# تسع (ت-س-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B3%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Suva tas demektir

- Harfler: ت - س - ع
- Kur'an'da: 7 geçiş · 6 ayet · 7 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تِسْعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Dokuz | 1 | 1 | [18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/18:25.md) |
| [تِسْعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Dokuz | 1 | 1 | [38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/38:23.md) |
| [تِسْعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8E.md) | فِعْلَ | Dokuz | 1 | 1 | [17:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/17:101.md) |
| [تِسْعَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فِعْلَةَ | Dokuz | 1 | 1 | [74:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/74:30.md) |
| [تِسْعَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | فِعْلَةُ | Dokuz | 1 | 1 | [27:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/27:48.md) |
| [تِسْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | فِعْلِ | Dokuz | 1 | 1 | [27:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/27:12.md) |
| [وَتِسْعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَفِعْلُونَ | Ve doksan | 1 | 1 | [38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/38:23.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (51 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Koyun
2. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Firavun
3. [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
4. [رهط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Köstebeğin kazdığı toprağı biriktirdiği yuvasıdır
5. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kovuk
6. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yüz
7. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Üstüne oturulan keçe demektir
8. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biid yumurta demektir
9. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
10. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seneler
11. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “On” demektir
12. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kaldınız
13. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sülle çokluk demektir
14. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
15. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
16. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
17. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
18. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
19. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
20. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
21. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
22. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
23. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
24. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
25. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
27. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
28. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
29. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
30. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
31. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
32. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
33. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
34. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
35. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
36. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
38. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
39. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
40. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تسع |
| Yapı | Üçlü (sayı ismi kökü) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md), [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md), [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Onluk tabanda birler basamağının son tekil sınırı, dokuz sayısı, dokuza tamamlama ve dokuzda bir pay alma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ayet ve mucizelerin kemale erişi, fitne ve fesat odaklarının sayısal sınırı, ahiretteki gözetici bekçilerin sayısı |
| Çekirdek Özet 3 | Bir basamak düzeninde tamlığa (onluğa) ulaşmadan önceki nihai eşik, sonlanma ve tepe noktası göstergesi |
| Kritik Hata Riski | Sayı lafzını salt sembolik veya rastgele bir rakam sayarak temsil ettiği nihai eşik, hukuki pay ve ontolojik tamlık öncesi aşama niteliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تس | Ayak sesi, gizli ve hafif hareket, arama ve iz sürme ([تسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B3.md)) | ع | Genişleme ve yükselme bildiren boğaz harfi eklenerek anlam gizli arayıştan açık sayısal sınıra, dokuz basamağına ve bu miktara ulaşmaya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sayısal dizilimde bir sonraki basamağa geçişi imleyen sınır ve nihai işaret hareketini kurar. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Dizilim boyunca yükselen basamağın dayanıp tutunduğu sayısal yapıyı gösterir. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Sayısal sınırın idrak edilmesi, açıkça belirmesi ve tespit edilebilir bir çokluk haline gelmesi anlamını pekiştirir. |
| تسع | Sınır işaretinin dayanakla buluşup açık bir idrakle nihai tekil sayıya ulaşması | Birler dizisinin nihai dayanak noktasında kemale ererek bir üst ondalık basamağın hemen öncesindeki açık sayısal eşiği oluşturması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sekiz olan sayıyı dokuza çıkarma, bir topluluğun dokuzuncusu olma veya bir malın dokuzda birini (tüs') pay olarak ayırma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi Araplarında devenin dokuz gün susuz kalması veya ayın son çeyreğindeki dokuzuncu geceler kümesi için kullanımı bilinmektedir; ancak klasik metinlerde doğrudan beytin geçtiği lafız sınırlıdır: Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Bir şey sekiz iken onu dokuza tamamlamak manasında أَتْسَعْتُ الشَّيْءَ ve bir topluluğun dokuzuncu üyesi olmak manasında تَسَعْتُ القَوْمَ ifadeleriyle erken lügatlerde kayda geçmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Proto-Sami dillerinde ortak sayı sisteminin bir parçası olan تسع kökü, Batı ve Doğu Sami kollarının tamamında düzenli ses denklikleriyle tespit edilen temel bir miras sözcüktür. İbranicede tēšaʿ (תֵּשַׁע), Süryanicede teşʿā (ܬܫܥܐ), Akadcada tišīt veya tiše ve Ge'ez dilinde tes'ū biçimlerinde korunmuştur. Sayı adlarının kökeninde fiziksel bir eylemden türemiş olma ihtimali bulunsa da Proto-Sami aşamasında doğrudan «dokuz» niceliğini bildiren ilksel bir sayı adı olarak yerleşmiştir. Arapçada kök morfolojik olarak fiilleştirilmiş; dokuza tamamlama, dokuzuncu olma ve onda birlik zekât benzeri dokuzda bir hisse alma eylemleri bu sayısal ad üzerinden çekimlenmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | تِسْعٌ / تِسْعَةٌ | İsim kökenli bir sayı olup fiil türetimleri (dokuzuncusu olmak, dokuza tamamlamak) isimden sonra gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tēšaʿ, Süryanice teşʿā, Akadca tiše | Bütün Sami dillerinde düzenli fonetik denkliklerle korunan ortak miras sayı köküdür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak sayı katmanı | Bazı Berberi ve Kuşitik dillerdeki sayı biçimleriyle yapısal benzerlikler tartışılmışsa da güvenilir doğrudan soydaşlık sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brockelmann, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تسع | Anlamlı | Dokuz sayısı | Sayı dizisinde sekizden sonra gelen birler basamağının son sayısı | Kur’an’da geçer; hedef kök |
| [تعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3.md) | Anlamlı | Yüzüstü düşme, helak olma, tökezleme | Ayağın kayması, geriye düşüş ve yıkım anlamına gelir | Kur’an’da geçer (Muhammed [47:8](https://lisan.digital/tr/ayet/47:8.md)) |
| [ستع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B9.md) | Anlamlı | Kararlı ve sebatkâr olma | İşinde sebatla yürüyen kimse için kullanılan nadir bedevi kullanımı | Kur’an’da geçmez; Kitābü’l-ʿAyn kaydı |
| [سعت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş (mühmel) diziliş | Kur’an’da geçmez |
| [عتس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş (mühmel) diziliş | Kur’an’da geçmez |
| [عست](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş (mühmel) diziliş | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تسع | Merkez | Sayısal nicelik | Birler basamağının sonundaki nihai eşik ve dokuz sayısı | Tekil basamağın zirvesini ve tamamlanma öncesi eşiği bildirir |
| [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Sayısal nicelik | Dokuzdan bir önceki basamak (sekiz sayısı) | Taşıyıcı ve kuşatıcı sayısal yapıyı bildirir; eşik aşamasından öncedir |
| [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Sayısal nicelik | Dokuzdan sonra gelen basamak atlama sayısı (on sayısı) | Tekil basamaktan çift basamaklı tamlığa ve topluluğa geçişi kurar |
| [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Sayısal nicelik | Yedi sayısı ve çokluk ifadesi | Kozmik ve döngüsel tamamlanmayı ifade eder; dokuzdaki eşik vurgusundan farklıdır |
| [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) | Zıt | Birlik ve ilk adım | Sayısal dizinin sonu ve eşiği değil, başlangıcı ve bölünmez tekliği | Çokluk eşiğinin tam zıddı olarak bölünemez başlangıç noktasını kurar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تسع | Dokuz | Onluk sistemde birler basamağının en son sayısı ve bu orandaki pay | Kesin |
| Latince | Novem, nonus | Dokuz, dokuzuncu | Sayısal nicelik bakımından birebir örtüşür; fiil türetimi sınırlıdır | Kesin |
| İngilizce | Nine, ninth | Dokuz, dokuzuncu | Sayı değerini tam karşılar; Arapçadaki dokuzda bir hisse fiili türetimini karşılamaz | Kesin |
| Almanca | Neun, neunte | Dokuz, dokuzuncu | Salt sayısal nicelik yönüyle tam örtüşür | Kesin |
| Fransızca | Neuf, neuvième | Dokuz, dokuzuncu | Sayısal değeri doğrudan karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تِسْعَ آيَاتٍ | İlahi mucizelerin ve delillerin yetkin sayısı (dokuz ayet) | Hz. Musa'ya Firavun ve kavmine karşı verilen apaçık mucizeler bağlamı (İsrâ [17:101](https://lisan.digital/tr/ayet/17:101.md), Neml [27:12](https://lisan.digital/tr/ayet/27:12.md)) |
| تِسْعَةُ رَهْطٍ | Toplumsal fesadın örgütlü azınlık çetesi (dokuz kişilik elebaşı grup) | Semûd kavminde fesat çıkaran ve peygamberi pusuya düşürmeye çalışan fitne şebekesi (Neml [27:48](https://lisan.digital/tr/ayet/27:48.md)) |
| وَازْدَادُوا تِسْعًا | Zaman diliminin nihai eklemlenme süresi (artı dokuz yıl) | Ashâb-ı Kehf'in mağarada kalış süresine eklenen süre; güneş ve ay yılı farkı bağlamı (Kehf [18:25](https://lisan.digital/tr/ayet/18:25.md)) |
| تِسْعٌ وَتِسْعُونَ | Mülkiyet ve ortaklıkta adaletsizlik ölçüsü (doksan dokuz koyun) | Hz. Dâvûd'a gelen davacıların hak ve ihtiras meseli bağlamı (Sâd [38:23](https://lisan.digital/tr/ayet/38:23.md)) |
| تِسْعَةَ عَشَرَ | Uhrevi azap ve ceza sisteminin memurları (on dokuz muhafız) | Sekar cehenneminin üzerindeki meleklerin sayısı ve bu sayının imtihan vesilesi kılınması (Müddessir [74:30](https://lisan.digital/tr/ayet/74:30.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sekar üzerindeki bekçilerin sayısı (Müddessir [74:30](https://lisan.digital/tr/ayet/74:30.md)) | On dokuz sayısının hikmeti, gayba iman, inkârcılar için bir fitne ve müminler için yakîn vesilesi oluşu | Sayının zatından ziyade ilahi iradeye teslimiyet ve imtihan aracı olması |
| Fıkıh | Zekât, miras ve ganimet taksiminde pay (tüs') | Dokuzda bir pay oranının fıkhi karşılığı ve ortaklık davalarında mülkiyet sınırlarının tespiti | Sayısal hakkın ve mülkiyet oranının netleştirilmesi |
| Tefsir | Hz. Musa'nın dokuz ayeti ve Semûd'un dokuz elebaşısı | Dokuz mucizenin mahiyeti ile Semûd kavmindeki dokuz kişilik fesat çetesinin kabilevi yapısı | Delilin kemale erişi ve fesadın örgütlü sınırının açığa çıkması |
| Hadis | İlahi isimlerin sayısı ve tesbihat adetleri | Allah'ın doksan dokuz ismini sayanın cennete gireceği rivayeti ve sayısal sınırın anlamı | Sayının mutlak sınır mı yoksa seçkin bir zümre mi olduğu tartışması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi delil ve uhrevi imtihan | Kemale erdirici delil sayısı | Eşiği belirleme | Dokuz mucizeyle hüccetin tam olarak ikame edilmesi ve on dokuzla imanın test edilmesi | Kesin |
| İlmi | Matematik ve takvim hesabı | Birler basamağının nihai sayısı ve artık yıl ilavesi | Sınır tayini | Onluk sisteme geçişteki son basamak ve güneş-ay yılı çevrimindeki artık sürenin tamamlayıcısı | Güçlü |
| Siyasi | Yıkıcı örgütlenme ve cunta hareketi | Çeteleşmiş fesat odağının karar mekanizması | İktidarı bozma | Semûd kavminde şehri ifsat eden dar kadronun tahrip gücü | Güçlü |
| İktisadi | Hak taksimi ve mülkiyet tekeli | Paylaşım eşiği ve tekelleşme sınırı | Doyumsuzluğu gösterme | Doksan dokuz koyuna sahip olanın tek koyuna göz dikmesindeki adaletsizlik sınırı | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sayı tabanında maksimum tekil basamak değeri ($b - 1$) | Onluk basamak tabanında elde oluşmadan önceki en büyük tekil rakam olup basamak atlamadan önceki nihai doygunluk halini temsil eder. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide kritik eşik oluşturan oligarşik azınlık | Toplumu ifsada veya kriz anında radikal eylemlere sürükleyen azınlık kadroların örgütlenme sınırını ifade eder. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sayıyı yalnızca soğuk ve mekanik bir nicelik veya ezoterik ve mistik bir şifreleme aracına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sayının hem ilahi hüccetin tam ikamesinde bir kemal derecesi hem de toplumsal ve ahlaki imtihanlarda nihai bir eşik göstergesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen dokuz ve katlarını bağlamından kopararak hesapsız batınî teviller üretmek veya tarihsel vakalardaki hukuki ve siyasi fesat uyarısını görmezden gelmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yer alan sayısal ifadelerin rastgele birer miktar değil, mucizenin ikamesi, fesadın örgütlenişi, takvim dengesi ve ahiret nizamının eşikleriyle doğrudan ilişkili olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa'nın risalet delillerinde (İsrâ [17:101](https://lisan.digital/tr/ayet/17:101.md), Neml [27:12](https://lisan.digital/tr/ayet/27:12.md)), Semûd kavminin yıkılış sürecinde (Neml [27:48](https://lisan.digital/tr/ayet/27:48.md)), Ashâb-ı Kehf'in zaman hesabında (Kehf [18:25](https://lisan.digital/tr/ayet/18:25.md)) ve Sekar bekçilerinde (Müddessir [74:30](https://lisan.digital/tr/ayet/74:30.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki sayıların anlamsız detaylar olduğu yanılgısını ve sayıları tamamen metin dışı hurafelere alet eden aşırı batınî yorumları düzeltir; her sayının bağlamsal bir ağırlık ve eşik taşıdığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Birler dizisinin en yüksek tekil sayısı, sekizden sonra gelen dokuz niceliği ve dokuza tamamlama eylemi.
- Soyut anlam: Bir üst basamağa veya tamlığa geçmeden önceki nihai doygunluk, son sınır ve imtihan eşiği.
- Sistematik karşılık: Hüccetin tamamlanmasında nihai delil kümesi, toplum düzeninde fesat örgütlenmesinin karar odağı ve sistemik basamak dönüşümünün sınır noktası.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in \mathbb{N} \mid 1 \le x \le b-1 \} \implies \max(S) = b - 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $b$, kullanılan sayı tabanını temsil eder (onluk sistemde $b = 10$). $S$ kümesi, bu tabandaki tek haneli basamak elemanlarını gösterir. Kümenin en büyük elemanı olan $\max(S) = b - 1$, taban atlamadan önceki nihai tekil eşik olan dokuz sayısını ve ulaşılabilecek son doyum noktasını modeller.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/17:101.md) — تِسْعَ

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَامُوسَى مَسْحُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’ya dokuz tane apaçık ayet verdik. Sor, İsrailoğullarına, hani onlara gelmişti de Firavun ona şöyle demişti: Ey Musa, doğrusu ben, seni büyülenmiş zannediyorum.

### [Kehf 18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/18:25.md) — تِسْعًا

وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا

Meal (IK): Onlar mağaralarında üçyüz sene eğleştiler. Buna dokuz daha kattılar.

### [Neml 27:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/27:12.md) — تِسْعِ

وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ

Meal (IK): Ve elini koynuna sok. Firavun ve kavmine gönderilen dokuz mucizeden biri olarak kusursuz, bembeyaz çıksın. Şüphesiz ki onlar; fasık bir kavim idiler.

### [Neml 27:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/27:48.md) — تِسْعَةُ

وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ

Meal (IK): Şehirde dokuz kişi vardı ki; yeryüzünde bozgunculuk yapıyor ve ıslah etmiyorlardı.

