# ترق (ت-ر-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ر - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء والراء معهما
ق ت ر، ر ت ق، ت ق ر، ق ر ت، ت ر ق مستعملات قتر: القُتْر: الرُّمْقةُ في النفقة، ويقال: فلان لا ينفق عليهم إلا رمقة، أي مساك رمق. وهو يُقترُ عليهم، فهو مُقَترٌ وقَتُورٌ، واقتر الرجل، فهو مُقتِرُ إذا أقل فهو مُقِلُّ.
والقُتارُ: ريح اللحم المشوي والمحرق، وريح العود الذي يحرق فيذكى به. والعظم ونحوه.
والتَّقتيرُ: تهييج القُتار.
والقُتْرَةُ: هي الناموس يَقتَتِرُ فيها الرامي.
والقُتْرَةُ: كثبة من بعر أو حصى تكون قُتَراً قُتَراً.
والقَتَرةُ: ما يغشى الوجه من غبرة الموت والكرب، يقال: غشيته قَتَرةٌ وقَتَرٌ، كله واحد.
وأبو قِتْرةَ: كنية إبليس.
وابن قِتْرةَ: حية لا ينجو سليمها.
والقاتِرُ من الرحال والسروج إذا وضع على الظهر أخذ مكانه لا يتقدم ولا يتأخر ولا يميل.
والقِتْرُ: سهام صغار هذلية، ويقال: أغاليك إلى عشر أو أكثر فذاك القِترُ.
وتقول: كم جعلتم قِتْرَكم.
ويقال: هي القُطْنةُ التي يرمى بها الهدف، أو هي القصبة.
وتقول هذيل: أكل حتى اقْتَرَّ، في الناس وغيرهم، والاقترِارُ الشبع.
والإبل تَقتَرُّ بأبوالها قليلاً قليلاً.
والقَتيرُ: الشيب.
تقر: التًّقرةُ والتَّقرُ، أحدهما الكرويا، والآخر التوابل.
قرت: قَرَت الدم يَقرتُ قُرُوتاً. ودم قارِتٌ: يبس بين الجلد واللحم. ومسك قارِتٌ: أجوده وأخفه، قال:
يعل بقراتٍ من المسك قاتِنِ
والقَرّاتُ: الفعال من ذلك.
رتق: الرَّتْقُ إلحام الفتق وإصلاحه، يقال: رتقت فتقه حتى ارتَتَقَ، وقال تعالى: "والسماءِ ذاتِ الرجعِ، والأرضِ ذاتِ الصدع"، أي كانت السماوات لا ينزل منها رجع، والأرض رَتْقاءُ لا يكون فيها صدع، ولا يخرج منها صدع حتى فتقهما الله بالماء والنبات رزقاً للعباد.
وجارية رَتْقَاءُ بينة الرَّتْقِ أي لا خرق لها إلا المبال خاصة.
ترق: التًّرْقُوَةُ: وهو وصل عظم بين ثغرة النحر والعاتق في الجانبين.
والتِّرْياقُ لغة في الدِّرْياقِ وهو دواء.

##### Türkçe

**القاف** ve**التاء** ve**الراء** bunlarla birlikte

**ق ت ر**، **ر ت ق**، **ت ق ر**، **ق ر ت**، **ت ر ق** kullanımdadır. **قتر**: **القُتْر**: nafakada **الرُّمْقةُ**; ve denilir: falan onlara ancak bir **رمقة** infak eder; yani **رمق** tutucu. Ve o onlara karşı **يُقترُ** eder; o hâlde o **مُقَترٌ** ve **قَتُورٌ**dur. Ve adam **اقتر** etti; o hâlde o **مُقتِرُ**dur; eğer azalttıysa o **مُقِلُّ**dür.

Ve **القُتارُ**: kızartılmış ve yakılmış etin kokusu; ve yakılıp onunla tütsülenilen öd ağacının kokusu. Ve kemik ve benzeri.

Ve **التَّقتيرُ**: **القُتار**ı harekete geçirmek.

Ve **القُتْرَةُ**: o, okçunun içinde **يَقتَتِرُ** ettiği sivrisinektir.

Ve **القُتْرَةُ**: deve dışkısından veya çakıldan bir yığın; **قُتَراً قُتَراً** olur.

Ve **القَتَرةُ**: ölümün ve kederin tozundan yüzü kaplayan şey; denilir: ona **قَتَرةٌ** ve **قَتَرٌ** kapladı; hepsi birdir.

Ve **أبو قِتْرةَ**: İblîs’in künyesidir.

Ve **ابن قِتْرةَ**: sokulanı kurtulmayan bir yılandır.

Ve **القاتِرُ**: semerlerden ve eyerlerden; eğer sırtın üzerine konulursa yerini alır; ne ileri geçer ne geri kalır ne de eğilir.

Ve **القِتْرُ**: Hüzeylî küçük oklar; ve denilir: on veya daha fazlasına kadar olan pahalılarını (ver); işte o **القِترُ**dür.

Ve dersin: **قِتْرَكم**i ne kadar yaptınız?

Ve denilir: o, hedefe atılan **القُطْنةُ**dir; yahut o, kamıştır.

Ve Hüzeyl der: insanlarda ve başkalarında, yiyip **اقْتَرَّ** edinceye kadar; ve **الاقترِارُ** tokluktur.

Ve develer idrarlarıyla azar azar **تَقتَرُّ** eder.

Ve **القَتيرُ**: ak saçtır.

**تقر**: **التًّقرةُ** ve**التَّقرُ**; ikisinden biri kimyondur, diğeri baharattır.

**قرت**: kan **قَرَت** eder; **يَقرتُ**; **قُرُوتاً**. Ve **دم قارِتٌ**: deri ile et arasında kurumuştur. Ve **مسك قارِتٌ**: onun en iyisi ve en hafifidir; dedi ki:

يعل بقراتٍ من المسك قاتِنِ

Ve **القَرّاتُ**: bunun fiil ismidir.

**رتق**: **الرَّتْقُ** yırtığı yamamak ve onu düzeltmektir; denilir: yırtığını **رتقت** ettim, ta ki **ارتَتَقَ** edinceye kadar. Ve Yüce Allah dedi: "والسماءِ ذاتِ الرجعِ، والأرضِ ذاتِ الصدع"، yani gökler, ondan bir dönüş inmezdi; ve yer **رَتْقاءُ** idi, onda bir yarılma olmazdı; ve Allah onları su ve bitki ile kullara rızık olarak yarıncaya kadar ondan bir yarılma çıkmazdı.

Ve bir cariye **رَتْقَاءُ**; **الرَّتْقِ**i açıkça belli; yani özel olarak idrar deliği dışında onun için bir yarık yoktur.

**ترق**: **التًّرْقُوَةُ**: o, boğaz çukurunun açıklığı ile omuz arasında iki yanda bir kemik bağlantısıdır.

Ve **التِّرْياقُ**: **الدِّرْياقِ** hakkında bir dildir; o ise bir ilaçtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ر
قتر ، قرت ، رتق ، ترق : مستعملة .
قتر : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ وَلَمْ يَقْتُرُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، قرىء ( لم يَقْتِروا ) و ( لم يَقْتُروا ) . وقرىء : ( ولم يُقتِروا ) .
وقال الفراء : لم يَقتروا : لم يقصِّروا عما يجب عليهم من النفقة ، ويقال : قَتَر وأَقتَر بمعنى واحد .
وقال الليث : القَتْرُ : الرُّمْقة في النَّفقة ، ويقال : فلان لا يُنفق على عياله إلاّ رُمْقةً ، أي : يُمسِك الرّمَق . ويقال : إنّه لَقتورٌ مقتر . قال : وأقتَر الرجل : إذا أَقَلّ ، فهو مُقْتِرٌ . قال : والمقتِّر عقيبُ المكثِّر ، والمُقْتِر عقيبُ المكْثِر .
أبو عبيد عن الأموي : قتَّرت للأسد : إذا وضَعْتَ له لحْماً يَجِدُ قُتارَه .
قال : وقال غيره : القُتار : ريح القِدْر .
وقال الليث : القُتار رِيح اللحم المشويّ ونحو ذلك .
قال : والقتار أيضاً ريح العُود الذي يُحرَق فيذكَّى به .
وقال الفرّاء : هو آخر رائحة العود إذا بخّر به . ( قاله ) في كتاب ( المصادر ) .
قلت : هذا التفسير للقُتار من أباطيل الليث . والقُتار عند العرب : رِيحُ الشِّواء إذا ضُهِّب على الجمر . وأما رائحة العود إذا أُلقي على النار فإنَّه لا يقال له قُتار ، ولكنّ العرب تصف استطابةَ القَرِمين إلى اللحم ورائحة شِوائه ، فشبَّهتها برائحة العود إذا أُحْرِق .
ومنه قول طرفة :
أقُتارٌ ذاك أم رِيحُ قُطُرْ
والقُطُر : العُود الذي يُتبخَّر به . ونحو ذلك قول الأعشى :
وإذا ما الدخان شُبّه بالآ
نُف يوماً ، بشَتْوةٍ ، أهضاما
والأهضام : العود الذي يُوَقَّص ليُستَجمَر به .
وقال لبيدٌ في مثله :
ولا أضِنُّ بمعْبوط السَّنَام إذا
كان القُتار كما يُستَروَح القُطُر
أخبر أنَّه يجود بإطعام الطعام إذا عزَّ اللحم ، وكان ريح قُتار اللحم عند القَرِمِين إليه كرائحة العود الذي يُتبخَّر به .
ويقال : لحمٌ قاتر : إذا كان له قُتارٌ لدَسَمِه ، وقد قتَر اللحمُ يَقْتِر . وربما جَعلتِ العرب الشَّحم والدَّسَم قُتاراً .
ومنه قول الفرزدق :
إليك تَعَرَّقْنا الذُّرى برِحالنا
وكلّ قُتار في سُلامَى وفي صُلْبِ
وقال أبو عبيد : القُتْرة : البئر يحتفرها الصائد يَكمنُ فيها ، وجمعُها قُتَر .
وقال الليث : القُتْرة : كُثْبة من بَعْرٍ أو حَصًى تكون قُتَراً قُتَراً .
قلت : أخاف أن يكون قوله قُتَراً قُتَراً تصحيفاً ، وصوابه قُمَزاً قُمَزاً ، والقُمْزة : الصُّوبة من الحَصَى وغيره ، وجمعها القُمَز .
والقَتَرَة : غَبَرة يعلوها سواد كالدخان .
قال الله جلّ وعزّ : ( لله ) مُّسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ( ) ( غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ ) ( عبس : 40 ، 41 ) .
وكذلك القَتَر بلا هاء .
أبو عبيد : القاتر من الرجال : الجيِّد الوُقوع على ظهر البعير .
وقال الليث : هو الذي لا يَستقدم ولا يستأخر .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : القِتْر : نِصال الأهداف .
وقال الليث : هي الأقتار ، وهي سهامٌ صغار .
يقال : أُغالِيكَ إلى عشرٍ أو أقلّ ، فذلك القِتْر بلغة هُذَيل ، يقال : كم جَعلتُم قِتْركم .
وقال أبو ذؤيب :
كسهم الغِلاءِ مستدرّاً صيابُها
وقال ابن الكلبي : أهدى يكسوم ابن أخي الأشرم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) سِلاحاً فيه سهمٌ لَغْبٌ قد ركبت مِعبلةٌ في رُعْظِه ، فقوَّم فُوقَه وقال : هو مستحكم الرِّصاف ، وسماه : ( قِتْر الغِلاء ) .
وروى حماد بن سلمة عن ثابت عن أنس أنَّ أبا طلحة كان يَرمي والنبي يُقتّر بين يديه ، وكان رامياً وكان أبو طلحة يَشُور نفسَه ويقول له إذا رَفَع شخصه : نحري دونَ نحرِك يا رسول الله .
قال غيره : هي والأقتار والأقطارُ : النواحي ، واحدها قُتْر وقُطْر .
وقد تَقتَّر فلانٌ عنّا وتقطّر : إذا تنحّى .
وقال الفرزدق :
وكُنّا به مستأنسين كأنه
أَخٌ أو خَليطٌ عن خليطِ تَقتَّرا
وقال أبو عبيد : تَقطَّر فلان وتَقتَّر وتَشذَّر ، كلُّه تهيّأ للقتال وتحرَّف لذلك .
وقال الفرزدق أيضاً :
لطيف إذا ما انغَلَّ أَدْرك ما ابتغى
إذا هو للمُطنِي المَخُوفِ تَقتّرا
وقال شمر : ابن قتْرةَ : حيَّة صغيرة تنطوي ثم تَنْزُو في الرأس ، والجميع بنات قتْرة .
وقال ابن شميل : هو أُغَيبراللَّون صغيرٌ أرقط ينطوي ثم ينقُز ذراعاً أو نحوَها . وهو لا يُجرَى ؛ يقال : هذا ابن قتْرَةَ . وأنشد :
له مَنزِلٌ أنفُ ابنِ قتْرةَ يَقتري
به السمَّ لم يَطعَم نُقَاخاً ولا بَرْدا
وقال الفرّاء : سمّيَ ابن قترة بالسهم الذي لا حديدةَ فيه ، يقال له قترةٌ ، ويجمع القِتَرَ .
وقال الليث : القَتير أنْ تدنيَ متاعك بعضَه من بعض ، أو بعض ركابك إلى بعض ، تقول : قتِّر بينها ، أي : قارِبْ .
أبو عبيد : القَتير : الشَّيب .
وقال غيره : القَتير : مَسامِير حَلَق الدُّروع تَراها لائحةً ، يشبَّه بها الشيب إذا ثقَّب بين الشعر الأسود .
قرت : قال الليث : قرَتَ الدمُ يَقرُت قروتاً . وَدمٌ قارت : قد يَبِسَ بين الجِلد واللحم ، وَمِسْك قارتٌ وهو أجفُّه وَأجوَده ، وَأنشد :
يُعَلُّ بقرّاتٍ من المِسْك قاتِنِ
رتق : قال الليث : الرَّتْق : إلحام الفَتْق وَإصلاحُه ، يقال : رتَقنا فَتْقهم حتى ارتَتَقَ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ) ( الأنبياء : 30 ) .
حدثنا عبد الملك عن إبراهيم بن مرزوق عن عاصم عن سفيان عن أبيه عن عكرمة عن ابن عباس ، أنه سئل : آلليل كانَ قبلُ أم النهار ؟ فتلا : ( أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( .
قال : والرَّتْق : الظُّلمة .
وروى عبد الرزاق عن الثَّوريّ عن أبيه عن عكرمة عن ابن عبّاس قال : خلق الله الليلَ قبلَ النهار ، ثم قرأ : ( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( ، قال : هل كان إلاّ ظُلَّة أو ظلمة ؟ .
قال الفراء : فتِقت السَّماء بالقطر ، والأرضُ بالنبت .
قال : وقال : كانتا رَتقاً ، ولم يقل رَتْقَين لأنه أخِذ من الفعل .
وقال الزجاج : قيل : رَتقاً لأنّ الرَّتق مصدرٌ ، المعنى : كانتا ذَواتَيْ رَتْق فجعِلتا ذواتي فَتق .
وقال أبو الهيثم فيما أخبر المنذريُّ عنه : الرَّتْقاء : المرأة المنضمةُ الفَرْج التي لا يكاد الذكَر يجوز فَرْجها ، لشدَّة انضمامه .
ترق : قال الليث : التّرْقُوَةُ على تقدير فَعْلُوَة ، وهو وصلُ عَظْمٍ بين ثُغْرة النّحر والعاتق في الجانبين .
قلت : وجمعها التراقي ، وقد تَرْقَيتُ فلاناً : إذا أصبت ترقوتَه .
وقال : الترياق : لغةٌ في الدّرْياق ، فيه شِفاء للسمّ .

