# تري — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B1%D9%8A/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%8A.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: تري

تري

تَسَعَ - يَتْسَعُ - تِسْع - تِسْعَة - تِسْعَة عَشَر - تِسْعٌ وتِسْعُوْن
تَسَعَ - يَتْسَعُ+ كائن + آخرين: كانوا ثمانية وصاروا به تسعة: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
تِسْع: العدد المعروف
تِسْعَة: العدد المعروف
تِسْعَة عَشَر: العدد المعروف
تِسْعٌ وتِسْعُوْن: العدد المعروف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ

تسع
تسع	﴿ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات فاسأل بني إسرائيل إذ جاءهم فقال له فرعون إني لأظنك ياموسى مسحورا(101)﴾ الإسراء ﴿وأدخل يدك في جيبك تخرج بيضاء من غير سوء في تسع آيات إلى فرعون وقومه إنهم كانوا قوما فاسقين(12)﴾ النمل
تسعة	﴿وكان في المدينة تسعة رهط يفسدون في الأرض ولا يصلحون(48)﴾ النمل
تسعة عشر	﴿عليها تسعة عشر (30)﴾ المدثر
 	﴿ولبثوا في كهفهم ثلاث مائة سنين وازدادوا تسعا (25)﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص
مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: التُّسْعُ بالضم جزء من تسعة وكذا التَّسِيعُ و التَّاسُوعاءُ بالمد قبل يوم العاشوراء وأظنه مولدا و تَسَعَ القوم من باب قطع إذا أخذ تسع أموالهم أو كان لهم تاسعا و أتْسَع القوم صاروا تِسْعةً
الراغب
تسعة
التسعة في العدد معروفة وكذا التسعون، قال تعالى: }تسعة رهط﴿[النمل/48]،﴾تسع وتسعون نعجة﴿[ص/23]،﴾ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا﴿[الكهف/25]،﴾عليها تسعة عشر{ [المدثر/30]، والتسع: من أظماء الإبل (قال ابن منظور: والتسع من أظماء الإبل: أن ترد إلى تسعة أيام)، والتسع: جزء من تسعة (قال ابن مالك في مثلثه:
وأخذ تسع تسع أما التسع *** فالورد عن تسع مضت، والتسع
من تسعة جزء كذاك السبع *** يعود للسبعة بانتساب)، والتسع ثلاث ليال من الشهر آخرها التاسعة (في اللسان: قال الأزهري: العرب تقول في ليالي الشهر: ثلاث غرر، وبعدها ثلاث نفل، وبعدها ثلاث تسع، سمين تسعا لأن آخرتهن الليلة التاسعة)، وتسعت القوم: أخذت تسع أموالهم، أو كنت لهم تاسعا.
ملخص اللسان
1.     تَسَعَهم يَتْسَعُهم، وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
2.     التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف
3.     عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً،
4.     وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة.
5.     والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم،
6.     والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام،
7.     وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال.
8.      وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.
9.     والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر،
10.                        والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع.
11.                        والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛
12.                        وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه.
13.                        وتَسَعَ القومَ  يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم.
14.                         ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب،
15.                        رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛
16.                        ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
لسان العرب
● - تسع: التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف تجري وجوهه على التأْنيث  والتذكير تسعة رجال وتسع نسوة. يقال: تسعون في موضع الرفع وتسعين في موضع النصب  والجر، واليوم التاسع والليلة التاسعة، وتِسعَ عَشرةَ مفتوحان على كل حال  لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعْطِيا إِعراباً واحداً غير أَنك  تقول تسع عَشرةَ امرأَةً وتسعة عشر رجلاً، قال الله تعالى: عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً، وأَكثر القرّاء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعةَ  عْشر، بسكون العين، وإِنما أَسكنها مَن أَسكنها لكثرة الحركات والتفسير  أنّ على سَقَرَ تسعة عشر ملَكاً، وقولُ العرب تسعةُ أَكثر من ثمانيةَ فلا  تصرف إِلا إِذا أَردت قَدْر العدَد لا نفس المعدود، فإِنما ذلك لأَنها  تُصيِّر هذا اللفظَ علماً لهذا المعنى كَزوبَرَ من قوله: عُدَّتْ عليّ  بِزَوْبَرا، وهو مذكور في موضعه. والتسعُ في المؤنث كالتسعة في المذكر.  