### [Sad 38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/38:23.md) — تِسْعٌ · وَتِسْعُونَ

إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ

Meal (IK): Gerçekten bu, kardeşimdir. Onun doksan dokuz dişi koyunu, benim de bir tek dişi koyunum var. Onu bana ver, dedi ve söyleşmede beni yendi.

### [Müddessir 74:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/ayet/74:30.md) — تِسْعَةَ

عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ

Meal (IK): Onun üzerinde ondokuz vardır.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Suva tas demektir. Sa’a bir hacim ölçüsüdür. Sae bir zaman ölçüsüdür. Vesae vav’ın savea’da ortadan başa alınması ile genişlemek veya genişlik anlamına gelmiştir. Vav te’ ye dönüşmüş, tis’a olmuştur. 10 luk sistemde en büyük sayıdır.
“Sunv’a” tas demektir. Sad sine dönüşmüş genişlik anlamında “saat” olmuştur. “Vus’a” da vav yer değiştirmiş tasın alabileceği miktar, tastakiler anlamı kazanmıştır. “Vus’at”daki vav ta ya dönüşmüş “tis’a” olmuştur. “Semen” yağ demektir. Semiz hayvan hayvan semin olur, “tis’a” da dolgunun daha genişi anlamına gelir. Böylece sekizden sonra gelen dokuz denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والتاء معهما
) س ت ع، ت ع س، ت س ع، مستعملات ع س ت، ع ت س، س ع ت، مهملات( ستع: رجلٌ مِسْتَعٌ، لغة في مِسْدَع، وهو الماضي في أمره.
ورأيته مِسْتَعاً، أي: سريعاً، لم يعرفه عرّام ولا أبو ليلى.
تعس: التَّعْسُ: ألاّ ينتعش من سرعته وعثرته، وأن ينكس في السِّفال.
تَعِسَ الرّجل يَتْعَسُ تَعَساً فهو تِعسٌ. أَتْعَسُه اللهُ فهو متعس إذا أنزل الله به ذلك.
تسع: يقال: تَسَعْتُ القوم، أي: صرت تاسعهم.
وأَتْسَعْتُ الشيء إذا كان ثمانية وأتممته تسعة.
والتِسّعُ والتِسّعَةُ من العدد يجري على وجوه التذكير والتأنيث، تسعة رجال وتسع نسوة.

##### Türkçe

باب **العين** و **السين** و **التاء** معهما
(**س ت ع**، **ت ع س**، **ت س ع**، مستعملات **ع س ت**، **ع ت س**، **س ع ت**، مهملات(

**ستع**: **رجلٌ مِسْتَعٌ**; **مِسْدَع** hakkında bir dildir; ve o, işinde geçmiş olandır.
Ve onu **مِسْتَعاً** gördüm; yani: hızlı; onu ne عرّام ne de أبو ليلى tanıdı.

**تعس**: **التَّعْسُ**: sürati ve tökezlemesi yüzünden dirilmemesi ve aşağılıkta başaşağı edilmesidir.
**تَعِسَ** adam **يَتْعَسُ** **تَعَساً**; o hâlde o **تِعسٌ**dur. Allah onu **أَتْعَسُه**; o hâlde, Allah ona bunu indirdiği zaman o **متعس**tir.

**تسع**: denir: **تَسَعْتُ** kavmi; yani: onların dokuzuncusu oldum.
Ve şey **أَتْسَعْتُ**; eğer sekiz idi de onu dokuza tamamladıysam.
Ve sayıdan **التِسّعُ** ve **التِسّعَةُ**, müzekkerlik ve müenneslik vecihleri üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التِسْعَةُ في عدد المذكر، والتِسْعُ في عدد المؤنث، والتِسْعُ أيضاً: ظِمْءٌ من أظماء الإبل. والتُسْعُ بالضم: جزءٌ من تسعة، وكذلك التَسيعُ. والتاسوعاءُ قبل يوم العاشوراء. وتَسَعْتُ القومَ أَتْسَعُهُمْ، إذا أخذت تُسْعَ أموالهم، أو كنت لهم تاسعاً. وأَتْسَعَ القومُ، إذا وردتْ إبلهم تِسْعاً. وأَتْسَعوا، أي صاروا تِسْعَةً.

##### Türkçe

**التِسْعَةُ** müzekker sayıda, **التِسْعُ** müennes sayıda; **التِسْعُ** ayrıca: develerin susuzluk derecelerinden bir susuzluktur. **التُسْعُ** (ضم ile): dokuzdan bir parçadır; **التَسيعُ** da böyledir. **التاسوعاءُ** **يوم العاشوراء**’dan öncedir. **تَسَعْتُ القومَ أَتْسَعُهُمْ**: onların mallarının **تُسْعَ**’ını aldığımda, yahut onlara dokuzuncu olduğumda. **أَتْسَعَ القومُ**: develeri **تِسْعاً** olarak suya vardığında. **أَتْسَعوا**: yani **تِسْعَةً** oldular.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع التاء
تعس ، تسع
استعمل من وجوهها : تعس ، تسع .
تسع : قال الليث : التِّسْع والتِّسْعة من العَدَد يَجري وجوهُه على التأنيث والتذكير : تسعة رجال وتسع نسوة . ويقال : تسعون في موضع الرفع وتسعين في الجرّ والنصب ، واليوم التاسع والليلة التاسعة ، وتسع عشرة مفتوحتان على كل حال ؛ لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعطِيا إعراباً واحداً ، غير أنك تقول : تسع عَشْرة امرأة وتسعة عَشَر رجلاً ، قال الله جل وعز : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدثر : 30 ) يعني : تسعة عشر مَلَكاً . وأكثر القرّاء على هذه القراءة . وقد قرىء : ( تسعة عْشر ) بسكون العين ، وإنما أسكنها من أسكنها لكثرة الحركات . والتفسير أنّ على سَقَر تسعة عشر مَلكاً . والعرب تقول في ليالي الشهر : ثلاثٌ غُرَر ، ولثلاث بعدها : ثلاثٌ نفَل ، ولثلاث بعدها : ثلاثٌ تُسَع . سُمِّين تُسَعاً لأن آخِرتها الليلة التاسعة ، كما قيل لثلاث بعدها : ثلاثٌ عُشَر ؛ لأن بادئتها الليلة العاشرة . أبو عبيد عن أبي زيد قال العَشِير والتَسِيع بمعنى العُشْر والتُسْع . قال شمر : ولم أسمع تِسيع إلاّ لأبي زيد . ويقال : كان القوم ثمانية فتَسَعْتُهم أي صَيَّرْتهم تسعة بنفسي ، أو كنت تاسعهم . ويقال : هو تاسع تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً . وتاسعُ ثمانيةٍ . ولا يجوز أن تقول : هو تاسعٌ تسعةً ولا رابعٌ أربعةً ، إنما يقال : رابع أربعةٍ على الإضافة ، ولكنك تقول : رابعٌ ثلاثةً . وهذا قول الفرّاء وغيرِه من الحُذّاق . ويقال : تَسَعْت القوم إذا أخذت تُسْع أموالهم أو كنت تاسعهم ، أتْسَعَهم بفتح السين لا غير في الوجهين . وقال الليث : رجل متَّسع وهو المنكمش الماضي في أمره ، قلت لا أعرف ما قال إلا أن يكون مفتعِلاً من السَعَة ، وإذا كان كذلك فليس من هذا الباب .
وفي نسخة من ( كتاب الليث ) : مُسْتَعٌ ، وهو المنكمش الماضي في أمره . قال : ويقال : مِسْدَعٌ ، لغة . قال : ورجل مِسْتَع أي سريع . وقوله عزّ وجلّ : ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ ءَايَاتٍ بَيِّنَاتٍ ) ( الإسراء : 101 ) هو : أخْذ آل فرعون بالسنين ، وإخراج موسى يده بيضاء ، والعصا ، وإرسال الله عليهم الطوفان والجراد والقُمَّل والضفادع والدم ، وانفلاق البحر . وفي حديث ابن عبّاس : ( لئن بقِيت إلى قابل لأصومَنَّ التاسع ) يعني : عاشوراء ، كأنه تأوّل فيه عِشر الوِرْد
أنها تسعة أيَّام . والعرب تقول : وردت الماء عِشْراً يعنون : يوم التاسع . ومن ههنا قالوا : عِشرِين ولم يقولوا : عِشْرَيْنِ لأنهما عِشْران وبعض الثالث .
تعس : أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : تَعَسه الله وأتعسه في باب فَعَلت وأفعلت بمعنى واحد . وقال شمر فيما أخبرني عنه أبو بكر الإياديّ : لا أعرف تَعَسه الله ، ولكن يقال : تَعِس بنفسه وأتعسَه الله . قال : وقال الفرّاء : يقال : تَعَستَ إذا خاطبت الرجل ، فإذا صرت إلى أن تقول : فَعَل قلت : تعِس بكسر العين . قال شمر : وهكذا سمعته في حديث عائشة حين عَثَرت صاحبتها أمّ مِسْطح فقالت : تعِس مِسْطَح . قال : وقال ابن شميل : تَعَسْت كأنه يدعو على صاحبه بالهلاك . قال وقال بعض الكلابيّين : تعَس يتعَس تَعْساً وهو أن يخطىء حُجَّته إن خاصم ، وبُغْيَته إن طَلَب وقال : تَعِس فما انتعش ، وشِيك فما انتقش ، أبو دواد عن النضر قال : تَعَس : هلك ، والتَعْس : الهلاك . ابن الأنباريّ : قال أبو العباس معناه في كلامهم : الشرّ . وقيل : التَعْس : البعد . وقال الرُسْتُمي : التَعْس : أن يخِرّ على وجهه ، والنُكْس أن يخِرّ على رأسه . والتَعْس أيضاً : الهلاك . وأنشد :
وأرماحهم يَنْزَهْنَهُمْ نَهْزَ جُمَّة
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لعا
وقال الليث : التَعْس : ألاَّ ينتعش من عَثْرته ، وأن يُنكس في سَفَال . ويدعو الرجل على بعيره الجوادِ إذا عثر فيقول : تَعْساً ، فإذا كان غير جَوَاد ولا نجيب فعثَر قال له : لَعاً . ومنه قول الأعشى :
بذات لَوث عَفَرْنَاةٍ إذا عَثَرتْ
فالتَعْس أدنى لها من أن أقول لَعا
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( كَفَرُواْ فَتَعْساً لَّهُمْ وَأَضَلَّ ) ( محمد : 8 ) : يجوز أن يكون نَصْباً على معنى : أتعسهم الله قال : والتَعْس في اللغة : الانحطاط والعثور . قال أبو منصور وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : قال أبو عمرو بن العلاء : تقول العرب :
الوَقْس يُعدى فتعدّ الوَقْسا
من يَدْنُ للوَقْس يلاقِ تَعْسا
قال : والوقْس : الجَرَب ، والتَعْس الهلاك . وتعدَّ أي تجنَّب وتنكب . كله سواء ) .

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ile **التاء**

**تعس** , **تسع**

Onun vecihlerinden kullanılmıştır: **تعس** , **تسع** .

**تسع** : **الليث** dedi: **التِّسْع** ve **التِّسْعة** sayıdandır; vecihleri müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Ve denilir: **تسعون** ref‘ mevkiinde, **تسعين** cer ve nasbda; ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece; ve **تسع عشرة** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi bir isim kılınmış iki isimdir, böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: on dokuz kadın ve on dokuz erkek. Allah جل وعز dedi: ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا **تِسْعَةَ** ) ( المدثر : 30 ) yani: on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve okunmuştur: ( **تسعة عْشر** ) **العين**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı onu sükûnladı. Ve tefsir: **سَقَر** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَر**; ondan sonraki üçe: üç **نفَل**; ondan sonraki üçe: üç **تُسَع**. **تُسَع** diye adlandırıldılar; çünkü sonuncusu dokuzuncu gecedir; nitekim ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildi; çünkü başlangıcı onuncu gecedir. **أبو عبيد**’in **أبو زيد**’den rivayeti: **العَشِير** ve **التَسِيع**, **العُشْر** ve **التُسْع** manasındadır. **شمر** dedi: **أبو زيد**’den başkası için **تِسيع** işitmedim. Ve denilir: kavim sekiz idi de ben onları **تَسَعْتُهم**; yani onları kendi nefsimle dokuz yaptım, yahut onların dokuzuncusu oldum. Ve denilir: o, dokuzun dokuzuncusudur ve sekizin dokuzuncusudur. Ve sekizin dokuzuncusu. Ve “o, dokuzu dokuzuncudur” denilmesi caiz değildir; “dördü dördüncüdür” de (caiz değildir); ancak izafet üzere “dördün dördüncüsü” denilir; fakat sen “üçün dördüncüsü” dersin. Bu, **الفرّاء** ve başkası olan maharet sahiplerinin sözüdür. Ve denilir: kavmi **تَسَعْت**; onların mallarının dokuzda birini aldığın zaman, yahut onların dokuzuncusu olduğun zaman; iki vecihte de yalnız **السين**’in fethasıyla **أتْسَعَهم**. **الليث** dedi: **متَّسع** adam; o, işinde büzüşüp ileri giden kimsedir. Dedim: söylediğini bilmiyorum; ancak **السَعَة**’den **مفتعِلاً** olursa; eğer öyle ise bu babdan değildir.

( **كتاب الليث** )’ten bir nüshada: **مُسْتَعٌ**; o, işinde büzüşüp ileri giden kimsedir. Dedi: ve denilir: **مِسْدَعٌ**; bir lugat. Dedi: ve **مِسْتَع** adam; yani hızlı. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى **تِسْعَ ءَايَاتٍ بَيِّنَاتٍ** ) ( الإسراء : 101 ) şudur: Firavun ailesini yıllarla yakalamak; Musa’nın elini beyaz çıkarması; asa; Allah’ın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّل**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi; ve denizin yarılması. Ve İbn عباس hadîsinde: ( لئن بقِيت إلى قابل لأصومَنَّ **التاسع** ) yani: **عاشوراء**; sanki onda **عِشر الوِرْد**’ü te’vil etti: onun dokuz gün olduğu. Ve Araplar derler: suya **عِشْراً** vardım; yani dokuzuncu gün. Ve buradan “**عِشرِين**” dediler, “**عِشْرَيْنِ**” demediler; çünkü ikisi iki **عِشْر** ve üçüncünün bir kısmıdır.

