# تري (ت-ر-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ر - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ترى

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: ترى

ت ر ( وايء )
ترى ، تور ، تير ، رتا ، وتر ، تترى ، أرت ، ترته .
ترى : أبو العباس عن ابن الأعرابي : تَرَى يَتْرِي إذا تَراخَى في العمل فَعمِل شيئاً بعد شيء .
أبو عبيدة : التَّرِيّةُ في بَقِيَّةِ حَيْضِ المرأة أَقَلُّ من الصُّفْرة والكُدْرَةِ وأَخْفَى ، تراها المرأة عند طُهْرِها فَتَعْلَمُ أنها قد طَهُرَتْ مِن حَيْضها .
قال شمر : ولا تكون التَّرِيَّةُ إلاّ بعد الاغتسال ، فأمّا ما كان في أَيّام الحيض فليس بِتَرِيَّةٍ .
تور تير : قال الليث : تارة ألفها واو وجمعها تِيَرٌ ، وتجمع تارات أيضاً ، وأخبرني المنذريّ عن الطوسيّ عن الخراز عن ابن الأعرابي قال : تَأرةٌ مهموزة فلمّا كثُر استعمالهم لها تركوا همزها ، قلت : وقال غيره : جمع تأْرةٍ تِئَر مهموزة ، ومنه يقال : أَتْأَرْتُ إليه النظر إتآراً أدَمتُه تارةً بعد تارةٍ .
أبو عبيد عن الفراء : أتأَرْتُ إليه النّظَر بهمز في الألفين غير مَمْدود ، إذا أَحْدَدْتَه ، قلت : ويقال : أَتْأَرتُه بصري أيضاً ومنه قول الشاعر :
أَتأَرتُهم بَصَرِي والآلُ يَرْفَعُهُمْ
حتى اسْمَدَرّ بِطَرْفِ العَيْنِ إتْآرِي
ومن ترك الهمز قال : أَتَرْتُ إليه الرَّمْيَ والنظر أُتِيرُه إتارةً وأَترْتُ إليه الرميَّ ، إذا رَمَيْتَه تارة بعد تارة ، فهو مُتارٌ ، ومنه قول الشاعر :
يَظَلُّ كَأَنَّهُ فَرَأٌ مُتارُ
وقال لبيد يصف عَيْراً يُديمُ صوته ونهيقه :
يجِدُّ سَحِيلُه ويُتِيرُ فيه
ويُتْبِعُها خِناقاً في زِمَالِ
والتَّوْرُ إنَاءٌ معروف تُذَكِّره العَربُ .
وأنشد ابن السكيت :
تالله لولا خَشْية الأميرِ
وخشية الشُّرَطِيِ والتُّؤْرورِ
قال : والتُّؤرور : أتباع الشَّرط .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : التَّوْرَةُ الجارية التي ترسل بَيْنَ العُشَّاق .
وقال أبو عمرو : يقال للرسول : تَوْرٌ ، وأنشد أبو العباس :
والتَّوْرُ فيما بَيْنَنَا مُعْمَلٌ
يرْضَى بِهِ المأتِيُ والمرْسِلُ
والتَّيَّارُ تيارُ البَحْرِ ، وهو آذِيُّه ومَوْجُه ومِنْه :
كالبحر يَقْذِف بِالتَّيارِ تَيَّاراً
والتيارُ فَيْعالٌ من تَار يَتُور مِثل القَيَّام مِن قام يقوم غير أن فِعْلَه مُماتٌ .
قال ابن الأعرابي : التائر المداوم على العمل بعد فُتُورٍ ، والتِّيَرُ جَمْع تارة مرةً بَعْدَ مَرَّةٍ . قال العجاج :
ضَرْباً إذا ما مِرْجَلُ الموت أَفَرْ
بالغَلْيِ أَحْموْهُ وأَخْبَوْهُ التِّيَرْ
أرت : أبو العباس عن ابن الأعرابي ، وعمرو عن أبيه : الأُرْتَةُ : الشَّعَرُ الذي على رأس الحِرْبَاءِ .
وقال أبو عمرو : التُّرتَةُ رَدَّةٌ قبيحة في اللسان من العَيْب .
تتر : قال الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى ) ( المؤمنون : 44 ) .
وقرأ أَبو عمرو وابن كثير : ( تَتْرًى ) مُنوَّنةً ، ووقَفَا بالأَلف ، وقرأ سائر القراء ( تَتْرَى ) غير مُنونة .
وقال الفراء : أكثرُ العرب على تَرْكِ تنوين
تَتْرَى ، لأنها بِمنزِلَةِ تَقْوَى ، ومنهم مَن نَوَّن فيها ، وجعلها ألِفاً كأَلِف الإعراب .
وقال أبو العباس : من قرأ ( تَتراً ) فهو مثل شَكَوْتُ شَكْواً ، والأصل وَتَرتُ قُلبت الواو تاء فقيل : تَترتُ تَتْراً . ومن قرأ ( تَتْرى ) فهو مثل شَكوْتُ شكْوَى غير منونة لأنها فَعْلَى ، وفَعْلَى لا تُنوَّن ونحوَ ذلك .
قال الزَّجاج : قال ومن قرأ بالتّنوين فمعناه وَتْراً فأبْدَلَ التاءَ من الواو ، وكما قالوا : تَوْلَجَ من وَلَجَ وأصله وَوْلَجٌ .
وكما قال العجاج :
فإنْ يَكُنْ أَمْسَى البِلَى تَيْقُوري
أراد : وَيْقُورِي وهو فَيْعُولٌ من الوَقَار ، ومن قرأ ( تترى ) فهي ألف التأنيث قال : وتَتْرَى من الموَاترةِ .
( وتر ) : قال الأصمعي : واتَرْتُ الخَبَر أَتْبَعْتُ بعضَه بعضاً ، وبين الخبرين هُنيهَةٌ .
وقال غيره : المواتَرة المتابَعةُ ، وأصل هذا كله من الوِتْرِ ، وهو الفَرْد ، وهو أنَّى جَعَلْتُ كلَّ واحدٍ بعد صاحبه فرداً فرداً .
وأَخبرني المنذرِيُّ عن ابن فهم عن محمد بن سلاَّم قال : سألت يونس عن قوله : ( ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى ( قال : مُتَقَطِّعَةً مُتَفاوِتَةَ الأوقات ، وجاءَتْ الخيل تَتْرَى إذا جاءتْ مُتَقَطِّعة ، وكذلك الأنبياء بين كل نبيين دَهرٌ طويل .
وقال أبو هريرة : لا بأس بقضاء رمضانَ تَتْرَى أي مُتَقَطعاً .
وفي حديث آخر لأبي هريرة في قضاء رمضان قال : يواتر .
قال أبو الدقيش : يصوم يوماً ويفطر يوماً أو يصوم يومين ويفطر يومين .
قال الأصمعي : لا تكون المواتَرة مُواصلة حتى يكون بينَهما شيء .
وقال الأصمعي : المَواتِرة من النوق هي التي لا ترفع يَداً حتى تَستمكِنَ من الأخرى وإذا بَركْت وَضَعْت إحدى يديها ، فإذا اطمأَنَّتْ وَضَعتْ الأخرى ، فإذا اطمأنَّتْ وَضَعَتْهما جميعاً ، ثم تضع وَرِكَها قليلاً قليلاً ، والتي لا تُواتِر تَزُجُّ بنفْسِها زجاً فَيَشُق على راكبها عند البروك .
قال : وكتبَ هِشامُ بنُ عبد الملك وكان به فَتْق إلى بعض عُمَّاله : أن اخْتَرْ لي ناقةً مُواتِرة ، أراد هذا المعنى ، ويقال : وَاتَر فلان كُتُبَه إذا أتبعها وبينَ كلِّ كِتابين فَترةٌ قليلة ، وتَواترتْ الإبل والقَطا وغيرُها إذا جاء بعضُها في إثْر بعضٍ ، ولم يجِئْن مُصْطَفَّاتٍ .
وقال حُمَيد :
قَرِينَةُ سَبْعٍ إنْ تَواتَرنَ مَرةً
ضُرِبْنَ وَصَفَّتْ أرؤُسٌ وجُنُوبُ
وفي حديث العباس بن عبد المطلب : قال : كان عمر بن الخطاب لي جاراً ، يصومُ النهارَ ويقومُ الليلَ فلما وَلِيَ ،
قلت : لأنظرَنَّ الآن إلى عَمَله ، فلم يزلْ على وَتِيرَةٍ واحدة إلى أن مات .
قال أبو عبيدة : الوَتِيرةُ المداوَمةُ على الشيء ، وهو مأخوذ من التَّواتُر والتَّتابُع ، قال : والوَتِيرَةُ في غير هذا : الفَتْرَةُ عَن الشَّيْء والعَمَل .
وقال زهير يصف بقرة :
في حُضْرها نَجَاءٌ مُجِدٌ ليس فيه وَتِيرَة
وتذبيبُها عنها بأَسْحَمَ مِذْوَدِ
قال : والوَتيرة أيضاً غُرَّةُ الفرس إذا كانت مُستديرة فإذا طالتْ فهي الشادِخةُ ، قلت : شُبِّهتْ غُرَّةُ الفرس إذا كانت مُستديرة بالحَلْقَةِ التي يُتَعَلَّم عليها الطعن ، يقال لها الوَتيرةُ .
وقال الشاعر يصف فرساً :
تُبَارِي قُرْحةً مِثلَ ال
وتيرةِ لم تكن مَغْدَا
والمغْدُ النَّتْفُ ، يقول : هذه القُرْحَةُ خِلْقةٌ لم تُنْتَف فَتَبْيَضَّ وقوله :
فَذَاحَتْ بالوَتَائِر ثم بَدَّتْ
يدَيْها عِنْدَ جَانِبِه تَهيلُ
ذاحَتْ يَعني : ضَبُعاً نَبَشَتْ عن قَبْرِ قَتيلٍ .
وقال أبو عمر : الوتائِر ههنا ما بين أصابع الضَّبُع .
وقال الأصمعي : الوَتِيرةُ من الأرض ولم يَحُدُّها .
قال أبو مالك : الوتيرة الوردة البيضاء ، والوتيرة الوردة الصغيرة .
ابن السكيت : قال يُونُس : أهل العالية يقولون : الوِتْرُ في العدد والوَتْرُ في الذَّحْل ، قال : وتميمٌ تقول : وِتْرٌ بالكسر في العدد وفي الذَّحْل سواءً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَشْرٍ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ ) ( الفجر : 3 ) قرأ حمزة والكسائي ( والوِتر ) بالكسر ، وقرأ عاصم ونافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر ، ( والوَتْر ) بفتح الواو ، وهما لُغتان مَعْروفتان : وِتْر وَوَتْرٌ في العَدَد .
ورُوِي عن ابن عباس أنه قال : الوِتر آدمُ ، والشَّفْعُ شُفِعَ بزوجته ، وقيل الشفع : يومُ النحر ، والوِترُ يومُ عَرَفَة ، وقيل : الأعدادُ كلها شَفْعٌ وَوِتْر كثرتْ أو قَلَّتْ ، وقيل الوِتْر : الله الواحد ، والشَّفع جميعُ الخلق خُلِقوا أزواجاً وهو قول عطاء .
ابن السكيت : كان القوم وِتراً فشفعتُهم ، وكانوا شفعاً فوترتُهم .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا استجمرتَ فأوْتِرْ ) أي استَنْجِ بثلاثةِ أحجار أو خمسةٍ أو سبْعةٍ ولا تَسْتَنْجِ بالشَّفْع ؛ وكذلك يُوتِر الإنسان صلاةَ الليل فيُصلي مَثْنَى مَثْنَى ويُسَلِّم بين كل ركعتين ، ثم يُصلِّي في آخرها رَكْعةً تُوتر له ما قد صلى فأوتروا يا أهل القرآن .
وفي حديث النبي عليه السلام : إن الله وِتر يُحِب الوِتر وقد قال : الوِتر رَكْعةٌ واحدة .
وقال عليه الصلاة والسلام : ( من فاتته صلاة العَصْر فكأنما وُتِر أهلَه وماله ) . قال أبو عبيدة ، قال الكسائي : هو من الوِتر ، وهو أن يجني الرجل جناية ، يقتل له قتيلاً أو يذهب بماله وأهله فيقال : وَتَر فلانٌ فلاناً أهلَه ومالَه ، وقال أبو عبيد وقال غيره في قوله : وتر أهله وماله أي نُقِصَ أهلَه ومالَه وبَقِيَ فَرْداً ، وذهب إلى قوله : ( مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ ) ( محمد : 35 ) ، يقول لن يُنْقِصَكم ، يقال : قد وَترَهُ حَقَّه إذا أَنقَصه ، وأحد القولين قريبٌ من الآخر .
وقال الفراء يقال : وَتَرتُ الرجلَ إذا قتلتَ له قتيلاً ، أو أخذتَ له مالاً .
وقال الزجاج في قوله : ( مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ ( لن يُنْقِصَكم من ثوابكم شيئاً ، ويقال : وَتَرهُ في الذَّحْل يَتِرُهُ وَتْراً وترةً ، والفِعْل من الوَتْر الذَّحْل : وَتَر يَتر ، ومن الوِتر الفرد أَوْتَر يُوتِر بالألف .
وروي عن النبي عليه الصلاة والسلام أنه قال : ( قَلِّدُوا الخيل ولا تُقَلِّدوها الأوتار ) .
قال أبو عبيد : بلغني عن النضر بن شميل أنه كان يقول : معناه لا تَطلُبوا عليها الأوتار والذُّحُولُ التي وُتِرْتُم بها في الجاهلية .
قال أبو عبيد : وغير هذا الوجه أَشْبَهُ عندي بالصواب ، سمعتُ محمد بن الحسن يقول : معنى الأوتار ههنا أَوْتار القِسِيِّ ، وكانوا يقلِّدونها أَوْتارَ القِسِيِّ فتختنق ، فقال : لا تقلدِّوها بها .
وروي عن جابر أن النبي عليه السلام أمر بقطع الأوتار من أعناق الإبل .
قال أبو عبيدة : بلغني عن مالك بن أنس أنه قال : كانوا يقلِّدونها أوتار القسي ، لئلا يصيبها العينُ فأمرهم بِقَطْعها ، يُعَلِّمهم أن الأوتارَ لا تَرُدُّ من أمر الله شيئاً ، وهذا أشبه بما كُرِهَ مِن التَّماتِم .
وقال الليث : الوَتَرَةُ جُلَيْدَة بين الإبهام والسَّبابة ، ويقال : تَوَتَّرَ عَصَبُ فرسه ، والوَتَرَةُ في الأنف صِلة ما بين المنْخَرَيْن .
وقال الأصمعي : حِتَارُ كلِّ شيء وَتَرُهُ .
أبو زيد : الوَتِيرة غُرَيْضِيفٌ في جوف الأذن يأخذ مِن أَعْلَى الصِّماخ ، قبل القَرْعِ ، قال : والوَتيرةُ الحاجز بين المنْخَرَيْن من مُقَدَّم الأنف دون الغُرْضُوفِ ، ويقال للحاجز الذي بين المنخرين غُرَضُوفٌ ، والمِنْخَران خَرْقا الأنف ، والخبر المتواتر أن يُحَدِّثه واحد عن واحد ، وكذلك خبر الواحد مِثلُ التَّواترُ .
رتا : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في الحَساءِ : أنه يَرْتُو فؤاد الحزين ويسرُو عن فؤاد
السَّقيم .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : قوله يرتو فُؤَاد الحزين يشُدُّه ويقوّيه .
وقال لبيد يصف درعاً :
فَخْمَةٌ دَفْرَاءُ تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
يعني الدروعَ أنَّ لها عُرًى في أَوْساطها فيُضَمُّ ذيلُها إلى تلك العُرى وتُشَدُّ لِتَنْشَمِرَ عن لابِسها ، فذلك الشَّدُّ هو الرَّتْوُ .
قال أبو عبيد : وقال الأموي : رَتَوْتُ بالدلو أَرْتو رَتْواً مَدَدتُ مَدّاً رفيقاً .
وقال بعضهم : رَتا برأسه يرتُو رَتْواً ، وهو مِثلُ الإيماء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّتْوُ يكون شدّاً ويكون إرخاءً ، وأنشد فقال :
مُكْفَهرّاً على الحوادِث لا ير
تُوهُ للدَّهر مُؤْيِدٌ صَمَّاءُ
أي لا تُرْخِيه .
وقال أبو عبيد : معنى لا تَرْتُوهُ لا تَرْمِيه ، وأصلُ الرَّتْوِ الخَطْوُ ، يقال : رَتَوْتُ أرْتُو رَتْواً إذا خَطَوتَ ، أراد أن الداهية لا تَخَطَّاه ولا تَرْمِيه فتُغَيِّرهُ عن حاله ، ولكنه باقٍ على الدهر .
وروي عن مُعاذ أنه قال : يَتَقَدَّمُ العلماءُ يومَ القيامة بِرَتْوةٍ .
قال أبو عبيد : الرَّتْوَةُ الخَطْوَةُ ههنا . قال وقال بعضهم : الرَّتْوَةُ البَسْطَةُ ، ويقال : الرتوة نَحْوٌ مِن مِيلٍ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الرَّتْوَةُ الخَطْوَةُ ، والرَّتْوةُ الدَّعوةُ ، والرَّتوة الدَّرجةُ والمنزِلةُ عِند السلطان ، والرَّتْوةُ الزِّيادةُ في الشرف ، وغيره ، والرَّتْوةُ العُقْدَةُ الشديدةُ ، والرَّتْوةُ العقدةُ المسْتَرْخِيةُ .
وقال ابن الأعرابي : التَّائر المداوِمُ على العمل بعد فُتُور ، والرَّاتِي الزَّائِدُ على غيره في العلم ، والرَّاتي الرَّبَّانِيُّ ، وهو العالِمُ العامِل المُعَلِّم ، فإن حُرِمَ خَصْلَة لَمْ يُقلْ له : ربَّانيٌّ .
وقال ابن شميل يقال : ما رَتَأ كَبِدَه اليوم بطعام أي ما أكل شيئاً يهْجأُ جُوعَه ولا يقال : رَتَأَ إلا في الكَبِدِ ، يقال : رَتَأَها يَرْتؤُها رَتْأً بالهمز .

