okudum: “**وتَرَّعَتِ الأَبوابَ**”; dedi: o, “**غَلَّقت الأَبواب**” manasındadır. Ve **التُّرْعة**: nehirden fışkıran, arkın ağzıdır; ve çoğul, çoğul gibidir. Ve **الصحاح**’ta: **التُّرْعةُ** arkların ağızlarıdır; İbn Berrî dedi: doğrusu: **التُّرَعُ**; **تُرْعة**nin çoğulu, arkların ağızlarıdır. Hadîste: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, minber üzerinde iken dediği: “Şüphesiz iki ayağım, cennetin **تُرَع**lerinden bir **تُرْعة** üzerindedir”; ve dedi: “Şüphesiz Allah’ın kullarından bir kulunu Rabbi, dünyada dilediği kadar yaşamak ile dünyada dilediği kadar yemek ile O’na kavuşması arasında muhayyer kıldı; kul Rabbine kavuşmayı seçti”; dedi: Ebû Bekir, radıyallahu anh, onu söylediği zaman ağladı ve dedi: “Bilakis seni, ey Allah’ın Resûlü, babalarımızla fidye ederiz.” Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî dedi: rivayet, birden çok yoldan muttasıl olarak: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, bunu, öldüğü hastalığında söylediği; kendisini, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabına haber verdiği (şeklindedir). Ve **التُّرْعة**: çayıra suyun akış yeridir; ve bütün bunların çoğulu **تُرَعٌ**dır. Ve **التُّرْعة**: otla birlikte biten ve onunla kuruyan küçük bir ağaçtır; o, eşeklere ağaçların en sevimlisidir. Ve **سَيْر أَتْرَعُ**: şiddetli; ve **التِّرياعُ**, tâ’nın kesresi ve râ’nın sükûnu ile: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ر ع * * تَرِعَ * الإناء أي امتلأ وبابه طرب و * أتْرَعَهُ * غيره وحوض * تَرَعٌ * بفتحتين أي ممتلئ وجفنة * مُتْرَعَةٌ * و * التُرْعَةُ * بوزن الجرعة الباب وفي الحديث ﴿إن منبري هذا على ترعة من * تُرَعِ * الجنة﴾ وقيل * التُّرعةُ * الروضة وقيل الدرجة والتُرعة أيضا أفواه الجداول

##### Türkçe

* ت ر ع * **تَرِعَ** kap (yani) doldu; babı **طرب**’dır. Ve başkası onu **أتْرَعَهُ** (yani) doldurdu. Ve iki fetha ile **تَرَعٌ** havuz (yani) dolu. Ve **مُتْرَعَةٌ** çanak. Ve **التُرْعَةُ**, **الجرعة** vezninde, kapı. Ve hadiste: {Benim şu minberim, cennetin **تُرَعِ**’inden bir **ترعة** üzerindedir.} Ve denildi ki: **التُّرعةُ** ravza’dır. Ve denildi ki: derece’dir. Ve **التُرعة** ayrıca, arkların ağızlarıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الترعة، بالضم: الباب، نقله الجوهري والصاغاني: يقال: فتح ترعة الدار، أي بابها، وهو مجاز، وبه فسر حديث: إن منبري هذا على ترعة من ترع الجنة. كأنه قال: على باب من أبواب الجنة. ج: ترع، كصرد، هكذا فسره سهل بن سعد الساعدي، وهو الذي روى الحديث. وقال أبو عبيد: وهو الوجه.
 قلت: وبه فسر أيضا حديثه الآخر: إن قدمي على ترعة من ترع ا لحوض.
 وقوله: والوجه، جعله من معاني الترعة، وهو خطأ، وقد أخذه من قول أبي عبيد حين فسر الحديث وذكر تفسير راوي الحديث، فقال: وهو الوجه عندنا، فظن المصنف أنه معنى من معاني الترعة، وإنما هو يشير إلى ترجيح ما فسره الراوي. فتأمل.
 وقال الأزهري: ترعة الحوض: مفتح الماء إليه، وهي الفرضة حيث يستقي الناس، ويقال: الترعة في الحديث: الدرجة، نقله الجوهري. والترعة: الروضة في مكان مرتفع خاصة، فإن كانت في مطمئن من الأرض فهي روضة، واشتقاقها من الترع، وهو الإسراع والنزو إلى الشر، ولذلك قيل للأكمة المرتفعة: نازية. وقال ثعلب: هو مأخوذ من الإناء المترع، قال: ولا يعجبني.

