# تسع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: تسع

التِّسْع والتِّسعة من العدد: معروف تجري وجوهه على التأْنيث والتذكير تسعة رجال وتسع نسوة. يقال: تسعون في موضع الرفع وتسعين في موضع النصب والجر، واليوم التاسع والليلة التاسعة، وتِسعَ عَشرةَ مفتوحان على كل حال لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعْطِيا إِعراباً واحداً غير أَنك تقول تسع عَشرةَ امرأَةً وتسعة عشر رجلاً، قال الله تعالى: عليها تسعة عشَرَ أَي تسعة عشر مَلَكاً، وأَكثر القرّاء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعةَ عْشر، بسكون العين، وإِنما أَسكنها مَن أَسكنها لكثرة الحركات والتفسير أنّ على سَقَرَ تسعة عشر ملَكاً، وقولُ العرب تسعةُ أَكثر من ثمانيةَ فلا تصرف إِلا إِذا أَردت قَدْر العدَد لا نفس المعدود، فإِنما ذلك لأَنها تُصيِّر هذا اللفظَ علماً لهذا المعنى كَزوبَرَ من قوله: عُدَّتْ عليّ بِزَوْبَرا، وهو مذكور في موضعه. والتسعُ في المؤنث كالتسعة في المذكر. وتَسَعَهم يَتْسَعُهم، بفتح السين: صار تاسعهم. وتَسَعَهم: كانوا ثمانية فأَتَّمَّهم تسْعة. وأَتْسَعُوا: كانوا ثمانية فصاروا تسعة. ويقال: هو تاسعُ تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً وتاسعُ ثمانيةٍ، ولا يجوز أَن يقال هو تاسعٌ تسعةً ولا رابعٌ أَربعةً إِنما يقال رابعُ أَربعةٍ على الإِضافة، ولكنك تقول رابعٌ ثلاثةً، هذا قول الفراء وغيره من الحُذّاق. والتاسُوعاء: اليوم التاسع من المحرّم، وقيل هو يوم العاشُوراء، وأَظنه مُولَّداً. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: لئن بَقِيتُ إِلى قابل لأَصُومَنّ التاسع يعني عاشُوراء، كأَنه تأَوّل فيه عِشْرَ الوِرْد أَنها تسعة أَيام، والعرب تقول ورَدت الماء عِشْراً، يعنون يوم التاسع ومن ههنا قالوا عِشْرِينَ، ولم يقولوا عِشْرَيْن لأَنهما عِشْرَانِ وبعضُ الثالث فجُمع فقيل عِشْرِين، وقال ابن بري: لا أَحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إِلا على الأَظْماء نحو العشر لأَن الإِبل تشرب في اليوم التاسع وكذلك الخِمْس تشرب في اليوم الرابع؛ قال ابن الأَثير: إِنما قال ذلك كراهةً لموافقة اليهود فإِنهم كانوا يصومون عاشوراء وهو العاشر، فأَراد أَن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على خلاف ما ذَكر الأَزهري من أَنه عنى عاشوراء كأَنه تأَوّل فيه عِشْر وِرْد الإِبل لأَنه قد كان يصوم عاشوراء، وهو اليوم العاشر، ثم قال: إِن بَقِيت إِلى قابل لأَصُومنّ تاسوعاء، فكيف يَعِدُ بصوم يوم قد كان يصومه؟ والتسع من أَظْماء الإِبل: أَن تَرِد إِلى تسعة أَيام، والإِبلُ تَواسِعُ. وأتسع القوم فهم مُتسِعون إِذا وردت إِبلهم لتسعة أَيام وثماني ليال. وحبْلٌ مَتْسُوع: على تِسْع قُوىً.
والثَّلاثُ التُّسَعُ مثال الصُّرَدِ: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة من الشهر، وهي بعد النُّفَل لأَن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي الليالي الثلاث من أَوّل الشهر، والأَوّل أَقْيَسُ. قال الأَزهري: العرب تقول في ليالي الشهر ثلاث غُرَرٌ وبعدها ثلاث نُفَلٌ وبعدها ثلاث تُسَعٌ، سمّين تُسعاً لأَن آخرتهن الليلة التاسعة كما قيل للثلاث بعدها: ثلاث عُشَر لأَن بادِئتَها الليلة العاشرة.
والعَشِيرُ والتَّسِيعُ: بمعنى العُشْر والتُّسْع. والتُّسْعُ، بالضم، والتَّسِيعُ: جزِء من تسعة يطَّرِد في جميع هذه الكسورِ عند بعضهم؛ قال شمر: ولم أَسمع تَسِيعاً إِلا لأَبي زيد.
وتَسَعَ المالَ يَتْسَعُه: أَخذ تُسْعه. وتَسَعَ القومَ، بفتح السين أَيضاً، يَتْسَعُهم: أَخذ تُسْع أَموالهم. وقوله تعالى: ولقد آتينا موسى تِسْعَ آيات بيِّنات؛ قيل في التفسير: إِنها أَخْذُ آلِ فِرعون بالسِّنِينَ، وهو الجَدْب، حتى ذهبت ثِمارُهم وذهب من أَهل البوادي مَواشِيهم، ومنها إِخراج موسى، عليه السلام يدَه بيضاء للناظرين، ومنها إِلقاؤه عصاه فإِذا هي ثُعبان مبين، ومنها إِرسال الله تعالى عليهم الطُّوفان والجَراد والقُمَّلَ والضَّفادِعَ والدَّمَ وانْفِلاقُ البحر ومن آياته انفجار الحجر.وقال الليث: رجل مُتَّسِع وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره؛ قال الأَزهري: ولا أَعرف ما قال إِلا أَن يكون مُفْتَعِلاً من السَّعةِ، وإِذا كان كذلك فليس من هذا الباب. قال: وفي نسخة من كتاب الليث مِسْتَعٌ، وهو المُنْكَمِشُ الماضي في أَمره، ويقال مِسْدَعٌ لغة، قال: ورجل مِسْتَعٌ أَي سريع.