##### Türkçe

ت ر ( **وايء** )
**ترى** ، **تور** ، **تير** ، **رتا** ، **وتر** ، **تترى** ، **أرت** ، **ترته** .
**ترى** : Ebü’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **تَرَى يَتْرِي**; işte gevşek davrandığı zaman, sonra bir şeyden sonra bir şey yaptı.
Ebû ʿUbeyde: Kadının hayzının kalıntısında **التَّرِيّةُ**; sarılıktan ve bulanıklıktan daha az ve daha gizlidir; kadın onu temizliğinde görür de, hayzından temizlenmiş olduğunu bilir.
Şemmer dedi: **التَّرِيَّةُ** ancak yıkanmadan sonra olur; hayız günlerinde olan şeye gelince, o **بِتَرِيَّةٍ** değildir.
**تور تير** : Leys dedi: **تارة**’nın elif’i vavdır ve onun çoğulu **تِيَرٌ**’dir; **تارات** da çoğul yapılır. Münzirî bana Tûsî’den, o da Harrâz’dan, o da İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi; dedi ki: **تَأرةٌ** hemzelidir; onu kullanmaları çoğalınca hemzesini terk ettiler. Dedim: Başkası dedi ki: **تأْرةٍ**’nin çoğulu hemzeli **تِئَر**’dir. Ondan: “Ona bakışı **أَتْأَرْتُ**; **إتآراً**; onu bir **تارةً**dan sonra bir **تارةٍ** olarak sürdürdüm” denir.
Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: **أتأَرْتُ** ona bakışı; iki elifte hemze ile, uzatılmış olmayan; onu keskinleştirdiğin zaman. Dedim: “Gözümü de ona **أَتْأَرتُه**” denir. Ondan şairin sözü:
أَتأَرتُهم بَصَرِي والآلُ يَرْفَعُهُمْ
حتى اسْمَدَرّ بِطَرْفِ العَيْنِ إتْآرِي
Hemzeyi terk eden dedi ki: Ona atışı ve bakışı **أَتَرْتُ**; onu **إتارةً** olarak **أُتِيرُه**; ve ona atışı **أَترْتُ**; onu bir **تارة**dan sonra bir **تارة** attığın zaman; o hâlde o **مُتارٌ**dur. Ondan şairin sözü:
يَظَلُّ كَأَنَّهُ فَرَأٌ مُتارُ
Lebîd, sesini ve anırmasını sürdüren bir yaban eşeğini vasfederek dedi:
يجِدُّ سَحِيلُه ويُتِيرُ فيه
ويُتْبِعُها خِناقاً في زِمَالِ
**التَّوْرُ** bilinen bir kaptır; Arap onu müzekker yapar.
İbnü’s-Sikkît okuttu:
تالله لولا خَشْية الأميرِ
وخشية الشُّرَطِيِ والتُّؤْرورِ
Dedi: **التُّؤرور**: şurtanın tâbileri.
Ebü’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den, onun dediği: **التَّوْرَةُ** âşıklar arasında gönderilen câriyedir.
Ebû ʿAmr dedi: Elçiye **تَوْرٌ** denir. Ebü’l-ʿAbbâs okuttu:
والتَّوْرُ فيما بَيْنَنَا مُعْمَلٌ
يرْضَى بِهِ المأتِيُ والمرْسِلُ
**التَّيَّارُ** denizin akıntısıdır; o, onun eziyet vereni ve dalgasıdır; ve ondandır:
كالبحر يَقْذِف بِالتَّيارِ تَيَّاراً
**التيارُ**; **تَار يَتُور**’dan **فَيْعالٌ**dır; **قام يقوم**’dan **القَيَّام** gibi; ancak onun fiili öldürülmüştür.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التائر**; gevşeklikten sonra işe devam eden. **التِّيَرُ**; bir **تارة**’nın çoğuludur: bir kereden sonra bir kere. ʿAccâc dedi:
ضَرْباً إذا ما مِرْجَلُ الموت أَفَرْ
بالغَلْيِ أَحْموْهُ وأَخْبَوْهُ التِّيَرْ
**أرت** : Ebü’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den; ve ʿAmr, babasından: **الأُرْتَةُ**: kertenkele başının üzerindeki kıl.
Ebû ʿAmr dedi: **التُّرتَةُ**; ayıptan dolayı dilde çirkin bir geri dönüş (tutukluk)tur.
**تتر** : Allah, aziz ve celîl, dedi: **( ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى )** (el-Mü’minûn: 44).
Ebû ʿAmr ve İbn Kesîr **( تَتْرًى )** tenvinli okudular; elif üzerinde vakf ettiler. Diğer kurrâ **( تَتْرَى )** tenvinsiz okudular.
Ferrâ dedi: Arapların çoğu **تَتْرَى**’nın tenvinini terk etme üzeredir; çünkü o **تَقْوَى** menzilesindedir. Onlardan onu tenvinleyen vardır; onu iʿrab elifi gibi bir elif kılmıştır.
Ebü’l-ʿAbbâs dedi: **( تَتراً )** okuyan, “**شَكَوْتُ شَكْواً**” gibidir; asıl **وَتَرتُ** idi; vav tâ’ya çevrildi de **تَترتُ تَتْراً** denildi. **( تَتْرى )** okuyan ise “**شَكوْتُ شكْوَى**” gibidir; **فَعْلَى** olduğu için tenvinsizdir; **فَعْلَى** tenvinlenmez ve bunun benzeri.
Zeccâc dedi: Tenvinle okuyan kimsenin manası **وَتْراً**dır; vavdan tâ’yı bedel kıldı; onların “**تَوْلَجَ**” demeleri gibi, **وَلَجَ**’dan; aslı **وَوْلَجٌ**dur.
Ve ʿAccâc’ın dediği gibi:
فإنْ يَكُنْ أَمْسَى البِلَى تَيْقُوري
İstedi: **وَيْقُورِي**; o, vakar’dan **فَيْعُولٌ**dur. **( تترى )** okuyan kimseye gelince, o, dişilik elifidir. Dedi: **تَتْرَى**; **الموَاترةِ**’dendir.
( **وتر** ) : Asmaʿî dedi: Haberi **واتَرْتُ**; onun bir kısmını bir kısmına tâbi kıldım; iki haber arasında küçük bir süre vardır.
Başkası dedi: **المواتَرة**; peş peşe getirmedir. Bunun hepsinin aslı **الوِتْرِ**dendir; o da tektir; yani her birini, kendisinden sonrakinin ardından, tek tek kılmış olmamdır.
Münzirî bana İbn Fehm’den, o da Muhammed b. Sellâm’dan haber verdi; dedi: Yûnus’a şu sözü hakkında sordum: **( ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى )**; dedi: Kesik kesik, vakitleri farklı. Atlar **تَتْرَى** geldiği zaman, kesik kesik gelir; peygamberler de böyledir: her iki peygamber arasında uzun bir devir vardır.
Ebû Hureyre dedi: Ramazan’ı kaza etmeyi **تَتْرَى** yapmakta beis yoktur; yani kesik kesik.
Ebû Hureyre’nin Ramazan kazası hakkında başka bir hadisinde dedi: **يواتر**.
Ebû’d-Dekîş dedi: Bir gün oruç tutar bir gün iftar eder; yahut iki gün oruç tutar iki gün iftar eder.
Asmaʿî dedi: **المواتَرة**; aralarında bir şey olmadıkça bitişik olma değildir.
Asmaʿî dedi: Develerden **المَواتِرة**; bir elini kaldırmaz, ötekinden sağlamca yerleşinceye kadar; çöktüğün zaman bir elini koyarsın; sakinleşince ötekini koyarsın; sakinleşince ikisini birlikte koyar; sonra kalçasını azar azar koyar. **لا تُواتِر** olan ise kendini bir itişle iter; çökerken binicisine ağır gelir.
Dedi: Hişâm b. ʿAbdülmelik, kendisinde fıtık varken, bazı âmillerine yazdı: Bana **مُواتِرة** bir deve seç; bu manayı istedi. “Falan, mektuplarını **وَاتَر** etti” denir; onları peş peşe gönderdi; her iki mektup arasında az bir ara vardır. Develer, yaban güvercinleri ve başkaları **تَواترتْ** olduğu zaman, bir kısmı bir kısmının izinde gelir; saf saf gelmezler.
Humeyd dedi:
قَرِينَةُ سَبْعٍ إنْ تَواتَرنَ مَرةً
ضُرِبْنَ وَصَفَّتْ أرؤُسٌ وجُنُوبُ
ʿAbbâs b. ʿAbdülmuttalib’in hadisinde: Dedi: Ömer b. el-Hattâb bana komşu idi; gündüz oruç tutar, gece kalkardı. Vali olunca,
dedim: Şimdi onun işine mutlaka bakacağım. Ölünceye kadar tek bir **وَتِيرَةٍ** üzerinde devam etti.
Ebû ʿUbeyde dedi: **الوَتِيرةُ**; bir şey üzerinde devamlılıktır; **التَّواتُر** ve **التَّتابُع**’dan alınmıştır. Dedi: **الوَتِيرَةُ** bunun dışında: bir şeyden ve işten gevşeme (ara)dır.
Züheyr, bir ineği vasfederek dedi:
في حُضْرها نَجَاءٌ مُجِدٌ ليس فيه وَتِيرَة
وتذبيبُها عنها بأَسْحَمَ مِذْوَدِ
Dedi: **الوَتيرة** ayrıca, atın alnındaki akıtma, yuvarlak olursa; uzarsa o **الشادِخةُ**dır. Dedim: Atın akıtması yuvarlak olunca, mızrak talimi yapılan halkaya benzetildi; ona **الوَتيرةُ** denir.
Şair, bir atı vasfederek dedi:
تُبَارِي قُرْحةً مِثلَ ال
وتيرةِ لم تكن مَغْدَا
**المغْدُ**; yolmadır. Diyor ki: Bu **قُرْحَةُ** yaratılıştır; yolunmadı da beyazladı. Ve onun sözü:
فَذَاحَتْ بالوَتَائِر ثم بَدَّتْ
يدَيْها عِنْدَ جَانِبِه تَهيلُ
**ذاحَتْ** yani: bir sırtlan, bir ölünün kabrini eşeledi.
Ebû ʿUmer dedi: Buradaki **الوتائِر**; sırtlanın parmakları arasındakilerdir.