وتَسَعَهم يَتْسَعُهم، بفتح السين: صار تاسعهم. وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة. وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة. ويقال: هو تاسعُ  تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً وتاسعُ ثمانيةٍ، ولا يجوز أَن يقال هو تاسعٌ تسعةً ولا  رابعٌ أَربعةً إِنما يقال رابعُ أَربعةٍ على الإِضافة، ولكنك تقول رابعٌ  ثلاثةً، هذا قول الفراء وغيره من الحُذّاق. والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم، وقيل هو يوم العاشُوراء، وأَظنه مُولَّداً. وفي حديث ابن عباس،  رضي الله عنهما: لئن بَقِيتُ إِلى قابل لأَصُومَنّ التاسع يعني عاشُوراء،  كأَنه تأَوّل فيه عِشْرَ الوِرْد أَنها تسعة أَيام، والعرب تقول ورَدت  الماء عِشْراً، يعنون يوم التاسع ومن ههنا قالوا عِشْرِينَ، ولم يقولوا  عِشْرَيْن لأَنهما عِشْرَانِ وبعضُ الثالث فجُمع فقيل عِشْرِين، وقال ابن بري:  لا أَحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إِلا على الأَظْماء نحو العشر لأَن  الإِبل تشرب في اليوم التاسع وكذلك الخِمْس تشرب في اليوم الرابع؛ قال ابن  الأَثير: إِنما قال ذلك كراهةً لموافقة اليهود فإِنهم كانوا يصومون عاشوراء  وهو العاشر، فأَراد أَن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على  خلاف ما ذَكر الأَزهري من أَنه عنى عاشوراء كأَنه تأَوّل فيه عِشْر  وِرْد الإِبل لأَنه قد كان يصوم عاشوراء، وهو اليوم العاشر، ثم قال: إِن  بَقِيت إِلى قابل لأَصُومنّ تاسوعاء، فكيف يَعِدُ بصوم يوم قد كان يصومه؟  والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام، والإِبلُ تَواسِعُ.  وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال. وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.  والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر، وهي بعد النُّفَل لأَن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي  الليالي الثلاث من أَوّل الشهر، والأَوّل أَقْيَسُ. قال الأَزهري: العرب  تقول في ليالي الشهر ثلاث غُرَرٌ وبعدها ثلاث نُفَلٌ وبعدها ثلاث تُسَعٌ،  سمّين تُسعاً لأَن آخرتهن الليلة التاسعة كما قيل للثلاث بعدها: ثلاث عُشَر  لأَن بادِئتَها الليلة العاشرة.  والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع. والتُّسْعُ، بالضم،  والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛ قال  شمر: ولم أَسمع تَسِيعاً إِلا لأَبي زيد.  وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه. وتَسَعَ القومَ، بفتح السين  أَيضاً، يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم. وقوله تعالى: ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات؛ قيل في التفسير: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب، حتى ذهبت ثِمارُهم وذهب من أَهل البوادي مَواشِيهم، ومنها  إِخراج موسى، عليه السلام يدَه بيضاء للناظرين، ومنها إِلقاؤه عصاه فإِذا  هي ثُعبان مبين، ومنها إِرسال الله تعالى عليهم الطُّوفان والجَراد  والقُمَّلَ والضَّفادِعَ والدَّمَ وانْفِلاقُ البحر ومن آياته انفجار  الحجر.وقال الليث: رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛ قال  الأَزهري: ولا أَعرف ما قال إِلا أَن يكون مُفْتَعِلاً من السَّعةِ، وإِذا كان  كذلك فليس من هذا الباب. قال: وفي نسخة من كتاب الليث مِسْتَعٌ، وهو  المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره، ويقال مِسْدَعٌ لغة، قال: ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
مقاييس اللغة:
تسع التاء والسين والعين كلمةٌ واحدة، وهي التِّسعة في العدد. تقول تَسَعْتُ القومَ، أي صرت تاسِعَهم، وَأتْسعتُ الشَّيءَ إذا كان ثمانيةً فأتممته تِسعة. وَالتِّسع ثلاثُ ليالٍ من الشَّهر آخرُ ليلةٍ منها اللَّيلة التَّاسعة. وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم إذا أخَذْتَ تُسْع أموالهم.
القاموس المحيط:
تِسْعَةُ رِجالٍ، وتِسْعُ نسْوَةٍ، وقوله تعالى " تِسْعَ آياتٍ " هي
عَصاً سَنَةٌ، بَحْرٌ، جرادٌ، وقُمَّلٌ دَمٌ، ويَدٌ، بَعْدَ الضَّفادِعِ، طوفانُ
والتِّسْعُ أيضاً: ظِمءٌ من أظماءِ الإِبِلِ، وبالضم: جُزْءٌ من تِسْعَةٍ، كالتَّسيعِ. وكصُرَدٍ: اللَّيْلَةُ السابِعةُ والثامِنةُ والتاسِعَةُ من الشهرِ. والتاسوعاءُ: قَبْلَ يومِ عاشوراءَ، مُوَلَّدٌ. وتَسَعَهُم، كمنَعَ وضربَ: أخَذَ تُسْعَ أموالِهِمْ، أو كان تاسِعَهُمْ، أو صَيَّرَهُم تسعَةً بنفسِهِ، فهو تاسِعُ تسعةٍ وتاسِعُ ثمانِيةٍ، ولا يَجوزُ تاسِعٌ تسعَةً. وأتْسَعُوا: صاروا تسعَةً، ووردَتْ إبِلُهُمْ تسْعاً.