##### Türkçe

ق ت ر
**قتر** , **قرت** , **رتق** , **ترق** : kullanımdadır.

**قتر** : Allah, celîl ve azîz, dedi: **( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ وَلَمْ يَقْتُرُواْ )** (el-Furkân: 67); **( لم يَقْتِروا )** ve **( لم يَقْتُروا )** diye okunmuştur. Ve şöyle okunmuştur: **( ولم يُقتِروا )**.

Ferrâ dedi: **لم يَقتروا**: kendilerine vacip olan nafakadan kısaltmadılar. Ve denir: **قَتَر** ve **أَقتَر** bir mânâdadır.

Leys dedi: **القَتْرُ**: nafakada **الرُّمْقة**’dır. Ve denir: Falan, ailesine ancak **رُمْقةً** infak eder; yani **الرّمَق**’ı tutar (kısar). Ve denir: O, elbette **لَقتورٌ مقتر**’dir. Dedi: Adam **أقتَر** etti: azalttığı zaman; o hâlde o **مُقْتِرٌ**’dir. Dedi: **المقتِّر** , **المكثِّر**’in ardından gelir; **المُقْتِر** , **المكْثِر**’in ardından gelir.

Ebû Ubeyd, Ümevî’den: Aslan için **قتَّرت**: ona et koyduğun zaman; onun **قُتارَه**’ını bulur (kokusunu alır).

Dedi: Başkası dedi: **القُتار**: tencerenin kokusudur.

Leys dedi: **القُتار**: kızarmış etin kokusu ve bunun benzeridir.

Dedi: **القتار** ayrıca, yakılan ve onunla tütsülenilen **العُود**’un kokusudur.

Ferrâ dedi: O, onunla tütsü yapıldığında **العود**’un kokusunun sonudur. Bunu **( المصادر )** kitabında söyledi.

Dedim: **القُتار** için bu tefsir, Leys’in bâtıllarındandır. **القُتار** Araplar katında: köz üzerinde kızartma yapıldığında şişin kokusudur. **العود**’un kokusuna gelince, ateşe atıldığında ona **قُتار** denmez; fakat Araplar, ete ve onun kızartmasının kokusuna iştihayla yönelenlerin hoşlanmasını tasvir ederler; onu, **العود** yakıldığında onun kokusuna benzettiler.

Bundan, Tarafe’nin sözü:
أقُتارٌ ذاك أم رِيحُ قُطُرْ

Ve **القُطُر**: onunla tütsü yapılan **العُود**’dur. Bunun benzeri A‘şâ’nın sözü:
وإذا ما الدخان شُبّه بالآ
نُف يوماً ، بشَتْوةٍ ، أهضاما

Ve **الأهضام**: onunla köz yapılmak için **يُوَقَّص** edilen **العود**’dur.

Lebîd de bunun benzerinde dedi:
ولا أضِنُّ بمعْبوط السَّنَام إذا
كان القُتار كما يُستَروَح القُطُر

Haber verdi ki, et azaldığında yemek yedirmede cömerttir; ve ete iştihası olanlar katında etin **قُتار** kokusu, onunla tütsü yapılan **العود**’un kokusu gibidir.

Ve denir: **لحمٌ قاتر**: onda, yağlılığından dolayı **قُتارٌ** olduğu zaman. Ve et **قتَر** eder, **يَقْتِر**. Bazen Araplar, içyağı ve yağı **قُتاراً** kılarlar (ona **قُتار** derler).

Bundan, Ferazdak’ın sözü:
إليك تَعَرَّقْنا الذُّرى برِحالنا
وكلّ قُتار في سُلامَى وفي صُلْبِ

Ebû Ubeyd dedi: **القُتْرة**: avcının kazdığı, içinde pusuya yattığı kuyudur; çoğulu **قُتَر**’dir.

Leys dedi: **القُتْرة**: **بَعْرٍ**dan veya **حَصًى**dan bir yığındır; **قُتَراً قُتَراً** olur.

Dedim: Onun **قُتَراً قُتَراً** sözünün tashîf olmasından korkarım; doğrusu **قُمَزاً قُمَزاً**’dır. Ve **القُمْزة**: **الحَصَى** ve başkasından bir yığın; çoğulu **القُمَز**’dir.

Ve **القَتَرَة**: duman gibi bir siyahlığın üstüne çıktığı bir tozdur.

Allah, celîl ve azîz, dedi: **( لله )** **مُّسْتَبْشِرَةٌ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ( ) ( غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ )** (Abese: 40, 41).

Ve **القَتَر** de, **هاء**sız olarak böyledir.

Ebû Ubeyd: erkeklerden **القاتر**: devenin sırtına iyi oturan (iyi binen)dir.

Leys dedi: O, ne öne geçer ne geri kalır olandır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **القِتْر**: hedeflerin ok uçlarıdır.

Leys dedi: Onlar **الأقتار**’dır; ve onlar küçük oklardır.

Denir: Sana on’a yahut daha aza kadar pahalıya satarım; işte bu, Hüzeyl lehçesinde **القِتْر**’dir. Denir: **كم جَعلتُم قِتْركم** (sizin **قِتْر**’ünüzü ne yaptınız/ne belirlediniz?).

Ebû Züeyb dedi:
كسهم الغِلاءِ مستدرّاً صيابُها

İbnü’l-Kelbî dedi: Ye‘kûm b. kardeşinin oğlu el-Eşrem, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) içinde **سهمٌ لَغْبٌ** bulunan bir silah hediye etti; onun **رُعْظِه**’ine bir **مِعبلةٌ** takılmıştı. Bunun üzerine onun **فُوقَه**’unu ölçtü ve dedi: O, **الرِّصاف**ı sağlamdır; ve onu **( قِتْر الغِلاء )** diye adlandırdı.

Hammâd b. Seleme, Sâbit’ten, Enes’ten rivayet etti: Ebû Talha atardı; Peygamber de onun önünde **يُقتّر** ederdi. O, atıcı idi; Ebû Talha kendini siper ederdi ve ona, şahsını kaldırdığı zaman şöyle derdi: Ey Allah’ın Resûlü, benim boğazım senin boğazının önündedir.

Başkası dedi: O, **الأقتار** ve **الأقطارُ**: taraflardır; bir tanesi **قُتْر** ve **قُطْر**’dur.

Ve falan bizden **تَقتَّر** etti ve **تقطّر** etti: uzaklaştığı zaman.

Ferazdak dedi:
وكُنّا به مستأنسين كأنه
أَخٌ أو خَليطٌ عن خليطِ تَقتَّرا

Ebû Ubeyd dedi: Falan **تَقطَّر** etti ve **تَقتَّر** etti ve **تَشذَّر** etti; hepsi, savaş için hazırlandı ve bunun için yana çekildi (mevzi aldı).

Ferazdak ayrıca dedi:
لطيف إذا ما انغَلَّ أَدْرك ما ابتغى
إذا هو للمُطنِي المَخُوفِ تَقتّرا

Şemmer dedi: **ابن قتْرةَ**: küçük bir yılandır; kıvrılır, sonra başa sıçrar; hepsi **بنات قتْرة**’dir.

İbn Şümeyl dedi: O, rengi biraz tozlu, küçük, benekli; kıvrılır, sonra bir arşın yahut ona yakın sıçrar. Ve o koşturulmaz; denir: Bu, **ابن قتْرَةَ**’dir. Ve şu beyit okundu:
له مَنزِلٌ أنفُ ابنِ قتْرةَ يَقتري
به السمَّ لم يَطعَم نُقَاخاً ولا بَرْدا

Ferrâ dedi: **ابن قترة** demek, içinde demir ucu olmayan ok ile adlandırılmıştır; ona **قترةٌ** denir; ve **القِتَرَ** diye çoğul yapılır.

Leys dedi: **القَتير**: eşyânı bir kısmını bir kısmına yaklaştırmandır; yahut bineklerinin bir kısmını bir kısmına (yaklaştırmandır). Dersin: **قتِّر بينها**; yani: yaklaştır.

Ebû Ubeyd: **القَتير**: ak saçtır.

Başkası dedi: **القَتير**: zırh halkalarının çivileridir; onları parıldar görürsün; siyah saçın arasına delik delik düştüğünde ak saç ona benzetilir.