  وقال أبو عمرو: الترعة: مقام الشاربة على الحوض، كذا نص العباب، ونص اللسان: من الحوض. ويقال: المرقاة من المنبر نقله الصاغاني، عن أبي عمرو أيضا. والمعنى أن من عمل بما أخطب به دخل الجنة. وقال القتيبي: معناه أن الصلاة والذكر في هذا الموضع يؤديان إلى الجنة، فكأنه قطعة منها، وكذلك الحديث الآخر: عائد المريض يمشي على مخارف الجنة.
 والترعة: فوهة الجدول، وعبارة الصحاح: والترعة أيضا أفواه الجداول. حكاه بعضهم. وقال ابن بري: وصوابه والترع: جمع ترعة: أفواه الجداول، وكأن المصنف تنبه لذلك فلم يتبع الجوهري فيما قاله. وترعة: ة، بالشام، نقله البكري والصاغاني. وترعة عامر: ة، بالصعيد الأعلى يجلب منها الصير، نقله الصاغاني.
 والترع، محركة: الإسراع إلى الشر، هكذا في الأصول: إلى الشر، بالراء، وهو صحيح، وفي بعض كتب اللغات، إلى الشيء، بالهمزة، وهو صحيح أيضا، وبه فسر حديث ابن المنتفق: فأخذت بخطام راحلة رسول الله صلى الله عليه وسلم، فما ترعني أي ما أسرع إلي في النهي.
 والترع، أيضا الامتلاء: قال سويد اليشكري:
  وجفان كالجوابي مـلـئت                      من سمينات الذرا فيها ترع تقول: ترع الشيء، كفرح، فهو ترع، وهو إذا امتلأ جدا، قاله الليث. وقال الكسائي: هو ترع عتل: وقد ترع ترعا، وعتل عتلا، إذا كان سريعا إلى الشر. وقال الليث: لم أسمعهم يقولون: ترع الإناء، ولكنهم يقولون: ترع فلان ترعا، إذا اقتحم الأمور مرحا ونشاطا. وأنشد للراعي:
  الباغي الحرب يسعى نحوها ترعا                      حتى إذا ذاق منها حامـيا بـردا قال الصاغاني: ولم أجده في شعره.
 فهو تريع، هكذا في النسخ، وصوابه فهو ترع، كما في العباب واللسان.
 وترعه عن وجهه، كمنعه: ثناه وصرفه، كما في اللسان، وعزاه الصاغاني لابن عباد.
 وترع عوز: بحران، والنسبة إليها: ترعوزي، تخفيفا، وفي العباب: ترعزي، وقد أشار المصنف لذلك في ترعز. وحوض ترع، محركة: ممتلئ، وكذلك كوز ترع، كلاهما تسمية بالمصدر،والقياس ترع، ككتف. ويقال: حجبه التراع، كشداد، أي البواب، عن ثعلب. قال هدبة بن الخشرم:
  يخبرني تراعه بـين حـلـقة                      أزوم إذا عضت وكبل مضبب كذا في الصحاح. وفي العباب: إذا شدت. وقال ابن بري: والذي في شعره يخيرني حداده.
 والتراع من السيل: مالئ الوادي، نقله الجوهري، كالأترع: يقال: سيل تراع وأترع. قال رؤبة:
  فافترشوا الأرض بسيل أترعا ووقع في الصحاح والمجمل لابن فارس والمقاييس أيضا:
  فافترش الأرض بسير أترعا قال الصاغاني: وفيه غلطان، أحدهما توحيد افترش، والثاني قوله: بسير.
 قلت: وقال بعضهم: هو للعجاج، وصوب ابن بري أنه لرؤبة: قال: والذي في شعره بسيل باللام وبعده:
  يملأ أجواف البلاد المهيعا

  قال وأترع: فعل ماض، قال ووصف بني تميم وأنهم افترشوا الأرض بعدد كالسيل كثرة، ومنه: سيل أترع وتراع، أي يملأ الوادي.
 وروى الأزهري عن الكلابيين، كما في اللسان، وفي العباب: وقال أبو زيد: رجل ذو مترعة: إذا كان لا يغضب ولا يعجل. قال الأزهري: وهذا ضد الترع. قال الصاغاني: لم يزد ولم يرد عليه، وسكوته عن الزيادة على ما قال دليل على أنه عنده من الأضداد، ولا شك أنه تصحيف المنزعة، بالنون والزاي. وأترعه: ملأه قال رؤبة:
  شبيه يم بين عبرين معا
  صكة عمى زاخرا قد أترعا وترع الباب تتريعا: أغلقه، وروى الأزهري بسنده عن حماد بن سلمة أنه قال: قرأت في مصحف ابى بن كعب  وترعت الأبواب  قال: هو في معنى غلقت الأبواب.
 قلت: وهي أيضا قراءة أنس رضي الله عنه، وقراءة أبي صالح، كما في العباب.
 وتترع به إلى الشر: نزع، هكذا في سائر النسخ، والذي في الصحاح: وتترع إليه بالشر، أي تسرع، ومثله في اللسان والعباب، وأنشد في الأخير لرؤبة:
  إنا إذا أمر العدا تترعا
  وأجمعت بالشر أن تلفعا
  حرب تضم الخاذلين الشسعا وأترع الإناء، كافتعل: امتلأ، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: حوض مترع: مملوء، وجفنة مترعة. وأترع الإناء وترع، وأنكر الليث الأخير، وجوزه الجوهري والزمخشري.
 وسحاب ترع: كثير المطر. قال أبو وجزة:
  كأنما طرقت ليلـى مـعـهـدة                      من الرياض ولاها عارض ترع والترع: هو المستعد للغضب، السريع إليه. قال ابن أحمر:
  الخزرجي الهجان الفرع لا ترع                      ضيق المجم ولا جاف ولا تفل ويروى: ولا جبل. والترع: السفيه. والترعة من النساء: الفاحشة الخفيفة.
 والمتترع: الشرير المسارع إلى ما لا ينبغي له. والترعة: مسيل الماء إلى الروضة، كما في اللسان، وهذا هو المعروف، وبه سميت القرية بمصر، وإليها ينسب الشيخ الصالح محمد بن سعد بن عبد الفتاح بن سعد الترعي عن عبد الغني البالسي، وأدرك الشهاب أحمد بن أحمد بن عبد الغني الدمياطي، وقد اجتمعت به. والترعة: شجرة صغيرة تنبت مع البقل وتيبس معه، وهي أحب الشجر إلى الحمير. وسير أترع: شديد. نقله الجوهري، واستشهد عليه بقول رؤبة، وقد تقدم الكلام عليه، وأن الصواب سيل باللام.
 والترياع، بالكسر: موضع، نقله الجوهري. وقال الصاغاني في التكملة: هو ترباع، بالموحدة، ولم يتعرض له في العباب. وأم تريعة، مصغرا: اسم فرس نجيب.
 وقال بعض الأعراب: عشب ترع، ككتف، إذا كان غضا. نقله صاحب اللسان والصاغاني في تركيب و ر ع.

