# تسع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B3%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تسع

تسعة رجال، في العدد المذكر، وتسع نسوة، في العدد المؤنث، معروف. وقوله تعالى:  ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات  هي: أخذ آل فرعون بالسنين، وإخراج موسى عليه السلام يده بيضاء والعصا، والطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، وانفلاق البحر. وقد جمع ذلك المصنف في بيت واحد فقال:

  عصا، سنة، بحر، جراد، وقمل                      دم، ويد، بعد الضفادع، طوفان وقد ضمنته ببيت آخر، فقلت:
  آيات موسى الكليم التسع يجمعهابيت فريد له في السبك عنوان عصا سنة ...إلى آخره. أما العصا ففي قوله تعالى:  فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين  وأما السنة ففي قوله تعالى:  ولقد أخذنا آل فرعون بالسنين  ، وهو الجدب حتى ذهبت ثمارهم وذهب من أهل البوادي مواشيهم، وكذا بقية الآيات، وكلها مذكورة في القرآن، قال شيخنا: وقد نظمها البدر بن جماعة أيضا في قوله:
  آيات موسى الكليم التسع يجمعهابيت على إثر هذا البيت مسطور
  عصا يد وجراد قمل ودم                      ضفـادع حـجـر والـــبـــحـــر والـــطـــور وقال: وبينه مع بيت المصنف اتفاق واختلاف، وجعلها الزمخشري إحدى عشرة آية،: فزاد الطمسة، والنقصان في مزارعهم، وعبارته: لقائل أن يقول: كانت الآيات إحدى عشرة: ثنتان منها اليد والعصا، والتسع: الفلق، والطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، والطمس، والجدب في بواديهم، والنقص من مزارعهم. انتهى، ولم يذكر الجواب. وقوله في النظم: حجر، يريد به انفجاره، وقد ذكره صاحب اللسان أيضا.
 قال شيخنا: ثم إن المصنف أطلق في التسع اعتمادا على الشهرة بالكسر، فلم يحتج إلى ضبطها، وفي سورة ص  تسع وتسعون  بفتح التاء، وكأنهم لما جاور التسع الثمان والعشر قصدوا مناسبته لما فوقه ولما تحته فتأمل. والتسع أيضا، أي بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهو أن ترد إلى تسعة أيام، والإبل تواسع. والتسع، بالضم: جزء من تسعة، كالتسيع، كأمير، يطرد في جميع هذه الكسور عند بعضهم. قال شمر: ولم أسمع: التسيع إلا لأبي زيد. قلت: إلا الثليث. فإنه لم يسمع كما نقله الشرف الدمياطي في المعجم، عن ابن الأنباري، قال: فمن تكلم به أخطأ، وقد تقدمت الإشارة إليه في ث ل ث.
 والتسع، كصرد: الليلة السابعة والثامنة والتاسعة من الشهر وهي بعد النفل، لأن آخر ليلة منها هي التاسعة، وقيل: هي الليالي الثلاث من أول الشهر، والأول أقيس.
 وقال الأزهري: العرب تقول في ليالي الشهر: ثلاث غرر، وبعدها ثلاث نفل، وبعدها ثلاث تسع، سمين تسعا لأن آخرتهن الليلة التاسعة، كما قيل لثلاث بعدها: ثلاث عشر، لأن بادئتها الليلة العاشرة. والتاسوعاء: اليوم التاسع من المحرم، وفي الصحاح: قبل يوم عاشوراء، مولد، ونص الصحاح: وأظنه مولدا. وقال غيره: هو يوم عاشوراء. وقال الأزهري في قوله صلى الله عليه وسلم فيما رواه عنه ابن عباس رضي الله عنهما: لئن بقيت إلى قابل لأصومن التاسع يعني يوم عاشوراء، كأنه تأول فيه عشر الورد، أنها تسعة أيام، والعرب تقول: وردت الماء عشرا، يعنون يوم التاسع، ومن ها هنا قالوا: عشرين، ولم يقولوا عشرين، لأنهم جعلوا ثمانية عشر يوما عشرين، واليوم التاسع عشر والمكمل عشرين طائفة من الورد الثالث، فجمعوه بذلك.