**تعس** : **أبو عُبَيد**’in **أبو عُبَيدة**’den rivayeti: **تَعَسه الله** ve **أتعسه**; **فَعَلت** ve **أفعلت** babında, tek bir mana üzeredir. **شمر** dedi; bana **أبو بكر الإياديّ**’nin haber verdiği üzere: **تَعَسه الله**’ı bilmem; fakat “kendi nefsiyle **تَعِس** oldu” ve “Allah onu **أتعسَه** etti” denilir. Dedi: ve **الفرّاء** dedi: erkeğe hitap ettiğin zaman “**تَعَستَ**” denilir; “**فَعَل**” demeye vardığın zaman “**تعِس**” dersin, **العين**’in kesriyle. **شمر** dedi: ve ben onu, Âişe hadîsinde böyle işittim; arkadaşı Ümm **مِسْطح** sürçtüğü zaman dedi ki: **تعِس مِسْطَح**. Dedi: ve İbn شميل dedi: **تَعَسْت**; sanki sahibine helâk ile beddua eder. Dedi: ve bazı **الكلابيّين** dedi: **تعَس** **يتعَس** **تَعْساً**; o, hasım olursa hüccetini, isterse arzusunu şaşırmasıdır. Ve dedi: **تَعِس**; artık doğrulmadı; ve dikenlendi; artık dikeni çıkarmadı. **أبو دواد**’ın **النضر**’den rivayeti: **تَعَس**: helâk oldu; ve **التَعْس**: helâk. İbn الأنباريّ: **أبو العباس** dedi: onların كلامında manası: şer. Ve denildi: **التَعْس**: uzaklık. Ve **الرُسْتُمي** dedi: **التَعْس**: yüzü üzerine düşmesidir; ve **النُكْس**: başı üzerine düşmesidir. Ve **التَعْس** ayrıca: helâk. Ve inşad etti:
وأرماحهم يَنْزَهْنَهُمْ نَهْزَ جُمَّة
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لعا

**الليث** dedi: **التَعْس**: sürçmesinden doğrulmamasıdır; ve aşağılıkta ters çevrilmesidir. Ve adam, sürçtüğü zaman iyi devesine beddua eder de der ki: **تَعْساً**; eğer o iyi değil de ne de seçkin ise ve sürçerse ona: **لَعاً** dedi. Ondandır **الأعشى**’nın sözü:
بذات لَوث عَفَرْنَاةٍ إذا عَثَرتْ
فالتَعْس أدنى لها من أن أقول لَعا

**أبو إسحاق** Allah جل وعز’ün sözü hakkında dedi: ( كَفَرُواْ فَتَعْساً لَّهُمْ وَأَضَلَّ ) ( محمد : 8 ) : “Allah onları **أتعسهم** etti” manasına nasb olması caizdir. Dedi: ve **التَعْس** lugatta: alçalma ve sürçmedir. **أبو منصور** dedi: ve bana **المنذريّ** **أبو الهيثم**’den haber verdi ki o dedi: **أبو عمرو بن العلاء** dedi: Araplar der:
الوَقْس يُعدى فتعدّ الوَقْسا
من يَدْنُ للوَقْس يلاقِ تَعْسا
Dedi: ve **الوقْس**: uyuzdur; ve **التَعْس** helâktir. Ve **تعدَّ**: sakınmak ve uzak durmaktır. Hepsi birdir ).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والسين وما يثلثهما)
(تسع) التاء والسين والعين كلمةٌ واحدة، وهي التِّسعة في العدد. تقول تَسَعْتُ القومَ، أي صرت تاسِعَهم. وأتْسعتُ الشّيءَ إذا كان ثمانيةً فأتممته تِسعة. والتِّسع ثلاثُ ليالٍ من الشَّهر آخرُ ليلةٍ منها اللّيلة التاسعة. وتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم إذا أخَذْتَ تُسْع أموالهم.‏

ـ

##### Türkçe

(تâ باب التاء والسين وما يثلثهما)
(**تسع**) **التاء** ve **السين** ve **العين** bir tek kelimedir; ve o, sayıda **التِّسعة**’dır. Dersin ki: **تَسَعْتُ** **القومَ**; yani onların dokuzuncusu oldum. Ve **أتْسعتُ** **الشّيءَ**: eğer sekiz idi ise, onu dokuz tamamladığımda. Ve **التِّسع** ayın üç gecesidir; onların son gecesi dokuzuncu gecedir. Ve **تَسَعْتُ** **القومَ** **أتْسَعُهُم**: onların mallarının dokuzda birini aldığında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف تجري وجوهه على التأْنيث والتذكير تسعة رجال وتسع نسوة. يقال: تسعون في موضع الرفع وتسعين في موضع النصب والجر، واليوم التاسع والليلة التاسعة، وتِسعَ عَشرةَ مفتوحان على كل حال لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعْطِيا إِعراباً واحداً غير أَنك تقول تسع عَشرةَ امرأَةً وتسعة عشر رجلاً، قال الله تعالى: عليها تسعة عشَرَ أَي تسعة عشر مَلَكاً، وأَكثر القرّاء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعةَ عْشر، بسكون العين، وإِنما أَسكنها مَن أَسكنها لكثرة الحركات والتفسير أنّ على سَقَرَ تسعة عشر ملَكاً، وقولُ العرب تسعةُ أَكثر من ثمانيةَ فلا تصرف إِلا إِذا أَردت قَدْر العدَد لا نفس المعدود، فإِنما ذلك لأَنها تُصيِّر هذا اللفظَ علماً لهذا المعنى كَزوبَرَ من قوله: عُدَّتْ عليّ بِزَوْبَرا، وهو مذكور في موضعه. والتسعُ في المؤنث كالتسعة في المذكر. وتَسَعَهم يَتْسَعُهم، بفتح السين: صار تاسعهم. وتَسَعَهم: كانوا ثمانية فأَتَّمَّهم تسْعة. وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة. ويقال: هو تاسعُ تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً وتاسعُ ثمانيةٍ، ولا يجوز أَن يقال هو تاسعٌ تسعةً ولا رابعٌ أَربعةً إِنما يقال رابعُ أَربعةٍ على الإِضافة، ولكنك تقول رابعٌ ثلاثةً، هذا قول الفراء وغيره من الحُذّاق. والتاسُوعاء: اليوم التاسع من المحرّم، وقيل هو يوم العاشُوراء، وأَظنه مُولَّداً. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: لئن بَقِيتُ إِلى قابل لأَصُومَنّ التاسع يعني عاشُوراء، كأَنه تأَوّل فيه عِشْرَ الوِرْد أَنها تسعة أَيام، والعرب تقول ورَدت الماء عِشْراً، يعنون يوم التاسع ومن ههنا قالوا عِشْرِينَ، ولم يقولوا عِشْرَيْن لأَنهما عِشْرَانِ وبعضُ الثالث فجُمع فقيل عِشْرِين، وقال ابن بري: لا أَحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إِلا على الأَظْماء نحو العشر لأَن الإِبل تشرب في اليوم التاسع وكذلك الخِمْس تشرب في اليوم الرابع؛ قال ابن الأَثير: إِنما قال ذلك كراهةً لموافقة اليهود فإِنهم كانوا يصومون عاشوراء وهو العاشر، فأَراد أَن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على خلاف ما ذَكر الأَزهري من أَنه عنى عاشوراء كأَنه تأَوّل فيه عِشْر وِرْد الإِبل لأَنه قد كان يصوم عاشوراء، وهو اليوم العاشر، ثم قال: إِن بَقِيت إِلى قابل لأَصُومنّ تاسوعاء، فكيف يَعِدُ بصوم يوم قد كان يصومه؟ والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام، والإِبلُ تَواسِعُ. وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال. وحبْلٌ مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.
والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة من الشهر، وهي بعد النُّفَل لأَن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي الليالي الثلاث من أَوّل الشهر، والأَوّل أَقْيَسُ. قال الأَزهري: العرب تقول في ليالي الشهر ثلاث غُرَرٌ وبعدها ثلاث نُفَلٌ وبعدها ثلاث تُسَعٌ، سمّين تُسعاً لأَن آخرتهن الليلة التاسعة كما قيل للثلاث بعدها: ثلاث عُشَر لأَن بادِئتَها الليلة العاشرة.
والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع. والتُّسْعُ، بالضم، والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛ قال شمر: ولم أَسمع تَسِيعاً إِلا لأَبي زيد.
وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه. وتَسَعَ القومَ، بفتح السين أَيضاً، يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم. وقوله تعالى: ولقد آتينا موسى تِسْعَ آيات بيِّنات؛ قيل في التفسير: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ، وهو الجَدْب، حتى ذهبت ثِمارُهم وذهب من أَهل البوادي مَواشِيهم، ومنها إِخراج موسى، عليه السلام يدَه بيضاء للناظرين، ومنها إِلقاؤه عصاه فإِذا هي ثُعبان مبين، ومنها إِرسال الله تعالى عليهم الطُّوفان والجَراد والقُمَّلَ والضَّفادِعَ والدَّمَ وانْفِلاقُ البحر ومن آياته انفجار الحجر.وقال الليث: رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛ قال الأَزهري: ولا أَعرف ما قال إِلا أَن يكون مُفْتَعِلاً من السَّعةِ، وإِذا كان كذلك فليس من هذا الباب. قال: وفي نسخة من كتاب الليث مِسْتَعٌ، وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره، ويقال مِسْدَعٌ لغة، قال: ورجل مِسْتَعٌ أَي سريع.

##### Türkçe

**التِّسْع** ve **التِّسعة**, sayıdan: bilinen (şey)dir; yüzleri (kullanım şekilleri) müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Denilir: **تسعون** ref‘ mevkiinde, **تسعين** nasb ve cerr mevkiinde; ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece. Ve **تِسعَ عَشرةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi bir isim kılınmış iki isimdir; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen “dokuz-on kadın” ve “dokuz-on erkek” dersin. Allah Teâlâ dedi: **عليها تسعة عشَرَ**; yani on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تسعةَ عْشر**; **العين**’in sükûnu ile. Onu sükûnlu kılan, onu ancak harekelerin çokluğundan dolayı sükûnlu kılmıştır. Ve tefsir: **سَقَرَ** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Arapların sözü: “dokuz, sekizden daha çoktur”; (bu lafız) ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murad ettiğinde sarf olunur. Çünkü bu, bu lafzı bu mânâ için bir alem kılar; **كَزوبَرَ** gibi, şu sözden: **عُدَّتْ عليّ بِزَوْبَرا**; o, yerinde zikredilmiştir. Ve müenneste **التسعُ**, müzekkerde **كالتسعة** gibidir.

Ve **تَسَعَهم يَتْسَعُهم**; **السين**’in fethasıyla: onların dokuzuncusu oldu. Ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler de onları dokuza tamamladı. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler de dokuz oldular. Ve denilir: o, dokuzun dokuzuncusudur; ve sekizin dokuzuncusudur; ve sekizin dokuzuncusudur. Ve “o, dokuzun dokuzuncusu” denilmesi câiz değildir; “dördün dördüncüsü” de (câiz değildir). Ancak izâfet üzere “dördün dördü” denilir. Fakat sen “üçün dördüncüsü” dersin. Bu, **الفراء** ve başkaca mahirlerin sözüdür.

Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günüdür. Ve denildi: o, **العاشُوراء** günüdür. Ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve İbn Abbas’ın hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncuyu oruç tutacağım” yani **عاشُوراء**; sanki onda “devenin suya gelişinin onluğu”nu, dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar “suya on olarak geldim” derler; dokuzuncu günü kastederler. Ve buradan “yirmi” dediler; “iki on” demediler; çünkü ikisi iki ondur ve üçüncünün bir kısmıdır; böylece cem‘ edildi de “yirmi” denildi. İbn Berrî dedi: “Onların **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdıklarını, ancak susuzluklar üzereki (adlandırma) gibi, ‘on’ (adlandırması) üzere sanırım; çünkü develer dokuzuncu günde içer; aynı şekilde ‘beş’ dördüncü günde içer.” İbnü’l-Esîr dedi: “Bunu ancak Yahudilere muvafakati kerih gördüğünden söyledi; çünkü onlar **عاشوراء**’yı oruç tutarlardı ve o onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi.” Dedi: “Hadîsin zâhiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilâfına delâlet eder: onun **عاشوراء**’yı kastettiği; sanki onda ‘develerin suya gelişinin onluğu’nu te’vil etti. Çünkü o, **عاشوراء**’yı oruç tutardı ve o onuncu gündür. Sonra dedi: ‘Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım’; hâlbuki o, zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya nasıl vaad eder?”

Ve develerin susuzluklarından **التسع**: dokuz güne (bir) suya gelmesidir. Ve develer **تَواسِعُ**tir. Ve kavim **أتسع** etti; onlar **مُتسِعون**dur: develeri dokuz güne ve sekiz geceye suya geldiği zaman. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere (olan ip).

Ve **والثَّلاثُ التُّسَعُ**; **الصُّرَدِ** misali: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve o, **النُّفَل**’den sonradır; çünkü onlardan son gece dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir. Ve birincisi daha kıyasîdir. Ezherî dedi: Araplar ayın gecelerinde “üç **غُرَرٌ**” der; sonra “üç **نُفَلٌ**”; sonra “üç **تُسَعٌ**”. Onlara “**تُسَع**” diye isim verildi; çünkü onların sonu dokuzuncu gecedir; tıpkı onlardan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir.

Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** mânâsınadır. Ve **التُّسْعُ**, damme ile, ve **التَّسِيعُ**: dokuzdan bir parçadır; bazılarına göre bu kesirlerin hepsinde düzenli gider. Şemr dedi: Ebû Zeyd’den başkasından **تَسِيعاً** işitmedim.

Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı. Ve **تَسَعَ القومَ**; yine **السين**’in fethasıyla; **يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı. Ve O’nun sözü, Teâlâ: **ولقد آتينا موسى تِسْعَ آيات بيِّنات**; tefsirde denildi: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır; nihayet meyveleri gitti ve bedevîlerden olanların hayvanları gitti. Ve onlardan: Mûsâ’nın, عليه السلام, elini bakanlar için beyaz çıkarması. Ve onlardan: asasını atması; bir de bakarsın o apaçık bir ejderhadır. Ve onlardan: Allah Teâlâ’nın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi. Ve denizin yarılması. Ve âyetlerinden: taşın fışkırması.

Ve Leys dedi: **رجل مُتَّسِع**; o, işinde atılgan, ileri giden (kimsedir). Ezherî dedi: Onun dediğini bilmiyorum; ancak “genişlik”ten **مُفْتَعِلاً** olması hâli müstesna; eğer öyle ise bu bâbdan değildir. Dedi: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** (vardır); o, işinde atılgan, ileri giden (kimsedir). Ve “**مِسْدَعٌ**” bir lugattır, denilir. Dedi: **ورجل مِسْتَعٌ** yani hızlı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت س ع * * التُّسْعُ * بالضم جزء من تسعة وكذا * التَّسِيعُ * و * التَّاسُوعاءُ * بالمد قبل يوم العاشوراء وأظنه مولدا و * تَسَعَ * القوم من باب قطع إذا أخذ تسع أموالهم أو كان لهم تاسعا و * أتْسَع * القوم صاروا * تِسْعةً

##### Türkçe

* ت س ع * * **التُّسْعُ** * (ضمme ile) dokuzdan bir parçadır; bunun gibi * **التَّسِيعُ** * ve * **التَّاسُوعاءُ** * (uzatma ile); **يوم العاشوراء**’dan önce; ve ben onu bir doğum (isim) sanıyorum. Ve * **تَسَعَ** * kavim, “قطع” bâbından: mallarının dokuzunu aldığı zaman, yahut onlar için dokuzuncu olduğu zaman. Ve * **أتْسَع** * kavim: * **تِسْعةً** * oldular.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تسعة رجال، في العدد المذكر، وتسع نسوة، في العدد المؤنث، معروف. وقوله تعالى:  ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات  هي: أخذ آل فرعون بالسنين، وإخراج موسى عليه السلام يده بيضاء والعصا، والطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، وانفلاق البحر. وقد جمع ذلك المصنف في بيت واحد فقال:

  عصا، سنة، بحر، جراد، وقمل                      دم، ويد، بعد الضفادع، طوفان وقد ضمنته ببيت آخر، فقلت:
  آيات موسى الكليم التسع يجمعهابيت فريد له في السبك عنوان عصا سنة ...إلى آخره. أما العصا ففي قوله تعالى:  فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين  وأما السنة ففي قوله تعالى:  ولقد أخذنا آل فرعون بالسنين  ، وهو الجدب حتى ذهبت ثمارهم وذهب من أهل البوادي مواشيهم، وكذا بقية الآيات، وكلها مذكورة في القرآن، قال شيخنا: وقد نظمها البدر بن جماعة أيضا في قوله:
  آيات موسى الكليم التسع يجمعهابيت على إثر هذا البيت مسطور
  عصا يد وجراد قمل ودم                      ضفـادع حـجـر والـــبـــحـــر والـــطـــور وقال: وبينه مع بيت المصنف اتفاق واختلاف، وجعلها الزمخشري إحدى عشرة آية،: فزاد الطمسة، والنقصان في مزارعهم، وعبارته: لقائل أن يقول: كانت الآيات إحدى عشرة: ثنتان منها اليد والعصا، والتسع: الفلق، والطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، والطمس، والجدب في بواديهم، والنقص من مزارعهم. انتهى، ولم يذكر الجواب. وقوله في النظم: حجر، يريد به انفجاره، وقد ذكره صاحب اللسان أيضا.
 قال شيخنا: ثم إن المصنف أطلق في التسع اعتمادا على الشهرة بالكسر، فلم يحتج إلى ضبطها، وفي سورة ص  تسع وتسعون  بفتح التاء، وكأنهم لما جاور التسع الثمان والعشر قصدوا مناسبته لما فوقه ولما تحته فتأمل. والتسع أيضا، أي بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهو أن ترد إلى تسعة أيام، والإبل تواسع. والتسع، بالضم: جزء من تسعة، كالتسيع، كأمير، يطرد في جميع هذه الكسور عند بعضهم. قال شمر: ولم أسمع: التسيع إلا لأبي زيد. قلت: إلا الثليث. فإنه لم يسمع كما نقله الشرف الدمياطي في المعجم، عن ابن الأنباري، قال: فمن تكلم به أخطأ، وقد تقدمت الإشارة إليه في ث ل ث.
 والتسع، كصرد: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة من الشهر وهي بعد النفل، لأن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي الليالي الثلاث من أول الشهر، والأول أقيس.
 وقال الأزهري: العرب تقول في ليالي الشهر: ثلاث غرر، وبعدها ثلاث نفل، وبعدها ثلاث تسع، سمين تسعا لأن آخرتهن الليلة التاسعة، كما قيل لثلاث بعدها: ثلاث عشر، لأن بادئتها الليلة العاشرة. والتاسوعاء: اليوم التاسع من المحرم، وفي الصحاح: قبل يوم عاشوراء، مولد، ونص الصحاح: وأظنه مولدا. وقال غيره: هو يوم عاشوراء. وقال الأزهري في قوله صلى الله عليه وسلم فيما رواه عنه ابن عباس رضي الله عنهما: لئن بقيت إلى قابل لأصومن التاسع يعني يوم عاشوراء، كأنه تأول فيه عشر الورد، أنها تسعة أيام، والعرب تقول: وردت الماء عشرا، يعنون يوم التاسع، ومن ها هنا قالوا: عشرين، ولم يقولوا عشرين، لأنهم جعلوا ثمانية عشر يوما عشرين، واليوم التاسع عشر والمكمل عشرين طائفة من الورد الثالث، فجمعوه بذلك.