Asmaʿî dedi: **الوَتِيرةُ** yerdendir; onu sınırlandırmadı.
Ebû Mâlik dedi: **الوتيرة** beyaz güldür; **الوتيرة** küçük güldür.
İbnü’s-Sikkît: Yûnus dedi: Âliye ehli der ki: sayıda **الوِتْرُ**, kan davasında **الوَتْرُ**. Dedi: Temîm, sayıda da kan davasında da kesre ile **وِتْرٌ** der, eşit olarak.
Allah, aziz ve celîl, dedi: **( عَشْرٍ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ )** (el-Fecr: 3). Hamza ve Kisâî **( والوِتر )** kesre ile okudu. Âsım, Nâfiʿ, İbn Kesîr, Ebû ʿAmr ve İbn ʿÂmir **( والوَتْر )** vavın fethasıyla okudu. İkisi de bilinen iki lehçedir: sayıda **وِتْر** ve **وَتْرٌ**.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi: **الوِتر** Âdem’dir; **الشَّفْعُ** eşiyle çiftlenmiştir. Denildi: **الشفع** kurban günüdür; **الوِتر** Arefe günüdür. Denildi: Sayıların hepsi, çok da olsa az da olsa, **شَفْعٌ** ve **وِتْر**dür. Denildi: **الوِتْر** tek olan Allah’tır; **الشَّفع** bütün mahlûkattır; çiftler olarak yaratıldılar; bu, Atâ’nın sözüdür.
İbnü’s-Sikkît: Kavim **وِتراً** idi, onları çift yaptım; **شفعاً** idiler, onları tek yaptım.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: **( إذا استجمرتَ فأوْتِرْ )**; yani üç taşla yahut beşle yahut yediyle istinca et; çift ile istinca etme. Aynı şekilde insan gece namazını **يُوتِر** eder: ikişer ikişer kılar, her iki rekât arasında selâm verir; sonra sonunda bir rekât kılar; kıldığına onu tek yapar. Öyleyse, ey Kur’an ehli, tek yapın.
Peygamber’in (aleyhisselâm) hadisinde: Allah **وِتر**dir, **الوِتر**i sever. Ve dedi: **الوِتر** bir tek rekâttır.
Ve (aleyhisselâm) dedi: **( من فاتته صلاة العَصْر فكأنما وُتِر أهلَه وماله )**. Ebû ʿUbeyde dedi; Kisâî dedi: Bu, **الوِتر**dendir; o da, kişinin bir cinayet işlemesi: onun için bir öldürülmüş öldürmesi yahut malını ve ailesini götürmesi; “Falan, falanı ailesi ve malı bakımından **وَتَر** etti” denir. Ebû ʿUbeyd dedi ve başkası dedi: “Ailesini ve malını **وتر** etti” yani ailesini ve malını eksiltti ve tek kaldı. Şu söze gitti: **( مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ )** (Muhammed: 35); yani sizi eksiltmeyecek. “Onun hakkını **وَترَهُ**” denir: onu eksiltti. İki sözden biri ötekine yakındır.
Ferrâ dedi: “Adamı **وَتَرتُ**” denir; onun için bir öldürülmüş öldürdüğün zaman yahut onun için bir mal aldığın zaman.
Zeccâc, şu sözde: **( مَعَكُمْ وَلَن يَتِرَكُمْ )**; sevabınızdan size hiçbir şey eksiltmeyecek. Ve denir: Onu kan davasında **وَتَرهُ**; **وَتْراً** ve **وترةً** olarak **يَتِرُهُ**. Kan davası olan **الوَتْر**den fiil: **وَتَر يَتر**; tek olan **الوِتر**den: elif ile **أَوْتَر يُوتِر**.
Peygamber’den (aleyhisselâm) rivayet edildi: **( قَلِّدُوا الخيل ولا تُقَلِّدوها الأوتار )**.
Ebû ʿUbeyd dedi: Nadr b. Şümeyl’den bana ulaştı; derdi ki: Manası: Câhiliyede kendisiyle **وُتِرْتُم** olduğunuz **الأوتار**ı ve kan davalarını onun üzerinde istemeyin.
Ebû ʿUbeyd dedi: Bana göre bunun dışında bir vecih doğruya daha benzer: Muhammed b. el-Hasen’i işittim; dedi: Buradaki **الأوتار**ın manası yayların **أَوْتار**ıdır. Onlar onu yayların **أَوْتار**ıyla takarlardı da boğulurdu; dedi: Onu onunla takmayın.
Câbir’den rivayet edildi: Peygamber (aleyhisselâm) develerin boyunlarından **الأوتار**ın kesilmesini emretti.
Ebû ʿUbeyde dedi: Mâlik b. Enes’ten bana ulaştı; dedi: Onu, göz değmesin diye, yayların **أوتار**ıyla takarlardı; onları kesmeyi emretti; onlara öğretmek için: **الأوتار** Allah’ın emrinden hiçbir şeyi geri çevirmez. Bu, **التَّماتِم**den kerih görülen şeye daha benzer.
Leys dedi: **الوَتَرَةُ**; başparmak ile işaret parmağı arasında bir dericiktir. “Atının siniri **تَوَتَّرَ** etti” denir. **الوَتَرَةُ** burunda, iki burun deliği arasındaki bağdır.
Asmaʿî dedi: Her şeyin **حِتَارُ**u onun **وَتَرُهُ**dur.
Ebû Zeyd: **الوَتِيرة**; kulağın içinde bir küçük kıkırdaktır; **الصِّماخ**ın üstünden alır; **القَرْعِ**dan önce. Dedi: **الوَتيرةُ**; burunun ön kısmından, kıkırdaktan aşağıda, iki burun deliği arasındaki engeldir. İki burun deliği arasındaki engele **غُرَضُوفٌ** denir. **المِنْخَران** burunun iki deliğidir. **الخبر المتواتر**; birinin birinden haber vermesidir; tek kişinin haberi de **التَّواترُ** gibidir.
**رتا** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: **الحَساءِ** hakkında dedi ki: O, hüzünlünün kalbini **يَرْتُو** eder ve hastanın kalbinden **يسرُو** eder.
Ebû ʿUbeyd dedi: Asmaʿî dedi: “Hüzünlünün kalbini **يرتو** eder” sözü: onu sıkar ve kuvvetlendirir.
Lebîd, bir zırhı vasfederek dedi:
فَخْمَةٌ دَفْرَاءُ تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
Zırhları kastediyor: onların ortalarında **عُرًى** vardır; eteği o **عُرَى**lara toplanır ve giyen kişiden yukarı çekilsin diye sıkılır; işte o sıkma **الرَّتْوُ**dur.
Ebû ʿUbeyd dedi: Ümeyyî dedi: Kovayla **رَتَوْتُ**; **أَرْتو**; **رَتْواً**: yumuşak bir çekişle çektim.
Bazıları dedi: Başını **رَتا** etti; **يرتُو**; **رَتْواً**; o, işaret etme gibidir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرَّتْوُ** bazen sıkma olur, bazen salıverme olur. Okuttu, dedi ki:
مُكْفَهرّاً على الحوادِث لا ير
تُوهُ للدَّهر مُؤْيِدٌ صَمَّاءُ
Yani: onu salıvermez.
Ebû ʿUbeyd dedi: “**لا تَرْتُوهُ**”nun manası: onu atmaz. **الرَّتْوِ**nun aslı adım atmadır. “**رَتَوْتُ أَرْتُو رَتْواً**” denir: adım attığın zaman. İstedi ki: musibet onu aşmaz ve onu atmaz da hâlini değiştirmez; bilakis o, zaman boyunca kalıcıdır.
Muʿâz’dan rivayet edildi: Dedi: Âlimler kıyamet günü bir **بِرَتْوةٍ** ile öne geçerler.
Ebû ʿUbeyd dedi: Buradaki **الرَّتْوَةُ**; adımdır. Dedi: Bazıları dedi: **الرَّتْوَةُ**; genişliktir. Ve denir: **الرتوة** yaklaşık bir mildir.
Ebü’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرَّتْوَةُ** adımdır; **الرَّتْوةُ** davettir; **الرَّتوة** sultanın yanında derece ve menziledir; **الرَّتْوةُ** şerefte artıştır ve başkasıdır; **الرَّتْوةُ** sıkı düğümdür; **الرَّتْوةُ** gevşek düğümdür.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التَّائر**; gevşeklikten sonra işe devam eden. **الرَّاتِي**; ilimde başkasından fazla olan. **الرَّاتي**; **الرَّبَّانِيُّ**dir; o, bilen, amel eden, öğretendir; bir hasletten mahrum bırakılırsa ona “**ربَّانيٌّ**” denilmez.
İbn Şümeyl dedi: “Bugün yiyecekle ciğerini **رَتَأ** etmedi” denir; yani açlığını dindirecek bir şey yemedi. **رَتَأَ** ancak ciğerde söylenir. “Onu **رَتَأَها**; **يَرْتؤُها**; hemze ile **رَتْأً**” denir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التهذيب خاصة: ابن الأَعرابي تَرَى يَتْرِي إذا تَراخَى في العَمَلِ فعَمِلَ شيئاً بعد شيء. أَبو عبيد: التَّرِيَّة
(* قوله «الترية» بكسر
الراء مخففة ومشددة كما في النهاية). في بَقِيَّة حيضِ المرأَة أَقلُّ من الصفرة والكدرة وأَخْفَى، تراها المرأَة عند طهرها فتعلم أَنها قد طهرت من حيضها؛ قال شمر: ولا تكون التَّرِيَّة إلا بعد الاغتسال، فأَما ما كان في أَيام الحيض فليس بِتَرِيَّةٍ. وذكر ابن سيده التَّرِيَّة في رأَى، وهو بابها لأَن التاء فيها زائدة، وهي من الرؤية.