**قرت** : Leys dedi: Kan **قرَتَ** eder, **يَقرُت** , **قروتاً**. Ve **دمٌ قارت**: deri ile et arasında kurumuştur. Ve **مِسْك قارتٌ**: onun en kurusu ve en iyisidir. Ve şu beyit okundu:
يُعَلُّ بقرّاتٍ من المِسْك قاتِنِ

**رتق** : Leys dedi: **الرَّتْق**: yırtığı yapıştırmak ve onu düzeltmektir. Denir: Onların yırtığını **رتَقنا** ettik; ta ki **ارتَتَقَ** etti.

Allah, celîl ve azîz, dedi: **( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا )** (el-Enbiyâ: 30).

Bize Abdülmelik haber verdi; İbrâhîm b. Merzûk’tan; Âsım’dan; Süfyân’dan; babasından; İkrime’den; İbn Abbâs’tan: Ona soruldu: Gece mi önceydi yoksa gündüz mü? Şu âyeti okudu: **( أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا ( .

Dedi: Ve **الرَّتْق**: karanlıktır.

Abdürrezzâk, Sevrî’den; babasından; İkrime’den; İbn Abbâs’tan rivayet etti: Allah geceyi gündüzden önce yarattı; sonra okudu: **( كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا (**; dedi: Bir gölgelik yahut bir karanlıktan başka ne vardı?

Ferrâ dedi: Gök, yağmurla yarıldı; yer de bitkiyle.

Dedi: Ve dedi: **كانتا رَتقاً**; **رَتْقَين** demedi; çünkü fiilden alınmıştır.

Zeccâc dedi: **رَتقاً** denildi; çünkü **الرَّتق** bir mastardır. Mânâ: ikisi **ذَواتَيْ رَتْق** idi; sonra ikisi **ذواتي فَتق** kılındı.

Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin ondan haber verdiğine göre: **الرَّتْقاء**: ferci bitişik olan kadındır; ferci, bitişikliğinin şiddetinden dolayı, erkeklik organı neredeyse geçmez.

**ترق** : Leys dedi: **التّرْقُوَةُ** , **فَعْلُوَة** takdirince (veznince)dir; ve o, iki yanda boğaz çukuru ile omuz arasında bir kemiğin birleşmesidir.

Dedim: Çoğulu **التراقي**’dir. Ve falanı **تَرْقَيتُ** ettim: onun **ترقوتَه**’una isabet ettiğim zaman.

Ve dedi: **الترياق**: **الدّرْياق**’ta bir lugattır; onda zehir için şifa vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والراء وما يثلثهما)
(ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال:
* كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) *
وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً. وأترزَتْ عجينَها إذا مَلَكَتْه.
(ترس) التاء والراء والسين كلمةٌ واحدة، وهي التُّرْسُ، وهو معروف، والجمع تِرَسَةٌ وتِراسٌ وَتُرُوس. قال:
كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])(ترش) التاء والراء والشين ليس أصلاً ولا فَرْعاً، سوى أنَّ ابن دريد([5]) ذكَر أنّ التَّرَشَ خِفَّةٌ ونَزَقٌ، يقال تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً. وما أدرِي ما هُوَ.
(ترص) التاء والراء والصاد أصلٌ واحد، وهو الإحكام. يقال تَرُصَ الشّيءُ، وأَتْرَصْتُه أحكمْتُه فهو مُتْرَصٌ. وكلُّ ما أحكَمْتَ صَنْعتَهُ فقد أتْرَصْتَه. وأنشد الخليل:
* وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) *
(ترع) التاء والراء والعين أصلٌ مطّردٌ قياسُه، وهو تفتُّح الشَّيءِ. فالتُّرْعة البابُ، والتَّرَّاع البَوّابُ. قال:
إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ
يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مِنبري هذا تُرْعَةٌ من تُرَع الجنة". والتَّرَع: الإسراع إلى الشرّ. ورجلٌ تَرِعٌ. وهو من ذاك، لأنّ فيه تفتُّحاً إلى ما لا ينبغي. ولا يكاد يُقالُ هذا في الخير.
ومن هذا الباب أترعْتُ الإناءَ مَلأتُه. وجَفْنَةٌ مُتْرَعة. قال:
* لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) *
والتَّرَع: الامتلاء. وقد تَرِعَ الإناءُ. وكان بعضُ أهل اللغة يقول: لا أقول تَرِع، ولكن أُتْرِع. وهذا من الباب، لأنه إذا أُتْرِع بادَرَ إلى السَّيَلان. والتُّرْعة والجمعُ تُرَع: أفواه الجداول. ويقال سَيْرٌ أَتْرَعُ. قال:
* فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) *
والقياس كلّه واحد.
(ترف) التاء والراء والفاء كلمة واحدة، وهي التُّرْفَة. يقال رجلٌ مُترفٌ مُنَعَّمٌ، وتَرَّفَهُ أهلُه إذا نعمّوه بالطَّعام الطّيِّب والشيء يُخَصُّ به. وفي كتاب الخليل: التُّرفَة الهَنَةُ في الشَّفَة العُلْيا. وهذا غلطٌ، إنّما هي التُِّفرَةُ وقد ذُكرت ([11]).
(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق.
(ترك) التاء* والراء والكاف: الترك التخلية عن الشيء، وهو قياسُ الباب، ولذلك تسمّى البَيْضَةُ بالعَراءِ تريكة. قال الأعشى:
ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])وتَرْكَةُ السِّلاح، وهي البيضة، محمولٌ على هذا ومشبَّهٌ به، والجمع تَرْكٌ. قال لبيد:
فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى  *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])وتَرَاكِ بمعنى اتْرُكْ. قال:
تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها  *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])وتَرِكَةُ الميِّت: ما يتْرُكُه من تُراثِه. والتّريكة رَوْضةٌ([15])يُغْفِلُها النّاسُ فلا يَرْعَوْنها. وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: يقال تركْتُ الحبْلَ شديداً، أي جعلتُه شديداً. وما أحْسَِبُ هذا من كلام الخليل.
(تره) التاء والراء والهاء كلمةٌ ليست بأصلٍ متفرَّعٍ منه. قالوا: التَّرَّهاتُ، والتُّرَّهُ الأباطيل من الأمور. قال رُؤبة:
* وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) *
قالوا: والواحد تُرَّهَة. قال: وجَمَعها أناسٌ على التَّرَارِيهِ. قال:
رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ  *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17])
(ترب) التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخر تساوي الشّيئين. فالأول التُّراب، وهو التَّيْربُ والتَّوْرَاب([18]). ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ كأنّه لصِق بالتُّراب، وأتْربَ إذا استَغْنى، كأنّه صار لـه من المال بقَدْرِ التُّراب، والتَّرباء الأرضُ نفسها. ويقال ريحٌ تَرِبَةٌ إذا جاءَت بالتُّراب. قال:
لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])وأمّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تساوي رؤوس العظام. قال:
* أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) *
ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة.
ومما شذَّ عن الباب التّربة([21]) وهو نبت.
(ترج) التاء والراء والجيم لا شيء فيه إلاّ "تَرْج"، وهو موضع. والأتْرُج معروف.
(ترح) التاء والراء والحاء كلمتان متقاربتان. قال الخليل: التَّرَح نقيض الفَرَح. ويقولون: "بعْدَ كلِّ فرْحَةٍ تَرْحَةٌ، وبعد كل حَبْرَةٍ عَبْرَةٌ"، قال الشاعر:
وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ
والكلمة الأخرى: الناقة المِتْراح، وهي التي يُسرع انقطاعُ لبنِها؛ والجمع مَتَاريح.
 --------------ــــ
([1]) للشماخ. ديوانه 46 واللسان (ترز) وصدره كما في الديوان والجمهرة (2: 10):  * قليل التلاد غير قوس وأسهم *
([2]) ديوانه 67 واللسان (ترز) والعجلزة، بكسر العين واللام لغة قيس، وبفتحهما لغة تميم.
([3]) في الأصل" قتلها".
([4]) هذه الرواية تطابق رواية الجمهرة (2: 10). وفي اللسان: "نازعت شموساً". وقد نصب الجزأين بعد "كأن"، كما جاء في قول أبي نخيلة:
كأن أذنيه إذا تشوفا *** قادمة أو قلما محرفا
 ([5]) الجمهرة (2: 10).
([6]) اللسان (ترص).
([7]) يصخب: يحدث جلبة. وفي الأصل: "يصحب" محرف، صوابه في المجمل. والأبيات لهدبة بن الخشرم، كما في اللسان (ترع).
([8]) قال ابن بري: "والذي في شعره: يخبرني حداده".
([9]) في المجمل: "لفاداهم"، محرفة.
([10]) البيت لرؤية في ديوانه 92 واللسان (ترع).
([11]) في مادة (تفر) .
([12]) ديوان الأعشى 65 واللسان (ترك). تأله: تتحير، وهو أحد الأقوال في اشتقاق لفظ الجلالة، لأن العقول تأله في عظمته، أي تتحير.
 ([13])سبق الكلام على البيت في مادة (بصل). وسيأتي في (عرو).
([14]) البيتان لطفيل بن يزيد الحارثي، كما في اللسان (ترك)
 ([15])في الأصل: "التريكة من روضة"، صوابه في المجمل.
([16]) ديوان رؤبة 166 واللسان (تره).
([17]) البيتان في اللسان (تره). وفي المجمل: "ردوا بني الأعراب".
([18]) يقال تيراب أيضاً وتورب، وفيه لغات أخر في القاموس وغيره.
([19]) البيت لذي الرمة، سبق الكلام عليه في (برح) ص241.
([20]) البيت للأغلب العجلي، كما في اللسان (ترب). وبعده:
* لم يعدوا التفليك في النتوب *
([21]) بالتحريك، وكفرحة، ويقال أيضاً ترباء.

ـ

##### Türkçe

(تâ بابı ve **الراء** ve ikisini üçleyen şey(ler) babı)

(**ترز**) **التاء** ve **الراء** ve **الزاي** tek bir kelimedir, sahih(tir). **تَرِزَ** şey: katılaştı. Ve her sağlam/pek olan **تارز**(dır). Ve ölü **تارز**(dır); çünkü o kurumuştur. Dedi:
* sanki vahşîden atılan şey **تارِز**(dir)([1]) *
Ve İmru’ul-Kays dedi —ve **التارز**’in katı (olduğuna) delâlet eder—:
**بعَِجْلَِزَةٍ** ki koşu onun etini **أتْرَزَ** etti *** bir ölü gibi, sanki o bir dokuma tokmağıdır([2])
Ve denir: kadın ipini **أتْرَزَتْ**: onu([3]) şiddetli bir büküşle büktü. Ve hamurunu **أترزَتْ** (denir) onu (iyice) yoğurup hâkim kıldığı zaman.

(**ترس**) **التاء** ve **الراء** ve **السين** tek bir kelimedir; o da **التُّرْسُ**’tur ve o bilinen(dir); çoğulu **تِرَسَةٌ** ve **تِراسٌ** ve **تُرُوس**. Dedi:
sanki bir güneş(ler) indi, güneşler olarak *** zırhlarımızı, miğferleri ve **التُّرُوس**’u([4])

(**ترش**) **التاء** ve **الراء** ve **الشين** aslî değildir ve fer‘ de değildir; ancak İbn Düreyd([5]) **التَّرَشَ**’ın bir hafiflik ve ataklık olduğunu zikretti; **تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً** denir. Ve ben onun ne olduğunu bilmiyorum.