  وقال ابن بري: لا أحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إلا على الأظماء نحو العشر، لأن الإبل تشرب في اليوم التاسع، كذلك الخمس تشرب في اليوم الرابع. وقال ابن الأثير: إنما قال ذلك صلى الله عليه وسلم كراهة لموافقة اليهود، فإنهم كانوا يصومون عاشوراء، وهو العاشر، فأراد أن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على خلاف ما ذكره الأزهري.
 قلت: وقد صحح الصاغاني هذا القول. والمراد بظاهر الحديث يعني حديث ابن عباس المذكور، أنه قال حين صام رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم عاشوراء، وأمر بصيامه، قالوا: يا رسول الله إنه يوم تعظمه اليهود والنصارى، فقال: فإذا كان العام القابل صمنا اليوم التاسع، وفي رواية: إن بقيت إلى قابل لأصومن تاسوعاء أي فكيف يعد بصوم يوم قد كان يصومه. فتأمل.
 وقول الجوهري وغيره: إنه مولد فيه نظر، فإن المولد هو اللفظ الذي ينطق به غير العرب من المحدثين، وهذه لفظة وردت في الحديث الشريف، وقالها النبي صلى الله عليه وسلم الذي هو أفصح الخلق وأعرفهم بأنواع الكلام بوحي من الله الحق، فأنى يتصور فيها التوليد، أو يلحقها التفنيد? كما حققه شيخنا، وأشرنا إليه في مقدمة الكتاب. وتسعهم، كمنع وضرب، الأخيرة عن يونس، وعلى الأولى اقتصر الجوهري: أخذ تسع أموالهم، أو كان تاسعهم. ذكر الجوهري المعنيين، أو تقول: كان القوم ثمانية فتسعهم، أي صيرهم تسعة بنفسه، أو كان تاسعهم، فهو تاسع تسعة، وتاسع ثمانية، ولا يجوز أن يقال: هو تاسع تسعة، ولا رابع أربعة، إنما يقال: رابع أربعة على الإضافة، ولكنك تقول: رابع ثلاثة، هذا قول الفراء وغيره من الحذاق.
 وأتسعوا: كانوا ثمانية، فصاروا تسعة، نقله الجوهري، وأيضا: وردت إبلهم تسعا، نقله الجوهري أيضا، أي وردت لتسعة أيام وثماني ليال، فهم متسعون.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: تسع عشرة، مفتوحان على كل حال، لأنهما اسمان جعلا اسما واحدا، فأعطيا إعرابا واحدا، غير أنك تقول: تسع عشرة امرأة،وتسعة عشر رجلا: قال الله تعالى:  عليها تسعة عشر  أي تسعة عشر ملكا، وأكثر القراء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعة عشر، بسكون العين، وإنما أسكنها من أسكنها لكثرة الحركات. وقولهم: تسعة أكثر من ثمانية، فلا تصرف إلا إذا أردت قدر العدد لا نفس المعدود، فإنما ذلك لأنها تصير هذا اللفظ علما لهذا المعنى.
 وحبل متسوع: على تسع قوى. ونقل الأزهري عن الليث: رجل متسع، وهو المنكمش الماضي في أمره. قال الأزهري: ولا أعرف ما قال، إلا أن يكون مفتعلا من السعة، وإذا كان كذلك فليس من هذا الباب قال الصاغاني: لم يقل الليث شيئا في هذا التركيب، وإنما ذكره في تركيب س ت ع: رجل مستع: لغة في مسدع، فانقلب على الأزهري.

  قلت: وهذا الذي رد به على الأزهري فإنه ذكره في كتابه فيما بعد، فإنه قال: وفي نسخة من كتاب الليث: مستع ويقال: مسدع، لغة، وهو المنكمش الماضي في أمره. ورجل مستع: سريع. فتأمل ذلك.

##### Türkçe

**تسعة** erkek sayıda; ve **تسع** kadın sayıda; bilinen (şey)dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات**; onlar şunlardır: Firavun ailesinin yıllarla (kıtlık yıllarıyla) yakalanması, ve Musa عليه السلام’ın elini beyaz (olarak) çıkarması ve asa, ve tufan, ve çekirge, ve bit, ve kurbağalar, ve kan, ve denizin yarılması. Ve bunu musannif tek bir beyitte toplamıştır, şöyle dedi:

  Asa, yıl, deniz, çekirge ve bit                      kan ve el, kurbağalardan sonra, tufan. Ve onu başka bir beyitle de tazmin ettim; şöyle dedim:
  **آيات موسى الكليم التسع** onları bir tek beyit toplar; onun için nazımda bir başlık (vardır): asa, yıl ... sonuna kadar. Amma asa, Yüce Allah’ın sözü olan: **فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين** içindedir. Amma yıl ise Yüce Allah’ın sözü olan: **ولقد أخذنا آل فرعون بالسنين** içindedir; ve o, kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevîlerden (çöl halkından) hayvanları gitti; ve böylece âyetlerin geri kalanı; ve hepsi Kur’an’da zikredilmiştir. Şeyhimiz dedi: Bedr b. Cemâa da onu şu sözünde nazmetmiştir:
  **آيات موسى الكليم التسع** onları bir beyit toplar; bu beyitin ardından yazılmıştır:
  asa, el ve çekirge, bit ve kan                      kurbağalar, **حـجـر** ve deniz ve **الطور**. Ve dedi: Musannifin beytiyle arasında ittifak ve ihtilaf vardır. Ve Zemahşerî onu on bir âyet kıldı: böylece **الطمسة**’yi ve ekinlerinde eksilmeyi artırdı; ve ibaresi: “Bir söyleyen şöyle diyebilir: Âyetler on birdi: onlardan ikisi el ve asa; ve dokuz: yarma, tufan, çekirge, bit, kurbağalar, kan, **الطمس** (silme/mahvetme), onların bozkırlarında kıtlık, ve ekinlerinden eksilme.” Bitti. Ve cevabı zikretmedi. Ve nazımdaki sözü: **حجر**; onunla fışkırmasını kasteder; ve **اللسان** sahibi de onu zikretmiştir.
 Şeyhimiz dedi: Sonra musannif, **التسع**’da (tâ’nın) kesre ile meşhur oluşuna dayanarak mutlak bıraktı; böylece onu ضبط etmeye ihtiyaç duymadı. Ve Sâd sûresinde: **تسع وتسعون**; tâ’nın fethasıyla. Sanki onlar, **التسع** sekiz ve onla komşu olunca, onun üstündekine ve altındakine uygunluğunu kastettiler; öyleyse düşün. Ve **التسع** da, yani kesre ile: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; o, dokuz güne (bir) varmasıdır; ve develer **تواسع**’dır. Ve **التسع**; damme ile: dokuzdan bir parçadır; **التسيع** gibi; **أمير** gibi; bunların bütün bu kesirlerinde bazılarına göre düzenli gider. Şemr dedi: **التسيع**’i ancak Ebû Zeyd için işittim. Dedim: **الثليث** hariç; çünkü o işitilmemiştir; Şeref ed-Dimyâtî’nin **المعجم**’da İbnü’l-Enbârî’den naklettiği üzere; dedi: “Kim onunla konuşursa hata etmiştir.” Ve ona **ث ل ث**’te işaret geçmişti.
 Ve **التسع**; **صرد** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve onlar **النفل**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyasîdir.
 Ezherî dedi: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غرر**; ve ondan sonra üç **نفل**; ve ondan sonra üç **تسع**; onları **تسع** diye adlandırdılar, çünkü onların sonu dokuzuncu gecedir; nitekim ondan sonraki üçe “üç **عشر**” denildi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir. Ve **التاسوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günüdür. Ve **الصحاح**’ta: Âşûrâ gününden önce; **مولد** (türetilmiş)tir. Ve **الصحاح**’ın nassı: “Ve zannederim ki o **مولد**’dür.” Ve başkası dedi: O, Âşûrâ günüdür. Ve Ezherî, İbn Abbâs رضي الله عنهما’nın ondan rivayet ettiği üzere, onun صلى الله عليه وسلم sözünde dedi: “Eğer gelecek yıla kalırsam dokuzuncuyu oruç tutacağım” yani Âşûrâ gününü; sanki onda suya varışın onunu te’vil etti; onun dokuz gün olduğu (şeklinde). Ve Araplar derler: “Suya on (kere) vardım”; dokuzuncu günü kastederler. Ve buradan “yirmi” dediler; ve “yirmi” demediler; çünkü onlar on sekiz günü yirmi kıldılar; ve on dokuzuncu gün ve yirmiyi tamamlayan, üçüncü suya varışın bir taifesidir; böylece onu bununla topladılar.

  İbn Berrî dedi: Onların **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdıklarını sanmam; ancak **العشر** gibi susuzluk nöbetleri üzerine (olabilir); çünkü develer dokuzuncu günde içer; aynı şekilde **الخمس** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi: O صلى الله عليه وسلم bunu ancak Yahudilere muvafakat etmekten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar Âşûrâ’yı oruç tutarlardı; ve o onuncudur; böylece onlara muhalefet etmeyi ve dokuzuncuyu oruç tutmayı istedi. Dedi: Hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder.
 Dedim: Sâğânî bu sözü sahih görmüştür. Ve hadisin zahiriyle murad, zikredilen İbn Abbâs hadisi; o, dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم Âşûrâ gününü oruç tutunca ve onun orucunu emredince, dediler: “Yâ Resûlallah, o Yahudilerin ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür.” Dedi: “Gelecek yıl olursa dokuzuncu günü oruç tutarız.” Ve bir rivayette: “Eğer gelecek yıla kalırsam **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım.” Yani, nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya vaad eder? Öyleyse düşün.
 Cevherî ve başkasının sözü: “O **مولد**’dür”ünde bir nazar vardır; çünkü **المولد** Arap olmayanlardan olan muhdeslerin telaffuz ettiği lafızdır; ve bu lafız hadis-i şerifte vârid olmuştur; ve onu, mahlûkatın en fasihi ve Allah’ın vahyiyle söz çeşitlerini en iyi bilen Peygamber صلى الله عليه وسلم söylemiştir; öyleyse onda türetme nasıl tasavvur edilir, yahut ona çürütme nasıl iliştirilir? Şeyhimiz onu tahkik ettiği gibi; ve kitabın mukaddimesinde ona işaret ettik. Ve **تسعهم**; **منع** ve **ضرب** gibi; sonuncusu Yûnus’tandır; ve birincisiyle Cevherî iktifa etti: “Onların mallarından **تسع** aldı”; yahut “onların dokuzuncusu oldu.” Cevherî iki manayı zikretti. Yahut dersin: Kavim sekiz idi, sonra **تسعهم**; yani onları kendisiyle dokuz yaptı; yahut onların dokuzuncusu oldu; böylece o, dokuzun dokuzuncusudur ve sekizin dokuzuncusudur. Ve “o, dokuzun dokuzuncusudur” denilmesi caiz değildir; ve “dördün dördüncüsü” de (caiz değildir). Ancak izafetle “dördün dördüncüsü” denir; fakat sen “üçün dördüncüsü” dersin. Bu, Ferrâ ve mahirlerden başkasının sözüdür.
 Ve **أتسعوا**: sekiz idiler, sonra dokuz oldular; Cevherî onu nakletti. Ve ayrıca: develeri **تسعا** suya vardı; Cevherî onu da nakletti; yani dokuz gün ve sekiz gece suya vardı; böylece onlar **متسعون**’dur.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **تسع عشرة**; her hâlükârda ikisi de meftuhtur; çünkü onlar iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi. Ancak sen dersin: **تسع عشرة** kadın; ve **تسعة عشر** erkek. Allah تعالى dedi: **عليها تسعة عشر**; yani on dokuz melek. Ve kurrânın çoğu bu kıraat üzeredir. Ve **تسعة عشر** diye, aynın sükûnu ile de okunmuştur; onu sükûn eden, harekelerin çokluğundan dolayı sükûn etti. Ve onların sözü: “**تسعة** sekizden daha çoktur”; böylece ancak sayının miktarını kastettiğinde, sayılanın kendisini değil (kastettiğinde) sarf olunur; çünkü bu, bu lafzın bu mana için bir alem olmasına (dönüşmesine) sebep olur.
 Ve **حبل متسوع**: dokuz kuvvet üzerinedir. Ve Ezherî, Leys’ten nakletti: **رجل متسع**; ve o, işinde büzülüp (toparlanıp) geçen (kimse)dir. Ezherî dedi: Onun dediğini bilmiyorum; ancak genişlikten (**السعة**) ifti‘âl babından yapılmış olursa; eğer öyleyse bu bâbdan değildir. Sâğânî dedi: Leys bu terkibde bir şey söylemedi; ancak onu **س ت ع** terkibinde zikretti: **رجل مستع**; **مسدع**’da bir lugattır; böylece Ezherî’ye karıştı.

  Dedim: Ezherî’ye bununla reddettiği şey; çünkü onu kitabında daha sonra zikretti; zira dedi: “Leys’in kitabının bir nüshasında: **مستع**; ve denilir: **مسدع**; lugat; ve o, işinde büzülüp geçen (kimsedir). Ve **رجل مستع**: hızlıdır.” Öyleyse bunu düşün.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَسَعَهُمْ
1 تَسَعَهُمْ سعى تسع تسعهم , aor. تَسَعَ (S, Msb, K) and تَسِعَ (Yoo, Msb, K) and تَسُعَ , (Msb,) inf. n. تَسْعٌ, (T K,) He took the ninth part of their possessions: or he became the ninth of them: (S, Msb, K:) or he made them to be nine with himself; (K;) they having before been eight. (TA.) [See also 2.]