##### Türkçe

**التهذيب**’de özellikle: İbnü’l-A‘râbî: **تَرَى يَتْرِي**; işte gevşek davrandığı zaman, çalışmada; böylece bir şeyi şeyden sonra yaptı. Ebû Ubeyd: **التَّرِيَّة**
(*Onun sözü “**الترية**”: **الراء**’ın kesresiyle; hafifletilmiş ve şeddeli olarak, nihâyede olduğu gibi). Kadının hayzının geri kalanında; sarılıktan ve bulanıklıktan daha az ve daha gizli; kadın onu temizliğinde görür de, hayzından temizlenmiş olduğunu bilir; Şemmer dedi: **التَّرِيَّة** ancak yıkanmadan sonra olur; hayz günlerinde olan şeye gelince, o **بِتَرِيَّةٍ** değildir. İbn Sîde **التَّرِيَّة**’yi **رأَى** maddesinde zikretti; ve o, onun bâbıdır; çünkü onda **التاء** ziyadedir; ve o, görmeden (**الرؤية**)dendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي *!تَرَى *!يَتْرِى ، كرَمَى ) يَرْمِي : أَهْمَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وقال ابنُ الأَعرابيّ : أَي ( تَراخَى ) في العَمَل فعَمِلَ شيئاً بعدَ شيءٍ ؛ نَقَلَه الأزْهرِيُّ خاصَّة .
( *!وأَتْرَى : عَمِلَ أَعْمالاً مُتواتِرَةً بين كلِّ عَمَلَيْنِ فَتْرَةٌ ) ؛ كذا في التَكْمِلَةِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه
*!التَّرِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : في بَقِيَّة حيْضِ المرْأَةِ أَقَلَّ من الصُّفْرةِ والُكدْرَةِ ، وأَخْفَى ، تَراها المرأَةُ عنْدَ طهْرِها فتَعْلم أنَّها قد طهرَتْ من حيْضِها .
قالَ شَمِرٌ : ولا تكونُ التَّرِيَّة إلاَّ بعْدَ الاغْتِسالِ ، وأَمَّا ما كانَ في أَيامِ الحَيْضِ فليسَ *!بتَرِيَّةٍ .
وذَكَرَ ابنْ سِيدَه التَّرِيَّةَ في رأَى ، وهو بابُها ، لأنَّ التاءَ فيها زائِدَةٌ ، وهي مِن الرُّؤْيَةِ وسَيَأْتي .

##### Türkçe

: (**تَرَى** **يَتْرِى**، **كَرَمَى**) **يَرْمِي**: el-Cevherî onu ihmal etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani (**تَراخَى**) işte; böylece bir şeyi bir şeyden sonra yaptı; onu el-Ezherî özellikle nakletti.

(**وأَتْرَى**: iki iş arasında bir fasıla bulunan, peş peşe işler yaptı); et-Tekmile’de böyledir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**التَّرِيَّةُ**، **كغَنِيَّةٍ**: kadının hayzının bakiyyesinde; **الصُّفْرةِ** ve **الُكدْرَةِ**’den daha az ve daha gizli; kadın onu temizliği sırasında görür de hayzından temizlenmiş olduğunu bilir.