(**ترص**) **التاء** ve **الراء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da sağlamlaştırma(dır). Denir: **تَرُصَ** şey; ve ben onu **أَتْرَصْتُه**: onu sağlamlaştırdım; o hâlde o **مُتْرَصٌ**(tur). Ve her neyi sanatını sağlam yaptıysan, onu **أتْرَصْتَه** etmişsindir. Halîl inşâd etti:
* ve iki elini **التَّريصِ** düğümüyle sıkıca bağla([6]) *

(**ترع**) **التاء** ve **الراء** ve **العين** kıyası muntazam bir asıldır; o, şeyin açılmasıdır. O hâlde **التُّرْعة** kapı(dır); **التَّرَّاع** kapıcı(dır). Dedi:
beni sana uğramaktan alıkoyan sağlam bir (şey)dir *** ne zaman onda iki bacağımı oynatsam gürültü çıkarır([7])
demir(den) ve kireç ve iri taşla örülmüş *** onun için burçlar vardır; bir gözetleme yeri, bir gözetleme yerinin üstünde
onun **تَرَّاعُه**’u beni bir halka ile *** ısırdığı zaman inleyen bir (halka) ile, ve perçinli bir bukağı arasında seçtirir([8])
Ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem dedi: “Şu minberim, cennetin **تُرَع**’larından bir **تُرْعَةٌ**’dır.” Ve **التَّرَع**: şerre doğru acele etme(dir). Ve adam **تَرِعٌ**(dir). Ve o, o(ndan)dır; çünkü onda, uygun olmayan şeye doğru bir açılma vardır. Ve bu, hayırda neredeyse söylenmez.

Ve bu babdandır: kabı **أترعْتُ**: onu doldurdum. Ve **جَفْنَةٌ مُتْرَعة**. Dedi:
* eğer diri olsaydı, onlara **بِمُتْرَعةٍ** ile sabahlar(dı)([9]) *
Ve **التَّرَع**: doluluk(tur). Ve kap **تَرِعَ** olmuştur. Ve ehl-i lugattan bazıları derdi: ben **تَرِع** demem, fakat **أُتْرِع** derim. Ve bu babdandır; çünkü o **أُتْرِع** edildiği zaman akmaya doğru acele eder. Ve **التُّرْعة** ve çoğulu **تُرَع**: arkların ağızları(dır). Ve denir: **سَيْرٌ أَتْرَعُ**. Dedi:
* böylece yeri **بسَيْرٍ أتْرَعا** ile döşedi([10]) *
Ve kıyasın hepsi tek(tir).

(**ترف**) **التاء** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **التُّرْفَة**’dir. Denir: adam **مُترفٌ**: nimet içinde. Ve ailesi onu **تَرَّفَهُ** (derler) onu iyi yemek ve kendisine tahsis edilen şey ile nimetlendirdikleri zaman. Ve Halîl’in kitabında: **التُّرفَة** üst dudakta (olan) **الهَنَةُ**’dir. Bu yanlıştır; ancak o **التُِّفرَة**’dir; zikredilmiştir([11]).

(**ترق**) **التاء** ve **الراء** ve **القاف**’ta **التَّرْقُوَة**’dan başka bir şey yoktur; çünkü Halîl onun **فَعْلُوَة** olduğunu iddia etti; o, boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren bir kemiktir.

(**ترك**) **التاء** ve **الراء** ve **الكاف**: **الترك** şeyden boş bırakma(dır); ve o, babın kıyasıdır; bu yüzden açık arazideki yumurtaya **تريكة** denir. A‘şâ dedi:
ve gözün ortasında şaşırıp kaldığı ıssız bir çöl(ü) *** ve orada devekuşu yumurtalarını **ترائِكا** olarak bulursun([12])
Ve **تَرْكَةُ السِّلاح**; o, miğferdir; bu üzerine taşınmıştır ve ona benzetilmiştir; çoğulu **تَرْكٌ**. Lebîd dedi:
iri, keskin kokulu; bağlarla bağlanır *** Kurdumânî (bir şey) ve soğan gibi **تَرْكَا**([13])
Ve **تَرَاكِ** “**اتْرُكْ**” mânâsınadır. Dedi:
**تَرَاكِها** develerden, **تَرَاكـِها** *** görmüyor musun ölümü, onun kalçaları yanında([14])
Ve ölünün **تَرِكَةُ**’si: mirasından bıraktığı şeydir. Ve **التّريكة** bir çayırdır([15]); insanlar onu ihmal ederler de onu gütmezler. Ve Halîl’e nisbet edilen kitapta: “ipi şiddetli **تركْتُ**” denir; yani onu şiddetli yaptım. Ve ben bunun Halîl’in sözünden olduğunu sanmıyorum.

(**تره**) **التاء** ve **الراء** ve **الهاء** bir kelimedir; ondan dallanan bir asıl değildir. Dediler: **التَّرَّهاتُ**; ve **التُّرَّهُ** işlerden bâtıllar(dır). Ru’be dedi:
* ve **التُّرَّهِ** sözüyle olmayan bir hakka([16]) *
Dediler: tekili **تُرَّهَة**. Dedi: ve bazı insanlar onu **التَّرَارِيهِ** üzerine cem‘ ettiler. Dedi:
Beni’l-A‘rac’ın develerimi tepeden geri çevirin *** **الترارِيهِ**’den önce ve **المُطَّلَبْ**’den sonra([17])

(**ترب**) **التاء** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri toprak ve ondan türeyen; diğeri iki şeyin eşitliği. Birincisi **التُّراب**’dır; o, **التَّيْربُ** ve **التَّوْرَاب**’dır([18]). Ve denir: adam **تَرِبَ**: fakirleşti; sanki toprağa yapıştı. Ve **أتْربَ**: zenginleşti; sanki onun için maldan toprağın miktarınca oldu. Ve **التَّرباء** bizzat yerin kendisidir. Ve denir: **ريحٌ تَرِبَةٌ** toprağı getirdiği zaman. Dedi:
hayır; bilakis o, bir yurda olan özlemdir; onu *** bir kere bulut, bir kere de topraklı bir batı rüzgârı eksiltip durdu([19])
İkincisine gelince: **التِّرب** dosttur; çoğulu **أترابٌ**. Ondandır **التَّرِيب**; o, kemik başlarının eşitliği yanında göğüstür. Dedi:
* iki memesi **التَّريبِ** üzerine yükseldi([20]) *
Ve ondandır **التَّرِبات**; onlar parmak uçlarıdır; tekili **تَرِبة**.

Ve babdan şâz olan: **التّربة**([21]); o bir bitkidir.

(**ترج**) **التاء** ve **الراء** ve **الجيم**’de “**تَرْج**”den başka bir şey yoktur; o bir yerdir. Ve **الأتْرُج** bilinen(dir).

(**ترح**) **التاء** ve **الراء** ve **الحاء** birbirine yakın iki kelimedir. Halîl dedi: **التَّرَح** sevinç (**الفَرَح**) zıddıdır. Ve derler: “her **فرْحَةٍ**’den sonra bir **تَرْحَةٌ** vardır; ve her **حَبْرَةٍ**’den sonra bir **عَبْرَةٌ** vardır.” Şair dedi:
hiçbir sevinç yoktur ki bir kedere ardıl olmasın *** ve hiçbir mamur (yer) yoktur ki pek yakında harap olmasın
Ve diğer kelime: **الناقة المِتْراح**; o, sütü çabuk kesilen(dir); çoğulu **مَتَاريح**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿كلا إذا بلغت التراقي وقيل من راق﴾ [القيامة/26]، جمع ترقوة، وهي عظم وصل ما بين ثغرة النحر والعاتق.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Hayır; **التراقي**’ye ulaştığı zaman ve “kim **راق**?” denildiği vakit﴾ [el-Kıyâme/26]; **ترقوة**’nin çoğuludur; o, boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren kemiktir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ر ق
بلغت الروح التراقي إذا شارف الموت‏.‏
وتقول‏:‏ لو ملأه إلى عرقوته لترقت روحه إلى ترقوته‏.‏
وضربته فترقيته أي أصبت ترقوته‏.‏

##### Türkçe

ت ر ق
Ruh **التراقي**’ye ulaştı: ölüm yaklaştığı zaman.

Ve dersin ki: Eğer onu **عرقوته**’sine kadar doldursaydı, ruhu **ترقوته**’sine yükselirdi.

Ve ona vurdum da onu **ترقيته**: yani onun **ترقوته**’sini isabet ettirdim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّرَقُ: شَبِيه بالدُّرْج؛ قال الأَعشى:
ومارِد من غُواةِ الجنّ، يَحْرُسها
ذُو نِيقةٍ مُسْتَعِدٌّ دونها تَرَقا
دونها: يعني دون الدُّرَّة.
والتَّرْقُوَتانِ: العظمان المُشْرِفان بين ثُغْرة النحْر والعاتِق تكون للناس وغيرهم؛ أَنشد ثعلب في صفة قطاة:
قَرَتْ نُطْفةً بين التَّراقي، كأنَّها
لدَى سَفَط بين الجَوانِح مُقْفَلِ
وهي التَّرْقُوَةُ، فَعْلُوَةٌ، ولا تقل تُرقوة، بالضم، وقيل: هي عظم وصل بين ثُغرة النحر والعاتق من الجانبين، وجمعها التراقي؛ وقوله أَنشده يعقوب:
همُ أَوْرَدُوكَ الموتَ حينَ أَتيتَهم،
وجاشَتْ إليكَ النفْسُ بين التَّرائقِ
إنما أَراد بين التراقي فقَلَب. وتَرْقاهُ: أَصابَ تَرْقُوتَه، وتَرْقَيْتُه أَيضاً تَرْقاةً: أَصبْتُ تَرْقُوته. وفي حديث الخوارج: يقرأُون القرآن لا يُجاوز حَناجِرهم وتَراقِيَهم؛ والمعنى أَن قراءَتهم لا يرفعها الله ولا يقبلها فكأنها لم تُجاوز حُلوقهم، وقيل: المعنى لا يعملون بالقرآن ولا يثابون على قراءته ولا يحصل لهم غير القراءة.
والتِّرياق، بكسر التاء: معروف، فارسي معرّب، هو دَواء السُّموم لغة في الدِّرْياق، والعرب تسمي الخمر تِرياقاً وتِرْياقة لأَنها تذهَب بالهَمَّ؛ ومنه قول الأَعشى، وقيل البيت لابن مُقبل:
سَقَتْني بصَهْباءَ تِرْياقةٍ،
متى ما تُلَيِّنْ عِظامي تَلِنْ
وفي الحديث: إنَّ في عَجْوةِ العاليةِ تِرْياقاً؛ الترياقُ: ما يُستعمل لدَفع السَّمّ من الأَدْوية والمَعاجِين، ويقال دِرْياق، بالدال أَيضاً. وفي حديث ابن عُمر: ما أُبالي ما أَتيتُ إن شربت ترياقاً؛ إنما كرهه من أَجل ما يقَع فيه من لُحوم الأَفاعي والخَمْر وهي حرام نَجِسة، قال: والترياق أَنواع فإذا لم يكن فيه شيء من ذلك فلا بأْس به، وقيل: الحديث مطلق فالأَولى اجتنابه كلُّه.

##### Türkçe

**التِّرَقُ**: merdivene benzer; **الأَعشى** dedi ki:

Ve azgın cinlerden bir inatçı, onu korur;
bir **نِيقةٍ** sahibi, onun önünde hazır, onun önünde **تَرَقا**

**دونها**: yani inci’nin önünde demektir.

**والتَّرْقُوَتانِ**: boğaz çukuru ile omuz başı arasında yüksekçe duran iki kemik; insanlarda ve başkalarında bulunur; **ثعلب** bir **قطاة** vasfında inşad etti:

**قَرَتْ** bir damlayı **التَّراقي** arasında, sanki o
kanatlar arasında kilitli bir sepet yanındadır

Ve o **التَّرْقُوَةُ**’dur; **فَعْلُوَةٌ** (veznindedir); ve **تُرقوة** (ضم ile) deme; ve denildi ki: o, iki yandan boğaz çukuru ile omuz başı arasında birleşen bir kemiktir; çoğulu **التراقي**’dir; ve onun sözü, **يعقوب** inşad etti:

Onlar seni ölüme götürdüler, onlara geldiğin vakit,
ve nefis sana doğru **التَّرائقِ** arasında kabardı

Ancak **بين التراقي** demek istedi de ters çevirdi. Ve **تَرْقاهُ**: onun **تَرْقُوتَه**’sine isabet etti; ve **تَرْقَيْتُه** de, ayrıca **تَرْقاةً**: onun **تَرْقُوته**’sine isabet ettim. Ve **الخوارج** hadîsinde: Kur’ân okurlar, onların gırtlaklarını ve **تَراقِيَهم**’i geçmez; mânâ: onların okuyuşunu Allah yükseltmez ve kabul etmez; sanki gırtlaklarını geçmemiş gibidir; ve denildi ki: mânâ, Kur’ân ile amel etmezler ve okuyuşuna sevaplandırılmazlar ve onlara okuyuş dışında bir şey hâsıl olmaz.