تسّعهُ
2 تسّعهُ سعى تسع تسعه تسعة He made it nine. (Esh-Sheybلnee, and K voce وَحَّدَ.) [See also 1.] ― -b2- تسّع لِامْرَأَتِهِ, or عِنْدَهَا, He remained nine nights with his wife: and in like manner the verb is used in relation to any saying or action. (TA voce سَبَّعَ.)

اتسعوا
4 اتسعوا اتسعوا ٱتسع ٱتسعوا They became nine: (S, K:) and they became ninety. (M and L in art. ثلث.) ― -b2- They were, or became, persons whose camels came to water [on the ninth day, counting the day of the next preceding watering as the first; i. e.,] after an interval of nine days, [of which the first or last, or each of these, was not complete,] and eight nights. (S, * K, * TA.)

تَسْعٌ
تَسْعٌ سعى تسع وسع : see تِسْعَةٌ.

تُسْعٌ
تُسْعٌ سعى تسع وسع A ninth part; one of nine parts; (S, Msb, K,) as also ↓ تُسُعٌ; (Msb;) and ↓ تَسِيعٌ, (S, Msb, K,) agreeably with a rule which some hold to be applicable in the case of every similar fractional number; but Sh says, I have not heard تَسِيعٌ on any authority but that of AZ. (TA.)

تِسْعٌ
تِسْعٌ سعى تسع وسع fem. of تِسْعَةٌ, q. v. ― -b2- Also A certain ظْمء of the أَظْمَآء of camels; (S, K, TA;) i. e., their coming to water [on the ninth day, counting the day of the next preceding watering as the first; or, in other words,] after an interval of nine days, [of which the first or last, or each of these, is not complete,] and eight nights. (TA.) ― -b3- Also The ninth young one, or offspring. (A in art. ثلث.)

تُسَعٌ
تُسَعٌ سعى تسع وسع The seventh and eighth and ninth nights of the [lunar] month; (K;) the three nights of the month which are after the نُفَل, because the last night of these is the ninth; (S;) among the nights of the month are three called غُرَرٌ, [pl. of غُرَّةٌ,] and after these are three called نُفَلٌ, and after these are three called تُسَعٌ because the last of them is the ninth night: (Az, TA:) or the three nights of the commencement of the month, as some say; but the first of these explanations is more agreeable with analogy. (TA.)

تُسُعٌ
تُسُعٌ سعى تسع وسع : see تُسْعٌ.

تِسْعَةٌ
تِسْعَةٌ سعى تسع تسعه تسعة , applied to denote a number, [namely Nine,] is masc. ; and ↓ تِسْعٌ, so applied, is fem.: (S:) the latter is also written ↓ تَسْعٌ, with fet-h to the ت; and is thus pronounced in the Kur xxxviii. 22, (Bd, MF,) accord. to one reading. (Bd.) You say تِسْعَةُ رِجَالٍ [Nine men], and تِسْعٌ نِسْوَةٍ [Nine women]. (K.) When it means the things numbered, not the amount of the number, تسعة is imperf. decl., being regarded as a proper name: thus you say, تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ [Nine things are more than eight things]. (TA.) It is said in the Kur [xvii. 103], وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ [And we formerly gave unto Moses nine evident signs; generally understood to mean the principal miracles which he was empowered to perform, and which are differently enumerated in the K and other works; but by some supposed to mean statutes]. (K, * TA.) ― -b2- In تِسْعَةَ عَشَرَ, which is masc., and تِسْعَ عَشْرَةَ, which is fem., [each signifying Nineteen,] each of the two words ends with fet-h in every case, because they are two nouns which are regarded as one noun. (TA.) The former is pronounced by some of the Arabs تِسْعَةَ عْشَرَ: and the latter, thus in the dial. of El-Hijلz [and of most of the Arabs], is pronounced تِسْعَ عَشِرَةَ in the dial. of Nejd. (S in art. عشر.) In the Kur lxxiv. 30, some read, تِسْعَةَ عْشَرَ, making the ع in عشر quiescent, instead of تِسْعَهَ عَشَرَ, from a dislike of this consecution of vowels in what is like one word. (Bd, TA. *)

تِسْعُونَ
[ تِسْعُونَ سعى تسعون وسع , Ninety: and ninetieth.]

تُسَاعَ
[ تُسَاعَ تساع , as meaning Nine and nine, or nine and nine together, or nine at a time and nine at a time, seems not to have been in use.] A'Obeyd says that more than أُحَادَ and ثُنَآءَ and ثُلَاثَ and رُبَاعَ has not been heard, except عُشَارَ occurring in a verse of El-Kumeyt. (TA in art. عشر.)

تَسِيعٌ
تَسِيعٌ تسيع : see تُسْعٌ.

تَاسِعٌ
تَاسِعٌ تاسع [Making to be nine with himself, or itself: and hence, ninth]. You say, هُوَ تَاسِعُ تِسْعَةٍ [He is the ninth of nine]: and تَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ [He is making eight to be nine with himself]: but it is not allowable to say, تَاسِعٌ تِسْعَةً. (TA.) ― -b2- [تَاسِعَ عَشَرَ and تَاسِعَةَ عَشْرَةَ, the former masc. and the latter fem., meaning Nineteenth, are subject to the same rules as ثَالِثَ عَشَرَ and its fem., explained in art. ثلث, q. v.]

تَاسُوعَآءُ
تَاسُوعَآءُ تاسوعآء , (Msb, TA, &c.,) or التَّاسُوعَآءُ, (S, K,) The tenth day of [the month] El-Moharram; (Msb, TA;) [the day] before the day of العَاشُورَآءُ, (S,) or before the day of عَاشُورَآءُ: (K:) or, accord. to some, the same as the day of العاشوراء: (TA:) [see عاشوراء, where this is explained:] it is a post-classical word: (Sgh, K:) J says, in the S, I think it post-classical: (Msb, TA:) but [SM says,] this requires consideration; for it was used by the Prophet: (TA:) one ought to say, that, with عاشوراء, it has this form for the sake of resemblance; but as used alone, it must be conceded that it has not been heard [from the Arabs of the classical times]. (Msb.)

مُتَسَّعٌ
[ مُتَسَّعٌ متسع pass. part. n. of 2, q. v. See also مُثَلَّثٌ.]

مَتْسُوعٌ
مَتْسُوعٌ متسوع A rope consisting of nine strands. (TA.)

##### Türkçe

**تَسَعَهُمْ**
1 **تَسَعَهُمْ** سعى تسع تسعهم , aor. **تَسَعَ** (S, Msb, K) ve **تَسِعَ** (Yoo, Msb, K) ve **تَسُعَ** , (Msb,) inf. n. **تَسْعٌ**, (T K,) Onların mallarının dokuzda birini aldı: yahut onların dokuzuncusu oldu: (S, Msb, K:) yahut onları kendisiyle dokuz yaptı; (K;) daha önce sekiz iken. (TA.) [Bkz. ayrıca 2.]

**تسّعهُ**
2 **تسّعهُ** سعى تسع تسعه تسعة Onu dokuz yaptı. (Esh-Sheybلnee, ve K voce **وَحَّدَ**.) [Bkz. ayrıca 1.] ― -b2- **تسّع لِامْرَأَتِهِ**, yahut **عِنْدَهَا**, Karısıyla dokuz gece kaldı: ve aynı şekilde fiil, herhangi bir söz veya fiile ilişkin olarak kullanılır. (TA voce **سَبَّعَ**.)

**اتسعوا**
4 **اتسعوا** اتسعوا ٱتسع ٱتسعوا Dokuz oldular: (S, K:) ve doksan oldular. (M ve L, md. **ثلث**.) ― -b2- Develeri suya [dokuzuncu günde, bir önceki sulamanın ertesi gününü birinci sayarak; yani,] dokuz gün aradan sonra, [bunların birincisi yahut sonuncusu, yahut bunların her biri, tam olmayarak,] ve sekiz gece (sonra) gelen kimseler idiler, yahut oldular. (S, * K, * TA.)

**تَسْعٌ**
**تَسْعٌ** سعى تسع وسع : bkz. **تِسْعَةٌ**.

**تُسْعٌ**
**تُسْعٌ** سعى تسع وسع Dokuzda bir; dokuz parçadan bir parça; (S, Msb, K,) ve ayrıca ↓ **تُسُعٌ**; (Msb;) ve ↓ **تَسِيعٌ**, (S, Msb, K,) bazılarınca her benzeri kesirli sayı hakkında uygulanabilir sayılan bir kaideye uygun olarak; fakat Sh der ki, AZ’nin rivayeti dışında **تَسِيعٌ**’i hiçbir otoriteden işitmedim. (TA.)

**تِسْعٌ**
**تِسْعٌ** سعى تسع وسع **تِسْعَةٌ**’nin müennesi, bkz. ― -b2- Ayrıca develerin **أَظْمَآء**’ından belirli bir **ظْمء**; (S, K, TA;) yani onların suya [dokuzuncu günde, bir önceki sulamanın ertesi gününü birinci sayarak; yahut başka bir ifadeyle,] dokuz gün aradan sonra, [bunların birincisi yahut sonuncusu, yahut bunların her biri, tam olmayarak,] ve sekiz gece (sonra) gelmeleri. (TA.) ― -b3- Ayrıca dokuzuncu yavru, yahut döl. (A, md. **ثلث**.)

**تُسَعٌ**
**تُسَعٌ** سعى تسع وسع [kamerî] ayın yedinci ve sekizinci ve dokuzuncu geceleri; (K;) **نُفَل**’den sonra olan ayın üç gecesi; çünkü bunların son gecesi dokuzuncudur; (S;) ayın geceleri arasında **غُرَرٌ** denilen üç (gece) vardır, [**غُرَّةٌ**’nin çoğulu,] ve bunlardan sonra **نُفَلٌ** denilen üç (gece) vardır, ve bunlardan sonra, sonuncuları dokuzuncu gece olduğu için **تُسَعٌ** denilen üç (gece) vardır: (Az, TA:) yahut bazıların dediğine göre ayın başlangıcının üç gecesi; fakat birinci açıklama kıyasa daha uygundur. (TA.)

**تُسُعٌ**
**تُسُعٌ** سعى تسع وسع : bkz. **تُسْعٌ**.

**تِسْعَةٌ**
**تِسْعَةٌ** سعى تسع تسعه تسعة , bir sayıyı belirtmek üzere kullanıldığında, [yani Dokuz,] müzekkerdir; ve ↓ **تِسْعٌ**, böyle kullanıldığında, müennestir: (S:) ikincisi ayrıca ↓ **تَسْعٌ**, **ت** üzerine fetḥa ile, şeklinde de yazılır; ve Kur’ân xxxviii. 22’de, (Bd, MF,) bir kıraate göre, böyle telaffuz edilir. (Bd.) Sen **تِسْعَةُ رِجَالٍ** [dokuz erkek] ve **تِسْعٌ نِسْوَةٍ** [dokuz kadın] dersin. (K.) Sayının miktarı değil de sayılan şeyler kastedildiğinde, **تسعة** gayr-i munsarıftır; özel isim sayılarak: böylece sen, **تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ** [dokuz şey sekiz şeyden daha çoktur] dersin. (TA.) Kur’ân’da [xvii. 103] şöyle denilmiştir: **وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ** [Ve biz daha önce Mûsâ’ya dokuz apaçık âyet verdik; genellikle onun yapmaya yetkili kılındığı başlıca mûcizeler anlaşılır ve bunlar K’da ve diğer eserlerde farklı şekilde sayılır; fakat bazılarınca hükümler kastedildiği sanılmıştır]. (K, * TA.) ― -b2- **تِسْعَةَ عَشَرَ**’da, ki müzekkerdir, ve **تِسْعَ عَشْرَةَ**’da, ki müennestir, [her biri On dokuz anlamında,] iki kelimenin her biri her hâlde fetḥa ile biter; çünkü bunlar bir isim sayılan iki isimdir. (TA.) Birincisi Arapların bazısı tarafından **تِسْعَةَ عْشَرَ** diye telaffuz edilir: ve ikincisi, Hicaz lehçesinde [ve Arapların çoğunun lehçesinde] böyle iken, Necd lehçesinde **تِسْعَ عَشِرَةَ** diye telaffuz edilir. (S, md. **عشر**.) Kur’ân lxxiv. 30’da, bazıları **تِسْعَةَ عْشَرَ** okur; **عشر**’daki **ع**’ı sâkin kılar; **تِسْعَهَ عَشَرَ** yerine; bir kelime gibi olan şeyde bu harekelerin ard arda gelişinden hoşlanmama sebebiyle. (Bd, TA. *)

**تِسْعُونَ**
[ **تِسْعُونَ** سعى تسعون وسع , Doksan: ve doksanıncı.]

**تُسَاعَ**
[ **تُسَاعَ** تساع , Dokuz ve dokuz, yahut dokuz ve dokuz birlikte, yahut bir defada dokuz ve bir defada dokuz anlamında, kullanılmış görünmez.] A'Obeyd der ki, **أُحَادَ** ve **ثُنَآءَ** ve **ثُلَاثَ** ve **رُبَاعَ**’dan fazlası işitilmemiştir; ancak El-Kumeyt’in bir beytinde geçen **عُشَارَ** müstesna. (TA, md. **عشر**.)

**تَسِيعٌ**
**تَسِيعٌ** تسيع : bkz. **تُسْعٌ**.

**تَاسِعٌ**
**تَاسِعٌ** تاسع [Kendisiyle, yahut kendisiyle birlikte, dokuz yapıcı: ve buradan, dokuzuncu]. Sen, **هُوَ تَاسِعُ تِسْعَةٍ** [o dokuzun dokuzuncusudur] ve **تَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ** [o, kendisiyle sekizi dokuza yapan kimsedir] dersin: fakat **تَاسِعٌ تِسْعَةً** demek câiz değildir. (TA.) ― -b2- [**تَاسِعَ عَشَرَ** ve **تَاسِعَةَ عَشْرَةَ**, birincisi müzekker ve ikincisi müennes, On dokuzuncu anlamında, md. **ثلث**’te açıklanan **ثَالِثَ عَشَرَ** ve onun müennesiyle aynı kaidelere tâbidir, bkz.]

**تَاسُوعَآءُ**
**تَاسُوعَآءُ** تاسوعآء , (Msb, TA, &c.,) yahut **التَّاسُوعَآءُ**, (S, K,) [ayın] El-Moharram’ın onuncu günü; (Msb, TA;) **العَاشُورَآءُ** gününden önceki [gün]; (S,) yahut **عَاشُورَآءُ** gününden önceki: (K:) yahut bazılarına göre **العاشوراء** günüyle aynı: (TA:) [bkz. **عاشوراء**, bunun açıklandığı yer:] bu, klasik sonrası bir kelimedir: (Sgh, K:) J der ki, S’de, onun klasik sonrası olduğunu sanıyorum: (Msb, TA:) fakat [SM der ki,] bu, düşünmeyi gerektirir; çünkü Peygamber tarafından kullanılmıştır: (TA:) denilmesi gereken şudur ki, **عاشوراء** ile birlikte, benzerlik maksadıyla bu şekildedir; fakat tek başına kullanıldığında, klasik zamanların Araplarından işitilmediği kabul edilmelidir. (Msb.)

**مُتَسَّعٌ**
[ **مُتَسَّعٌ** متسع 2’nin mef‘ûl ismidir, bkz. Ayrıca **مُثَلَّثٌ**.]

**مَتْسُوعٌ**
**مَتْسُوعٌ** متسوع Dokuz liften oluşan bir ip. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَسَعَ
تَسَعَ A ,  I ,  U ( n. ac. تَسْع 1 ),
a.  Took a ninth.

b.  Was the ninth.

تَسَّعَ
تَسَّعَ II ,
a.  Made nine.

أَتْسَعَ
أَتْسَعَ IV ,
a.  Became nine.

تِسْع
تِسْع [ fem. ],
a.  Nine.

تِسْع عَشَرَة
تِسْع عَشَرَة [ mas. ],
a.  Nineteen.

تِسْعُوْن
تِسْعُوْن
a.  Ninety.