##### Türkçe

**الترعة**, zamme ile: kapı; bunu el-Cevherî ve es-Sağânî nakletti: “**فتح ترعة الدار**” denir; yani “onun kapısını (açtı)”; bu mecazdır; ve bununla şu hadis tefsir edilmiştir: “Benim şu minberim, cennet **ترع**’lerinden bir **ترعة** üzerindedir.” Sanki dedi ki: cennetin kapılarından bir kapı üzerindedir. Çoğulu: **ترع**, **صرد** gibi; bunu, hadisi rivayet eden Sahl b. Sa‘d es-Sâ‘idî böyle tefsir etmiştir. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: “O, **الوجه**’dür.”

Dedim ki: bununla onun diğer hadisi de tefsir edilmiştir: “Benim ayağım, havuzun **ترع**’lerinden bir **ترعة** üzerindedir.”

Onun “**الوجه**” sözüne gelince: onu **الترعة**’nin mânalarından kıldı; bu hatadır. Bunu, Ebû ‘Ubeyd’in hadisi tefsir ederken ve hadisin râvisinin tefsirini zikrederken söylediği sözden aldı; şöyle dedi: “O, bizim yanımızda **الوجه**’dür.” Böylece musannif, onun **الترعة**’nin mânalarından bir mâna olduğunu sandı; hâlbuki o, râvinin tefsir ettiği şeyi tercih etmeye işaret etmektedir. Öyleyse düşün.

el-Ezherî dedi ki: **ترعة الحوض**: suyun ona (havza) açıldığı yer; o, insanların su aldığı **الفرضة**’dir. Ve denir ki: hadisteki **الترعة**: **الدرجة**’dir; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الترعة**: özellikle yüksek bir yerdeki **الروضة**’dir; eğer yerin alçağında olursa o **روضة**’dir. Onun اشتقاق’ı **الترع**’dendir; o da şerre doğru sürat ve sıçrayıştır; bu yüzden yüksek tümseğe: **نازية** denilmiştir. Sa‘leb dedi ki: o, **الإناء المترع**’dan alınmıştır. Dedi ki: “Bu, bana hoş gelmiyor.”

Ebû ‘Amr dedi ki: **الترعة**: içenin havuz üzerinde durduğu makamdır; **العباب**’ın nassı böyledir; **اللسان**’ın nassı: “havuzdan”dır. Ve denir ki: minberden olan **المرقاة**; bunu es-Sağânî, yine Ebû ‘Amr’dan nakletti. Mânâ: benimle hutbe ettiğim şeye göre amel eden cennete girer. el-Kuteybî dedi ki: mânâsı, bu yerde namaz ve zikir cennete ulaştırır; sanki o, ondan bir parçadır. Ve diğer hadis de böyledir: “Hasta ziyaretçisi, cennetin **مخارف**’i üzerinde yürür.”

Ve **الترعة**: küçük su kanalının ağzı. **الصحاح**’ın ibaresi: “Ve **الترعة** ayrıca küçük su kanallarının ağızlarıdır.” Bunu bazısı hikâye etti. İbn Berrî dedi ki: doğrusu **الترع**’dır: **ترعة**’nin çoğulu; küçük su kanallarının ağızları. Sanki musannif buna dikkat etti de el-Cevherî’nin söylediğinde ona tâbi olmadı. **ترعة**: Şam’da bir yer; bunu el-Bekrî ve es-Sağânî nakletti. **ترعة عامر**: Yukarı Sa‘îd’de bir yer; oradan **الصير** getirilir; bunu es-Sağânî nakletti.

Ve **الترع**, harekeli: şerre doğru sürat; asıllarda böyle: “şerre doğru”, **الراء** ile; bu doğrudur. Bazı lugat kitaplarında: “şeye doğru”, **الهمزة** ile; bu da doğrudur. Ve bununla İbnü’l-Müntefik hadisi tefsir edilmiştir: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in binitinin yularından tuttum; beni **ترعني** etmedi”; yani beni yasaklamada bana doğru sürat etmedi.