**والتِّرياق**، **بكسر التاء**: mâlûm; Farsça muarrebdir; **دَواء السُّموم**’dur; **الدِّرْياق** lügatinde; ve Araplar şaraba **تِرياقاً** ve **تِرْياقة** derler; çünkü o, gamı giderir; ve ondan **الأَعشى**’nın sözü; ve denildi ki beyit **ابن مُقبل**’indir:

Bana sarı şaraptan bir **تِرْياقةٍ** ile içirdi,
ne vakit kemiklerimi yumuşatırsan yumuşar

Ve hadîste: Şüphesiz **عَجْوةِ العاليةِ**’de **تِرْياقاً** vardır; **الترياقُ**: ilaçlardan ve macunlardan zehri defetmek için kullanılan şeydir; ve **دِرْياق** da denir, **بالدال** da. Ve **ابن عُمر** hadîsinde: **ترياقاً** içtiysem, ne yaptığım umurumda değil; onu ancak içinde yılan etlerinden ve şaraptan vâki olan şey sebebiyle kerih gördü; ve onlar haram, necis’tir; dedi ki: **والترياق** çeşitlerdir; onda bunlardan bir şey yoksa beis yoktur; ve denildi ki: hadîs mutlaktır; öyleyse evlâ olan, onun hepsinden sakınmaktır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ر ق * * التِّرْيَاقُ * بكسر التاء دواء السموم فارسي معرب و * التَّرْقُوَةُ * العظم الذي بين ثغرة النحر والعاتق ولا تضم التاء

##### Türkçe

* ت ر ق * * **التِّرْيَاقُ** *: تاء’nın kesresiyle; zehirlerin ilacı; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Ve * **التَّرْقُوَةُ** *: boğaz çukuru ile omuz başı arasındaki kemik; تاء zamme edilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الترياق بالكسرة دواء مركب من أجزاء كثيرة ويطلق على ماله زهرية ونفع عظيم سريع وهو الآن يطلق على العادي الذي اخترعه ماغنيس الحكيم، وتممه أندروماخس القديم بعد ألف ومائة وخمسين سنة بزيادة لحوم الأفاعي فيه وبها كمل الغرض وهو مسميه بهذا الاسم لأنه نافع من لدغ الهوام السبعية، وهي باليونانية ترياء بالكسر، ونافع أيضا من الأدوية المشروبة السمية وهي باليونانية قا آ ممدودة ثم خفف وعرب ويقال بالدال أيضا بدل التاء، وفي العباب الترياق دواء السموم، فارسي مركب، وقال غيره: لغة في الدرياق وفي حديث ابن عمر: ما أبالي ما أتيت إن شربت ترياقا إنما كرهه من أجل ما يقع فيه من لحوم الأفاعي والخمر، وهي حرام نجسة والترياق أنواع فإذا لم يكن فيه شيء من ذلك فلا بأس به، وقيل الحديث مطلق فالأولى اجتنابه كله، وفي الحديث إن في عجوة العالية ترياقا وهو طفل إلى ستة أشهر ثم مترعرع إلى عشرين سنة في البلاد الحارة وعشرين في غيرها ثم يقف عشرا فيها وعشرين في غيرها ثم يموت ويصير كبعض المعاجين كما في نص القانون للرئيس وقال الحكيم داود وممن زاد فيه من الحكماء: أقليدس، وفلاغورس، وفرافيلس، وساغورس، ومارينوس، حتى جاء جالينوس فغير فيه أوزانا، وخالف أوضاعا، وكان الشيخ الرئيس يقول: إن جالينوس أفسده، وأما عدد مفرداته فنهايتها تسعون، وأقلها أربع وستون، ويضمحل الخلاف بعد مفردات الأقراص وعدمه، وقيل: إن النهاية ست وتسعون.
 قلت: وقد سردهم الرئيس في القانون بأبسط عبارة، وأوضح إشارة، وذكر الاختلاف في عمره وخواص، فمن أراد ذلك فليراجع كتب الرئيس، فإن فيها مقنعا للطالب، والله أعلم.
 وترياق: ة، بهراة منها: أبو نصر عبد العزيز بن محمد بن ثمامة الترياقي، عن أبي محمد عبد الجبار بن محمد الجراحي المروزي، وعنه أبو الفتح عبد الملك بن عبد الله الكروخي في مسند صحيح مسلم. وأما لسلامة بن ناهض الترياقي المقدسي فإنه إلى عمل الترياق المعجون المشهور روى عنه أبو القاسم الطبراني. والترياق: فرس كان للخزرخ قال إبراهيم بن بشير الأنصاري:
  بين القتادي والترياق نسبـتـهـا                      جرداء معروقة اللحيين سرحوب والترياق: الخمر، كالترياقة هكذا كانت العرب تسميها، لأنها فيما، يزعمون تذهب بالهم، كما في الصحاح، وفي العباب: دواء للهموم. قلت: ولذا تسمى أيضا صابون الهموم، ومنه قول ابن مقبل :
  سقتني بصهباء تـرياقة                      متى ماتلين عظامى تلن ويروى درياقة وسيأتي. والترقوة بالفتح، ولا تضم تاؤه، كما في الصحاح: العظيم الذي بين ثغرة النحر والعاتق وهما ترقوتان، تكون للناس وغيرهم ج: التراقي أنشد ثعلب في صفة قطاة:
  قرت نطفة بين التراقي كأنها                      لدى سفط بين الجوانح مقفل وقال الفراء: قال بعضهم: الترايق: التراقي، وأنشد يعقوب:
  هم أوردوك الموت حين أتيتهـم                      وجاشت إليك النفس بين الترايق وزنه: فعلوة بالفتح لقولهم ترقيته ترقاة، أي: أصبت ترقوته نقله الجوهري عن ابن السكيت وقد أعاد المصنف الترقوة أيضا في المعتل بالواو أصالة، وفي قرن استطرادا فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: الترق، محركة: شبيه بالدرج، قال الأعشى:
  ومارد من غواة الجن يحرسها                      ذو نيقه مستعد دونها تـرقـا دونها: يعني دون الدرة. ويقال: بلغت الروح التراقي: إذا شارف الموت.

##### Türkçe

**الترياق** kesre ile: çok parçalardan mürekkep bir ilaçtır; çiçekli olan ve büyük, hızlı faydası bulunan şeye de ıtlak olunur. Şimdi ise, حكيم **ماغنيس**’in icat ettiği âdî olana ıtlak olunur; onu, bin yüz elli sene sonra, içine engerek etleri ilave etmekle eski **أندروماخس** tamamladı; onunla maksat tamam oldu. Ona bu isimle isim verdi; çünkü yırtıcı haşeratın sokmasından faydalıdır. O, Yunanca’da kesre ile **ترياء**’dır. İçilen zehirli ilaçlardan da faydalıdır; o da Yunanca’da uzatılmış **قا آ**’dır; sonra hafifletildi ve Arapçalaştırıldı. **التاء** yerine **الدال** ile de söylenir. **العباب**’da: **الترياق** zehirlerin ilacıdır; Farsça mürekkep (bir kelime)dir. Başkası dedi ki: **الدرياق**’ta bir lugattır. İbn Ömer hadîsinde: “**ترياقا** içmişsem, ne getirdiğime aldırmam.” Onu ancak, içinde engerek etlerinden ve şaraptan vâki olan şey sebebiyle kerih gördü; ikisi haram, necisdir. **الترياق** çeşitlerdir; eğer onda bunlardan bir şey yoksa, onda beis yoktur. “Hadîs mutlaktır; o hâlde evlâ olan, onun tamamından sakınmaktır” denildi. Hadîste: “Yüksek **عجوة**’de **ترياقا** vardır.” O, altı aya kadar çocuktur; sonra sıcak beldelerde yirmi seneye, başkasında yirmi seneye kadar serpilip büyür; sonra onda on sene, başkasında yirmi sene durur; sonra ölür ve, reis için **القانون**’un nassında olduğu üzere, bazı macunlar gibi olur. Hakîm **داود** dedi: Hükemâdan ona ilave edenlerdendir: **أقليدس** ve **فلاغورس** ve **فرافيلس** ve **ساغورس** ve **مارينوس**; nihayet **جالينوس** geldi de onda vezinler değiştirdi, vaz‘ları muhalefet etti. Şeyhü’r-reîs derdi ki: “**جالينوس** onu ifsad etti.” Müfredatının sayısına gelince: nihayeti doksandır; en azı altmış dörttür. İhtilaf, **الأقراص** müfredatından sonra ve onun olmamasından sonra zail olur. “Nihayet altı doksandır” denildi.

Dedim: Reis, onları **القانون**’da en basit ibare ile, en açık işaretle sıraladı; onun ömründeki ve hassalarındaki ihtilafı zikretti. Kim bunu isterse, reis’in kitaplarına müracaat etsin; zira onda talep edene ikna edici vardır. Allah daha iyi bilir.

**وترياق**: ة, **بهراة**’dan: **أبو نصر عبد العزيز بن محمد بن ثمامة الترياقي**; **أبو محمد عبد الجبار بن محمد الجراحي المروزي**’den; ondan da **أبو الفتح عبد الملك بن عبد الله الكروخي** “**مسند صحيح مسلم**”de (rivayet etti). **سلامة بن ناهض الترياقي المقدسي**’ye gelince: meşhur macun **الترياق**’ı yapmakla (meşguldür); ondan **أبو القاسم الطبراني** rivayet etti. **الترياق**: **الخزرخ**’ın bir atı idi. **إبراهيم بن بشير الأنصاري** dedi:

  **بين القتادي والترياق نسبـتـهـا**                      **جرداء معروقة اللحيين سرحوب**

**الترياق**: şarap; **الترياقة** gibi. Araplar onu böyle isimlendirirdi; çünkü, zannettiklerine göre, gamı giderir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da: gamların ilacı. Dedim: Bu yüzden ona ayrıca **صابون الهموم** da denir. Ondan, İbn Mukbil’in sözü:

  **سقتني بصهباء تـرياقة**                      **متى ماتلين عظامى تلن**

**درياقة** diye de rivayet olunur; gelecek. **الترقوة** fetha ile; **تاؤه** zamme edilmez; **الصحاح**’ta olduğu gibi: boğaz çukuru ile omuz arasındaki büyük kemiktir; ikisi iki **ترقوتان**’dır; insanlara ve başkalarına olur. Çoğulu: **التراقي**. Sa‘leb, bir **قطاة**’nın vasfında inşad etti:

  **قرت نطفة بين التراقي كأنها**                      **لدى سفط بين الجوانح مقفل**

**الفراء** dedi: Bazıları dedi ki: **الترايق**: **التراقي**’dir. Ya‘kūb inşad etti:

  **هم أوردوك الموت حين أتيتهـم**                      **وجاشت إليك النفس بين الترايق**

Vezni: fetha ile **فعلوة**; “**ترقيته ترقاة**” demeleri sebebiyle; yani: onun **ترقوته**’sine isabet ettim. Bunu, Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Musannif, **الترقوة**’yı, aslının **الواو** ile olduğu “mu‘tel”de de iade etti; ve “**قرن**”da istitrad olarak (zikretti); öyleyse düşün.

Ona istidrâk olunanlardandır: **الترق**, harekeli: merdivene benzer. A‘şâ dedi:

  **ومارد من غواة الجن يحرسها**                      **ذو نيقه مستعد دونها تـرقـا**

“**دونها**”: yani, **الدرة**’nin aşağısında. “Ruh **التراقي**’ye ulaştı” denir: ölüm yaklaştığı vakit.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَرْقَيْتُهُ
Q. Q. 1 تَرْقَيْتُهُ ترقى ترقية ترقيته ترقيتة , (ISk, JK, S, K,) inf. n. تَرْقَاةٌ, (ISk, S, K,) I hit, or hurt, his (a man's, ISk, JK, S) تَرْقُوَة [or collar-bone]. (ISk, JK, S, K.)