تاج العروس:
ت س ع
تِسْعَةُ رِجَالٍ في العَدَد المُذَكَّر وتِسْعُ نِسْوَةٍ في العَدَدِ المُؤَنَّثِ مَعْرُوفٌ . وقَوْلُهُ تَعَالَى : " ولَقَدْ آتَيْنَا مُوَسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ " هي : أَخْذُ آلِ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ وإِخْرَاجُ مُوسَى عَلَيْه السّلامُ يَدَهُ بَيْضَاءَ والعَصَا والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضَّفَادِعُ والدَّمُ وانْفِلاقُ البَحْرِ . وقَدْ جَمَعَ ذلِكَ المُصَنِّفُ في بَيْتٍ واحدٍ فقال :
عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ وقَدْ ضَمَّنْتُه بِبَيْتٍ آخَرَ فقُلْتُ :
" آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه . أَمَّا العَصَا فَفِي قَوْلِه تَعَالَى : " فَألْقَى عَصَاهُ فإِذا هِيَ ثُعْبَانٌ مِبِين " وأَمَّا السَّنَةُ ففي قَوْلِه تَعالَى : " ولَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ " وهو الجَدْبُ حَتَّى ذَهَبَتَ ثِمَارُهُمْ وذَهَبَ من أَهْلِ البَوَادِي مَوَاشِيهِم وكَذا بَقِيَّةُ الآيَاتِ وكُلُّهَا مَذْكُورَةٌ في القُرْآنِ قال شَيْخُنَا : وقَدْ نَظَمَها البَدْرَ بنُ جَمَاعَةَ أَيْضاً فِي قَوْلِه :
" آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ وقَالَ : وبَيْنَهُ مع بَيْتِ المُصَنِّف اتّفَاقٌ واخْتِلافٌ وجَعَلَهَا الزَّمَخْشَرِيّ إِحْدَى عَشْرَةَ آيَةً : فزاد الطَّمْسَةَ والنُّقْصَانَ في مَزَارِعِهِم وعِبَارَتُه : لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ : كانَتِ الآيَاتُ إِحْدَى عَشرَةَ : ثِنْتَانِ منها اليَدُ والعَصَا والتَّسْعُ : الفَلقُ والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضّفادِعُ والدَّمُ والطَّمْسُ والجَدْبُ في بَوادِيهِمْ والنَّقْصُ من مَزَارِعِهِم . انْتَهَى ولَمْ يَذْكُرِ الجَوَابَ . وقَوْلُه في النَّظْمِ : حَجَرٌ يُرِيدُ به انْفِجَارَهُ وقد ذَكَرَهُ صاحِبُ اللِّسَانِ أَيْضاً
قال شَيْخُنَا : ثُمَّ إِنَّ المُصَنِّف أَطْلَق في التِّسْعِ اعْتِمَاداً على الشُّهْرَة بالكَسْرِ فَلِمْ يَحْتَج إِلَى ضَبْطِهَا وفي سُورَةِ ص " تَسْعٌ وتسْعُون " بفَتْح التَّاءِ وكَأَنِّهُم لَمَّا جاوَرَ التِّسْعُ الثَّمانَ والعَشْرَ قَصَدُوا مُنَاسَبتَه لِمَا فَوْقَه ولِمَا تَحْتَهُ فتَأَمَّلْ . والتِّسْع أَيْضاً أَي بالكَسْرِ : ظِمْءٌ من أَظْمَاءِ الإِبِلِ وهو أَنْ تَرِدَ إِلَى تِسْعَةِ أَيّامٍ والإِبِلُ تَوَاسِعُ . والتُّسْعُ بالضَّمِّ : جُزْءٌ من تِسْعَةٍ كالتَّسِيعِ كأَمِيرٍ يَطَّرِدُ في جَمِيعِ هذِه الكُسُورِ عنْدَ بَعْضِهِم . قَالَ شَمِرٌ : ولَمْ أَسْمَعْ : التَّسِيع إِلاَّ لأَبِي زَيْدٍ . قُلْتُ : إِلاَّ الثَّلِيث . فإِنَّهُ لَمْ يُسْمَع كما نَقَلَهُ الشَّرَفُ الدِّمْيَاطِيّ في المُعْجَمِ عن ابنِ الأَنْبَارِيّ قَالَ : فَمَنْ تَكَلَّم به أَخْطأَ وقد تَقَدَّمَت الإِشَارَةُ إِلَيْه في ث ل ث
والتُّسَعُ كصُرَدٍ : اللَّيْلَةُ السَّابِعَةُ والثامِنَةُ والتّاسِعَةُ من الشَّهْرِ وهي بَعْدَ النُّفَلَ لأَنَّ آخِرَ لَيْلَةِ منها هي التاسعة وقيل : هي اللَّيّالِي الثَّلاثُ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ والأَوَّلُ أَقْيَسُ
وقال الأَزْهَرِيّ : العَرَبُ تَقُول في لَيالِي الشَّهْرِ : ثَلاثٌ غُرَرٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ نُفَلٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ تَسَعٌ سُمِّينَ تُسَعاً لأَنَّ آخِرَتَهُنَّ اللَّيْلَةُ التاسِعَةُ كما قِيلَ لِثَلاثٍ بَعْدَهَا : ثَلاثٌ عُشَرٌ لأَنَّ بَادِئَتَها اللَّيْلَةُ العاشِرَةُ . والتّاسُوعاءُ : اليَوْمُ التاسِعُ من المُحَرَّمِ وفي الصّحاح : قَبْلَ يَوْمِ عَاشُوراءَ مُوَلَّدٌ ونَصُّ الصّحاح : وأَظُنُّه مُوَلَّداً . وقالَ غَيْرُه : هو يَوْمُ عاشُورَاءَ . وقال الأَزْهَرِيُّ في قَوْله صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّمَ فِيما رَواهُ عَنْهُ ابنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا : لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قابِلٍ لأَصُومَنَّ التَّاسِعَ يَعْنِي يَوْمَ عاشُوراءَ كأَنَّهُ تَأَوَّلَ فيه عِشْرَ الوِرْدِ أَنَّهَا تِسْعَةُ أَيّامٍ والعَرَبُ تَقُولُ : وَرَدْتُ الماءُ عِشْراً يَعْنُونَ يَوْمَ التَّاسِعِ ومِنْ ها هُنا قالُوا : عِشْرِين ولم يَقُولُوا عِشْرِيْنِ لأَنَّهم جَعَلُوا ثَمانِيةَ عَشَرَ يَوْماً عِشْرَين واليَوْمَ التَّاسِعَ عَشَرَ والمُكَمِّلَ عِشْرِينَ طائفةً من الوِرْدِ الثّالِثِ فَجَمَعُوهُ بِذلِكَ
وقال ابنُ بَرِّيّ : لا أَحْسَبُهَم سَمَّوْا عَاشُوراءَ تاسُوعاءَ إِلاَّ عَلَى الأَظْماءِ نَحْوَ العِشْر لأَنَّ الإِبِلَ تَشْرَبُ في اليَوْمِ التّاسِعِ كَذلِكَ الخِمْسُ تَشْرَبُ في اليَوْمِ الرّابِعِ . وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : إِنَّمَا قالَ ذلِكَ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ كَرَاهَةً لِمُوَافَقَةِ اليَهُودِ فإِنَّهُمْ كانُوا يَصُومُونَ عاشُوراءَ وهو العَاشِرُ فأَرَادَ أَنْ يُخَالِفَهُمْ ويَصُومَ التّاسِعَ قال : وظاهِرُ الحَدِيثِ يَدُلُّ عَلَى خِلافِ ما ذَكَرَهُ الأَزْهَرِيّ
قُلتُ : وقد صَحَّحَ الصّاغَانِيُّ هذا القَوْلَ . والمُرَادُ بظَاهِرِ الحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ ابنِ عَبّاسٍ المَذْكُورَ أَنَّه قالَ حِينَ صامَ رِسُولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ يَوْمَ عاشُورَاءَ وأَمَرَ بصِيَامِهِ قَالُوا : يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّه يَوْمٌ تُعَظِّمُه اليَهُودُ والنَّصَارَى فَقَالَ : فإِذا كانَ العام القابِلُ صُمْنا اليَوْمَ التاسِعَ وفِي رِوَايةٍ : إِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لأَصُومَنَّ تاسُوعاءَ أَي فكَيْفَ يَعِدُ بصَوْمِ يَوْمٍ قد كَانَ يَصُومُه . فَتَأَمَّلْ
وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ وغَيْرِه : إِنَّه مُولَّدٌ فيه نَظَرٌ فإِنّ المُوَلَّدَ هو اللَّفْظُ الَّذِي يَنْطِقُ به غَيْرُ العَرَبِ من المُحْدَثِينَ وهذِه لَفْظَةٌ وَرَدَتْ في الحَدِيثِ الشَّرِيفِ وقالَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ الَّذِي هو أَفْصَحُ الخَلْقِ وأَعْرَفُهُمْ بِأَنْوَاعِ الكَلامِ بوَحْيٍ مِن اللهِ الحَقِّ فَأَنَّى يُتَصَوَّرُ فِيها التَّوْلِيدُ أَوْ يَلْحَقُهَا التَّفْنِيدُ ؟ كما حَقّقَه شَيْخُنَا وأَشَرْنَا إِلَيْه في مُقَدّمة الكِتَابِ . وتَسَعَهُمْ كمَنَع وضَرَبَ الأخِيرَةُ عن يُونُسَ وعلَى الأُولَى اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ : أَخَذَ تُسْعَ أَمْوَالِهِمْ أَوْ كانَ تاسِعَهُمْ . ذَكَرَ الجَوْهَرِيُّ المَعْنَيَيْنِ أَوْ تَقُولُ : كانَ القَوْمُ ثَمَانِيَةً فتَسَعَهُمْ أَيْ صَيَّرَهُمْ تِسْعَةً بنَفْسهِ أَوْ كَانَ تَاسِعَهُمْ فَهُوَ تاسِعُ تِسْعِةٍ وتَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ ولا يَجَوزُ أَنْ يُقَالَ : هو تاسِعٌ تِسْعَةً ولا رَابِعٌ أَرْبَعَةً إِنَّمَا يُقَال : رَابِعُ أَرْبَعَةٍ على الإِضَافَةِ ولكِنَّكَ تَقُولُ : رَابِعٌ ثَلاثةً هذا قَوْلُ الفَرّاءِ وغَيْرِهِ من الحُذَّاقِ