Ve **الترع**, ayrıca dolma: Süveyd el-Yeşkürî dedi ki:

  وجفان كالجوابي مـلـئت
  من سمينات الذرا فيها ترع

Sen dersin: “**ترع** الشيء”, **فرح** gibi; o hâlde o **ترع**’dır; o, pek çok dolduğu zamandır; bunu el-Leys söyledi. el-Kisâî dedi ki: o, **ترع عتل**’dir; ve “**ترع** ترعا” ve “**عتل** عتلا” olmuştur; şerre doğru süratli olduğu zaman. el-Leys dedi ki: “**ترع** الإناء” dediklerini işitmedim; fakat “**ترع** فلان ترعا” derler; işlere sevinç ve canlılıkla daldığı zaman. er-Râ‘î’ye ait olarak şu beyit okundu:

  الباغي الحرب يسعى نحوها ترعا
  حتى إذا ذاق منها حامـيا بـردا

es-Sağânî dedi ki: onu onun şiirinde bulmadım.

O hâlde o **تريع**’dir; nüshalarda böyle; doğrusu “o hâlde o **ترع**’dır”; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi.

“**ترعه** عن وجهه”, **منعه** gibi: onu çevirdi ve saptırdı; **اللسان**’da olduğu gibi; es-Sağânî bunu İbn ‘Abbâd’a nisbet etti.

**ترع عوز**: Bahreyn; ona nisbet: hafifletme ile **ترعوزي**; **العباب**’da: **ترعزي**; musannif buna **ترعز** maddesinde işaret etmiştir. Ve **حوض ترع**, harekeli: dolu; ve yine **كوز ترع**; ikisi de masdar ile adlandırmadır; القياس **ترع**’dır, **كتف** gibi. Ve denir ki: “Onu **التراع** engelledi”, **شداد** gibi; yani kapıcı; Sa‘leb’den. Hüdbe b. el-Haşrem dedi ki:

  يخبرني تراعه بـين حـلـقة
  أزوم إذا عضت وكبل مضبب

**الصحاح**’ta böyle. **العباب**’da: “**شَدَّت**” olduğu zaman. İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde olan “**حداده** beni seçtiriyor”dur.

Ve **التراع** selden: vadiyi dolduran; bunu el-Cevherî nakletti; **الأترع** gibi: “**سيل تراع وأترع**” denir. Ru’be dedi ki:

  فافترشوا الأرض بسيل أترعا

Ve **الصحاح**’ta, İbn Fâris’in **المجمل**’inde ve **المقاييس**’te de şu düştü:

  فافترش الأرض بسير أترعا

es-Sağânî dedi ki: onda iki غلط vardır: birincisi “**افترش**”in tekil getirilmesi; ikincisi “**بسير**” sözüdür.

Dedim ki: Bazıları dedi ki: o, el-‘Accâc’ındır. İbn Berrî, onun Ru’be’ye ait olduğunu tashih etti; dedi ki: onun şiirinde olan “**بسيل**”dir, **اللام** ile; ve ondan sonra:

  يملأ أجواف البلاد المهيعا

Dedi ki: ve “**أترع**” geçmiş fiildir. Dedi ki: Benî Temîm’i vasfetti; onların, çoklukça sel gibi bir sayı ile yeri döşediklerini (kapladıklarını). Ondandır: “**سيل أترع وتراع**”; yani vadiyi doldurur.

el-Ezherî, **اللسان**’da olduğu üzere, Kilâbîler’den rivayet etti; **العباب**’da: Ebû Zeyd dedi ki: “**رجل ذو مترعة**”: öfkelenmeyen ve acele etmeyen kimse olduğu zaman. el-Ezherî dedi ki: bu, **الترع**’ın zıddıdır. es-Sağânî dedi ki: ne artırdı ne de ona reddiye yaptı; onun artırmaya dair sükûtu, onun yanında bunun **الأضداد**’dan olduğuna delildir. Şüphe yok ki o, **المنزعة**’nin tashifidir; **النون** ve **الزاي** ile. Ve “**أترعه**”: onu doldurdu. Ru’be dedi ki:

  شبيه يم بين عبرين معا
  صكة عمى زاخرا قد أترعا

Ve “**ترع** الباب **تتريعا**”: onu kapattı. el-Ezherî, سند’iyle Hammâd b. Seleme’den rivayet etti: dedi ki: Übeyy b. Ka‘b’ın mushafında okudum: “**وترعت الأبواب**”. Dedi ki: o, “**غلقت الأبواب**” mânâsındadır.

Dedim ki: bu, Enes رضي الله عنه’un kıraati ve Ebû Sâlih’in kıraati dedir; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve “**تترع** به إلى الشر”: çekip aldı; diğer nüshalarda böyle. **الصحاح**’ta olan: “**وتترع إليه بالشر**”; yani sürat edersin. Bunun benzeri **اللسان** ve **العباب**’dadır. Sonuncusunda Ru’be’den şu beyit getirildi:

  إنا إذا أمر العدا تترعا
  وأجمعت بالشر أن تلفعا
  حرب تضم الخاذلين الشسعا

Ve “**أترع** الإناء”, **افتعل** gibi: doldu; bunu es-Sağânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **حوض مترع**: dolu; ve **جفنة مترعة**. Ve “**أترع** الإناء” ve “**ترع**”; el-Leys ikincisini inkâr etti; el-Cevherî ve ez-Zemahşerî onu câiz gördü.

Ve **سحاب ترع**: çok yağmurlu. Ebû Vecze dedi ki:

  كأنما طرقت ليلـى مـعـهـدة
  من الرياض ولاها عارض ترع

Ve **الترع**: öfkeye hazır olan, ona süratli olandır. İbn Ahmer dedi ki:

  الخزرجي الهجان الفرع لا ترع
  ضيق المجم ولا جاف ولا تفل

Ve rivayet olunur: “**ولا جبل**”. Ve **الترع**: sefih. Ve kadınlardan **الترعة**: hafif fahişe.