تَرْقُوَةٌ
تَرْقُوَةٌ أرق رقى رقي ترقى ترقوه ترقوة The collar-bone; the bone between the pit at the uppermost part of the chest and the shoulder, (JK, S, Mgh, K,) on either side, connecting those two parts, (JK, Mgh,) of a man &c.; (TA;) each of the two prominent bones in the uppermost part of the chest, from the head of each shoulder to the edge of the pit above mentioned: (TA in art. ترب:) [and sometimes, as in a phrase which see below,] the fore part of the حَلْق [here app. meaning the throat], at the uppermost part of the chest, the place into which the soul [for النَّفَسُ, in copies of the K, I read النَّفْسُ] rises [when one is at the point of death]: (K in art. رقو:) pl. تراقٍ (JK, Mgh, K) and ترائِق; (JK, K;) the latter formed by transposition: (JK:) Fr says that the latter pl. is used by some for the former: (TA:) the sing. is of the measure فَعْلُوَةٌ, (JK, S, K,) as is shown by the verb mentioned above, (K,) though it is repeated in the K in art. رقو: (TA:) one should not say تُرْقُوَةٌ, with damm to the ت. (S K.) اـِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِىَ, in the Kur lxxv. 26, means When it (the soul) reaches the uppermost parts of the chest; [or, the parts of the throat next the chest;] for النَّفْسُ is understood: (Bd:) said when one is at the point of death. (TA.)

تِرْيَاقٌ
تِرْيَاقٌ ترياق , an arabicized word, (S, Msb, K,) from the Greek, (Msb, K,) [i. e. from θηριακὰ,] or originally Persian, (S, O,) also written and pronounced دِرْيَاقٌ, (JK, Msb,) and طِرْيَاقٌ; (Msb;) or, as some say, from الرِّيقُ, because containing the spittle of serpents, and, if so, it is Arabic [in origin]: (Msb:) [Theriac; also called treacle;] an antidote for poisons; (S, O;) a certain compound medicine, (K,) comprising many ingredients, at most ninety or ninety-six, and at least sixty-four, (TA,) sometimes including the flesh of vipers, (K, TA,) and that of asses, which cause it to be prohibited and impure, or, as some say, it is prohibited without restriction: (TA:) it is a remedy against the bite or sting of rapacious venomous reptiles and the like, and poisonous potions: (K: [I omit some unprofitable and absurd particulars respecting the compounds thus termed, in the K and other lexicons &c.:]) pl. تَرَايِيقُ. (K in art. فرق.) The best kind is called التِّرْيَاقُ الفَارُوقُ, (K in art. فرق,) vulgarly تِرْيَاقٌ فَارُوقِىٌّ. (TA in that art.) [A principal ingredient of this kind is the best sort of Jews-pitch, i. e. asphaltum, also called mumia, and in Arabic مُومِيَا:) (see De Sacy's “ Rel. de l'ةgypte par Abdallatif, ” ” p. 274:) and this mumia, by itself, is called التِّرْيَاقُ التُّرْكِىُّ.] ― -b2- [It is sometimes applied to Treacle, as meaning the sirop that drains from sugar.] It is also said to be applied to the فَادْزَهْر [or Bezoar-stone], likewise termed مَسُوسٌ. (TA in art. مس.) ― -b3- Also, and ↓ تِرْيَاقَةٌ, (assumed tropical:) Wine; (S, O, K;) because it dispels anxiety; (S;) or because it is a remedy for anxieties; (O;) wherefore it is also termed صَابُونُ الهُمُومِ. (TA.) تِرْيَاقَةٌ: see the last sentence above. [بَاذِنْجَانُ تِرْيَاقِىٌّ Zanthium.]

##### Türkçe

تَرْقَيْتُهُ
Q. Q. 1 **تَرْقَيْتُهُ** ترقى ترقية ترقيته ترقيتة, (ISk, JK, S, K,) mastar adı **تَرْقَاةٌ**, (ISk, S, K,) onun (bir adamın, ISk, JK, S) **تَرْقُوَة**’sine [yahut köprücük kemiğine] vurdum yahut incittim. (ISk, JK, S, K.)

تَرْقُوَةٌ
**تَرْقُوَةٌ** أرق رقى رقي ترقى ترقوه ترقوة Göğsün en üst kısmındaki çukur ile omuz arasındaki kemik; (JK, S, Mgh, K,) iki taraftan, o iki kısmı birbirine bağlayan, (JK, Mgh,) bir adamın vb.’nin; (TA;) göğsün en üst kısmındaki iki çıkıntılı kemiğin her biri; her omuz başından, zikredilen çukurun kenarına kadar: (TA, madde ترب’de:) [ve bazen, aşağıda görülecek bir ibarede olduğu gibi,] **حَلْق**’ın ön kısmı [burada görünüşe göre boğaz mânâsında], göğsün en üst kısmında; canın [K nüshalarında **النَّفَسُ** yerine **النَّفْسُ** okurum] yükseldiği yer [kişi ölüm hâline geldiğinde]: (K, madde رقو’da:) çoğulu **تراقٍ** (JK, Mgh, K) ve **ترائِق**; (JK, K;) ikincisi yer değiştirme ile yapılmıştır: (JK:) Fr der ki: ikinci çoğul, bazılarında birincinin yerine kullanılır: (TA:) tekil, **فَعْلُوَةٌ** veznindedir, (JK, S, K,) yukarıda zikredilen fiilin gösterdiği üzere, (K,) her ne kadar K’da madde رقو’da tekrar edilse de: (TA:) **ت**’ye damme ile **تُرْقُوَةٌ** denilmemelidir. (S K.) **اـِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِىَ**, Kur’ân lxxv. 26’da, “O (can) göğsün en üst kısımlarına ulaştığında” demektir; [yahut, göğse bitişik boğaz kısımlarına;] zira **النَّفْسُ** kastedilmiştir: (Bd:) ölüm hâlinde iken söylenir. (TA.)

تِرْيَاقٌ
**تِرْيَاقٌ** ترياق, Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (S, Msb, K,) Yunancadan, (Msb, K,) [yani θηριακὰ’dan,] yahut aslında Farsçadır, (S, O,) ayrıca **دِرْيَاقٌ**, (JK, Msb,) ve **طِرْيَاقٌ** şeklinde de yazılır ve söylenir; (Msb;) yahut bazılarının dediğine göre **الرِّيقُ**’tan, yılanların tükürüğünü içerdiği için; böyle ise, aslen Arapçadır: (Msb:) [Theriac; ayrıca treacle diye adlandırılır;] zehirlere karşı panzehir; (S, O;) muayyen bir mürekkep ilaç, (K,) birçok unsuru ihtiva eder; en çok doksan yahut doksan altı, en az altmış dört, (TA,) bazen engereklerin etini de içerir, (K, TA,) ve eşeklerin etini de; bu da onu haram ve necis kılar; yahut bazılarının dediğine göre, kayıtsız şartsız haramdır: (TA:) yırtıcı zehirli sürüngenlerin ve benzerlerinin ısırması yahut sokmasına ve zehirli içeceklere karşı bir devadır: (K: [K’da ve diğer lugatlerde vb. bu adla anılan terkiplere dair faydasız ve saçma bazı tafsilatı çıkarıyorum:]) çoğulu **تَرَايِيقُ**. (K, madde فرق’ta.) En iyi türüne **التِّرْيَاقُ الفَارُوقُ** denir, (K, madde فرق’ta,) halk arasında **تِرْيَاقٌ فَارُوقِىٌّ**. (TA, o maddede.) [Bu türün başlıca bir unsuru, en iyi cins Yahudi zifti, yani asfalt, ayrıca mumia diye de adlandırılır ve Arapçada **مُومِيَا**: ) (De Sacy’nin “Rel. de l'ةgypte par Abdallatif,” s. 274’e bak:) ve bu mumia, tek başına, **التِّرْيَاقُ التُّرْكِىُّ** diye adlandırılır.] ― -b2- [Bazen, şekerden süzülen şurup mânâsında Treacle’a da uygulanır.] Ayrıca **فَادْزَهْر**’a [yahut Bezoar-taşına], ki **مَسُوسٌ** diye de adlandırılır, uygulandığı da söylenir. (TA, madde مس’ta.) ― -b3- Ayrıca, ve ↓ **تِرْيَاقَةٌ**, (mecazî olduğu varsayılarak:) şarap; (S, O, K;) çünkü kaygıyı giderir; (S;) yahut çünkü kaygılara devadır; (O;) bundan dolayı **صَابُونُ الهُمُومِ** diye de adlandırılır. (TA.) **تِرْيَاقَةٌ**: yukarıdaki son cümleye bak. [**بَاذِنْجَانُ تِرْيَاقِىٌّ** Zanthium.]