### Türkçe

**التِّسْع** ve **التِّسعة**, sayıdan: bilinen (şey)dir; yüzleri (kullanım şekilleri) müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Denilir: **تسعون** ref‘ mevkiinde, **تسعين** nasb ve cerr mevkiinde; ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece. Ve **تِسعَ عَشرةَ** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi bir isim kılınmış iki isimdir; böylece tek bir i‘rab verildi; ancak sen “dokuz-on kadın” ve “dokuz-on erkek” dersin. Allah Teâlâ dedi: **عليها تسعة عشَرَ**; yani on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve şöyle de okunmuştur: **تسعةَ عْشر**; **العين**’in sükûnu ile. Onu sükûnlu kılan, onu ancak harekelerin çokluğundan dolayı sükûnlu kılmıştır. Ve tefsir: **سَقَرَ** üzerinde on dokuz melek vardır. Ve Arapların sözü: “dokuz, sekizden daha çoktur”; (bu lafız) ancak sayının miktarını, sayılanın kendisini değil, murad ettiğinde sarf olunur. Çünkü bu, bu lafzı bu mânâ için bir alem kılar; **كَزوبَرَ** gibi, şu sözden: **عُدَّتْ عليّ بِزَوْبَرا**; o, yerinde zikredilmiştir. Ve müenneste **التسعُ**, müzekkerde **كالتسعة** gibidir.

Ve **تَسَعَهم يَتْسَعُهم**; **السين**’in fethasıyla: onların dokuzuncusu oldu. Ve **تَسَعَهم**: sekiz idiler de onları dokuza tamamladı. Ve **أَتْسَعُوا**: sekiz idiler de dokuz oldular. Ve denilir: o, dokuzun dokuzuncusudur; ve sekizin dokuzuncusudur; ve sekizin dokuzuncusudur. Ve “o, dokuzun dokuzuncusu” denilmesi câiz değildir; “dördün dördüncüsü” de (câiz değildir). Ancak izâfet üzere “dördün dördü” denilir. Fakat sen “üçün dördüncüsü” dersin. Bu, **الفراء** ve başkaca mahirlerin sözüdür.