Ve **المتترع**: kendisine yaraşmayan şeye sürat eden şerli kimse. Ve **الترعة**: suyun **الروضة**’ye akıtıldığı yer; **اللسان**’da olduğu gibi; bu, bilinen (meşhur) olandır; ve bununla Mısır’da köy adlandırılmıştır. Ve ona nisbet edilir: salih şeyh Muhammed b. Sa‘d b. ‘Abdülfettâh b. Sa‘d **الترعي**, ‘Abdülganî el-Belsî’den; ve Şihâb Ahmed b. Ahmed b. ‘Abdülganî ed-Dimyâtî’ye yetişti; onunla buluştum. Ve **الترعة**: sebze ile birlikte biten ve onunla birlikte kuruyan küçük bir ağaç; o, ağaçların eşeklere en sevimli olanıdır. Ve **سير أترع**: şiddetli; bunu el-Cevherî nakletti; Ru’be’nin sözüyle ona istişhâd etti; onun hakkında söz daha önce geçti; ve doğrusunun **باللام** ile “**سيل**” olduğu.

Ve **الترياع**, kesre ile: bir yer; bunu el-Cevherî nakletti. es-Sağânî **التكملة**’de dedi ki: o, **ترباع**’dır, **الموحدة** ile; ve **العباب**’da ona temas etmedi. Ve **أم تريعة**, küçültme olarak: soylu bir atın adıdır.

Bazı bedevîler dedi ki: “**عشب ترع**”, **كتف** gibi; taze olduğu zaman. Bunu **اللسان** sahibi ve es-Sağânî, **و ر ع** terkibinde nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَرِعَ
1 تَرِعَ أراع أرعى راع رعا رعى ترع ترعة ورع , aor. تَرَعَ , inf. n. تَرَعٌ, It (a vessel, S, or a thing, TA) was, or became, full, or filled; (S, Z, K;) as also ↓ اِتَّرَعَ: (Sgh, K:) or it was, or became, very full, or much filled. (Lth, in TA. [But it is said in the TA, in one place, that Lth ignored the verb in this sense; and in another place, that he said, I have not heard them say, تَرِعَ الاـِنَآءُ.]) -A2- He hastened to do evil, or mischief; (Ks, K;) and to do a thing: (TA:) and بَهِ اـِلَى الشَّرِّ ↓ تترّع, accord. to the K; but accord. to the S and O and L, ↓ تترّع اـِلَيْهِ بِالشَّرِّ; (TA;) he hastened to him to do evil, or mischief. (S, O, L, K.) ― -b2- He rushed headlong into affairs by reason of excessive briskness, liveliness, or sprightliness. (Lth, K.) -A3- تَرَعَهُ, inf. n. تَرَعٌ, [app. a mistake for تَرْعٌ,] He hastened to him, forbidding [him to do a thiug]. (L.) ― -b2- تَرَعَهُ عَنْ وَجْهِهِ He averted him, or turned him back, from his course, or manner of acting or proceeding. (Ibn-'Abbلd, Sgh, L, K.)

ترّع البَابَ
2 ترّع البَابَ ترع الباب , inf. n. تَتْرِيعٌ, He locked, or closed, the door; syn. أَغْلَقَهُ [which has both these significations]. (K.) In the Kur [xii. 23], some read, وَتَرَّعَتِ الأَبْوابَ And she locked, or closed, the doors, instead of غَلَّقَت. (O, TA.)

اترعهُ
4 اترعهُ أترع أترعه اترعه اترعة He filled it; (S, K;) namely, a. vessel. (S.)

5 تَتَرَّعَ see 1, in two places.

8 اـِتَّرَعَ see 1.

تَرَعٌ
تَرَعٌ أراع أرعى راع رعا رعى ترع ترعة ورع Full; applied to a watering-trough or tank for beasts &c.; (S, K;) and to a mug: (S:) an inf. n. used as an epithet: (TA:) the regular form is ↓ تَرِعٌ, which signifies the same. (K.)

تَرِعٌ
تَرِعٌ أراع أرعى راع رعا رعى ترع ترعة ورع : see تَرَعٌ. ― -b2- Also A cloud containing much rain. (TA.) ― -b3- عُشْبٌ تَرِعٌ Fresh, juicy, or sappy, herbs or herbage. (Sgh in art. درع, and L.) -A2- A man quick to do evil, or mischief, (Ks, S,) and to become angry: (S:) ready and quick to become angry: and ↓ مُتْتَرِعٌ evil, or mischievous, hastening to do what is not fit, or proper, for him. (TA.) ― -b2- One who rushes headlong into affairs by reason of excessive briskness, liveliness, or sprightliness: (O, L, TA:) thus correctly written; but in the copies of the K, ↓ تَرِيعٌ. (TA.) ― -b3- Lightwitted; weak and stupid; deficient in intellect; or light and hasty in disposition or deportment. (TA.) ― -b4- And, with ة, A woman who transgresses the proper bounds or limits, and is light [in conduct]. (TA.)