وأَتْسَعُوا : كانُوا ثَمَانِيَةً فصارُوا تِسْعَةً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وأَيْضاً : وَرَدَتْ إِبِلْهُمْ تِسْعاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَيْضاً أَيْ وَرَدَتْ لتِسْعَةِ أَيّامٍ وثَمَانِي لَيَالٍ فهم مُتْسِعُونَ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : قَوْلُهم : تِسْعَ عَشَرَةَ مَفْتُوحَانِ عَلَى كُلِّ حال لأَنَّهُمَا اسْمَانِ جُعِلاَ اسْماً وَاحِداً فأُعْطِيَا إِعْرَاباً وَاحِداً غَيْرَ أَنَّكَ تَقُولُ : تِسْعَ عَشَرَةَ امْرَأَةً وتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً : قال اللهُ تَعَالَى : " عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ " أَي تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكاً وأَكْثَرُ القُرَّاءِ عَلَى هذِه القِراءَةِ وقَدْ قُرِئَ : تِسْعَةَ عْشَرَ بسُكُونِ العَيْنِ وإِنّما أَسْكَنَهَا مَنْ أَسْكَنَهَا لِكثْرَةِ الحَرَكاتِ . وقَوْلُهم : تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ فَلا تُصْرَفُ إِلاَّ إِذا أَرَدْتَ قَدْرَ العَدَدِ لا نَفْسَ المَعْدُودِ فإِنَّما ذلِكَ لأَنَّها تُصَيِّرُ هذا اللَّفْظَ عَلَماً لهذا المَعْنَى
وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ : عَلَى تِسْعِ قُوىً . ونَقَلَ الأَزْهَرِيُّ عن اللَّيْثِ : رَجُلٌ مُتَّسِعٌ وهو المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . قال الأَزْهَرِيّ : ولا أَعْرفُ ما قَالَ إِلاَّ أَنْ يَكُون مُفْتَعِلاً من السَّعَةِ وإِذا كانَ كَذلِكَ فَلَيْسَ مِنْ هذا البابِ قالَ الصّاغَانِيّ : لَمْ يَقُل اللَّيْثُ شَيْئاً في هذا التَّرْكِيبِ وإِنَّمَا ذَكَرَهُ في تَرْكِيبِ س ت ع : رَجُلٌ مِسْتَعٌ : لُغَةٌ في مِسْدَع فانْقَلَبَ علَى الأَزْهَرِيّ
قُلْتُ : وهذا الَّذِي رَدَّ به علَى الأَزهَرِيّ فإِنَّهُ ذَكَرَهُ في كتابِهِ فِيما بَعْدُ فإِنَّهُ قالَ : وفي نُسْخَةٍ من كتَابِ اللَّيْثُ : مِسْتَعٌ ويُقَالُ : مِسْدَعٌ لُغَةٌ وهُوَ المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . ورَجُلٌ مِسْتَعٌ : سَرِيعٌ . فتَأَمَّلْ ذلِكَ

### Türkçe

تري

**تَسَعَ - يَتْسَعُ - تِسْع - تِسْعَة - تِسْعَة عَشَر - تِسْعٌ وتِسْعُوْن**
**تَسَعَ - يَتْسَعُ** + bir varlık + başkaları: sekiz idiler, onunla dokuz oldular: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
**تِسْع**: bilinen sayı.
**تِسْعَة**: bilinen sayı.
**تِسْعَة عَشَر**: bilinen sayı.
**تِسْعٌ وتِسْعُوْن**: bilinen sayı.
Ve lafız, “birden ona ve yüz ve bin’e kadar sayı adları” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَحَدَ - يَحِدُ** (**وَحِدَ - يَوْحَدُ**)، **ثَنَى - يَثْنى**، **ثَلَثَ - يَثْلِثُ**، **رَبَعَ - يَرْبَعُ** (**رَبَعَ - يَرْبِعُ**)، **خَمَسَ - يَخْمِسُ**، **سَدَسَ - يَسْدِسُ**، **سَبَعَ - يَسْبَعُ**، **ثَمَنَ - يَثمِنُ**، **تَسَعَ - يَتْسَعُ**، **عَشَرَ - يَعْشُرُ**، **مَأَى - يَمْأَى**، **أَلَفَ - يَأْلِفُ**

تسع
تسع	﴿Ve andolsun, Musa’ya dokuz apaçık âyet verdik; İsrailoğullarına sor, onlara geldiği vakit; Firavun ona dedi ki: “Ey Musa, ben seni mutlaka büyülenmiş sanıyorum.”(101)﴾ الإسراء ﴿Ve elini koynuna sok; dokuz âyet içinde Firavun’a ve kavmine (gönderilmiş olarak) kusursuzca bembeyaz çıkar; şüphesiz onlar fasık bir kavim idiler.(12)﴾ النمل
تسعة	﴿Ve şehirde dokuz kişi vardı; yeryüzünde bozgunculuk ederlerdi ve ıslah etmezlerdi.(48)﴾ النمل
تسعة عشر	﴿Onun üzerinde on dokuz vardır.(30)﴾ المدثر
 	﴿Ve mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz artırdılar.(25)﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿Şüphesiz bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu vardır, benim ise bir koyunum; dedi ki: “Onu bana ver” ve hitapta beni yendi.(23)﴾ ص

مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: **التُّسْعُ** (ötre ile) dokuzun bir parçasıdır; bunun gibi **التَّسِيعُ** ve **التَّاسُوعاءُ** (med ile): **يوم العاشوراء**’dan önce; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve **تَسَعَ** kavim, **قطع** babından: mallarının dokuzda birini aldığı zaman yahut onlara dokuzuncu olduğu zaman. Ve **أتْسَع** kavim: **تِسْعةً** oldular.