Şemir dedi ki: **التَّرِيَّةُ** ancak gusülden sonra olur; hayız günlerinde olan ise **بتَرِيَّةٍ** değildir.

İbn Sîde **التَّرِيَّةَ**’yi **رأَى**’da zikretti; o onun babıdır; çünkü ondaki **التاءَ** ziyadedir; o **الرُّؤْيَةِ**’dendir ve gelecektir.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تري

تَسَعَ - يَتْسَعُ - تِسْع - تِسْعَة - تِسْعَة عَشَر - تِسْعٌ وتِسْعُوْن
تَسَعَ - يَتْسَعُ+ كائن + آخرين: كانوا ثمانية وصاروا به تسعة: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
تِسْع: العدد المعروف
تِسْعَة: العدد المعروف
تِسْعَة عَشَر: العدد المعروف
تِسْعٌ وتِسْعُوْن: العدد المعروف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ

تسع
تسع	﴿ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات فاسأل بني إسرائيل إذ جاءهم فقال له فرعون إني لأظنك ياموسى مسحورا(101)﴾ الإسراء ﴿وأدخل يدك في جيبك تخرج بيضاء من غير سوء في تسع آيات إلى فرعون وقومه إنهم كانوا قوما فاسقين(12)﴾ النمل
تسعة	﴿وكان في المدينة تسعة رهط يفسدون في الأرض ولا يصلحون(48)﴾ النمل
تسعة عشر	﴿عليها تسعة عشر (30)﴾ المدثر
 	﴿ولبثوا في كهفهم ثلاث مائة سنين وازدادوا تسعا (25)﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص
مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: التُّسْعُ بالضم جزء من تسعة وكذا التَّسِيعُ و التَّاسُوعاءُ بالمد قبل يوم العاشوراء وأظنه مولدا و تَسَعَ القوم من باب قطع إذا أخذ تسع أموالهم أو كان لهم تاسعا و أتْسَع القوم صاروا تِسْعةً
الراغب
تسعة
التسعة في العدد معروفة وكذا التسعون، قال تعالى: }تسعة رهط﴿[النمل/48]،﴾تسع وتسعون نعجة﴿[ص/23]،﴾ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا﴿[الكهف/25]،﴾عليها تسعة عشر{ [المدثر/30]، والتسع: من أظماء الإبل (قال ابن منظور: والتسع من أظماء الإبل: أن ترد إلى تسعة أيام)، والتسع: جزء من تسعة (قال ابن مالك في مثلثه:
وأخذ تسع تسع أما التسع *** فالورد عن تسع مضت، والتسع
من تسعة جزء كذاك السبع *** يعود للسبعة بانتساب)، والتسع ثلاث ليال من الشهر آخرها التاسعة (في اللسان: قال الأزهري: العرب تقول في ليالي الشهر: ثلاث غرر، وبعدها ثلاث نفل، وبعدها ثلاث تسع، سمين تسعا لأن آخرتهن الليلة التاسعة)، وتسعت القوم: أخذت تسع أموالهم، أو كنت لهم تاسعا.
ملخص اللسان
1.     تَسَعَهم يَتْسَعُهم، وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
2.     التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف
3.     عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً،
4.     وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة.
5.     والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم،
6.     والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام،
7.     وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال.
8.      وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.
9.     والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر،
10.                        والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع.
11.                        والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛
12.                        وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه.
13.                        وتَسَعَ القومَ  يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم.
14.                         ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب،
15.                        رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛
16.                        ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
لسان العرب
● - تسع: التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف تجري وجوهه على التأْنيث  والتذكير تسعة رجال وتسع نسوة. يقال: تسعون في موضع الرفع وتسعين في موضع النصب  والجر، واليوم التاسع والليلة التاسعة، وتِسعَ عَشرةَ مفتوحان على كل حال  لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعْطِيا إِعراباً واحداً غير أَنك  تقول تسع عَشرةَ امرأَةً وتسعة عشر رجلاً، قال الله تعالى: عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً، وأَكثر القرّاء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعةَ  عْشر، بسكون العين، وإِنما أَسكنها مَن أَسكنها لكثرة الحركات والتفسير  أنّ على سَقَرَ تسعة عشر ملَكاً، وقولُ العرب تسعةُ أَكثر من ثمانيةَ فلا  تصرف إِلا إِذا أَردت قَدْر العدَد لا نفس المعدود، فإِنما ذلك لأَنها  تُصيِّر هذا اللفظَ علماً لهذا المعنى كَزوبَرَ من قوله: عُدَّتْ عليّ  بِزَوْبَرا، وهو مذكور في موضعه. والتسعُ في المؤنث كالتسعة في المذكر.  وتَسَعَهم يَتْسَعُهم، بفتح السين: صار تاسعهم. وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة. وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة. ويقال: هو تاسعُ  تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً وتاسعُ ثمانيةٍ، ولا يجوز أَن يقال هو تاسعٌ تسعةً ولا  رابعٌ أَربعةً إِنما يقال رابعُ أَربعةٍ على الإِضافة، ولكنك تقول رابعٌ  ثلاثةً، هذا قول الفراء وغيره من الحُذّاق. والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم، وقيل هو يوم العاشُوراء، وأَظنه مُولَّداً. وفي حديث ابن عباس،  رضي الله عنهما: لئن بَقِيتُ إِلى قابل لأَصُومَنّ التاسع يعني عاشُوراء،  كأَنه تأَوّل فيه عِشْرَ الوِرْد أَنها تسعة أَيام، والعرب تقول ورَدت  الماء عِشْراً، يعنون يوم التاسع ومن ههنا قالوا عِشْرِينَ، ولم يقولوا  عِشْرَيْن لأَنهما عِشْرَانِ وبعضُ الثالث فجُمع فقيل عِشْرِين، وقال ابن بري:  لا أَحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إِلا على الأَظْماء نحو العشر لأَن  الإِبل تشرب في اليوم التاسع وكذلك الخِمْس تشرب في اليوم الرابع؛ قال ابن  الأَثير: إِنما قال ذلك كراهةً لموافقة اليهود فإِنهم كانوا يصومون عاشوراء  وهو العاشر، فأَراد أَن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على  خلاف ما ذَكر الأَزهري من أَنه عنى عاشوراء كأَنه تأَوّل فيه عِشْر  وِرْد الإِبل لأَنه قد كان يصوم عاشوراء، وهو اليوم العاشر، ثم قال: إِن  بَقِيت إِلى قابل لأَصُومنّ تاسوعاء، فكيف يَعِدُ بصوم يوم قد كان يصومه؟  والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام، والإِبلُ تَواسِعُ.  وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال. وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.  والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر، وهي بعد النُّفَل لأَن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي  الليالي الثلاث من أَوّل الشهر، والأَوّل أَقْيَسُ. قال الأَزهري: العرب  تقول في ليالي الشهر ثلاث غُرَرٌ وبعدها ثلاث نُفَلٌ وبعدها ثلاث تُسَعٌ،  سمّين تُسعاً لأَن آخرتهن الليلة التاسعة كما قيل للثلاث بعدها: ثلاث عُشَر  لأَن بادِئتَها الليلة العاشرة.  والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع. والتُّسْعُ، بالضم،  والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛ قال  شمر: ولم أَسمع تَسِيعاً إِلا لأَبي زيد.  وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه. وتَسَعَ القومَ، بفتح السين  أَيضاً، يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم. وقوله تعالى: ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات؛ قيل في التفسير: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب، حتى ذهبت ثِمارُهم وذهب من أَهل البوادي مَواشِيهم، ومنها  إِخراج موسى، عليه السلام يدَه بيضاء للناظرين، ومنها إِلقاؤه عصاه فإِذا  هي ثُعبان مبين، ومنها إِرسال الله تعالى عليهم الطُّوفان والجَراد  والقُمَّلَ والضَّفادِعَ والدَّمَ وانْفِلاقُ البحر ومن آياته انفجار  الحجر.وقال الليث: رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛ قال  الأَزهري: ولا أَعرف ما قال إِلا أَن يكون مُفْتَعِلاً من السَّعةِ، وإِذا كان  كذلك فليس من هذا الباب. قال: وفي نسخة من كتاب الليث مِسْتَعٌ، وهو  المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره، ويقال مِسْدَعٌ لغة، قال: ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
مقاييس اللغة:
تسع التاء والسين والعين كلمةٌ واحدة، وهي التِّسعة في العدد. تقول تَسَعْتُ القومَ، أي صرت تاسِعَهم، وَأتْسعتُ الشَّيءَ إذا كان ثمانيةً فأتممته تِسعة. وَالتِّسع ثلاثُ ليالٍ من الشَّهر آخرُ ليلةٍ منها اللَّيلة التَّاسعة. وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم إذا أخَذْتَ تُسْع أموالهم.
القاموس المحيط:
تِسْعَةُ رِجالٍ، وتِسْعُ نسْوَةٍ، وقوله تعالى " تِسْعَ آياتٍ " هي
عَصاً سَنَةٌ، بَحْرٌ، جرادٌ، وقُمَّلٌ دَمٌ، ويَدٌ، بَعْدَ الضَّفادِعِ، طوفانُ
والتِّسْعُ أيضاً: ظِمءٌ من أظماءِ الإِبِلِ، وبالضم: جُزْءٌ من تِسْعَةٍ، كالتَّسيعِ. وكصُرَدٍ: اللَّيْلَةُ السابِعةُ والثامِنةُ والتاسِعَةُ من الشهرِ. والتاسوعاءُ: قَبْلَ يومِ عاشوراءَ، مُوَلَّدٌ. وتَسَعَهُم، كمنَعَ وضربَ: أخَذَ تُسْعَ أموالِهِمْ، أو كان تاسِعَهُمْ، أو صَيَّرَهُم تسعَةً بنفسِهِ، فهو تاسِعُ تسعةٍ وتاسِعُ ثمانِيةٍ، ولا يَجوزُ تاسِعٌ تسعَةً. وأتْسَعُوا: صاروا تسعَةً، ووردَتْ إبِلُهُمْ تسْعاً.