  وقال ابن بري: لا أحسبهم سموا عاشوراء تاسوعاء إلا على الأظماء نحو العشر، لأن الإبل تشرب في اليوم التاسع، كذلك الخمس تشرب في اليوم الرابع. وقال ابن الأثير: إنما قال ذلك صلى الله عليه وسلم كراهة لموافقة اليهود، فإنهم كانوا يصومون عاشوراء، وهو العاشر، فأراد أن يخالفهم ويصوم التاسع، قال: وظاهر الحديث يدل على خلاف ما ذكره الأزهري.
 قلت: وقد صحح الصاغاني هذا القول. والمراد بظاهر الحديث يعني حديث ابن عباس المذكور، أنه قال حين صام رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم عاشوراء، وأمر بصيامه، قالوا: يا رسول الله إنه يوم تعظمه اليهود والنصارى، فقال: فإذا كان العام القابل صمنا اليوم التاسع، وفي رواية: إن بقيت إلى قابل لأصومن تاسوعاء أي فكيف يعد بصوم يوم قد كان يصومه. فتأمل.
 وقول الجوهري وغيره: إنه مولد فيه نظر، فإن المولد هو اللفظ الذي ينطق به غير العرب من المحدثين، وهذه لفظة وردت في الحديث الشريف، وقالها النبي صلى الله عليه وسلم الذي هو أفصح الخلق وأعرفهم بأنواع الكلام بوحي من الله الحق، فأنى يتصور فيها التوليد، أو يلحقها التفنيد? كما حققه شيخنا، وأشرنا إليه في مقدمة الكتاب. وتسعهم، كمنع وضرب، الأخيرة عن يونس، وعلى الأولى اقتصر الجوهري: أخذ تسع أموالهم، أو كان تاسعهم. ذكر الجوهري المعنيين، أو تقول: كان القوم ثمانية فتسعهم، أي صيرهم تسعة بنفسه، أو كان تاسعهم، فهو تاسع تسعة، وتاسع ثمانية، ولا يجوز أن يقال: هو تاسع تسعة، ولا رابع أربعة، إنما يقال: رابع أربعة على الإضافة، ولكنك تقول: رابع ثلاثة، هذا قول الفراء وغيره من الحذاق.
 وأتسعوا: كانوا ثمانية، فصاروا تسعة، نقله الجوهري، وأيضا: وردت إبلهم تسعا، نقله الجوهري أيضا، أي وردت لتسعة أيام وثماني ليال، فهم متسعون.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: تسع عشرة، مفتوحان على كل حال، لأنهما اسمان جعلا اسما واحدا، فأعطيا إعرابا واحدا، غير أنك تقول: تسع عشرة امرأة،وتسعة عشر رجلا: قال الله تعالى:  عليها تسعة عشر  أي تسعة عشر ملكا، وأكثر القراء على هذه القراءة، وقد قرئ: تسعة عشر، بسكون العين، وإنما أسكنها من أسكنها لكثرة الحركات. وقولهم: تسعة أكثر من ثمانية، فلا تصرف إلا إذا أردت قدر العدد لا نفس المعدود، فإنما ذلك لأنها تصير هذا اللفظ علما لهذا المعنى.
 وحبل متسوع: على تسع قوى. ونقل الأزهري عن الليث: رجل متسع، وهو المنكمش الماضي في أمره. قال الأزهري: ولا أعرف ما قال، إلا أن يكون مفتعلا من السعة، وإذا كان كذلك فليس من هذا الباب قال الصاغاني: لم يقل الليث شيئا في هذا التركيب، وإنما ذكره في تركيب س ت ع: رجل مستع: لغة في مسدع، فانقلب على الأزهري.

  قلت: وهذا الذي رد به على الأزهري فإنه ذكره في كتابه فيما بعد، فإنه قال: وفي نسخة من كتاب الليث: مستع ويقال: مسدع، لغة، وهو المنكمش الماضي في أمره. ورجل مستع: سريع. فتأمل ذلك.

### Türkçe

**تسعة** erkek sayıda; ve **تسع** kadın sayıda; bilinen (şey)dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولقد آتينا موسى تسع آيات بينات**; onlar şunlardır: Firavun ailesinin yıllarla (kıtlık yıllarıyla) yakalanması, ve Musa عليه السلام’ın elini beyaz (olarak) çıkarması ve asa, ve tufan, ve çekirge, ve bit, ve kurbağalar, ve kan, ve denizin yarılması. Ve bunu musannif tek bir beyitte toplamıştır, şöyle dedi:

  Asa, yıl, deniz, çekirge ve bit                      kan ve el, kurbağalardan sonra, tufan. Ve onu başka bir beyitle de tazmin ettim; şöyle dedim:
  **آيات موسى الكليم التسع** onları bir tek beyit toplar; onun için nazımda bir başlık (vardır): asa, yıl ... sonuna kadar. Amma asa, Yüce Allah’ın sözü olan: **فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين** içindedir. Amma yıl ise Yüce Allah’ın sözü olan: **ولقد أخذنا آل فرعون بالسنين** içindedir; ve o, kıtlıktır; ta ki meyveleri gitti ve bedevîlerden (çöl halkından) hayvanları gitti; ve böylece âyetlerin geri kalanı; ve hepsi Kur’an’da zikredilmiştir. Şeyhimiz dedi: Bedr b. Cemâa da onu şu sözünde nazmetmiştir:
  **آيات موسى الكليم التسع** onları bir beyit toplar; bu beyitin ardından yazılmıştır:
  asa, el ve çekirge, bit ve kan                      kurbağalar, **حـجـر** ve deniz ve **الطور**. Ve dedi: Musannifin beytiyle arasında ittifak ve ihtilaf vardır. Ve Zemahşerî onu on bir âyet kıldı: böylece **الطمسة**’yi ve ekinlerinde eksilmeyi artırdı; ve ibaresi: “Bir söyleyen şöyle diyebilir: Âyetler on birdi: onlardan ikisi el ve asa; ve dokuz: yarma, tufan, çekirge, bit, kurbağalar, kan, **الطمس** (silme/mahvetme), onların bozkırlarında kıtlık, ve ekinlerinden eksilme.” Bitti. Ve cevabı zikretmedi. Ve nazımdaki sözü: **حجر**; onunla fışkırmasını kasteder; ve **اللسان** sahibi de onu zikretmiştir.
 Şeyhimiz dedi: Sonra musannif, **التسع**’da (tâ’nın) kesre ile meşhur oluşuna dayanarak mutlak bıraktı; böylece onu ضبط etmeye ihtiyaç duymadı. Ve Sâd sûresinde: **تسع وتسعون**; tâ’nın fethasıyla. Sanki onlar, **التسع** sekiz ve onla komşu olunca, onun üstündekine ve altındakine uygunluğunu kastettiler; öyleyse düşün. Ve **التسع** da, yani kesre ile: develerin susuzluk nöbetlerinden bir susuzluktur; o, dokuz güne (bir) varmasıdır; ve develer **تواسع**’dır. Ve **التسع**; damme ile: dokuzdan bir parçadır; **التسيع** gibi; **أمير** gibi; bunların bütün bu kesirlerinde bazılarına göre düzenli gider. Şemr dedi: **التسيع**’i ancak Ebû Zeyd için işittim. Dedim: **الثليث** hariç; çünkü o işitilmemiştir; Şeref ed-Dimyâtî’nin **المعجم**’da İbnü’l-Enbârî’den naklettiği üzere; dedi: “Kim onunla konuşursa hata etmiştir.” Ve ona **ث ل ث**’te işaret geçmişti.
 Ve **التسع**; **صرد** gibi: ayın yedinci, sekizinci ve dokuzuncu gecesidir; ve onlar **النفل**’den sonradır; çünkü onların son gecesi dokuzuncudur. Ve denildi: ayın başındaki üç gecedir; ve birincisi daha kıyasîdir.
 Ezherî dedi: Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غرر**; ve ondan sonra üç **نفل**; ve ondan sonra üç **تسع**; onları **تسع** diye adlandırdılar, çünkü onların sonu dokuzuncu gecedir; nitekim ondan sonraki üçe “üç **عشر**” denildi; çünkü onların başlangıcı onuncu gecedir. Ve **التاسوعاء**: Muharrem’in dokuzuncu günüdür. Ve **الصحاح**’ta: Âşûrâ gününden önce; **مولد** (türetilmiş)tir. Ve **الصحاح**’ın nassı: “Ve zannederim ki o **مولد**’dür.” Ve başkası dedi: O, Âşûrâ günüdür. Ve Ezherî, İbn Abbâs رضي الله عنهما’nın ondan rivayet ettiği üzere, onun صلى الله عليه وسلم sözünde dedi: “Eğer gelecek yıla kalırsam dokuzuncuyu oruç tutacağım” yani Âşûrâ gününü; sanki onda suya varışın onunu te’vil etti; onun dokuz gün olduğu (şeklinde). Ve Araplar derler: “Suya on (kere) vardım”; dokuzuncu günü kastederler. Ve buradan “yirmi” dediler; ve “yirmi” demediler; çünkü onlar on sekiz günü yirmi kıldılar; ve on dokuzuncu gün ve yirmiyi tamamlayan, üçüncü suya varışın bir taifesidir; böylece onu bununla topladılar.