Ve **التاسُوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günüdür. Ve denildi: o, **العاشُوراء** günüdür. Ve ben onu muvelled sanıyorum. Ve İbn Abbas’ın hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka dokuzuncuyu oruç tutacağım” yani **عاشُوراء**; sanki onda “devenin suya gelişinin onluğu”nu, dokuz gün diye te’vil etti. Ve Araplar “suya on olarak geldim” derler; dokuzuncu günü kastederler. Ve buradan “yirmi” dediler; “iki on” demediler; çünkü ikisi iki ondur ve üçüncünün bir kısmıdır; böylece cem‘ edildi de “yirmi” denildi. İbn Berrî dedi: “Onların **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdıklarını, ancak susuzluklar üzereki (adlandırma) gibi, ‘on’ (adlandırması) üzere sanırım; çünkü develer dokuzuncu günde içer; aynı şekilde ‘beş’ dördüncü günde içer.” İbnü’l-Esîr dedi: “Bunu ancak Yahudilere muvafakati kerih gördüğünden söyledi; çünkü onlar **عاشوراء**’yı oruç tutarlardı ve o onuncudur; böylece onlara muhalefet etmek ve dokuzuncuyu oruç tutmak istedi.” Dedi: “Hadîsin zâhiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilâfına delâlet eder: onun **عاشوراء**’yı kastettiği; sanki onda ‘develerin suya gelişinin onluğu’nu te’vil etti. Çünkü o, **عاشوراء**’yı oruç tutardı ve o onuncu gündür. Sonra dedi: ‘Eğer gelecek yıla kalırsam mutlaka **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım’; hâlbuki o, zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya nasıl vaad eder?”

Ve develerin susuzluklarından **التسع**: dokuz güne (bir) suya gelmesidir. Ve develer **تَواسِعُ**tir. Ve kavim **أتسع** etti; onlar **مُتسِعون**dur: develeri dokuz güne ve sekiz geceye suya geldiği zaman. Ve **حبْلٌ مَتْسُوع**: dokuz kuvvet üzere (olan ip).

Ve **والثَّلاثُ التُّسَعُ**; **الصُّرَدِ** misali: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve o, **النُّفَل**’den sonradır; çünkü onlardan son gece dokuzuncudur. Ve denildi: o, ayın başındaki üç gecedir. Ve birincisi daha kıyasîdir. Ezherî dedi: Araplar ayın gecelerinde “üç **غُرَرٌ**” der; sonra “üç **نُفَلٌ**”; sonra “üç **تُسَعٌ**”. Onlara “**تُسَع**” diye isim verildi; çünkü onların sonu dokuzuncu gecedir; tıpkı onlardan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildiği gibi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir.

Ve **العَشِيرُ** ve **التَّسِيعُ**: **العُشْر** ve **التُّسْع** mânâsınadır. Ve **التُّسْعُ**, damme ile, ve **التَّسِيعُ**: dokuzdan bir parçadır; bazılarına göre bu kesirlerin hepsinde düzenli gider. Şemr dedi: Ebû Zeyd’den başkasından **تَسِيعاً** işitmedim.

Ve **تَسَعَ المالَ يَتْسَعُه**: onun dokuzda birini aldı. Ve **تَسَعَ القومَ**; yine **السين**’in fethasıyla; **يَتْسَعُهم**: mallarının dokuzda birini aldı. Ve O’nun sözü, Teâlâ: **ولقد آتينا موسى تِسْعَ آيات بيِّنات**; tefsirde denildi: o, Firavun ailesinin yıllarla yakalanmasıdır; o da kıtlıktır; nihayet meyveleri gitti ve bedevîlerden olanların hayvanları gitti. Ve onlardan: Mûsâ’nın, عليه السلام, elini bakanlar için beyaz çıkarması. Ve onlardan: asasını atması; bir de bakarsın o apaçık bir ejderhadır. Ve onlardan: Allah Teâlâ’nın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّلَ**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi. Ve denizin yarılması. Ve âyetlerinden: taşın fışkırması.

Ve Leys dedi: **رجل مُتَّسِع**; o, işinde atılgan, ileri giden (kimsedir). Ezherî dedi: Onun dediğini bilmiyorum; ancak “genişlik”ten **مُفْتَعِلاً** olması hâli müstesna; eğer öyle ise bu bâbdan değildir. Dedi: Leys’in kitabının bir nüshasında **مِسْتَعٌ** (vardır); o, işinde atılgan, ileri giden (kimsedir). Ve “**مِسْدَعٌ**” bir lugattır, denilir. Dedi: **ورجل مِسْتَعٌ** yani hızlı.