تُرْعَةٌ
تُرْعَةٌ أراع أرعى راع رعا رعى ترعه ترعة The mouth of a streamlet or rivulet; (IB, Msb, K;) i. e. a place hollowed out by the water in the side of a river, whence it flows forth: (Msb:) pl. تُرَعٌ (IB, Msb) and تُرْعَاتٌ and تُرَعَاتٌ and تُرُعَاتٌ: (Msb:) in the S it is said to signify the mouths of streamlets or rivulets; but correctly the sentence should be, تُرَعٌ is pl. of تُرْعَةٌ, and has this signification. (IB.) ― -b2- A canal, or channel of water, to a meadow or garden or the like: (L, TA:) this is the meaning commonly known [in the present day: the general name in Egypt for a canal cut for the purpose of irrigation, conveying the water of the Nile through the adjacent fields]. (TA.) ― -b3- The opening, or gap, of a wateringtrough or tank, by which the water enters, and where the people draw it: (Az, Mgh, * K, * TA:) and, (K,) accord. to AA, (TA,) the station of the drinkers at the watering-trough or tank; as in the O and K; or, as in the L, the part of the watering-trough or tank which is the station of the drinkers. (TA.) ― -b4- A meadow, or garden, or the like, (S, K,) in an elevated place: (K:) if in low land, it is called رَوْضَةٌ. (TA.) ― -b5- A stair; or a flight of steps by which one ascends; syn. دَرَجَةٌ: (S, K:) so accord. to some in a trad., which see in what follows: (S, * TA:) and particularly the flight of steps of a pulpit. (AA, Sgh, K.) ― -b6- (tropical:) A door, or gate: (S, Sgh, Msb, K:) pl. تُرَعٌ. (K.) You say, فَتَحَ تُرْعَةَ الدَّارِ (tropical:) He opened the door of the house. (TA.) And it is said in a trad., اـِنَّ مِنْبَرِي هٰذَا عَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الجَنَّةِ, (S, TA,) as though meaning, (tropical:) Verily this my pulpit is at a gate of the gates of Paradise: thus explained by Sahl Ibn-Saad Es-Sل'idee, the relater of the trad.; and A'Obeyd says, وَهُوَ الوَجْهُ [“ and it is the proper, ” or “ the valid and obvious, way, ” of explaining it], meaning that it is the preferable explanation: but the author of the K, mistaking his meaning, makes وَجْهٌ to be another signification of تُرْعَةٌ: or the meaning of this trad. is, he who acts according to the exhortations recited upon the steps of my pulpit will enter Paradise: or, accord. to Kt, prayer and praise in this place are means of attaining to Paradise; so that it is as though it were a portion of Paradise. (TA.) In the same manner Sahl explained his other trad,, اـِنَّ قَدَمِى عَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الحَوْضِ (tropical:) [Verily my foot is at a gate of the gates of the pool of Paradise]. (TA.)

تَرِيعٌ
تَرِيعٌ أراع راع ريع تريع : see تَرِعٌ.

تَرَّاعٌ
تَرَّاعٌ أراع راعى تراع A torrent filling the valley; as also ↓ أَتْرَعُ: (K:) or a torrent which fills the valley: (S:) and ↓ the latter, a vehement torrent. (TA.) J says, in the S, that ↓ سَيْرٌ أَنْزَعُ signifies شَدِيدٌ; and he cites the words of a poet thus:
فَافْتَرَشَ الأَرْضَ بِسَيْرٍ أَتْرَعَا
ascribed by some to El-'Ajjلj, but correctly, accord. to IB, the words of Ru-beh; making two mistakes, in saying افترش, in the sing., and بسير: moreover, the last word in the citation is a pret. verb:
[the right reading is]
فَافْتَرَشُوا الأَرْضَ بِسَيْلٍ أَتْرَعَا
[And they travelled the land with a multitude like a torrent that filled the valleys]: the poet describes the Benoo-Temeem, and their travelling the land like the torrent by reason of multitude. (Sgh, TA.) -A2- (assumed tropical:) A door-keeper. (Th, S, K.)

أَتْرَعُ
أَتْرَعُ ذ : see تَرَّاعٌ, in three places.

حَوْضٌ مُتْرَعٌ
حَوْضٌ مُتْرَعٌ حوض مترع A filled watering-trough or tank: (TA:) and جَفْنَةٌ مُتْرَعَةٌ a filled bowl. (S.)

مُنْتَرِعٌ
مُنْتَرِعٌ منترع : see تَرِعٌ.

##### Türkçe

تَرِعَ
1 **تَرِعَ** (aor. **تَرَعَ**, inf. n. **تَرَعٌ**) O (bir kap, S, yahut bir şey, TA) dolu idi yahut dolu oldu, yahut dolduruldu; (S, Z, K;) ve yine ↓ **اِتَّرَعَ** dahi böyledir: (Sgh, K:) yahut o, pek dolu idi yahut pek dolu oldu, yahut çok dolduruldu. (Lth, TA’da. [Fakat TA’da bir yerde, Lth’nin bu mânâda fiili görmezden geldiği; başka bir yerde de, onun “Onların **تَرِعَ الاـِنَآءُ** dediklerini işitmedim” dediği söylenir.]) —A2— O, kötülük yapmaya yahut fesat çıkarmaya acele etti; (Ks, K;) ve bir şeyi yapmaya: (TA:) ve K’ye göre **بَهِ اـِلَى الشَّرِّ** ↓ **تترّع**; fakat S ve O ve L’ye göre, ↓ **تترّع اـِلَيْهِ بِالشَّرِّ**; (TA;) ona kötülük yapmak yahut fesat çıkarmak için acele etti. (S, O, L, K.) —b2— O, aşırı çeviklik, canlılık yahut ataklık sebebiyle işlere başıboş/dalınarak atıldı. (Lth, K.) —A3— **تَرَعَهُ** (inf. n. **تَرَعٌ**) [görünüşe göre **تَرْعٌ** yerine bir hatadır,] Ona acele etti, [onu (bir şeyi yapmaktan) men ederek]. (L.) —b2— **تَرَعَهُ عَنْ وَجْهِهِ** Onu, gidişinden yahut davranış yahut ilerleyiş tarzından çevirdi yahut geri döndürdü. (Ibn-'Abbلd, Sgh, L, K.)