  İbn Berrî dedi: Onların **عاشوراء**’yı **تاسوعاء** diye adlandırdıklarını sanmam; ancak **العشر** gibi susuzluk nöbetleri üzerine (olabilir); çünkü develer dokuzuncu günde içer; aynı şekilde **الخمس** dördüncü günde içer. İbnü’l-Esîr dedi: O صلى الله عليه وسلم bunu ancak Yahudilere muvafakat etmekten hoşlanmadığı için söyledi; çünkü onlar Âşûrâ’yı oruç tutarlardı; ve o onuncudur; böylece onlara muhalefet etmeyi ve dokuzuncuyu oruç tutmayı istedi. Dedi: Hadisin zahiri, Ezherî’nin zikrettiğinin hilafına delalet eder.
 Dedim: Sâğânî bu sözü sahih görmüştür. Ve hadisin zahiriyle murad, zikredilen İbn Abbâs hadisi; o, dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم Âşûrâ gününü oruç tutunca ve onun orucunu emredince, dediler: “Yâ Resûlallah, o Yahudilerin ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür.” Dedi: “Gelecek yıl olursa dokuzuncu günü oruç tutarız.” Ve bir rivayette: “Eğer gelecek yıla kalırsam **تاسوعاء**’yı oruç tutacağım.” Yani, nasıl olur da zaten oruç tuttuğu bir günü oruç tutmaya vaad eder? Öyleyse düşün.
 Cevherî ve başkasının sözü: “O **مولد**’dür”ünde bir nazar vardır; çünkü **المولد** Arap olmayanlardan olan muhdeslerin telaffuz ettiği lafızdır; ve bu lafız hadis-i şerifte vârid olmuştur; ve onu, mahlûkatın en fasihi ve Allah’ın vahyiyle söz çeşitlerini en iyi bilen Peygamber صلى الله عليه وسلم söylemiştir; öyleyse onda türetme nasıl tasavvur edilir, yahut ona çürütme nasıl iliştirilir? Şeyhimiz onu tahkik ettiği gibi; ve kitabın mukaddimesinde ona işaret ettik. Ve **تسعهم**; **منع** ve **ضرب** gibi; sonuncusu Yûnus’tandır; ve birincisiyle Cevherî iktifa etti: “Onların mallarından **تسع** aldı”; yahut “onların dokuzuncusu oldu.” Cevherî iki manayı zikretti. Yahut dersin: Kavim sekiz idi, sonra **تسعهم**; yani onları kendisiyle dokuz yaptı; yahut onların dokuzuncusu oldu; böylece o, dokuzun dokuzuncusudur ve sekizin dokuzuncusudur. Ve “o, dokuzun dokuzuncusudur” denilmesi caiz değildir; ve “dördün dördüncüsü” de (caiz değildir). Ancak izafetle “dördün dördüncüsü” denir; fakat sen “üçün dördüncüsü” dersin. Bu, Ferrâ ve mahirlerden başkasının sözüdür.
 Ve **أتسعوا**: sekiz idiler, sonra dokuz oldular; Cevherî onu nakletti. Ve ayrıca: develeri **تسعا** suya vardı; Cevherî onu da nakletti; yani dokuz gün ve sekiz gece suya vardı; böylece onlar **متسعون**’dur.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **تسع عشرة**; her hâlükârda ikisi de meftuhtur; çünkü onlar iki isimdir, tek bir isim kılındılar; böylece tek bir i‘rab verildi. Ancak sen dersin: **تسع عشرة** kadın; ve **تسعة عشر** erkek. Allah تعالى dedi: **عليها تسعة عشر**; yani on dokuz melek. Ve kurrânın çoğu bu kıraat üzeredir. Ve **تسعة عشر** diye, aynın sükûnu ile de okunmuştur; onu sükûn eden, harekelerin çokluğundan dolayı sükûn etti. Ve onların sözü: “**تسعة** sekizden daha çoktur”; böylece ancak sayının miktarını kastettiğinde, sayılanın kendisini değil (kastettiğinde) sarf olunur; çünkü bu, bu lafzın bu mana için bir alem olmasına (dönüşmesine) sebep olur.
 Ve **حبل متسوع**: dokuz kuvvet üzerinedir. Ve Ezherî, Leys’ten nakletti: **رجل متسع**; ve o, işinde büzülüp (toparlanıp) geçen (kimse)dir. Ezherî dedi: Onun dediğini bilmiyorum; ancak genişlikten (**السعة**) ifti‘âl babından yapılmış olursa; eğer öyleyse bu bâbdan değildir. Sâğânî dedi: Leys bu terkibde bir şey söylemedi; ancak onu **س ت ع** terkibinde zikretti: **رجل مستع**; **مسدع**’da bir lugattır; böylece Ezherî’ye karıştı.

  Dedim: Ezherî’ye bununla reddettiği şey; çünkü onu kitabında daha sonra zikretti; zira dedi: “Leys’in kitabının bir nüshasında: **مستع**; ve denilir: **مسدع**; lugat; ve o, işinde büzülüp geçen (kimsedir). Ve **رجل مستع**: hızlıdır.” Öyleyse bunu düşün.