تِسْعَة
تِسْعَة [ mas. ],
a.  Nine.

تَسْعَة عَشَر
تَسْعَة عَشَر [ fem. ].
a.  Nineteen.

تُسْع
تُسْع
a.  Ninth part.

تَاسِع
تَاسِع
a.  Ninth.

تَاسِع عَشَر
تَاسِع عَشَر
a.  Nineteenth.

تِشْرِيْن الأَوَّل
تِشْرِيْن الأَوَّل
a.  October.

تِشْرِيْن الثّانِي
تِشْرِيْن الثّانِي
a.  November.

تَشَارِيْن
تَشَارِيْن
a.  Autumn.

##### Türkçe

**تَسَعَ**
**تَسَعَ** A , I , U (n. ac. **تَسْع** 1),
a. Dokuzuncu birini aldı.

b. Dokuzuncu oldu.

**تَسَّعَ**
**تَسَّعَ** II,
a. Dokuz yaptı.

**أَتْسَعَ**
**أَتْسَعَ** IV,
a. Dokuz oldu.

**تِسْع**
**تِسْع** [müennes],
a. Dokuz.

**تِسْع عَشَرَة**
**تِسْع عَشَرَة** [müzekker],
a. On dokuz.

**تِسْعُوْن**
**تِسْعُوْن**
a. Doksan.

**تِسْعَة**
**تِسْعَة** [müzekker],
a. Dokuz.

**تَسْعَة عَشَر**
**تَسْعَة عَشَر** [müennes].
a. On dokuz.

**تُسْع**
**تُسْع**
a. Dokuzuncu kısım.

**تَاسِع**
**تَاسِع**
a. Dokuzuncu.

**تَاسِع عَشَر**
**تَاسِع عَشَر**
a. On dokuzuncu.

**تِشْرِيْن الأَوَّل**
**تِشْرِيْن الأَوَّل**
a. Ekim.

**تِشْرِيْن الثّانِي**
**تِشْرِيْن الثّانِي**
a. Kasım.

**تَشَارِيْن**
**تَشَارِيْن**
a. Sonbahar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تسع
تَسَعَ - يَتْسَعُ - تِسْع - تِسْعَة - تِسْعَة عَشَر - تِسْعٌ وتِسْعُوْن
تَسَعَ - يَتْسَعُ+ كائن + آخرين: كانوا ثمانية وصاروا به تسعة: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
تِسْع: العدد المعروف
تِسْعَة: العدد المعروف
تِسْعَة عَشَر: العدد المعروف
تِسْعٌ وتِسْعُوْن: العدد المعروف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ

تسع
تسع﴿ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات فاسأل بني إسرائيل إذ جاءهم فقال له فرعون إني لأظنك ياموسى مسحورا(101)﴾ الإسراء ﴿وأدخل يدك في جيبك تخرج بيضاء من غير سوء في تسع آيات إلى فرعون وقومه إنهم كانوا قوما فاسقين(12)﴾ النمل
تسعة	﴿وكان في المدينة تسعة رهط يفسدون في الأرض ولا يصلحون(48)﴾ النمل
تسعة عشر	﴿عليها تسعة عشر (30)﴾ المدثر
 	﴿ولبثوا في كهفهم ثلاث مائة سنين وازدادوا تسعا (25)﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب(23)﴾ ص
مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: التُّسْعُ بالضم جزء من تسعة وكذا التَّسِيعُ و التَّاسُوعاءُ بالمد قبل يوم العاشوراء وأظنه مولدا و تَسَعَ القوم من باب قطع إذا أخذ تسع أموالهم أو كان لهم تاسعا و أتْسَع القوم صاروا تِسْعةً
الراغب
تسعة
التسعة في العدد معروفة وكذا التسعون، قال تعالى: }تسعة رهط﴿[النمل/48]،﴾تسع وتسعون نعجة﴿[ص/23]،﴾ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا﴿[الكهف/25]،﴾عليها تسعة عشر{ [المدثر/30]، والتسع: من أظماء الإبل (قال ابن منظور: والتسع من أظماء الإبل: أن ترد إلى تسعة أيام)، والتسع: جزء من تسعة (قال ابن مالك في مثلثه:
وأخذ تسع تسع أما التسع *** فالورد عن تسع مضت، والتسع
من تسعة جزء كذاك السبع *** يعود للسبعة بانتساب)، والتسع ثلاث ليال من الشهر آخرها التاسعة (في اللسان: قال الأزهري: العرب تقول في ليالي الشهر: ثلاث غرر، وبعدها ثلاث نفل، وبعدها ثلاث تسع، سمين تسعا لأن آخرتهن الليلة التاسعة)، وتسعت القوم: أخذت تسع أموالهم، أو كنت لهم تاسعا.
ملخص اللسان
1.     تَسَعَهم يَتْسَعُهم، وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة.
2.     التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف
3.     عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً،
4.     وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة.
5.     والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم،
6.     والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام،
7.     وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال.
8.      وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.
9.     والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر،
10.                        والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع.
11.                        والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛
12.                        وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه.
13.                        وتَسَعَ القومَ  يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم.
14.                         ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب،
15.                        رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛
16.                        ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
لسان العرب
● - تسع: التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف تجري وجوهه على التأْنيث  والتذكير تسعة رجال وتسع نسوة. يقال: تسعون في موضع الرفع وتسعين في موضع النصب  والجر، واليوم التاسع والليلة التاسعة، وتِسعَ عَشرةَ مفتوحان على كل حال  لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعْطِيا إِعراباً واحداً غير أَنك  تقول تسع عَشرةَ امرأَةً وتسعة عشر رجلاً، قال الله تعالى: عليها تسعة عشَرَ  أَي تسعة عشر مَلَكاً، وأَكثر القرّاء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعةَ  عْشر، بسكون العين، وإِنما أَسكنها مَن أَسكنها لكثرة الحركات والتفسير  أنّ على سَقَرَ تسعة عشر ملَكاً، وقولُ العرب تسعةُ أَكثر من ثمانيةَ فلا  تصرف إِلا إِذا أَردت قَدْر العدَد لا نفس المعدود، فإِنما ذلك لأَنها  تُصيِّر هذا اللفظَ علماً لهذا المعنى كَزوبَرَ من قوله: عُدَّتْ عليّ  بِزَوْبَرا، وهو مذكور في موضعه. والتسعُ في المؤنث كالتسعة في المذكر.  وتَسَعَهم يَتْسَعُهم، بفتح السين: صار تاسعهم. وتَسَعَهم: كانوا ثمانية  فأَتَّمَّهم تسْعة. وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة. ويقال: هو تاسعُ  تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً وتاسعُ ثمانيةٍ، ولا يجوز أَن يقال هو تاسعٌ تسعةً ولا  رابعٌ أَربعةً إِنما يقال رابعُ أَربعةٍ على الإِضافة، ولكنك تقول رابعٌ  ثلاثةً، هذا قول الفراء وغيره من الحُذّاق. والتاسُوعاء: اليوم التاسع من  المحرّم، وقيل هو يوم العاشُوراء، وأَظنه مُولَّداً. وفي حديث ابن عباس،  رضي الله عنهما: لئن بَقِيتُ إِلى قابل لأَصُومَنّ التاسع يعني عاشُوراء،  كأَنه تأَوّل فيه عِشْرَ الوِرْد أَنها تسعة أَيام، والعرب تقول ورَدت  الماء عِشْراً، يعنون يوم التاسع ومن ههنا قالوا عِشْرِينَ، ولم يقولوا  عِشْرَيْن لأَنهما عِشْرَانِ وبعضُ الثالث فجُمع فقيل عِشْرِين، وقال ابن بري:  لا أَحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إِلا على الأَظْماء نحو العشر لأَن  الإِبل تشرب في اليوم التاسع وكذلك الخِمْس تشرب في اليوم الرابع؛ قال ابن  الأَثير: إِنما قال ذلك كراهةً لموافقة اليهود فإِنهم كانوا يصومون عاشوراء  وهو العاشر، فأَراد أَن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على  خلاف ما ذَكر الأَزهري من أَنه عنى عاشوراء كأَنه تأَوّل فيه عِشْر  وِرْد الإِبل لأَنه قد كان يصوم عاشوراء، وهو اليوم العاشر، ثم قال: إِن  بَقِيت إِلى قابل لأَصُومنّ تاسوعاء، فكيف يَعِدُ بصوم يوم قد كان يصومه؟  والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام، والإِبلُ تَواسِعُ.  وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال. وحبْلٌ  مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.  والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة  من الشهر، وهي بعد النُّفَل لأَن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي  الليالي الثلاث من أَوّل الشهر، والأَوّل أَقْيَسُ. قال الأَزهري: العرب  تقول في ليالي الشهر ثلاث غُرَرٌ وبعدها ثلاث نُفَلٌ وبعدها ثلاث تُسَعٌ،  سمّين تُسعاً لأَن آخرتهن الليلة التاسعة كما قيل للثلاث بعدها: ثلاث عُشَر  لأَن بادِئتَها الليلة العاشرة.  والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع. والتُّسْعُ، بالضم،  والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛ قال  شمر: ولم أَسمع تَسِيعاً إِلا لأَبي زيد.  وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه. وتَسَعَ القومَ، بفتح السين  أَيضاً، يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم. وقوله تعالى: ولقد آتينا موسى  تِسْعَ آيات بيِّنات؛ قيل في التفسير: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ،  وهو الجَدْب، حتى ذهبت ثِمارُهم وذهب من أَهل البوادي مَواشِيهم، ومنها  إِخراج موسى، عليه السلام يدَه بيضاء للناظرين، ومنها إِلقاؤه عصاه فإِذا  هي ثُعبان مبين، ومنها إِرسال الله تعالى عليهم الطُّوفان والجَراد  والقُمَّلَ والضَّفادِعَ والدَّمَ وانْفِلاقُ البحر ومن آياته انفجار  الحجر.وقال الليث: رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛ قال  الأَزهري: ولا أَعرف ما قال إِلا أَن يكون مُفْتَعِلاً من السَّعةِ، وإِذا كان  كذلك فليس من هذا الباب. قال: وفي نسخة من كتاب الليث مِسْتَعٌ، وهو  المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره، ويقال مِسْدَعٌ لغة، قال: ورجل مِسْتَعٌ أَي  سريع.
مقاييس اللغة:
تسع التاء والسين والعين كلمةٌ واحدة، وهي التِّسعة في العدد. تقول تَسَعْتُ القومَ، أي صرت تاسِعَهم، وَأتْسعتُ الشَّيءَ إذا كان ثمانيةً فأتممته تِسعة. وَالتِّسع ثلاثُ ليالٍ من الشَّهر آخرُ ليلةٍ منها اللَّيلة التَّاسعة. وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم إذا أخَذْتَ تُسْع أموالهم.
القاموس المحيط:
تِسْعَةُ رِجالٍ، وتِسْعُ نسْوَةٍ، وقوله تعالى " تِسْعَ آياتٍ " هي
عَصاً سَنَةٌ، بَحْرٌ، جرادٌ، وقُمَّلٌ دَمٌ، ويَدٌ، بَعْدَ الضَّفادِعِ، طوفانُ
والتِّسْعُ أيضاً: ظِمءٌ من أظماءِ الإِبِلِ، وبالضم: جُزْءٌ من تِسْعَةٍ، كالتَّسيعِ. وكصُرَدٍ: اللَّيْلَةُ السابِعةُ والثامِنةُ والتاسِعَةُ من الشهرِ. والتاسوعاءُ: قَبْلَ يومِ عاشوراءَ، مُوَلَّدٌ. وتَسَعَهُم، كمنَعَ وضربَ: أخَذَ تُسْعَ أموالِهِمْ، أو كان تاسِعَهُمْ، أو صَيَّرَهُم تسعَةً بنفسِهِ، فهو تاسِعُ تسعةٍ وتاسِعُ ثمانِيةٍ، ولا يَجوزُ تاسِعٌ تسعَةً. وأتْسَعُوا: صاروا تسعَةً، ووردَتْ إبِلُهُمْ تسْعاً.
تاج العروس:
ت س ع
تِسْعَةُ رِجَالٍ في العَدَد المُذَكَّر وتِسْعُ نِسْوَةٍ في العَدَدِ المُؤَنَّثِ مَعْرُوفٌ . وقَوْلُهُ تَعَالَى : " ولَقَدْ آتَيْنَا مُوَسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ " هي : أَخْذُ آلِ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ وإِخْرَاجُ مُوسَى عَلَيْه السّلامُ يَدَهُ بَيْضَاءَ والعَصَا والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضَّفَادِعُ والدَّمُ وانْفِلاقُ البَحْرِ . وقَدْ جَمَعَ ذلِكَ المُصَنِّفُ في بَيْتٍ واحدٍ فقال :
عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ وقَدْ ضَمَّنْتُه بِبَيْتٍ آخَرَ فقُلْتُ :
" آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه . أَمَّا العَصَا فَفِي قَوْلِه تَعَالَى : " فَألْقَى عَصَاهُ فإِذا هِيَ ثُعْبَانٌ مِبِين " وأَمَّا السَّنَةُ ففي قَوْلِه تَعالَى : " ولَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بالسِّنِينَ " وهو الجَدْبُ حَتَّى ذَهَبَتَ ثِمَارُهُمْ وذَهَبَ من أَهْلِ البَوَادِي مَوَاشِيهِم وكَذا بَقِيَّةُ الآيَاتِ وكُلُّهَا مَذْكُورَةٌ في القُرْآنِ قال شَيْخُنَا : وقَدْ نَظَمَها البَدْرَ بنُ جَمَاعَةَ أَيْضاً فِي قَوْلِه :
" آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ وقَالَ : وبَيْنَهُ مع بَيْتِ المُصَنِّف اتّفَاقٌ واخْتِلافٌ وجَعَلَهَا الزَّمَخْشَرِيّ إِحْدَى عَشْرَةَ آيَةً : فزاد الطَّمْسَةَ والنُّقْصَانَ في مَزَارِعِهِم وعِبَارَتُه : لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ : كانَتِ الآيَاتُ إِحْدَى عَشرَةَ : ثِنْتَانِ منها اليَدُ والعَصَا والتَّسْعُ : الفَلقُ والطُّوفانُ والجَرَادُ والقُمَّلُ والضّفادِعُ والدَّمُ والطَّمْسُ والجَدْبُ في بَوادِيهِمْ والنَّقْصُ من مَزَارِعِهِم . انْتَهَى ولَمْ يَذْكُرِ الجَوَابَ . وقَوْلُه في النَّظْمِ : حَجَرٌ يُرِيدُ به انْفِجَارَهُ وقد ذَكَرَهُ صاحِبُ اللِّسَانِ أَيْضاً
قال شَيْخُنَا : ثُمَّ إِنَّ المُصَنِّف أَطْلَق في التِّسْعِ اعْتِمَاداً على الشُّهْرَة بالكَسْرِ فَلِمْ يَحْتَج إِلَى ضَبْطِهَا وفي سُورَةِ ص " تَسْعٌ وتسْعُون " بفَتْح التَّاءِ وكَأَنِّهُم لَمَّا جاوَرَ التِّسْعُ الثَّمانَ والعَشْرَ قَصَدُوا مُنَاسَبتَه لِمَا فَوْقَه ولِمَا تَحْتَهُ فتَأَمَّلْ . والتِّسْع أَيْضاً أَي بالكَسْرِ : ظِمْءٌ من أَظْمَاءِ الإِبِلِ وهو أَنْ تَرِدَ إِلَى تِسْعَةِ أَيّامٍ والإِبِلُ تَوَاسِعُ . والتُّسْعُ بالضَّمِّ : جُزْءٌ من تِسْعَةٍ كالتَّسِيعِ كأَمِيرٍ يَطَّرِدُ في جَمِيعِ هذِه الكُسُورِ عنْدَ بَعْضِهِم . قَالَ شَمِرٌ : ولَمْ أَسْمَعْ : التَّسِيع إِلاَّ لأَبِي زَيْدٍ . قُلْتُ : إِلاَّ الثَّلِيث . فإِنَّهُ لَمْ يُسْمَع كما نَقَلَهُ الشَّرَفُ الدِّمْيَاطِيّ في المُعْجَمِ عن ابنِ الأَنْبَارِيّ قَالَ : فَمَنْ تَكَلَّم به أَخْطأَ وقد تَقَدَّمَت الإِشَارَةُ إِلَيْه في ث ل ث
والتُّسَعُ كصُرَدٍ : اللَّيْلَةُ السَّابِعَةُ والثامِنَةُ والتّاسِعَةُ من الشَّهْرِ وهي بَعْدَ النُّفَلَ لأَنَّ آخِرَ لَيْلَةِ منها هي التاسعة وقيل : هي اللَّيّالِي الثَّلاثُ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ والأَوَّلُ أَقْيَسُ
وقال الأَزْهَرِيّ : العَرَبُ تَقُول في لَيالِي الشَّهْرِ : ثَلاثٌ غُرَرٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ نُفَلٌ وبَعْدَهَا ثَلاثٌ تَسَعٌ سُمِّينَ تُسَعاً لأَنَّ آخِرَتَهُنَّ اللَّيْلَةُ التاسِعَةُ كما قِيلَ لِثَلاثٍ بَعْدَهَا : ثَلاثٌ عُشَرٌ لأَنَّ بَادِئَتَها اللَّيْلَةُ العاشِرَةُ . والتّاسُوعاءُ : اليَوْمُ التاسِعُ من المُحَرَّمِ وفي الصّحاح : قَبْلَ يَوْمِ عَاشُوراءَ مُوَلَّدٌ ونَصُّ الصّحاح : وأَظُنُّه مُوَلَّداً . وقالَ غَيْرُه : هو يَوْمُ عاشُورَاءَ . وقال الأَزْهَرِيُّ في قَوْله صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّمَ فِيما رَواهُ عَنْهُ ابنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا : لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قابِلٍ لأَصُومَنَّ التَّاسِعَ يَعْنِي يَوْمَ عاشُوراءَ كأَنَّهُ تَأَوَّلَ فيه عِشْرَ الوِرْدِ أَنَّهَا تِسْعَةُ أَيّامٍ والعَرَبُ تَقُولُ : وَرَدْتُ الماءُ عِشْراً يَعْنُونَ يَوْمَ التَّاسِعِ ومِنْ ها هُنا قالُوا : عِشْرِين ولم يَقُولُوا عِشْرِيْنِ لأَنَّهم جَعَلُوا ثَمانِيةَ عَشَرَ يَوْماً عِشْرَين واليَوْمَ التَّاسِعَ عَشَرَ والمُكَمِّلَ عِشْرِينَ طائفةً من الوِرْدِ الثّالِثِ فَجَمَعُوهُ بِذلِكَ
وقال ابنُ بَرِّيّ : لا أَحْسَبُهَم سَمَّوْا عَاشُوراءَ تاسُوعاءَ إِلاَّ عَلَى الأَظْماءِ نَحْوَ العِشْر لأَنَّ الإِبِلَ تَشْرَبُ في اليَوْمِ التّاسِعِ كَذلِكَ الخِمْسُ تَشْرَبُ في اليَوْمِ الرّابِعِ . وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : إِنَّمَا قالَ ذلِكَ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ كَرَاهَةً لِمُوَافَقَةِ اليَهُودِ فإِنَّهُمْ كانُوا يَصُومُونَ عاشُوراءَ وهو العَاشِرُ فأَرَادَ أَنْ يُخَالِفَهُمْ ويَصُومَ التّاسِعَ قال : وظاهِرُ الحَدِيثِ يَدُلُّ عَلَى خِلافِ ما ذَكَرَهُ الأَزْهَرِيّ
قُلتُ : وقد صَحَّحَ الصّاغَانِيُّ هذا القَوْلَ . والمُرَادُ بظَاهِرِ الحَدِيثِ يَعْنِي حَدِيثَ ابنِ عَبّاسٍ المَذْكُورَ أَنَّه قالَ حِينَ صامَ رِسُولُ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ يَوْمَ عاشُورَاءَ وأَمَرَ بصِيَامِهِ قَالُوا : يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّه يَوْمٌ تُعَظِّمُه اليَهُودُ والنَّصَارَى فَقَالَ : فإِذا كانَ العام القابِلُ صُمْنا اليَوْمَ التاسِعَ وفِي رِوَايةٍ : إِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لأَصُومَنَّ تاسُوعاءَ أَي فكَيْفَ يَعِدُ بصَوْمِ يَوْمٍ قد كَانَ يَصُومُه . فَتَأَمَّلْ
وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ وغَيْرِه : إِنَّه مُولَّدٌ فيه نَظَرٌ فإِنّ المُوَلَّدَ هو اللَّفْظُ الَّذِي يَنْطِقُ به غَيْرُ العَرَبِ من المُحْدَثِينَ وهذِه لَفْظَةٌ وَرَدَتْ في الحَدِيثِ الشَّرِيفِ وقالَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ الَّذِي هو أَفْصَحُ الخَلْقِ وأَعْرَفُهُمْ بِأَنْوَاعِ الكَلامِ بوَحْيٍ مِن اللهِ الحَقِّ فَأَنَّى يُتَصَوَّرُ فِيها التَّوْلِيدُ أَوْ يَلْحَقُهَا التَّفْنِيدُ ؟ كما حَقّقَه شَيْخُنَا وأَشَرْنَا إِلَيْه في مُقَدّمة الكِتَابِ . وتَسَعَهُمْ كمَنَع وضَرَبَ الأخِيرَةُ عن يُونُسَ وعلَى الأُولَى اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ : أَخَذَ تُسْعَ أَمْوَالِهِمْ أَوْ كانَ تاسِعَهُمْ . ذَكَرَ الجَوْهَرِيُّ المَعْنَيَيْنِ أَوْ تَقُولُ : كانَ القَوْمُ ثَمَانِيَةً فتَسَعَهُمْ أَيْ صَيَّرَهُمْ تِسْعَةً بنَفْسهِ أَوْ كَانَ تَاسِعَهُمْ فَهُوَ تاسِعُ تِسْعِةٍ وتَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ ولا يَجَوزُ أَنْ يُقَالَ : هو تاسِعٌ تِسْعَةً ولا رَابِعٌ أَرْبَعَةً إِنَّمَا يُقَال : رَابِعُ أَرْبَعَةٍ على الإِضَافَةِ ولكِنَّكَ تَقُولُ : رَابِعٌ ثَلاثةً هذا قَوْلُ الفَرّاءِ وغَيْرِهِ من الحُذَّاقِ
وأَتْسَعُوا : كانُوا ثَمَانِيَةً فصارُوا تِسْعَةً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وأَيْضاً : وَرَدَتْ إِبِلْهُمْ تِسْعاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أَيْضاً أَيْ وَرَدَتْ لتِسْعَةِ أَيّامٍ وثَمَانِي لَيَالٍ فهم مُتْسِعُونَ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : قَوْلُهم : تِسْعَ عَشَرَةَ مَفْتُوحَانِ عَلَى كُلِّ حال لأَنَّهُمَا اسْمَانِ جُعِلاَ اسْماً وَاحِداً فأُعْطِيَا إِعْرَاباً وَاحِداً غَيْرَ أَنَّكَ تَقُولُ : تِسْعَ عَشَرَةَ امْرَأَةً وتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً : قال اللهُ تَعَالَى : " عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ " أَي تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكاً وأَكْثَرُ القُرَّاءِ عَلَى هذِه القِراءَةِ وقَدْ قُرِئَ : تِسْعَةَ عْشَرَ بسُكُونِ العَيْنِ وإِنّما أَسْكَنَهَا مَنْ أَسْكَنَهَا لِكثْرَةِ الحَرَكاتِ . وقَوْلُهم : تِسْعَةُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِيَةَ فَلا تُصْرَفُ إِلاَّ إِذا أَرَدْتَ قَدْرَ العَدَدِ لا نَفْسَ المَعْدُودِ فإِنَّما ذلِكَ لأَنَّها تُصَيِّرُ هذا اللَّفْظَ عَلَماً لهذا المَعْنَى
وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ : عَلَى تِسْعِ قُوىً . ونَقَلَ الأَزْهَرِيُّ عن اللَّيْثِ : رَجُلٌ مُتَّسِعٌ وهو المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . قال الأَزْهَرِيّ : ولا أَعْرفُ ما قَالَ إِلاَّ أَنْ يَكُون مُفْتَعِلاً من السَّعَةِ وإِذا كانَ كَذلِكَ فَلَيْسَ مِنْ هذا البابِ قالَ الصّاغَانِيّ : لَمْ يَقُل اللَّيْثُ شَيْئاً في هذا التَّرْكِيبِ وإِنَّمَا ذَكَرَهُ في تَرْكِيبِ س ت ع : رَجُلٌ مِسْتَعٌ : لُغَةٌ في مِسْدَع فانْقَلَبَ علَى الأَزْهَرِيّ
قُلْتُ : وهذا الَّذِي رَدَّ به علَى الأَزهَرِيّ فإِنَّهُ ذَكَرَهُ في كتابِهِ فِيما بَعْدُ فإِنَّهُ قالَ : وفي نُسْخَةٍ من كتَابِ اللَّيْثُ : مِسْتَعٌ ويُقَالُ : مِسْدَعٌ لُغَةٌ وهُوَ المُنْكَمِشُ الماضِي في أَمْرِهِ . ورَجُلٌ مِسْتَعٌ : سَرِيعٌ . فتَأَمَّلْ ذلِكَ