ترّع البَابَ
2 **ترّع البَابَ** (inf. n. **تَتْرِيعٌ**) Kapıyı kilitledi yahut kapattı; eş anlamlısı **أَغْلَقَهُ** [ki bu iki mânâyı da taşır]. (K.) Kur’ân’da [xii. 23], bazıları **وَتَرَّعَتِ الأَبْوابَ** “Ve kapıları kilitledi yahut kapattı” diye okur; **غَلَّقَت** yerine. (O, TA.)

اترعهُ
4 **اترعهُ** O, onu doldurdu; (S, K;) yani bir kabı. (S.)

5 **تَتَرَّعَ**: 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِتَّرَعَ**: 1’e bak.

تَرَعٌ
**تَرَعٌ** Dolu; hayvanlar için suluk yahut havuzcuğa vb. uygulanır; (S, K;) ve kupaya da: (S:) bir mastar olup sıfat olarak kullanılır: (TA:) düzenli şekil ↓ **تَرِعٌ**dur; aynı mânâyı ifade eder. (K.)

تَرِعٌ
**تَرِعٌ**: **تَرَعٌ**’a bak. —b2— Ayrıca: Çok yağmur taşıyan bir bulut. (TA.) —b3— **عُشْبٌ تَرِعٌ** Taze, sulu yahut özsulu otlar yahut otlak. (Sgh, درع maddesinde, ve L.) —A2— Kötülük yapmaya yahut fesat çıkarmaya (Ks, S,) ve öfkelenmeye çabuk olan bir adam: (S:) öfkelenmeye hazır ve çabuk; ve ↓ **مُتْتَرِعٌ**: kendisine uygun yahut yerinde olmayan şeyi yapmaya acele eden kötü yahut fesatçı. (TA.) —b2— Aşırı çeviklik, canlılık yahut ataklık sebebiyle işlere başıboş/dalınarak atılan kimse: (O, L, TA:) doğru yazılışı böyledir; fakat K nüshalarında ↓ **تَرِيعٌ**. (TA.) —b3— Hafif akıllı; zayıf ve ahmak; akılda noksan; yahut tabiat yahut tavırda hafif ve aceleci. (TA.) —b4— Ve, ة ile: Uygun sınırları aşan ve [davranışta] hafif olan bir kadın. (TA.)

تُرْعَةٌ
**تُرْعَةٌ** Küçük bir akarsu yahut dereciğin ağzı; (IB, Msb, K;) yani bir nehrin kenarında su tarafından oyulmuş, oradan dışarı aktığı yer: (Msb:) çoğulu **تُرَعٌ** (IB, Msb) ve **تُرْعَاتٌ** ve **تُرَعَاتٌ** ve **تُرُعَاتٌ**: (Msb:) S’de, küçük akarsuların yahut dereciklerin ağızları mânâsına geldiği söylenir; fakat doğru olarak cümle şöyle olmalıdır: **تُرَعٌ**, **تُرْعَةٌ**’nın çoğuludur ve bu mânâyı taşır. (IB.) —b2— Bir çayır yahut bahçe yahut benzerine su götüren kanal yahut su yolu: (L, TA:) bu, [bugün bilinen] yaygın mânâdır. (TA.) —b3— Suluğun yahut havuzcuğun, suyun girdiği ve insanların su çektiği açıklığı yahut yarığı: (Az, Mgh, * K, * TA:) ve (K’de,) AA’ya göre (TA’da,) suluk yahut havuzcukta içenlerin durduğu yer; O ve K’de olduğu üzere; yahut L’de olduğu üzere, suluk yahut havuzcuğun içenlerin durduğu kısmı. (TA.) —b4— Yüksek bir yerde bulunan çayır yahut bahçe yahut benzeri: (S, K,) (K’de:) eğer alçak arazide ise ona **رَوْضَةٌ** denir. (TA.) —b5— Bir merdiven; yahut çıkılan basamaklar dizisi; eş anlamlısı **دَرَجَةٌ**: (S, K:) bir rivayette bazılarına göre böyledir; aşağıda gelen yerde ona bak: (S, * TA:) ve özellikle bir minberin basamaklar dizisi. (AA, Sgh, K.) —b6— (mecaz:) Bir kapı yahut geçit: (S, Sgh, Msb, K:) çoğulu **تُرَعٌ**. (K.) Şöyle dersin: **فَتَحَ تُرْعَةَ الدَّارِ** (mecaz:) Evin kapısını açtı. (TA.) Ve bir rivayette şöyle denir: **اـِنَّ مِنْبَرِي هٰذَا عَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الجَنَّةِ** (S, TA), sanki mânâsı (mecaz:) “Şüphesiz bu benim minberim, Cennet kapılarından bir kapı üzerindedir”: bunu, rivayeti nakleden Sahl Ibn-Saad Es-Sل'idee böyle açıklamıştır; ve A'Obeyd der ki: **وَهُوَ الوَجْهُ** [“ve o, uygun olan”, yahut “geçerli ve açık olan”, açıklama yoludur], yani bunun tercih edilir açıklama olduğunu kasteder: fakat K’nin müellifi, onun maksadını yanlış anlayarak **وَجْهٌ**’ü **تُرْعَةٌ**’nın başka bir mânâsı yapar: yahut bu rivayetin mânâsı şudur: benim minberimin basamakları üzerinde okunan öğütlere göre amel eden kimse Cennet’e girecektir: yahut Kt’ye göre, bu yerde namaz ve hamd Cennet’e erişmenin vesileleridir; öyle ki sanki o, Cennet’ten bir parçadır. (TA.) Aynı şekilde Sahl, diğer rivayetini de şöyle açıklamıştır: **اـِنَّ قَدَمِى عَلَى تُرْعَةٍ مِنْ تُرَعِ الحَوْضِ** (mecaz:) [Şüphesiz benim ayağım, Cennet havuzunun kapılarından bir kapı üzerindedir]. (TA.)