تاج العروس:
ت س ع
تِسْعَةُ رِجَالٍ في العَدَد المُذَكَّر وتِسْعُ نِسْوَةٍ في العَدَدِ المُؤَنَّثِ مَعْرُوفٌ . وقَوْلُهُ تَعَالَى : " ولَقَدْ آتَيْنَا مُوَسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ " هي : أَخْذُ آلِ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ وإِخْرَاجُ مُوسَى عَلَيْه السّلامُ يَدَهُ بَيْضَاءَ والعَصَا والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضَّفَادِعُ والدَّمُ وانْفِلاقُ البَحْرِ . وقَدْ جَمَعَ ذلِكَ المُصَنِّفُ في بَيْتٍ واحدٍ فقال :
عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ وقَدْ ضَمَّنْتُه بِبَيْتٍ آخَرَ فقُلْتُ :
" آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه . أَمَّا العَصَا فَفِي قَوْلِه تَعَالَى : " فَألْقَى عَصَاهُ فإِذا هِيَ ثُعْبَانٌ مِبِين " وأَمَّا السَّنَةُ ففي قَوْلِه تَعالَى : " ولَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ " وهو الجَدْبُ حَتَّى ذَهَبَتَ ثِمَارُهُمْ وذَهَبَ من أَهْلِ البَوَادِي مَوَاشِيهِم وكَذا بَقِيَّةُ الآيَاتِ وكُلُّهَا مَذْكُورَةٌ في القُرْآنِ قال شَيْخُنَا : وقَدْ نَظَمَها البَدْرَ بنُ جَمَاعَةَ أَيْضاً فِي قَوْلِه :
" آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ وقَالَ : وبَيْنَهُ مع بَيْتِ المُصَنِّف اتّفَاقٌ واخْتِلافٌ وجَعَلَهَا الزَّمَخْشَرِيّ إِحْدَى عَشْرَةَ آيَةً : فزاد الطَّمْسَةَ والنُّقْصَانَ في مَزَارِعِهِم وعِبَارَتُه : لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ : كانَتِ الآيَاتُ إِحْدَى عَشرَةَ : ثِنْتَانِ منها اليَدُ والعَصَا والتَّسْعُ : الفَلقُ والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضّفادِعُ والدَّمُ والطَّمْسُ والجَدْبُ في بَوادِيهِمْ والنَّقْصُ من مَزَارِعِهِم . انْتَهَى ولَمْ يَذْكُرِ الجَوَابَ . وقَوْلُه في النَّظْمِ : حَجَرٌ يُرِيدُ به انْفِجَارَهُ وقد ذَكَرَهُ صاحِبُ اللِّسَانِ أَيْضاً
قال شَيْخُنَا : ثُمَّ إِنَّ المُصَنِّف أَطْلَق في التِّسْعِ اعْتِمَاداً على الشُّهْرَة بالكَسْرِ فَلِمْ يَحْتَج إِلَى ضَبْطِهَا وفي سُورَةِ ص " تَسْعٌ وتسْعُون " بفَتْح التَّاءِ وكَأَنِّهُم لَمَّا جاوَرَ التِّسْعُ الثَّمانَ والعَشْرَ قَصَدُوا مُنَاسَبتَه لِمَا فَوْقَه ولِمَا تَحْتَهُ فتَأَمَّلْ . والتِّسْع أَيْضاً أَي بالكَسْرِ : ظِمْءٌ من أَظْمَاءِ الإِبِلِ وهو أَنْ تَرِدَ إِلَى تِسْعَةِ أَيّامٍ والإِبِلُ تَوَاسِعُ . والتُّسْعُ بالضَّمِّ : جُزْءٌ من تِسْعَةٍ كالتَّسِيعِ كأَمِيرٍ يَطَّرِدُ في جَمِيعِ هذِه الكُسُورِ عنْدَ بَعْضِهِم . قَالَ شَمِرٌ : ولَمْ أَسْمَعْ : التَّسِيع إِلاَّ لأَبِي زَيْدٍ . قُلْتُ : إِلاَّ الثَّلِيث . فإِنَّهُ لَمْ يُسْمَع كما نَقَلَهُ الشَّرَفُ الدِّمْيَاطِيّ في المُعْجَمِ عن ابنِ الأَنْبَارِيّ قَالَ : فَمَنْ تَكَلَّم به أَخْطأَ وقد تَقَدَّمَت الإِشَارَةُ إِلَيْه في ث ل ث
والتُّسَعُ كصُرَدٍ : اللَّيْلَةُ السَّابِعَةُ والثامِنَةُ والتّاسِعَةُ من الشَّهْرِ وهي بَعْدَ النُّفَلَ لأَنَّ آخِرَ لَيْلَةِ منها هي التاسعة وقيل : هي اللَّيّالِي الثَّلاثُ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ والأَوَّلُ أَقْيَسُ
وقال الأَزْهَرِيّ : العَرَبُ تَقُول في لَيالِي الشَّهْرِ : ثَلاثٌ غُرَرٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ نُفَلٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ تَسَعٌ سُمِّينَ تُسَعاً لأَنَّ آخِرَتَهُنَّ اللَّيْلَةُ التاسِعَةُ كما قِيلَ لِثَلاثٍ بَعْدَهَا : ثَلاثٌ عُشَرٌ لأَنَّ بَادِئَتَها اللَّيْلَةُ العاشِرَةُ . والتّاسُوعاءُ : اليَوْمُ التاسِعُ من المُحَرَّمِ وفي الصّحاح : قَبْلَ يَوْمِ عَاشُوراءَ مُوَلَّدٌ ونَصُّ الصّحاح : وأَظُنُّه مُوَلَّداً . وقالَ غَيْرُه : هو يَوْمُ عاشُورَاءَ . وقال الأَزْهَرِيُّ في قَوْله صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّمَ فِيما رَواهُ عَنْهُ ابنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا : لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قابِلٍ لأَصُومَنَّ التَّاسِعَ يَعْنِي يَوْمَ عاشُوراءَ كأَنَّهُ تَأَوَّلَ فيه عِشْرَ الوِرْدِ أَنَّهَا تِسْعَةُ أَيّامٍ والعَرَبُ تَقُولُ : وَرَدْتُ الماءُ عِشْراً يَعْنُونَ يَوْمَ التَّاسِعِ ومِنْ ها هُنا قالُوا : عِشْرِين ولم يَقُولُوا عِشْرِيْنِ لأَنَّهم جَعَلُوا ثَمانِيةَ عَشَرَ يَوْماً عِشْرَين واليَوْمَ التَّاسِعَ عَشَرَ والمُكَمِّلَ عِشْرِينَ طائفةً من الوِرْدِ الثّالِثِ فَجَمَعُوهُ بِذلِكَ
وقال ابنُ بَرِّيّ : لا أَحْسَبُهَم سَمَّوْا عَاشُوراءَ تاسُوعاءَ إِلاَّ عَلَى الأَظْماءِ نَحْوَ العِشْر لأَنَّ الإِبِلَ تَشْرَبُ في اليَوْمِ التّاسِعِ كَذلِكَ الخِمْسُ تَشْرَبُ في اليَوْمِ الرّابِعِ . وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : إِنَّمَا قالَ ذلِكَ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ كَرَاهَةً لِمُوَافَقَةِ اليَهُودِ فإِنَّهُمْ كانُوا يَصُومُونَ عاشُوراءَ وهو العَاشِرُ فأَرَادَ أَنْ يُخَالِفَهُمْ ويَصُومَ التّاسِعَ قال : وظاهِرُ الحَدِيثِ يَدُلُّ عَلَى خِلافِ ما ذَكَرَهُ الأَزْهَرِيّ
قُلتُ : وقد صَحَّحَ الصّاغَانِيُّ هذا القَوْلَ . والمُرَادُ بظَاهِرِ الحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ ابنِ عَبّاسٍ المَذْكُورَ أَنَّه قالَ حِينَ صامَ رِسُولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ يَوْمَ عاشُورَاءَ وأَمَرَ بصِيَامِهِ قَالُوا : يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّه يَوْمٌ تُعَظِّمُه اليَهُودُ والنَّصَارَى فَقَالَ : فإِذا كانَ العام القابِلُ صُمْنا اليَوْمَ التاسِعَ وفِي رِوَايةٍ : إِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لأَصُومَنَّ تاسُوعاءَ أَي فكَيْفَ يَعِدُ بصَوْمِ يَوْمٍ قد كَانَ يَصُومُه . فَتَأَمَّلْ
وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ وغَيْرِه : إِنَّه مُولَّدٌ فيه نَظَرٌ فإِنّ المُوَلَّدَ هو اللَّفْظُ الَّذِي يَنْطِقُ به غَيْرُ العَرَبِ من المُحْدَثِينَ وهذِه لَفْظَةٌ وَرَدَتْ في الحَدِيثِ الشَّرِيفِ وقالَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ الَّذِي هو أَفْصَحُ الخَلْقِ وأَعْرَفُهُمْ بِأَنْوَاعِ الكَلامِ بوَحْيٍ مِن اللهِ الحَقِّ فَأَنَّى يُتَصَوَّرُ فِيها التَّوْلِيدُ أَوْ يَلْحَقُهَا التَّفْنِيدُ ؟ كما حَقّقَه شَيْخُنَا وأَشَرْنَا إِلَيْه في مُقَدّمة الكِتَابِ . وتَسَعَهُمْ كمَنَع وضَرَبَ الأخِيرَةُ عن يُونُسَ وعلَى الأُولَى اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ : أَخَذَ تُسْعَ أَمْوَالِهِمْ أَوْ كانَ تاسِعَهُمْ . ذَكَرَ الجَوْهَرِيُّ المَعْنَيَيْنِ أَوْ تَقُولُ : كانَ القَوْمُ ثَمَانِيَةً فتَسَعَهُمْ أَيْ صَيَّرَهُمْ تِسْعَةً بنَفْسهِ أَوْ كَانَ تَاسِعَهُمْ فَهُوَ تاسِعُ تِسْعِةٍ وتَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ ولا يَجَوزُ أَنْ يُقَالَ : هو تاسِعٌ تِسْعَةً ولا رَابِعٌ أَرْبَعَةً إِنَّمَا يُقَال : رَابِعُ أَرْبَعَةٍ على الإِضَافَةِ ولكِنَّكَ تَقُولُ : رَابِعٌ ثَلاثةً هذا قَوْلُ الفَرّاءِ وغَيْرِهِ من الحُذَّاقِ
وأَتْسَعُوا : كانُوا ثَمَانِيَةً فصارُوا تِسْعَةً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وأَيْضاً : وَرَدَتْ إِبِلْهُمْ تِسْعاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَيْضاً أَيْ وَرَدَتْ لتِسْعَةِ أَيّامٍ وثَمَانِي لَيَالٍ فهم مُتْسِعُونَ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : قَوْلُهم : تِسْعَ عَشَرَةَ مَفْتُوحَانِ عَلَى كُلِّ حال لأَنَّهُمَا اسْمَانِ جُعِلاَ اسْماً وَاحِداً فأُعْطِيَا إِعْرَاباً وَاحِداً غَيْرَ أَنَّكَ تَقُولُ : تِسْعَ عَشَرَةَ امْرَأَةً وتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً : قال اللهُ تَعَالَى : " عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ " أَي تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكاً وأَكْثَرُ القُرَّاءِ عَلَى هذِه القِراءَةِ وقَدْ قُرِئَ : تِسْعَةَ عْشَرَ بسُكُونِ العَيْنِ وإِنّما أَسْكَنَهَا مَنْ أَسْكَنَهَا لِكثْرَةِ الحَرَكاتِ . وقَوْلُهم : تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ فَلا تُصْرَفُ إِلاَّ إِذا أَرَدْتَ قَدْرَ العَدَدِ لا نَفْسَ المَعْدُودِ فإِنَّما ذلِكَ لأَنَّها تُصَيِّرُ هذا اللَّفْظَ عَلَماً لهذا المَعْنَى
وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ : عَلَى تِسْعِ قُوىً . ونَقَلَ الأَزْهَرِيُّ عن اللَّيْثِ : رَجُلٌ مُتَّسِعٌ وهو المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . قال الأَزْهَرِيّ : ولا أَعْرفُ ما قَالَ إِلاَّ أَنْ يَكُون مُفْتَعِلاً من السَّعَةِ وإِذا كانَ كَذلِكَ فَلَيْسَ مِنْ هذا البابِ قالَ الصّاغَانِيّ : لَمْ يَقُل اللَّيْثُ شَيْئاً في هذا التَّرْكِيبِ وإِنَّمَا ذَكَرَهُ في تَرْكِيبِ س ت ع : رَجُلٌ مِسْتَعٌ : لُغَةٌ في مِسْدَع فانْقَلَبَ علَى الأَزْهَرِيّ
قُلْتُ : وهذا الَّذِي رَدَّ به علَى الأَزهَرِيّ فإِنَّهُ ذَكَرَهُ في كتابِهِ فِيما بَعْدُ فإِنَّهُ قالَ : وفي نُسْخَةٍ من كتَابِ اللَّيْثُ : مِسْتَعٌ ويُقَالُ : مِسْدَعٌ لُغَةٌ وهُوَ المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . ورَجُلٌ مِسْتَعٌ : سَرِيعٌ . فتَأَمَّلْ ذلِكَ