##### Türkçe

تسع
**تَسَعَ** - **يَتْسَعُ** - **تِسْع** - **تِسْعَة** - **تِسْعَة عَشَر** - **تِسْعٌ وتِسْعُوْن**
**تَسَعَ** - **يَتْسَعُ** + bir varlık + başkaları: sekiz idiler, onunla dokuz oldular: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
**تِسْع**: bilinen sayı
**تِسْعَة**: bilinen sayı
**تِسْعَة عَشَر**: bilinen sayı
**تِسْعٌ وتِسْعُوْن**: bilinen sayı
Ve lafız, “birden ona ve yüz ve bin’e kadar sayı adları” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَحَدَ** - **يَحِدُ** (**وَحِدَ** - **يَوْحَدُ**), **ثَنَى** - **يَثْنى**, **ثَلَثَ** - **يَثْلِثُ**, **رَبَعَ** - **يَرْبَعُ** (**رَبَعَ** - **يَرْبِعُ**), **خَمَسَ** - **يَخْمِسُ**, **سَدَسَ** - **يَسْدِسُ**, **سَبَعَ** - **يَسْبَعُ**, **ثَمَنَ** - **يَثمِنُ**, **تَسَعَ** - **يَتْسَعُ**, **عَشَرَ** - **يَعْشُرُ**, **مَأَى** - **يَمْأَى**, **أَلَفَ** - **يَأْلِفُ**