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ترق
تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي) - تَرَق - تَرْقُوَة - تَرَاقِي
تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي) + الكائن: ينتقل ملامساً الأرض بخطوات صغيرة رفيقة
تَرَق: على وزن " فَعَل " اسم فعل تَرَقَ - يَتْرِقُ ": اسم آلة منه: شبيه الدرج
تَرْقُوَة: تصغير " تَرَق": الدريجة الصغيرة: وهي اصطلاحاً العظم في أسفل الرقبة وأعلى الصدر الذي على شكل درجة تصعد من القص إلى لوح الكتف
تَرَاقِي: جمع " تَرَق" أو جمع " تَرْقُوَة"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على أرجل، مع الترتيب بحسب اتساع الخطوة، وهي:
دَبَّ - يَدِبُّ، خَطَا - يَخْطُوْ، رَجِلَ - يَرْجَلُ، دَرَجَ - يَدْرُجُ، وَطِئَ - يَطَأُ، تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي)
يفرق لفظاً:
رَقِيَ - يَرْقَى + الكائن + في شيء: يصعد للأعلى وهو في داخل شيء يستعمله للصعود
رَقَى - يَرْقِيْ + كائن + كائناً: يشفيه بالتعاويذ
تَرَقَ - يَتْرِقُ(تَرْقَى - يُتَرْقِي) + الكائن: يتدرج صاعداً: ينتقل خطوة خطوة نحو الأعلى
التراقي
 	﴿كلا إذا بلغت التراقي (26)﴾ القيامة
مختار الصحاح
● [ترق] ت ر ق: التِّرْيَاقُ بكسر التاء دواء السموم فارسي معرب و التَّرْقُوَةُ العظم الذي بين ثغرة النحر والعاتق ولا تضم التاء
الراغب
ترق
- قال تعالى: }كلا إذا بلغت التراقي وقيل من راق{ [القيامة/26]، جمع ترقوة، وهي عظم وصل ما بين ثغرة النحر والعاتق.
ملخص اللسان
1.                     التِّرَقُ: شَبِيه بالدُّرْج
2.     والتَّرْقُوَتانِ: العظمان المُشْرِفان بين ثُغْرة النحْر والعاتِق تكون للناس وغيرهم وجمعها التراقي؛
3. وتَرْقاهُ: أَصابَ تَرْقُوتَه، وتَرْقَيْتُه أَيضاً تَرْقاةً: أَصبْتُ تَرْقُوته.
لسان العرب
● - ترق: التِّرَقُ: شَبِيه بالدُّرْج؛ قال الأَعشى:   ومارِد من غُواةِ الجنّ، يَحْرُسها   ذُو نِيقةٍ مُسْتَعِدٌّ دونها تَرَقا   دونها: يعني دون الدُّرَّة.   والتَّرْقُوَتانِ: العظمان المُشْرِفان بين ثُغْرة النحْر والعاتِق تكون   للناس وغيرهم؛ أَنشد ثعلب في صفة قطاة:   قَرَتْ نُطْفةً بين التَّراقي، كأنَّها   لدَى سَفَط بين الجَوانِح مُقْفَلِ   وهي التَّرْقُوَةُ، فَعْلُوَةٌ، ولا تقل تُرقوة، بالضم، وقيل: هي عظم   وصل بين ثُغرة النحر والعاتق من الجانبين، وجمعها التراقي؛ وقوله أَنشده   يعقوب:   همُ أَوْرَدُوكَ الموتَ حينَ أَتيتَهم،   وجاشَتْ إليكَ النفْسُ بين التَّرائقِ   إنما أَراد بين التراقي فقَلَب. وتَرْقاهُ: أَصابَ تَرْقُوتَه،   وتَرْقَيْتُه أَيضاً تَرْقاةً: أَصبْتُ تَرْقُوته. وفي حديث الخوارج: يقرأُون   القرآن لا يُجاوز حَناجِرهم وتَراقِيَهم؛ والمعنى أَن قراءَتهم لا يرفعها   الله ولا يقبلها فكأنها لم تُجاوز حُلوقهم، وقيل: المعنى لا يعملون بالقرآن   ولا يثابون على قراءته ولا يحصل لهم غير القراءة.   والتِّرياق، بكسر التاء: معروف، فارسي معرّب، هو دَواء السُّموم لغة في   الدِّرْياق، والعرب تسمي الخمر تِرياقاً وتِرْياقة لأَنها تذهَب   بالهَمَّ؛ ومنه قول الأَعشى، وقيل البيت لابن مُقبل:   سَقَتْني بصَهْباءَ تِرْياقةٍ،   متى ما تُلَيِّنْ عِظامي تَلِنْ   وفي الحديث: إنَّ في عَجْوةِ العاليةِ تِرْياقاً؛ الترياقُ: ما يُستعمل   لدَفع السَّمّ من الأَدْوية والمَعاجِين، ويقال دِرْياق، بالدال أَيضاً.   وفي حديث ابن عُمر: ما أُبالي ما أَتيتُ إن شربت ترياقاً؛ إنما كرهه من   أَجل ما يقَع فيه من لُحوم الأَفاعي والخَمْر وهي حرام نَجِسة، قال:   والترياق أَنواع فإذا لم يكن فيه شيء من ذلك فلا بأْس به، وقيل: الحديث مطلق   فالأَولى اجتنابه كلُّه.
مقاييس اللغة:
(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق.
القاموس المحيط:
التِرْياقُ، بالكسر دَواءٌ مُرَكَّبٌ، اخْتَرَعَهُ ماغَنيسُ، وتَمَّمَهُ أنْدَروماخِسُ القَديمُ، بزِيادَةِ لُحومِ الأفاعِي فيه، وبها كَمَلَ الغَرَضُ، وهو مُسَمِّيهِ بهذا لأَنه نافِعٌ من لَدْغِ الهَوامِّ السَّبُعِيَّةِ، وهي باليونانيَّةِ تِرْياءٌ، نافِعٌ من الأدْوِيَةِ المَشْروبَةِ السُّمِّيَّةِ، وهي باليونانيَّةِ قاآ، مَمْدودَةً، ثم خُفِّفَ وعُرِّبَ، وهو طِفْلٌ إلى سِتَّةِ أشْهُرٍ، ثم مُتَرَعْرِعٌ إلى عَشْرِ سنينَ في البِلادِ الحارَّةِ، وعشرينَ في غيرِها، ثم يَقِفُ عَشْراً فيها وعِشْرينَ في غيرِها، ثم يَموتُ ويَصيرُ كبَعْضِ المَعاجينِ،
و: ة بهراةَ، وفَرَسٌ للخَزْرَجِ، والخَمْرُ، كالتِرْياقَةِ. والتَّرْقُوَةُ، ولا تُضَمُّ تاؤُه: العُظَيْمُ بين ثُغْرَةِ النَّحْرِ والعاتِقِ، ج: التَّراقِي، والتَّرايقُ، فَعْلُوَةٌ لقولهم: تَرْقَيْتُه تَرْقاةً، أي: أصَبْتُ تَرْقُوَتَهُ.
تاج العروس:
ت - ر - ق
الترياق بالكسرة دواء مركب من أجزاء كثيرة ويطلق على ماله زهرية ونفع عظيم سريع وهو الآن يطلق على العادي الذي اخترعه ماغنيس الحكيم وتممه أندروماخس القديم بعد ألف ومائة وخمسين سنة بزيادة لحوم الأفاعي فيه وبها كمل الغرض وهو مسميه بهذا الاسم لأنه نافع من لدغ الهوام السبعية وهي باليونانية ترياء بالكسر ونافع أيضاً من الأدوية المشروبة السمية وهي باليونانية قا آ ممدودة ثم خفف وعرب ويقال بالدال أيضاً بدل التاء وفي العباب الترياق دواء السموم فارسي مركب وقال غيره : لغة في الدرياق وفي حديث ابن عمر : ما أبالي ما أتيت إن شربت ترياقاً إنما كرهه من أجل ما يقع فيه من لحوم الأفاعي والخمر وهي حرام نجسة والترياق أنواع فإذا لم يكن فيه شيء من ذلك فلا بأس به وقيل الحديث مطلق فالأولى اجتنابه كله وفي الحديث إن في عجوة العالية ترياقاً وهو طفل إلى ستة أشهر ثم مترعرع إلى عشرين سنة في البلاد الحارة وعشرين في غيرها ثم يقف عشراً فيها وعشرين في غيرها ثم يموت ويصير كبعض المعاجين كما في نص القانون للرئيس وقال الحكيم داود وممن زاد فيه من الحُكماءِ : أُقْلِيدِس وفلاغُورس وفرافيلس وساغورس ومارينوس حتى جاءَ جالِينوسَ فغير فيه أَوْزاناً وخالَفَ أَوْضاعاً وكان الشيخُ الرَّئِيسُ يَقُول : إِن جالِينُوسَ أَفْسَدَه وأَما عَدَدُ مُفْرَداتهِ فنِهايَتُها تِسْعُون وأَقَلّها أَربع وسِتُّون ويَضْمَحِلُّ الخلافُ بعد مُفرداتِ الأَقراص وعَدَمه وقِيل : إِنَّ النِّهايَةَ سِت وتِسْعُون
قلتُ : وقد سَرَدَهُم الرَّئِيسُ في القانون بأَبْسَطِ عبارَةٍ وأَوْضَح إِشارَةٍ وذَكَر الاخْتِلافَ في عُمُرِه وخَواصِّ فمن أَرادَ ذلِكَ فليُراجِعْ كُتُبَ الرَّئِيسِ فإِنِّ فيها مَقْنَعاً للطالبِ واللهُ أَعلمُ
وتِرْياقُ : ة بهراةَ مِنْها : أَبو نَصْرٍ عَبْدُ العَزِيزِ بنُ مُحَّمدِ بن ثُمامَةَ التِّرْياقِيُّ عن أَبِي محَّمدٍ عبدِ الجَباّرِ بنِ محمّدِ الجَرّاحِيِّ المَرْوَزِيِّ وعنه أَبو الفتحِ عبدُ المَلِكِ بن عَبْدِ الله الكَرُوخِيّ في مُسْنَدِ صَحِيح مُسْلم . وأَمّا لسَلامَةُ بنُ ناهِضٍ التِّرْياقِيُّ المَقدسي فإِنه إِلى عَمَلِ التِّرْياقِ المَعْجُونِ المَشْهُورِ رَوَى عنه أَبُو القاسم الطَّبَرانيُّ . والترْياقُ : فرَسٌ كانَ للخَزْرَخِ قالَ إِبراهيمُ بنُ بشيرٍ الأنْصارِيّ :
بَيْن القَتادِيّ والترْياقِ نِسْبَتُها ... جَرْداءُ مَعْرُوقةُ اللَّحْيَيْنِ سُرْحُوبُ والترْياقُ : الخَمرُ كالترْياقَةِ هكَذا كانَت العَرَبُ تُسَمِّيها لأَنَّها فِيما يزْعُمون تَذْهَبُ بالهَمِّ كما في الصِّحاحِ وفي العُبابِ : دَواء للهُمُومِ . قلتُ : ولِذا تسمى أَيضاً صابُونَ الهموم ومنه قَوْلُ ابنِ مُقْبِلٍ :
سقَتْنِي بصَهْباءَ تِرْياقةٍ ... مَتى ماتلَيِّنْ عِظامِى تَلِنْ ويُرْوَى دِرْياقَةٍ وسيأْتي . والتَّرْقُوَةُ بالفَتْح ولا تُضَمُّ تاؤُه كما في الصِّحاح : العُظَيْمُ الَّذِي بينَ ثُغْرَةِ النَّحْرِ والعاتِقِ وهما تَرْقُوَتانِ تكونُ للناسِ وغيرِهم ج : التراقِي أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ في صِفَة قَطاةِ :
قرَت نطْفَةً بينَ التَّراقِي كأَنَّها ... لَدَى سَفَطٍ بينَ الجَوانح مُقْفَلِ وقالَ الفراءُ : قالَ بعضُهُم : التَّرايِقُ : التراقِي وأَنْشدَ يَعْقُوبُ :
هُمُ أَوْرَدُوكَ المَوْتَ حِينَ أتَيْتَهَم ... وجاشَتْ إِليكَ النَّفْسُ بينَ الترايِقِ وَزْنُه : فَعْلُوَةٌ بالفتح لقَوْلهم ترْقَيْتُه تَرْقاةً أَي : أَصَبْتُ تَرْقُوَتَهُ نقلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ السِّكِّيتِ وقد أَعادَ المُصَنِّفُ التَرْقوَةَ أَيضاً في المُعْتَلِّ بالواو أَصَالَةً وفي قرن استِطْراداً فتأمل
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : الترَقُ محرَّكَةً : شَبِيهٌ بالدَّرَج قالَ الأَعشىَ :
ومارِدٌ من غُواةِ الجنِّ يحْرسُها ... ذُو نِيقَهٍ مُسْتَعِد دُونَها تَرَقَا دُونها : يعني دُونَ الدرَّةِ . ويُقال : بَلَغَت الروح التَّراقِيَ : إِذا شارَفَ المَوْتَ

##### Türkçe

ترق
**تَرَقَ** - **يَتْرِقُ** (**تَرْقَى** - **يُتَرْقِي**) - **تَرَق** - **تَرْقُوَة** - **تَرَاقِي**
**تَرَقَ** - **يَتْرِقُ** (**تَرْقَى** - **يُتَرْقِي**) + canlı: küçük, yumuşak adımlarla yere temas ederek intikal eder.
**تَرَق**: “**فَعَل**” vezninde, **تَرَقَ** - **يَتْرِقُ**’un fiil ismi: ondan alet ismi: merdivene benzer.
**تَرْقُوَة**: **تَرَق**’ın küçültmesi: küçük basamak; ve ıstılahta: köprücük kemiğinden kürek kemiğine doğru çıkılan bir basamak şeklinde olan, boynun altı ile göğsün üstündeki kemik.
**تَرَاقِي**: **تَرَق**’ın çoğulu yahut **تَرْقُوَة**’un çoğulu.

Lafız, “bacaklar üzerine yüklenmekle, yere temas ederek intikal hareketi” lafızları grubuna mensuptur; adımın genişliğine göre tertip ile; ve onlar şunlardır:
**دَبَّ** - **يَدِبُّ**، **خَطَا** - **يَخْطُوْ**، **رَجِلَ** - **يَرْجَلُ**، **دَرَجَ** - **يَدْرُجُ**، **وَطِئَ** - **يَطَأُ**، **تَرَقَ** - **يَتْرِقُ** (**تَرْقَى** - **يُتَرْقِي**)

Lafız bakımından ayırt edilir:
**رَقِيَ** - **يَرْقَى** + canlı + bir şeyin içinde: yukarı çıkar; ve içinde, çıkmak için kullandığı bir şeyin içindedir.
**رَقَى** - **يَرْقِيْ** + canlı + bir canlıyı: onu efsunlarla iyileştirir.
**تَرَقَ** - **يَتْرِقُ**(**تَرْقَى** - **يُتَرْقِي**) + canlı: derece derece yükselerek: yukarıya doğru adım adım intikal eder.