##### Türkçe

تري

**تَسَعَ - يَتْسَعُ - تِسْع - تِسْعَة - تِسْعَة عَشَر - تِسْعٌ وتِسْعُوْن**
**تَسَعَ - يَتْسَعُ** + bir varlık + başkaları: sekiz idiler, onunla dokuz oldular: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
**تِسْع**: bilinen sayı.
**تِسْعَة**: bilinen sayı.
**تِسْعَة عَشَر**: bilinen sayı.
**تِسْعٌ وتِسْعُوْن**: bilinen sayı.
Ve lafız, “birden ona ve yüz ve bin’e kadar sayı adları” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَحَدَ - يَحِدُ** (**وَحِدَ - يَوْحَدُ**)، **ثَنَى - يَثْنى**، **ثَلَثَ - يَثْلِثُ**، **رَبَعَ - يَرْبَعُ** (**رَبَعَ - يَرْبِعُ**)، **خَمَسَ - يَخْمِسُ**، **سَدَسَ - يَسْدِسُ**، **سَبَعَ - يَسْبَعُ**، **ثَمَنَ - يَثمِنُ**، **تَسَعَ - يَتْسَعُ**، **عَشَرَ - يَعْشُرُ**، **مَأَى - يَمْأَى**، **أَلَفَ - يَأْلِفُ**

تسع
تسع	﴿Ve andolsun, Musa’ya dokuz apaçık âyet verdik; İsrailoğullarına sor, onlara geldiği vakit; Firavun ona dedi ki: “Ey Musa, ben seni mutlaka büyülenmiş sanıyorum.”(101)﴾ الإسراء ﴿Ve elini koynuna sok; dokuz âyet içinde Firavun’a ve kavmine (gönderilmiş olarak) kusursuzca bembeyaz çıkar; şüphesiz onlar fasık bir kavim idiler.(12)﴾ النمل
تسعة	﴿Ve şehirde dokuz kişi vardı; yeryüzünde bozgunculuk ederlerdi ve ıslah etmezlerdi.(48)﴾ النمل
تسعة عشر	﴿Onun üzerinde on dokuz vardır.(30)﴾ المدثر
 	﴿Ve mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz artırdılar.(25)﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿Şüphesiz bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu vardır, benim ise bir koyunum; dedi ki: “Onu bana ver” ve hitapta beni yendi.(23)﴾ ص

مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: **التُّسْعُ** (ötre ile) dokuzun bir parçasıdır; bunun gibi **التَّسِيعُ** ve **التَّاسُوعاءُ** (med ile): **يوم العاشوراء**’dan önce; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve **تَسَعَ** kavim, **قطع** babından: mallarının dokuzda birini aldığı zaman yahut onlara dokuzuncu olduğu zaman. Ve **أتْسَع** kavim: **تِسْعةً** oldular.

الراغب
تسعة
**التسعة** sayıda bilinir; bunun gibi **التسعون** da. Yüce Allah dedi ki: ﴿**تسعة رهط**﴾ [النمل/48]، ﴿**تسع وتسعون نعجة**﴾ [ص/23]، ﴿**ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا**﴾ [الكهف/25]، ﴿**عليها تسعة عشر**﴾ [المدثر/30]. Ve **التسع**: develerin susuzluk vakitlerinden (İbn Manzur dedi ki: ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne varmasıdır). Ve **التسع**: dokuzun bir parçasıdır (İbn Malik, “müselles”inde dedi ki:
Ve dokuzda birini al; dokuzda bir ise *** dokuz geçmişten sonra suya varıştır; ve **التسع**
Dokuzdan bir parçadır; bunun gibi yedi *** yediye nispetle döner), ve **التسع** ayın üç gecesidir; sonuncusu dokuzuncu gecedir (Lisân’da: Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غرر**; sonra üç **نفل**; sonra üç **تسع**; onları **تسعا** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir). Ve **تسعت القوم**: mallarının dokuzda birini aldım; yahut onlara dokuzuncu oldum.

ملخص اللسان
1. **تَسَعَهم يَتْسَعُهم** ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
2. **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinen.
3. “Onun üzerinde **تسعة عشَرَ**” yani on dokuz melek,
4. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular.
5. Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günü,
6. Ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne varmasıdır,
7. Ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman.
8. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere.
9. Ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** ( **الصُّرَدِ** misali): ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi,
10. Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** manasındadır.
11. Ve **التَّسِيعُ**: dokuzun bir parçasıdır; bunların bütün kesirlerinde bazılarına göre düzenli gider;
12. Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı.
13. Ve **تَسَعَ القومَ يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı.
14. “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات** apaçık verdik”: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır,
15. **رجل مُتَّسِع**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır;
16. Ve **رجل مِسْتَع**: yani hızlı.

لسان العرب
● - تسع: **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinen; yüzleri (kullanımları) müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Denir: **تسعون** ref mahallinde, **تسعين** nasb ve cer mahallinde. Ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece. Ve **تِسعَ عَشرةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تسع عَشرةَ** kadın ve **تسعة عشر** erkek. Yüce Allah dedi ki: “Onun üzerinde **تسعة عشَرَ**” yani on dokuz melek; okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تسعةَ عْشر**; **العين**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve tefsir: **سَقَرَ** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Arapların sözü: **تسعةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murat ettiğin zaman tenvin alır; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad kılar; **زوبَرَ** gibi, “Bana **بِزَوْبَرا** ile sayıldı” sözünden; o, yerinde zikredilmiştir. Ve müenneste **التسع** müzekkerde **التسعة** gibidir. Ve **تَسَعَهم يَتْسَعُهم** (sin’in fethiyle): onların dokuzuncusu oldu. Ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular. Ve denir: o, **تاسعُ تسعةٍ** ve **تاسعٌ ثمانيةً** ve **تاسعُ ثمانيةٍ**’dir; ve caiz değildir ki “o, **تاسعٌ تسعةً**” denilsin; ne de “**رابعٌ أَربعةً**”; ancak izafetle “**رابعُ أَربعةٍ**” denir; fakat sen dersin: “**رابعٌ ثلاثةً**”; bu, Ferrâ ve başkaları, mahirlerden, sözüdür. Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günü; ve denildi: o, **يوم العاشُوراء**’dır; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve İbn Abbas hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncu günü oruç tutacağım” yani **عاشُوراء**; sanki onda **عِشْرَ الوِرْد**’ü dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar derler: “Suya **عِشْراً** vardım”; dokuzuncu günü kastederler; buradan “**عِشْرِينَ**” dediler; “**عِشْرَيْن**” demediler; çünkü ikisi iki **عِشْر** ve üçüncünün bir kısmıdır; böylece toplanıp “**عِشْرِين**” denildi. İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdılar; ancak **الأَظْماء** üzere, **العشر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْس** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشوراء**’yı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder: onun **عِشْر وِرْد الإِبل**’i te’vil ettiğini; çünkü o zaten **عاشوراء**’yı oruç tutardı; o da onuncu gündür; sonra dedi: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım”; nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya söz verir? Ve **التسع** develerin susuzluk vakitlerinden: dokuz güne varmasıdır; ve develer **تَواسِعُ**’dir. Ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere. Ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** ( **الصُّرَدِ** misali): ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi; ve o, **النُّفَل**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır. Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**; sonra üç **نُفَلٌ**; sonra üç **تُسَعٌ**; onları **تُسعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların ilki onuncu gecedir. Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** manasındadır. Ve **التُّسْعُ** (ötre ile) ve **التَّسِيعُ**: dokuzun bir parçasıdır; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli gider. Şemmer dedi ki: **تَسِيعاً**’ı ancak Ebû Zeyd için işittim. Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı. Ve **تَسَعَ القومَ** (sin’in fethiyle de) **يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات** apaçık verdik”; tefsirde denildi: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevilerden olanların hayvanları gitti; ve onlardan: Musa’nın, عليه السلام, elini bakanlar için bembeyaz çıkarması; ve onlardan: asasını atması; bir de bakarsın o apaçık bir ejderha; ve onlardan: Allah Teâlâ’nın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi; ve denizin yarılması; ve âyetlerinden: taşın fışkırması. Leys dedi ki: **رجل مُتَّسِع**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise bu babdan değildir. Dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; o, işinde ileri giden, büzüşük olandır; ve **مِسْدَعٌ** da bir lehçedir. Dedi ki: ve **رجل مِسْتَعٌ** yani hızlı.