الراغب
تسعة
**التسعة** sayıda bilinir; bunun gibi **التسعون** da. Yüce Allah dedi ki: ﴿**تسعة رهط**﴾ [النمل/48]، ﴿**تسع وتسعون نعجة**﴾ [ص/23]، ﴿**ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا**﴾ [الكهف/25]، ﴿**عليها تسعة عشر**﴾ [المدثر/30]. Ve **التسع**: develerin susuzluk vakitlerinden (İbn Manzur dedi ki: ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne varmasıdır). Ve **التسع**: dokuzun bir parçasıdır (İbn Malik, “müselles”inde dedi ki:
Ve dokuzda birini al; dokuzda bir ise *** dokuz geçmişten sonra suya varıştır; ve **التسع**
Dokuzdan bir parçadır; bunun gibi yedi *** yediye nispetle döner), ve **التسع** ayın üç gecesidir; sonuncusu dokuzuncu gecedir (Lisân’da: Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غرر**; sonra üç **نفل**; sonra üç **تسع**; onları **تسعا** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir). Ve **تسعت القوم**: mallarının dokuzda birini aldım; yahut onlara dokuzuncu oldum.

ملخص اللسان
1. **تَسَعَهم يَتْسَعُهم** ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
2. **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinen.
3. “Onun üzerinde **تسعة عشَرَ**” yani on dokuz melek,
4. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular.
5. Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günü,
6. Ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne varmasıdır,
7. Ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman.
8. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere.
9. Ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** ( **الصُّرَدِ** misali): ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi,
10. Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** manasındadır.
11. Ve **التَّسِيعُ**: dokuzun bir parçasıdır; bunların bütün kesirlerinde bazılarına göre düzenli gider;
12. Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı.
13. Ve **تَسَعَ القومَ يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı.
14. “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات** apaçık verdik”: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır,
15. **رجل مُتَّسِع**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır;
16. Ve **رجل مِسْتَع**: yani hızlı.

لسان العرب
● - تسع: **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinen; yüzleri (kullanımları) müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Denir: **تسعون** ref mahallinde, **تسعين** nasb ve cer mahallinde. Ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece. Ve **تِسعَ عَشرةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تسع عَشرةَ** kadın ve **تسعة عشر** erkek. Yüce Allah dedi ki: “Onun üzerinde **تسعة عشَرَ**” yani on dokuz melek; okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تسعةَ عْشر**; **العين**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve tefsir: **سَقَرَ** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Arapların sözü: **تسعةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murat ettiğin zaman tenvin alır; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad kılar; **زوبَرَ** gibi, “Bana **بِزَوْبَرا** ile sayıldı” sözünden; o, yerinde zikredilmiştir. Ve müenneste **التسع** müzekkerde **التسعة** gibidir. Ve **تَسَعَهم يَتْسَعُهم** (sin’in fethiyle): onların dokuzuncusu oldu. Ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular. Ve denir: o, **تاسعُ تسعةٍ** ve **تاسعٌ ثمانيةً** ve **تاسعُ ثمانيةٍ**’dir; ve caiz değildir ki “o, **تاسعٌ تسعةً**” denilsin; ne de “**رابعٌ أَربعةً**”; ancak izafetle “**رابعُ أَربعةٍ**” denir; fakat sen dersin: “**رابعٌ ثلاثةً**”; bu, Ferrâ ve başkaları, mahirlerden, sözüdür. Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günü; ve denildi: o, **يوم العاشُوراء**’dır; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve İbn Abbas hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncu günü oruç tutacağım” yani **عاشُوراء**; sanki onda **عِشْرَ الوِرْد**’ü dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar derler: “Suya **عِشْراً** vardım”; dokuzuncu günü kastederler; buradan “**عِشْرِينَ**” dediler; “**عِشْرَيْن**” demediler; çünkü ikisi iki **عِشْر** ve üçüncünün bir kısmıdır; böylece toplanıp “**عِشْرِين**” denildi. İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdılar; ancak **الأَظْماء** üzere, **العشر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْس** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشوراء**’yı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder: onun **عِشْر وِرْد الإِبل**’i te’vil ettiğini; çünkü o zaten **عاشوراء**’yı oruç tutardı; o da onuncu gündür; sonra dedi: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım”; nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya söz verir? Ve **التسع** develerin susuzluk vakitlerinden: dokuz güne varmasıdır; ve develer **تَواسِعُ**’dir. Ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere. Ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** ( **الصُّرَدِ** misali): ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi; ve o, **النُّفَل**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır. Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**; sonra üç **نُفَلٌ**; sonra üç **تُسَعٌ**; onları **تُسعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların ilki onuncu gecedir. Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** manasındadır. Ve **التُّسْعُ** (ötre ile) ve **التَّسِيعُ**: dokuzun bir parçasıdır; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli gider. Şemmer dedi ki: **تَسِيعاً**’ı ancak Ebû Zeyd için işittim. Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı. Ve **تَسَعَ القومَ** (sin’in fethiyle de) **يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات** apaçık verdik”; tefsirde denildi: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevilerden olanların hayvanları gitti; ve onlardan: Musa’nın, عليه السلام, elini bakanlar için bembeyaz çıkarması; ve onlardan: asasını atması; bir de bakarsın o apaçık bir ejderha; ve onlardan: Allah Teâlâ’nın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi; ve denizin yarılması; ve âyetlerinden: taşın fışkırması. Leys dedi ki: **رجل مُتَّسِع**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise bu babdan değildir. Dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; o, işinde ileri giden, büzüşük olandır; ve **مِسْدَعٌ** da bir lehçedir. Dedi ki: ve **رجل مِسْتَعٌ** yani hızlı.