**التراقي**
 	﴿Hayır; can köprücük kemiklerine ulaştığı zaman (26)﴾ **القيامة**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**ترق**] ت ر ق: **التِّرْيَاقُ** (tâ’nın kesresiyle) zehirlerin ilacı; Farsça, Arapçalaştırılmıştır. Ve **التَّرْقُوَةُ**: boğaz çukuruyla omuz başı arasındaki kemik; ve tâ’sı dammelenmez.

Râgıb
ترق
- Yüce Allah dedi: ﴿Hayır; can **التراقي**’ye ulaştığı zaman ve “kim yükseltecek?” denildiği vakit﴾ [**القيامة**/26]; **ترقوة**’nin çoğuludur; ve o, boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren kemiktir.

Lisân’ın özeti
1.                     **التِّرَقُ**: merdivene benzer.
2.     Ve **التَّرْقُوَتانِ**: boğaz çukuru ile omuz başı arasında yükselen iki kemik; insanlarda ve başkalarında olur; çoğulu **التراقي**’dir;
3. Ve **تَرْقاهُ**: onun **تَرْقُوتَه**’sine isabet etti; ve **تَرْقَيْتُه** de, ayrıca **تَرْقاةً**: onun **تَرْقُوته**’sine isabet ettim.

Lisânü’l-ʿArab
● - **ترق**: **التِّرَقُ**: merdivene benzer; Aʿşâ dedi:
  Ve cinlerin azgınlarından bir asi, onu korur,
  Onun önünde, hazırlıklı, bir **تَرَقا** sahibi.
  “Onun önünde”: yani inci’nin önünde.
  Ve **التَّرْقُوَتانِ**: boğaz çukuru ile omuz başı arasında yükselen iki kemik; insanlarda ve başkalarında olur; Saʿleb, bir kumru vasfında inşad etti:
  **التَّراقي** arasında bir damla yuttu; sanki o,
  Kaburgalar arasında kilitli bir sepetin içindedir.
  Ve o, **التَّرْقُوَةُ**’dur; **فَعْلُوَةٌ**’dur; ve “**تُرقوة**” deme, damme ile; ve denildi: o, iki yandan boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren kemiktir; çoğulu **التراقي**’dir; ve Yakub’un inşad ettiği sözü:
  Onlara geldiğin zaman sana ölümü içirdiler,
  Ve nefis, sana doğru **التَّرائق** arasında kabardı.
  Ancak “**التراقي** arasında”yı kastetti; sonra çevirdi. Ve **تَرْقاهُ**: onun **تَرْقُوتَه**’sine isabet etti; ve **تَرْقَيْتُه** de ayrıca **تَرْقاةً**: onun **تَرْقُوته**’sine isabet ettim.
  Ve Hâricîler hadîsinde: Kur’an okurlar; onların gırtlaklarını ve **تَراقِيَهم**’i geçmez; mânâ: onların kıraatini Allah yükseltmez ve kabul etmez; sanki gırtlaklarını geçmemiştir; ve denildi: mânâ, Kur’an ile amel etmezler; kıraatleri üzerine sevaplandırılmazlar; onlara kıraatten başka bir şey hâsıl olmaz.
  Ve **التِّرياق** (tâ’nın kesresiyle): mâlûmdur; Farsça, Arapçalaştırılmıştır; **الدِّرْياق**’ta bir lugattır; Araplar şaraba **تِرياقاً** ve **تِرْياقة** derler; çünkü gamı giderir; Aʿşâ’nın sözü bundandır; ve denildi: beyit İbn Mukbil’indir:
  Bana **تِرْياقةٍ** sarı şaraptan içirdi,
  Ne zaman kemiklerimi yumuşatsan yumuşar.
  Ve hadîste: “Yüksek Âliye’nin acvesinde **تِرْياقاً** vardır”; **الترياق**: ilaçlardan ve macunlardan, zehri defetmek için kullanılan şeydir; ve **دِرْياق** denir; **الدال** ile de.
  Ve İbn Ömer hadîsinde: “**ترياقاً** içtiysem ne yaptığım umurumda değil”; onu ancak içinde yılan etlerinden ve şaraptan vâki olan şey sebebiyle kerih gördü; ve onlar haram, necisdir; dedi: **الترياق** çeşitlerdir; onda bunlardan bir şey yoksa beis yoktur; ve denildi: hadîs mutlaktır; o hâlde evlâ olan, onun tamamından sakınmaktır.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ترق**) **التاء** ve **الراء** ve **القاف**’ta **التَّرْقُوَة**’dan başka bir şey yoktur; çünkü Halîl, onun **فَعْلُوَة** olduğunu iddia etti; ve o, boğaz çukuru ile omuz başı arasını birleştiren bir kemiktir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**التِرْياقُ** (kesre ile): bileşik bir ilaçtır; onu Mâğanis icat etti; ve onu eski Andromâhis, içine yılan etlerini artırmakla tamamladı; ve onunla maksat tamam oldu; ve onu bu adla adlandıran odur; çünkü o, yırtıcı haşeratın sokmasından faydalıdır; ve o, Yunanca’da **تِرْياءٌ**’dır; zehirli içilen ilaçlardan da faydalıdır; ve o, Yunanca’da **قاآ**’dır, uzatılmış; sonra hafifletildi ve Arapçalaştırıldı; ve o, altı aya kadar bir çocuktur; sonra sıcak beldelerde on yıla, başkalarında yirmi yıla kadar serpilip büyüyendir; sonra onda on yıl, başkalarında yirmi yıl durur; sonra ölür ve bazı macunlar gibi olur,
ve: **ة** Behra’da; ve Hazrec’in bir atı; ve şarap, **التِرْياقَةِ** gibi.
Ve **التَّرْقُوَةُ**, tâ’sı dammelenmez: boğaz çukuru ile omuz başı arasındaki küçük kemik; çoğulu: **التَّراقِي** ve **التَّرايقُ**; **فَعْلُوَةٌ**’dur; “**تَرْقَيْتُه تَرْقاةً**” sözleri sebebiyle; yani: onun **تَرْقُوَتَهُ**’sine isabet ettim.

Tâcü’l-ʿArûs:
ت - ر - ق
**الترياق** (kesre ile): birçok parçalardan mürekkep bir ilaçtır; ve çabuk, büyük faydası olan şeye de ıtlak olunur; ve şimdi, hekim Mâğanis’in icat ettiği âdî olana ıtlak olunur; ve onu eski Andromâhis, bin yüz elli yıl sonra, içine yılan etlerini artırmakla tamamladı; ve onunla maksat tamam oldu; ve onu bu adla adlandıran odur; çünkü o, yırtıcı haşeratın sokmasından faydalıdır; ve o, Yunanca’da **ترياء** (kesre ile)dir; ve zehirli içilen ilaçlardan da faydalıdır; ve o, Yunanca’da **قا آ**’dır, uzatılmış; sonra hafifletildi ve Arapçalaştırıldı; ve **الدال** ile de, **التاء** yerine söylenir. Ve **العباب**’da: **الترياق** zehirlerin ilacıdır; Farsça, mürekkep. Ve başkası dedi: **الدرياق**’ta bir lugattır. Ve İbn Ömer hadîsinde: “**ترياقاً** içtiysem ne yaptığım umurumda değil”; onu ancak içinde yılan etlerinden ve şaraptan vâki olan şey sebebiyle kerih gördü; ve onlar haram, necisdir. Ve **الترياق** çeşitlerdir; onda bunlardan bir şey yoksa beis yoktur. Ve denildi: hadîs mutlaktır; o hâlde evlâ olan, onun tamamından sakınmaktır. Ve hadîste: “Yüksek Âliye’nin acvesinde **ترياقاً** vardır”; ve o, altı aya kadar bir çocuktur; sonra sıcak beldelerde yirmi yıla, başkalarında yirmi yıla kadar serpilip büyüyendir; sonra onda on yıl, başkalarında yirmi yıl durur; sonra ölür ve bazı macunlar gibi olur; başkanın kanun metninde olduğu üzere. Hekim Dâvûd dedi: ve ona artıran hekimlerden: **أُقْلِيدِس** ve **فلاغُورس** ve **فرافيلس** ve **ساغورس** ve **مارينوس**; nihayet **جالِينوسَ** geldi; onda ağırlıkları değiştirdi ve vaz’ları muhalefet etti; ve şeyh reis derdi: “Galînûs onu bozdu.” Ve müfredatının sayısına gelince: nihayeti doksandır; en azı altmış dörttür; ve ihtilaf, hap müfredatından sonra ve onun yokluğundan sonra zail olur. Ve denildi: nihayet doksan altıdır.
Dedim: reis, onları kanunda en basit ibareyle ve en açık işaretle sıraladı; ve onun ömrü ve hassaları hakkında ihtilafı zikretti; kim bunu isterse reis’in kitaplarına müracaat etsin; çünkü onlarda talebe için bir kanaat vardır; Allah daha iyi bilir.
Ve **تِرْياقُ**: Behra’dan bir nisbe: ondan, Ebû Nasr Abdülazîz b. Muhammed b. Sümâme **التِّرْياقِيُّ**, Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed **الجَرّاحِيِّ المَرْوَزِيِّ**’den; ve ondan, Ebû’l-Feth Abdülmelik b. Abdillah **الكَرُوخِيّ**, Sahîh-i Müslim’in Müsned’inde. Ve Selâme b. Nâhid **التِّرْياقِيُّ المَقدسي** ise, meşhur macun **التِّرْياقِ** yapımına nisbetledir; ondan Ebû’l-Kâsım **الطَّبَرانيُّ** rivayet etti.
Ve **الترْياقُ**: Hazrec’in bir atı idi; İbrâhîm b. Beşîr **الأنْصارِيّ** dedi:
**القَتادِيّ** ile **الترْياقِ** arasında onun nisbeti...
Çıplak, iki çenesi ovulmuş, uzun boyunlu.
Ve **الترْياقُ**: şarap; **الترْياقَةِ** gibi; Araplar onu böyle adlandırırdı; çünkü onların zannettiklerine göre gamı giderir; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere. Ve **العباب**’da: gamlara ilaç. Dedim: bu sebeple ona ayrıca “gamların sabunu” da denir; ve ondan İbn Mukbil’in sözü:
Bana **تِرْياقةٍ** sarı şaraptan içirdi...
Ne zaman kemiklerimi yumuşatsan yumuşar.
Ve **دِرْياقَةٍ** diye de rivayet olunur; ve gelecektir.
Ve **التَّرْقُوَةُ** (fetha ile) ve tâ’sı dammelenmez; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere: boğaz çukuru ile omuz başı arasındaki küçük kemik; ve onlar iki **تَرْقُوَتانِ**’dır; insanlarda ve başkalarında olur; çoğulu: **التراقِي**. Saʿleb, bir kumru vasfında inşad etti:
**التَّراقِي** arasında bir damla yuttu; sanki o,
Kaburgalar arasında kilitli bir sepetin içindedir.
Ve Ferrâ dedi: bazısı dedi: **التَّرايِقُ**: **التراقِي**’dir. Ve Yakub inşad etti:
Onlara geldiğin zaman sana ölümü içirdiler...
Ve nefis, sana doğru **الترايِقِ** arasında kabardı.
Vezni: **فَعْلُوَةٌ** (fetha ile); “**ترْقَيْتُه تَرْقاةً**” sözleri sebebiyle; yani: onun **تَرْقُوَتَهُ**’sine isabet ettim. Cevherî, onu İbn Sikkît’ten nakletti. Ve musannif, **التَرْقوَة**’yi ayrıca, **الواو** ile mu‘tel’de aslî olarak; ve “**قرن**”da istitrad olarak iade etti; öyleyse düşün.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الترَقُ** (harekeli): merdivene benzer; Aʿşâ dedi:
Ve cinlerin azgınlarından bir asi, onu korur...
Onun önünde, hazırlıklı, bir **تَرَقَا**
“Onun önünde”: yani inci’nin önünde.
Ve denilir: ruh **التَّراقِيَ**’ye ulaştı: ölüm yaklaştığı zaman.