مقاييس اللغة:
**تسع**: **التاء** ve **السين** ve **العين** tek bir kelimedir; o da sayıda **التِّسعة**’dır. Dersin: **تَسَعْتُ القومَ**; yani onların dokuzuncusu oldum. Ve **وَأتْسعتُ الشَّيءَ**: sekiz iken onu dokuz tamamladığım zaman. Ve **التِّسع**: ayın üç gecesidir; onların son gecesi dokuzuncu gecedir. Ve **وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم**: mallarının dokuzda birini aldığım zaman.

القاموس المحيط:
**تِسْعَةُ رِجالٍ** ve **تِسْعُ نسْوَةٍ**; ve Yüce Allah’ın sözü “**تِسْعَ آياتٍ**”: onlar
**عَصاً**، **سَنَةٌ**، **بَحْرٌ**، **جرادٌ**، ve **وقُمَّلٌ**، **دَمٌ**، ve **يَدٌ**; **الضَّفادِعِ**’den sonra; **طوفانُ**.
Ve **التِّسْعُ** ayrıca: develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; ve (ötre ile) dokuzun bir parçasıdır; **التَّسيعِ** gibi. Ve **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi. Ve **التاسوعاءُ**: **يومِ عاشوراءَ**’dan önce; muvelled. Ve **تَسَعَهُم**; **منَعَ** ve **ضربَ** gibi: mallarının dokuzda birini aldı; yahut onların dokuzuncusu oldu; yahut onları bizzat kendisi dokuz yaptı; böylece o, **تاسِعُ تسعةٍ** ve **تاسِعُ ثمانِيةٍ**’dir; ve caiz değildir: **تاسِعٌ تسعَةً**. Ve **وأتْسَعُوا**: dokuz oldular. Ve “develeri **تسْعاً** suya vardı”.

تاج العروس:
ت س ع
**تِسْعَةُ رِجَالٍ** müzekker sayıda ve **تِسْعُ نِسْوَةٍ** müennes sayıda: bilinen. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ** verdik”: onlar, Firavun ailesinin yıllarla yakalanması ve Musa’nın, عليه السلام, elini bembeyaz çıkarması ve asa ve tufan ve çekirge ve **القُمَّلُ** ve kurbağalar ve kan ve denizin yarılmasıdır. Ve musannif bunu tek bir beyitte toplamıştır; şöyle dedi:
**عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ**
Ve ben onu başka bir beyitle tazmin ettim; şöyle dedim:
“**آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه**.” Asa ise Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de bakarsın o apaçık bir ejderha”dadır. Yıl ise Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Firavun ailesini yıllarla yakaladık”tadır; o da kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevilerden olanların hayvanları gitti; bunun gibi âyetlerin geri kalanı; hepsi Kur’an’da zikredilmiştir. Şeyhimiz dedi ki: Bedr b. Cemâa da onu nazmetti; sözünde:
“**آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ**”
Ve dedi ki: onunla musannifin beyti arasında ittifak ve ihtilaf vardır. Zemahşerî onu on bir âyet kıldı: böylece tamsı ve ekinlerinde noksanı artırdı; ve ibaresi: bir söyleyenin demesi için: âyetler on bir idi: ikisi el ve asa; ve dokuzu: yarılma ve tufan ve çekirge ve **القُمَّلُ** ve kurbağalar ve kan ve tams ve bozkırlarındaki kıtlık ve ekinlerinden noksan. Bitti. Ve cevabı zikretmedi. Ve nazımdaki “**حَجَرٌ**” ile onun fışkırmasını kasteder; Lisân sahibi de onu zikretmiştir. Şeyhimiz dedi ki: sonra musannif, şöhrete dayanarak **التِّسْعِ**’de kesre ile (kırıkla) mutlak bıraktı; böylece onu ضبط etmeye ihtiyaç duymadı. Ve Sûre-i Sâd’da “**تَسْعٌ وتسْعُون**” ta’nın fethiyle; sanki **التِّسْعُ** sekiz ve on ile komşu olunca, üstündekine ve altındakine münasebetini kastettiler; öyleyse düşün. Ve **التِّسْع** ayrıca, yani kesre ile: develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; o, dokuz güne varmasıdır; ve develer **تَوَاسِعُ**’dir. Ve **التُّسْعُ** (ötre ile): dokuzun bir parçasıdır; **التَّسِيعِ** gibi; **أَمِيرٍ** gibi; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli gider. Şemmer dedi ki: **التَّسِيع**’i ancak Ebû Zeyd için işitmedim. Dedim ki: ancak **الثَّلِيث** hariç; çünkü o işitilmemiştir; Şeref ed-Dimyâtî, Mu‘cem’de İbnü’l-Enbârî’den naklettiği üzere: onunla konuşan hata etmiştir; ve ona **ث ل ث**’te işaret geçmişti. Ve **التُّسَعُ** **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi; ve o, **النُّفَلَ**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır. Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**; sonra üç **نُفَلٌ**; sonra üç **تَسَعٌ**; onları **تُسَعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların ilki onuncu gecedir. Ve **التّاسُوعاءُ**: Muharrem’in dokuzuncu günü; ve Sıhâh’ta: **يَوْمِ عَاشُوراءَ**’dan önce; muvelled; Sıhâh’ın nassı: “Ve ben onu muvelled sanıyorum.” Başkası dedi ki: o, **يَوْمُ عاشُورَاءَ**’dır. Ezherî, İbn Abbas’tan rivayet ettiği üzere, صلى الله عليه وسلم’in sözünde dedi ki: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncu günü oruç tutacağım” yani **يَوْمَ عاشُوراءَ**; sanki onda **عِشْرَ الوِرْدِ**’ü dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar derler: “Suya **عِشْراً** vardım”; dokuzuncu günü kastederler; buradan “**عِشْرِين**” dediler; “**عِشْرِيْنِ**” demediler; çünkü onlar on sekiz günü iki **عِشْر** kıldılar; ve on dokuzuncu günü ve yirmiyi tamamlayanı üçüncü **الوِرْد**’ün bir taifesi kıldılar; böylece bununla onu topladılar. İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عَاشُوراءَ**’yı **تاسُوعاءَ** diye adlandırdılar; ancak **الأَظْماءِ** üzere, **العِشْر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْسُ** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشوراءَ**’yı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder. Dedim ki: Sâgânî bu sözü tashih etti. Hadisin zahirinden murat, yani zikredilen İbn Abbas hadisi: onun dediğidir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم **يَوْمَ عاشوراءَ**’yı oruç tuttuğu ve onun orucunu emrettiği vakit dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, o Yahudilerin ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür.” O dedi ki: “Gelecek yıl olursa dokuzuncu günü oruç tutarız.” Ve bir rivayette: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسُوعاءَ**’yı oruç tutacağım”; yani nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya söz verir? Öyleyse düşün. Cevherî’nin ve başkasının “o muvelleddir” sözüne bakılır; çünkü muvelled, sonradan olanlardan Arap olmayanın telaffuz ettiği lafızdır; bu ise şerif hadiste varid olmuş bir lafızdır; ve onu, yaratılmışların en fasihi ve söz çeşitlerini en iyi bileni olan Peygamber صلى الله عليه وسلم, Allah’ın hak vahyiyle söylemiştir; onda توليد nasıl tasavvur edilir yahut ona تفنيد nasıl ilişir? Şeyhimizin tahkik ettiği gibi; ve kitabın mukaddimesinde ona işaret ettik. Ve **تَسَعَهُمْ** **منَع** ve **ضَرَب** gibi; ikincisi Yunus’tandır; ve Cevherî birincisi üzerine iktisar etti: mallarının dokuzda birini aldı yahut onların dokuzuncusu oldu. Cevherî iki manayı zikretti; yahut dersin: kavim sekiz idi; böylece **تَسَعَهُمْ**; yani onları bizzat kendisi dokuz yaptı; yahut onların dokuzuncusu oldu; böylece o, **تاسِعُ تِسْعِةٍ** ve **تَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ**’dir; ve caiz değildir ki denilsin: “o, **تاسِعٌ تِسْعَةً**”; ne de “**رَابِعٌ أَرْبَعَةً**”; ancak izafetle “**رَابِعُ أَرْبَعَةٍ**” denir; fakat sen dersin: “**رَابِعٌ ثَلاثةً**”; bu, Ferrâ’nın ve başkalarının, mahirlerden, sözüdür. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular; Cevherî nakletti. Ve ayrıca: “develeri **تِسْعاً** suya vardı”; Cevherî de nakletti; yani dokuz gün ve sekiz geceye suya vardı; böylece onlar **مُتْسِعُونَ**’dur. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **تِسْعَ عَشَرَةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تِسْعَ عَشَرَةَ** kadın ve **تِسْعَةَ عَشَرَ** erkek. Yüce Allah dedi ki: “Onun üzerinde **تِسْعَةَ عَشَرَ**” yani on dokuz melek; okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تِسْعَةَ عْشَرَ**; **العَيْن**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve onların sözü: **تِسْعَةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murat ettiğin zaman tenvin alır; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad kılar. Ve **وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ**: dokuz kuvvet üzere. Ve Ezherî, Leys’ten nakletti: **رَجُلٌ مُتَّسِعٌ**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعَةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise bu babdan değildir. Sâgânî dedi ki: Leys bu terkibde bir şey demedi; ancak onu **س ت ع** terkibinde zikretti: **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: **مِسْدَع**’da bir lehçedir; böylece Ezherî’ye ters döndü. Dedim ki: Ezherî’ye karşı bununla reddettiği şey; çünkü onu kitabında daha sonra zikretti; çünkü dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; ve denir: **مِسْدَعٌ** bir lehçedir; o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ve **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: hızlıdır. Öyleyse bunu düşün.