تسع
تسع﴿“Andolsun, Musa’ya dokuz apaçık âyet verdik; İsrailoğullarına sor, onlara geldiği vakit; Firavun ona dedi ki: ‘Şüphesiz ben seni, ey Musa, büyülenmiş sanıyorum.’(101)”﴾ الإسراء ﴿“Elini koynuna sok; dokuz âyet içinde Firavun’a ve kavmine (gösterilmek üzere) kusursuz olarak bembeyaz çıkar; şüphesiz onlar fasık bir kavim idiler.(12)”﴾ النمل
تسعة	﴿“Şehirde dokuz topluluk vardı; yeryüzünde bozgunculuk ederler ve ıslah etmezlerdi.(48)”﴾ النمل
تسعة عشر	﴿“Onun üzerinde on dokuz vardır.(30)”﴾ المدثر
 	﴿“Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz artırdılar.(25)”﴾ الكهف
تسع وتسعون	﴿“Şüphesiz bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var, benim ise bir koyunum var; dedi ki: ‘Onu bana ver’ ve hitapta beni yendi.(23)”﴾ ص
مختار الصحاح
● [تسع] ت س ع: **التُّسْعُ** (ötre ile) dokuzdan bir parçadır; bunun gibi **التَّسِيعُ** ve **التَّاسُوعاءُ** (med ile) **يوم العاشوراء**’dan önceki gündür; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve **تَسَعَ** kavim, **قطع** babındandır: mallarının dokuzunu aldığı zaman, yahut onlara dokuzuncu olduğu zaman. Ve **أتْسَع** kavim: **تِسْعةً** oldular.
الراغب
تسعة
**التسعة** sayıda bilinir; bunun gibi **التسعون** da. Yüce Allah dedi ki: }**تسعة رهط**﴿[النمل/48]،﴾**تسع وتسعون نعجة**﴿[ص/23]،﴾**ثلثمائة سنين وازدادوا تسعا**﴿[الكهف/25]،﴾**عليها تسعة عشر**{ [المدثر/30]، ve **التسع**: develerin susuzluk vakitlerinden (İbn Manzur dedi ki: ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne kadar suya varmasıdır), ve **التسع**: dokuzdan bir parçadır (İbn Malik, müsellesinde dedi ki:
Ve aldı dokuz dokuz; ama **التسع** *** dokuz geçmişten sonra suya varıştır; ve **التسع**
dokuzdan bir parçadır; bunun gibi **السبع** *** yediye nisbetle döner),
ve **التسع** ayın üç gecesidir; sonuncusu dokuzuncu gecedir (Lisân’da: Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غرر**, sonra üç **نفل**, sonra üç **تسع**; onları **تسعا** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir), ve **تسعت القوم**: mallarının dokuzunu aldım; yahut onlara dokuzuncu oldum.
ملخص اللسان
1.     **تَسَعَهم يَتْسَعُهم**، ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı.
2.     **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinir.
3.     onun üzerinde **تسعة عشَرَ**; yani on dokuz melek,
4.     ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular.
5.     ve **التاسُوعاء**: **المحرّم**’in dokuzuncu günüdür,
6.     ve develerin susuzluk vakitlerinden **التسع**: dokuz güne kadar suya varmasıdır,
7.     ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman.
8.      ve **حبْلٌ  مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzerinedir.
9.     ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** **الصُّرَدِ** misali: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir,
10.                        ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** anlamındadır.
11.                        ve **التَّسِيعُ**: dokuzdan bir parçadır; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli olarak sürer;
12.                        ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı.
13.                        ve **تَسَعَ القومَ  يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı.
14.                         “Andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات بيِّنات** verdik”: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır,
15.                        **رجل مُتَّسِع**: o, işinde ileri giden, sıkı davranandır;
16.                        ve **رجل مِسْتَع**: yani hızlı.
لسان العرب
● - تسع: **التِّسْع** ve **التِّسعة** sayıdan: bilinir; onun vecihleri dişillik ve erkeklik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Denir: **تسعون** ref mahallinde, **تسعين** nasb ve cer mahallinde; ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece. Ve **تِسعَ عَشرةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi, tek bir isim yapılmış iki isimdir; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تسع عَشرةَ** kadın ve **تسعة عشر** erkek. Yüce Allah dedi ki: “Onun üzerinde **تسعة عشَرَ** vardır”; yani on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve “**تسعةَ عْشر**” diye, ayn’ı sükûnlu olarak da okunmuştur; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve tefsir: **سَقَرَ** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Arapların sözü: **تسعةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden, sayının miktarını kastetmedikçe, sayılanın kendisini değil, sarf edilmez; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad yapar; **زوبَرَ** gibi, “bana **بِزَوْبَرا** sayıldı” sözünden; o, yerinde zikredilmiştir. Ve dişilde **التسع** erkekte **التسعة** gibidir. Ve **تَسَعَهم يَتْسَعُهم**—sin’in fethiyle—onların dokuzuncusu oldu. Ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler; böylece onları dokuz tamamladı. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular. Ve denir: o, **تاسعُ تسعةٍ** ve **تاسعٌ ثمانيةً** ve **تاسعُ ثمانيةٍ**’dir; ve “o, **تاسعٌ تسعةً**” denmesi caiz değildir; ve “**رابعٌ أَربعةً**” da değil; ancak izafetle “**رابعُ أَربعةٍ**” denir; fakat sen “**رابعٌ ثلاثةً**” dersin; bu, Ferrâ ve başkaları, mahirlerden, sözüdür. Ve **التاسُوعاء**: **المحرّم**’in dokuzuncu günüdür; ve denildi: o, **يوم العاشُوراء**’dır; ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve İbn Abbas hadîsinde—Allah ikisinden de razı olsun—: “Eğer gelecek yıla kalırsam, mutlaka dokuzuncuyu oruç tutacağım”; yani **عاشُوراء**; sanki onda, **عِشْرَ الوِرْد**’ü dokuz gün diye te’vil etti; ve Araplar derler: suya **عِشْراً** vardım; dokuzuncu günü kastederler; ve buradan “**عِشْرِينَ**” dediler; “**عِشْرَيْن**” demediler; çünkü ikisi **عِشْرَانِ** ve üçüncünün bir kısmıdır; böylece toplandı ve “**عِشْرِين**” denildi. İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عاشوراء**’ı **تاسوعاء** diye adlandırdılar; ancak susuzluk vakitleri üzere, **العشر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْس** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشوراء**’ı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder: onun **عِشْر**’ü deve su varışı diye te’vil ettiğini; çünkü o, **عاشوراء**’ı oruç tutardı; o da onuncu gündür; sonra dedi: “Eğer gelecek yıla kalırsam, mutlaka **تاسوعاء**’ı oruç tutacağım”; o hâlde, zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya nasıl söz verir? Ve **التسع** develerin susuzluk vakitlerindendir: dokuz güne kadar suya varmasıdır; ve develer **تَواسِعُ**’dir. Ve **أتسع القوم**; onlar **مُتسِعون**’dur: develeri dokuz gün ve sekiz geceye suya vardığı zaman. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzerinedir. Ve **الثَّلاثُ التُّسَعُ** **الصُّرَدِ** misali: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve o, **النُّفَل**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır. Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**, sonra üç **نُفَلٌ**, sonra üç **تُسَعٌ**; onları **تُسعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir. Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** anlamındadır. Ve **التُّسْعُ**—ötre ile—ve **التَّسِيعُ**: dokuzdan bir parçadır; bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli olarak sürer. Şemmer dedi ki: **تَسِيعاً**’ı yalnızca Ebû Zeyd için işittim. Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı. Ve **تَسَعَ القومَ**—sin’in fethiyle de—**يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيات بيِّنات** verdik”; tefsirde denildi: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır; nihayet meyveleri gitti ve bedevîlerden olanların hayvanları gitti; ve onlardan: Musa’nın—selâm üzerine olsun—elini bakanlar için bembeyaz çıkarması; ve onlardan: asasını atması; bir de bakarsın o, apaçık bir ejderhadır; ve onlardan: Allah Teâlâ’nın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi; ve denizin yarılması; ve âyetlerinden: taşın fışkırması. Ve Leys dedi ki: **رجل مُتَّسِع**; o, işinde ileri giden, sıkı davranandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise, bu babdan değildir. Dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; o, işinde ileri giden, sıkı davranandır; ve **مِسْدَعٌ** da bir lehçedir. Dedi ki: ve **رجل مِسْتَعٌ**: yani hızlı.
مقاييس اللغة:
**تسع**: **التاء** ve **السين** ve **العين** tek bir kelimedir; o da sayıda **التِّسعة**’dır. Dersin: **تَسَعْتُ القومَ**; yani onların dokuzuncusu oldum. Ve **وَأتْسعتُ الشَّيءَ**: o sekiz iken onu dokuz tamamladığım zaman. Ve **وَالتِّسع**: ayın üç gecesidir; onların son gecesi dokuzuncu gecedir. Ve **وَتَسَعْتُ القومَ أتْسَعُهُم**: mallarının dokuzda birini aldığım zaman.
القاموس المحيط:
**تِسْعَةُ رِجالٍ** ve **تِسْعُ نسْوَةٍ**; ve Yüce Allah’ın sözü “**تِسْعَ آياتٍ**”: onlar
**عَصاً**، **سَنَةٌ**، **بَحْرٌ**، **جرادٌ**، ve **وقُمَّلٌ**، **دَمٌ**، ve **يَدٌ**، **بَعْدَ الضَّفادِعِ**، **طوفانُ**
Ve **التِّسْعُ** ayrıca: develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; ve ötre ile: **تِسْعَةٍ**’dan bir parçadır; **التَّسيعِ** gibi. Ve **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir. Ve **التاسوعاءُ**: **يومِ عاشوراءَ**’dan önce; muvelleddir. Ve **تَسَعَهُم**—**منَعَ** ve **ضربَ** gibi—: mallarının dokuzda birini aldı; yahut onların dokuzuncusu oldu; yahut onları bizzat kendisiyle dokuz yaptı; böylece o, **تاسِعُ تسعةٍ** ve **تاسِعُ ثمانِيةٍ**’dir; ve **تاسِعٌ تسعَةً** caiz değildir. Ve **أتْسَعُوا**: dokuz oldular; ve develeri **تسْعاً** suya vardı.
تاج العروس:
ت س ع
**تِسْعَةُ رِجَالٍ** erkek sayıdadır ve **تِسْعُ نِسْوَةٍ** dişi sayıdadır; bilinir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Andolsun Musa’ya **تِسْعَ آيَاتٍ بَيَّناتٍ** verdik”: onlar şunlardır: Firavun ailesinin yıllarla yakalanması; ve Musa’nın—selâm üzerine olsun—elini bembeyaz çıkarması; ve asa; ve tufan; ve çekirge; ve **القُمَّلُ**; ve kurbağalar; ve kan; ve denizin yarılması. Ve bunu musannif tek bir beyitte toplamıştır; şöyle dedi:
**عَصاً سَنَةٌ بَحْرٌ جَرَادٌ وقُمَّلٌ ... دَمٌ ويَدٌ بَعْدَ الضَّفادِعِ طُوفانُ**
Ve ben onu başka bir beyitle de tazmin ettim; şöyle dedim:
“**آياتُ مُوسَى الكَلِيمِ التِّسْعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ فَرِيدٌ لَهُ في السَّبْك عُنْوَانُ عَصاً سَنة ...إِلى آخِرِه**.” Asa ise Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de bakarsın o, apaçık bir ejderhadır.” Ve **السَّنَةُ** ise Yüce Allah’ın sözü: “Andolsun Firavun ailesini yıllarla yakaladık”; o da kıtlıktır; nihayet meyveleri gitti ve bedevîlerden olanların hayvanları gitti; bunun gibi geri kalan âyetler; hepsi Kur’an’da zikredilmiştir. Şeyhimiz dedi ki: Bedr b. Cemâa da onu şu sözünde nazmetmiştir:
“**آيَاتُ مُوسَى الكَلِيمِ التّسعُ يَجْمَعُهَابَيْتٌ عَلَى إِثْرِ هذَا البَيْتِ مَسْطُورُ
عَصاً يدٌ وَجرادٌ قُمَّلٌ ودَمٌ ... ضَفَادِعٌ حَجَرٌ والبَحْرُ والطُّورُ**”
Ve dedi ki: onunla musannifin beyti arasında ittifak ve ihtilaf vardır. Ve Zemahşerî onu on bir âyet yaptı: böylece **الطَّمْسَةَ**’yi ve ekinlerinde eksilmeyi artırdı; ve ibaresi: bir söyleyenin demesi için: âyetler on birdi: onlardan ikisi el ve asa; ve dokuzu: yarılma, tufan, çekirge, **القُمَّلُ**, kurbağalar, kan, silinme, bozkırlarında kıtlık ve ekinlerinden eksilme. Bitti. Ve cevabı zikretmedi. Ve nazımdaki “**حَجَرٌ**” sözüyle onun fışkırmasını kasteder; Lisân sahibi de onu zikretmiştir.
Şeyhimiz dedi ki: sonra musannif, şöhrete dayanarak **التِّسْعِ**’de kesre ile mutlak kullandı; böylece onu ضبط etmeye ihtiyaç duymadı. Ve Sûre-i **ص**’da “**تَسْعٌ وتسْعُون**” te’nin fethi iledir; sanki **التِّسْعُ** sekiz ve on ile komşu olunca, üstündekine ve altındakine uygunluğunu kastettiler; öyleyse düşün. Ve **التِّسْع** ayrıca—yani kesre ile—develerin susuzluk vakitlerinden bir susuzluktur; o, dokuz güne kadar suya varmasıdır; ve develer **تَوَاسِعُ**’dir. Ve **التُّسْعُ**—ötre ile—**تِسْعَةٍ**’dan bir parçadır; **التَّسِيعِ** gibi; **أَمِيرٍ** gibi, bu kesirlerin hepsinde bazılarına göre düzenli olarak sürer. Şemmer dedi ki: **التَّسِيع**’i yalnızca Ebû Zeyd için işitmedim. Dedim ki: **الثَّلِيث** hariç; çünkü o işitilmemiştir; Şeref ed-Dimyâtî, Mu‘cem’de İbnü’l-Enbârî’den naklettiği üzere: onunla konuşan hata eder; ve ona işaret daha önce **ث ل ث**’te geçti.
Ve **التُّسَعُ** **صُرَدٍ** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve o, **النُّفَلَ**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başından üç gecedir; ve birincisi daha kıyaslıdır.
Ve Ezherî dedi ki: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَرٌ**, sonra üç **نُفَلٌ**, sonra üç **تَسَعٌ**; onları **تُسَعاً** diye adlandırdılar; çünkü onların sonuncusu dokuzuncu gecedir; tıpkı ondan sonraki üçe “üç **عُشَرٌ**” denildiği gibi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir. Ve **التّاسُوعاءُ**: **المُحَرَّمِ**’in dokuzuncu günüdür; ve صحاح’ta: **يَوْمِ عَاشُوراءَ**’dan önce; muvelleddir; ve صحاح’ın nassı: “ve ben onu muvelled sanıyorum.” Ve başkası dedi: o, **يَوْمُ عاشُورَاءَ**’dır. Ve Ezherî, İbn Abbas’tan rivayet ettiği sözünde—Allah onlardan razı olsun—: “Eğer gelecek yıla kalırsam, mutlaka dokuzuncuyu oruç tutacağım”; yani **يَوْمَ عاشُوراءَ**; sanki onda, **عِشْرَ الوِرْدِ**’ü dokuz gün diye te’vil etti; ve Araplar derler: “suya **عِشْراً** vardım”; dokuzuncu günü kastederler; ve buradan “**عِشْرِين**” dediler; “**عِشْرِيْنِ**” demediler; çünkü onlar on sekiz günü iki on yaptılar; ve on dokuzuncu günü ve yirminciyi tamamlayanı üçüncü su varışının bir taifesi yaptılar; böylece onu bununla topladılar.
Ve İbn Berrî dedi ki: sanmam ki **عَاشُوراءَ**’ı **تاسُوعاءَ** diye adlandırdılar; ancak susuzluk vakitleri üzere, **العِشْر** gibi; çünkü deve dokuzuncu günde içer; bunun gibi **الخِمْسُ** dördüncü günde içer. Ve İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu ancak—Allah ona salât ve selâm etsin—Yahudilere muvafakatten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar **عاشُوراءَ**’ı oruç tutarlardı; o da onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi. Dedi ki: hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder.
Dedim ki: Sâgânî bu sözü tashih etti. Ve hadisin zahiriyle murad—yani zikredilen İbn Abbas hadisi—şudur: o dedi ki: Resûlullah—Allah ona salât ve selâm etsin—**يَوْمَ عاشُورَاءَ**’ı oruç tuttuğu ve onun orucunu emrettiği vakit, dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, o, Yahudilerin ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür.” O da dedi ki: “Gelecek yıl olursa dokuzuncu günü oruç tutarız.” Ve bir rivayette: “Eğer gelecek yıla kalırsam, mutlaka **تاسُوعاءَ**’ı oruç tutacağım”; yani, zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya nasıl söz verir? Öyleyse düşün.
Ve Cevherî’nin ve başkasının “o muvelleddir” sözüne bakış vardır; çünkü muvelled, Arap olmayanların, sonradan çıkanlardan, telaffuz ettiği lafızdır; bu ise şerif hadiste varid olmuştur; ve onu, mahlûkatın en fasihi ve konuşma türlerini en iyi bileni olan Peygamber—Allah ona salât ve selâm etsin—Allah’ın hak vahyiyle söylemiştir; öyleyse onda توليد nasıl tasavvur edilir yahut ona تفنيد nasıl ilişir? Şeyhimizin tahkik ettiği gibi; ve kitabın mukaddimesinde ona işaret ettik. Ve **تَسَعَهُمْ**—**منَع** ve **ضرب** gibi—sonuncusu Yunus’tandır; ve birincisi üzerine Cevherî iktisar etti: mallarının dokuzda birini aldı yahut onların dokuzuncusu oldu. Cevherî iki manayı zikretti; yahut dersin: kavim sekiz idi; böylece **تَسَعَهُمْ**; yani onları bizzat kendisiyle dokuz yaptı; yahut onların dokuzuncusu oldu; böylece o, **تاسِعُ تِسْعِةٍ** ve **تَاسِعُ ثَمَانِيَةٍ**’dir; ve “o, **تاسِعٌ تِسْعَةً**” denmesi caiz değildir; ve “**رَابِعٌ أَرْبَعَةً**” da değil; ancak izafetle “**رَابِعُ أَرْبَعَةٍ**” denir; fakat sen “**رَابِعٌ ثَلاثةً**” dersin; bu, Ferrâ’nın ve başkalarının, mahirlerden, sözüdür.
Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler; dokuz oldular; Cevherî onu nakletti. Ve ayrıca: develeri **تِسْعاً** suya vardı; Cevherî onu da nakletti; yani dokuz gün ve sekiz geceye suya vardı; böylece onlar **مُتْسِعُونَ**’dur.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **تِسْعَ عَشَرَةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi, tek bir isim yapılmış iki isimdir; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen dersin: **تِسْعَ عَشَرَةَ امْرَأَةً** ve **تِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً**. Yüce Allah dedi ki: “**عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ**”; yani on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve “**تِسْعَةَ عْشَرَ**” diye, ayn’ı sükûnlu olarak da okunmuştur; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve onların sözü: **تِسْعَةُ** sekizden daha çoktur; bu yüzden, sayının miktarını kastetmedikçe, sayılanın kendisini değil, sarf edilmez; bu ancak şundandır: bu lafzı bu mana için bir özel ad yapar.
Ve **وحَبْلٌ مَتْسُوعٌ**: dokuz kuvvet üzerinedir. Ve Ezherî, Leys’ten nakletti: **رَجُلٌ مُتَّسِعٌ**; o, işinde ileri giden, sıkı davranandır. Ezherî dedi ki: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَّعَةِ**’den **مُفْتَعِلاً** olması ihtimali dışında; eğer öyle ise, bu babdan değildir. Sâgânî dedi ki: Leys bu terkibde hiçbir şey söylemedi; onu ancak **س ت ع** terkibinde zikretti: **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: **مِسْدَع**’da bir lehçedir; böylece Ezherî’ye dönüştü.
Dedim ki: Ezherî’ye onunla reddettiği bu şey; çünkü o, onu kitabında daha sonra zikretti; çünkü dedi ki: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** vardır; ve denilir: **مِسْدَعٌ** bir lehçedir; ve o, işinde ileri giden, sıkı davranandır. Ve **رَجُلٌ مِسْتَعٌ**: hızlıdır. Öyleyse bunu düşün.