تَرِيعٌ
**تَرِيعٌ**: **تَرِعٌ**’e bak.

تَرَّاعٌ
**تَرَّاعٌ** Vadiyi dolduran bir sel; ve yine ↓ **أَتْرَعُ** dahi böyledir: (K:) yahut vadiyi dolduran bir sel: (S:) ve ↓ ikincisi, şiddetli bir sel. (TA.) J, S’de der ki, ↓ **سَيْرٌ أَنْزَعُ** **شَدِيدٌ** mânâsına gelir; ve bir şairin sözlerini şöyle nakleder:
فَافْتَرَشَ الأَرْضَ بِسَيْرٍ أَتْرَعَا
bazılarınca El-'Ajjلj’e nispet edilir; fakat doğru olarak, IB’ye göre, Ru-beh’in sözleridir; iki hata yaparak, **افترش**’i tekil söylemekte ve **بسير** demektedir: ayrıca, nakildeki son kelime geçmiş zaman fiildir:
[doğru okunuş]
فَافْتَرَشُوا الأَرْضَ بِسَيْلٍ أَتْرَعَا
[Ve onlar, vadileri dolduran bir sel gibi bir kalabalıkla yeryüzünü katettiler]: şair Benoo-Temeem’i ve onların çokluk sebebiyle yeryüzünü sel gibi katetmelerini tasvir eder. (Sgh, TA.) —A2— (farz edilen mecaz:) Bir kapı bekçisi. (Th, S, K.)

أَتْرَعُ
**أَتْرَعُ**: **تَرَّاعٌ**’a bak, üç yerde.

حَوْضٌ مُتْرَعٌ
**حَوْضٌ مُتْرَعٌ** Doldurulmuş bir suluk yahut havuzcuk: (TA:) ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعَةٌ** doldurulmuş bir çanak. (S.)

مُنْتَرِعٌ
**مُنْتَرِعٌ**: **تَرِعٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَرَعَ
تَرَعَ A ( n. ac. تَرْع 1 )
a.  [ 'An ], Removed.

تَرِعَ
تَرِعَ A ( n. ac. تَرَع 4 ),
a.  Was full.

b.  Hastened to do mischief; rushed headlong. ( into evil ).

تَرَّعَ
تَرَّعَ II ,
a.  Shut, closed, fastened ( door ).

أَتْرَعَ
أَتْرَعَ IV ,
a.  Filled.

تَتَرَّعَ
تَتَرَّعَ V
a.  [ Ila ],  see I (b) .

تُرْعَة
تُرْعَة 3t , ( pl. تُرَع 9 ),
a.  Door, gate.

b.  Mouth of a stream.

c.  Canal.

تَرَع
تَرَع 4 ,
a.  Full.

تَرَاْع
تَرَاْع 22 ,
a.  Doorkeeper, hall-porter.

##### Türkçe

تَرَعَ
تَرَعَ A (mastar: **تَرْع** 1)
a. [ **'An** ], Giderdi, uzaklaştırdı.

تَرِعَ
تَرِعَ A (mastar: **تَرَع** 4),
a. Dolu oldu.

b. Kötülük yapmaya acele etti; (kötülüğe) başıboşça atıldı.

تَرَّعَ
تَرَّعَ II,
a. (Kapıyı) kapattı, kapadı, bağladı.

أَتْرَعَ
أَتْرَعَ IV,
a. Doldurdu.

تَتَرَّعَ
تَتَرَّعَ V
a. [ **Ila** ], I (b)’ye bak.

تُرْعَة
تُرْعَة 3t, (çoğulu: **تُرَع** 9),
a. Kapı, geçit.

b. Bir akarsuyun ağzı.

c. Kanal.

تَرَع
تَرَع 4,
a. Dolu.

تَرَاْع
تَرَاْع 22,
a. Kapıcı, salon kapıcısı.