مقاييس اللغة:
**تسع**: **التاء** ve **السين** ve **العين** tek bir kelimedir; o da sayıda **التِّسعة**’dır. Dersin: **تَسَعْتُ القومَ**; yani onların dokuzuncusu oldum. Ve **وَأتْسعتُ الشَّيءَ**: sekiz iken onu dokuz tamamladığım zaman. Ve **التِّسع**: ayın üç gecesidir; onların son gecesi dokuzuncu gecedir. Ve **وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم**: mallarının dokuzda birini aldığım zaman.

القاموس المحيط:
**تِسْعَةُ رِجالٍ** ve **تِسْعُ نسْوَةٍ**; ve Yüce Allah’ın sözü “**تِسْعَ آياتٍ**”: onlar
**عَصاً**، **سَنَةٌ**، **بَحْرٌ**، **جرادٌ**، ve **وقُمَّلٌ**، **دَمٌ**، ve **يَدٌ**; **الضَّفادِعِ**’den sonra; **طوفانُ**.
Ve **التِّسْعُ** ayrıca: develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; ve (ötre ile) dokuzun bir parçasıdır; **التَّسيعِ** gibi. Ve **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi. Ve **التاسوعاءُ**: **يومِ عاشوراءَ**’dan önce; muvelled. Ve **تَسَعَهُم**; **منَعَ** ve **ضربَ** gibi: mallarının dokuzda birini aldı; yahut onların dokuzuncusu oldu; yahut onları bizzat kendisi dokuz yaptı; böylece o, **تاسِعُ تسعةٍ** ve **تاسِعُ ثمانِيةٍ**’dir; ve caiz değildir: **تاسِعٌ تسعَةً**. Ve **وأتْسَعُوا**: dokuz oldular. Ve “develeri **تسْعاً** suya vardı”.

تاج العروس:
ت س ع
**تِسْعَةُ رِجَالٍ** müzekker sayıda ve **تِسْعُ نِسْوَةٍ** müennes sayıda: bilinen. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ** verdik”: onlar, Firavun ailesinin yıllarla yakalanması ve Musa’nın, عليه السلام, elini bembeyaz çıkarması ve asa ve tufan ve çekirge ve **القُمَّلُ** ve kurbağalar ve kan ve denizin yarılmasıdır. Ve musannif bunu tek bir beyitte toplamıştır; şöyle dedi:
**عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ**
Ve ben onu başka bir beyitle tazmin ettim; şöyle dedim:
“**آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه**.” Asa ise Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de bakarsın o apaçık bir ejderha”dadır. Yıl ise Yüce Allah’ın sözü: “Ve andolsun Firavun ailesini yıllarla yakaladık”tadır; o da kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevilerden olanların hayvanları gitti; bunun gibi âyetlerin geri kalanı; hepsi Kur’an’da zikredilmiştir. Şeyhimiz dedi ki: Bedr b. Cemâa da onu nazmetti; sözünde:
“**آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ**”
Ve dedi ki: onunla musannifin beyti arasında ittifak ve ihtilaf vardır. Zemahşerî onu on bir âyet kıldı: böylece tamsı ve ekinlerinde noksanı artırdı; ve ibaresi: bir söyleyenin demesi için: âyetler on bir idi: ikisi el ve asa; ve dokuzu: yarılma ve tufan ve çekirge ve **القُمَّلُ** ve kurbağalar ve kan ve tams ve bozkırlarındaki kıtlık ve ekinlerinden noksan. Bitti. Ve cevabı zikretmedi. Ve nazımdaki “**حَجَرٌ**” ile onun fışkırmasını kasteder; Lisân sahibi de onu zikretmiştir. Şeyhimiz dedi ki: sonra musannif, şöhrete dayanarak **التِّسْعِ**’de kesre ile (kırıkla) mutlak bıraktı; böylece onu ضبط etmeye ihtiyaç duymadı. Ve Sûre-i Sâd’da “**تَسْعٌ وتسْعُون**” ta’nın fethiyle; sanki **التِّسْعُ** sekiz ve on ile komşu olunca, üstündekine ve altındakine münasebetini kastettiler; öyleyse düşün. Ve **التِّسْع** ayrıca, yani kesre ile: develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; o, dokuz güne varmasıdır; ve develer **تَوَاسِعُ**’dir. Ve **التُّسْعُ** (ötre ile): dokuzun bir parçasıdır; **التَّسِيعِ** gibi; **أَمِيرٍ** gibi; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli gider. Şemmer dedi ki: **التَّسِيع**’i ancak Ebû Zeyd için işitmedim. Dedim ki: ancak **الثَّلِيث** hariç; çünkü o işitilmemiştir; Şeref ed-Dimyâtî, Mu‘cem’de İbnü’l-Enbârî’den naklettiği üzere: onunla konuşan hata etmiştir; ve ona **ث ل ث**’te işaret geçmişti. Ve **التُّسَعُ** **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesi; ve o, **النُّفَلَ**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır. Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**; sonra üç **نُفَلٌ**; sonra üç **تَسَعٌ**; onları **تُسَعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların ilki onuncu gecedir. Ve **التّاسُوعاءُ**: Muharrem’in dokuzuncu günü; ve Sıhâh’ta: **يَوْمِ عَاشُوراءَ**’dan önce; muvelled; Sıhâh’ın nassı: “Ve ben onu muvelled sanıyorum.” Başkası dedi ki: o, **يَوْمُ عاشُورَاءَ**’dır. Ezherî, İbn Abbas’tan rivayet ettiği üzere, صلى الله عليه وسلم’in sözünde dedi ki: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncu günü oruç tutacağım” yani **يَوْمَ عاشُوراءَ**; sanki onda **عِشْرَ الوِرْدِ**’ü dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar derler: “Suya **عِشْراً** vardım”; dokuzuncu günü kastederler; buradan “**عِشْرِين**” dediler; “**عِشْرِيْنِ**” demediler; çünkü onlar on sekiz günü iki **عِشْر** kıldılar; ve on dokuzuncu günü ve yirmiyi tamamlayanı üçüncü **الوِرْد**’ün bir taifesi kıldılar; böylece bununla onu topladılar. İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عَاشُوراءَ**’yı **تاسُوعاءَ** diye adlandırdılar; ancak **الأَظْماءِ** üzere, **العِشْر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْسُ** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشوراءَ**’yı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder. Dedim ki: Sâgânî bu sözü tashih etti. Hadisin zahirinden murat, yani zikredilen İbn Abbas hadisi: onun dediğidir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم **يَوْمَ عاشوراءَ**’yı oruç tuttuğu ve onun orucunu emrettiği vakit dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, o Yahudilerin ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür.” O dedi ki: “Gelecek yıl olursa dokuzuncu günü oruç tutarız.” Ve bir rivayette: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسُوعاءَ**’yı oruç tutacağım”; yani nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya söz verir? Öyleyse düşün. Cevherî’nin ve başkasının “o muvelleddir” sözüne bakılır; çünkü muvelled, sonradan olanlardan Arap olmayanın telaffuz ettiği lafızdır; bu ise şerif hadiste varid olmuş bir lafızdır; ve onu, yaratılmışların en fasihi ve söz çeşitlerini en iyi bileni olan Peygamber صلى الله عليه وسلم, Allah’ın hak vahyiyle söylemiştir; onda توليد nasıl tasavvur edilir yahut ona تفنيد nasıl ilişir? Şeyhimizin tahkik ettiği gibi; ve kitabın mukaddimesinde ona işaret ettik. Ve **تَسَعَهُمْ** **منَع** ve **ضَرَب** gibi; ikincisi Yunus’tandır; ve Cevherî birincisi üzerine iktisar etti: mallarının dokuzda birini aldı yahut onların dokuzuncusu oldu. Cevherî iki manayı zikretti; yahut dersin: kavim sekiz idi; böylece **تَسَعَهُمْ**; yani onları bizzat kendisi dokuz yaptı; yahut onların dokuzuncusu oldu; böylece o, **تاسِعُ تِسْعِةٍ** ve **تَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ**’dir; ve caiz değildir ki denilsin: “o, **تاسِعٌ تِسْعَةً**”; ne de “**رَابِعٌ أَرْبَعَةً**”; ancak izafetle “**رَابِعُ أَرْبَعَةٍ**” denir; fakat sen dersin: “**رَابِعٌ ثَلاثةً**”; bu, Ferrâ’nın ve başkalarının, mahirlerden, sözüdür. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular; Cevherî nakletti. Ve ayrıca: “develeri **تِسْعاً** suya vardı”; Cevherî de nakletti; yani dokuz gün ve sekiz geceye suya vardı; böylece onlar **مُتْسِعُونَ**’dur. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **تِسْعَ عَشَرَةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تِسْعَ عَشَرَةَ** kadın ve **تِسْعَةَ عَشَرَ** erkek. Yüce Allah dedi ki: “Onun üzerinde **تِسْعَةَ عَشَرَ**” yani on dokuz melek; okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تِسْعَةَ عْشَرَ**; **العَيْن**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve onların sözü: **تِسْعَةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murat ettiğin zaman tenvin alır; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad kılar. Ve **وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ**: dokuz kuvvet üzere. Ve Ezherî, Leys’ten nakletti: **رَجُلٌ مُتَّسِعٌ**: o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعَةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise bu babdan değildir. Sâgânî dedi ki: Leys bu terkibde bir şey demedi; ancak onu **س ت ع** terkibinde zikretti: **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: **مِسْدَع**’da bir lehçedir; böylece Ezherî’ye ters döndü. Dedim ki: Ezherî’ye karşı bununla reddettiği şey; çünkü onu kitabında daha sonra zikretti; çünkü dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; ve denir: **مِسْدَعٌ** bir lehçedir; o, işinde ileri giden, büzüşük olandır. Ve **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: hızlıdır. Öyleyse bunu düşün.
