# تعب (ت-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَعِبَ تَعَباً: أَعْيَا. وأَتْعَبَهُ غيرُه، فهو تَعِبٌ ومُتْعَبٌ، ولا تقل مَتْعُوبٌ.

##### Türkçe

**تَعِبَ** **تَعَباً**: Yoruldu. Ve başkası onu yordu; o hâlde o **تَعِبٌ** ve **مُتْعَبٌ**dur; **مَتْعُوبٌ** deme.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الباء
عتب ، تبع ، تعب ، بتع : مستعملة .
عتب : قال الله عزّ وجلّ : ( لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ) ( فُصْلَت : 24 ) .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : قرىء : ( وإن يُسْتَعْتَبوا ) .
قال : ومعناه : إنْ أقالهم الله وردّهم إلى الدنيا لم يُعتِبوا ، يقول : لم يعملوا بطاعة الله ؛ لِمَا سبق لهم في علم الله من الشقاء ، وهو قول الله جل وعزّ : ( وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ ) ( الأنعَام : 28 ) .
قال : ومَن قرأ : ( :ُ :ِلَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ( فمعناه : إن يستقيلوا ربهم لم يُقِلْهُم ؛ تقول استعتبت فلانا فما أعتبني ؛ كقولك : استقلته فما أقالني . قلت : وهذا الذي قاله أبو معاذ في القراءتين حسن إن شاء الله .
وقال ابن شُمَيل وابن المظفّر : العَتْب : المَوْجِدة ؛ تقول : عَتَب فلان على فلان عَتْباً ومَعْتِبة إذا وَجَد عليه . وقد أعتبني فلان أي ترك ما كنت أجِد عليه من أجله ، ورجع إلى ما أرضاني عنه بعد إسخاطه إيّاي عليه .
وقال أبو عُبيد : رُوي عن أبي الدرداء أنه قال : معاتبة الأخ خير من فَقْده .
قال فإن استُعتِب الأخ فلم يُعْتِب فإن مثلهم فيه قولهم : لك العُتْبى بأن لا رضِيت ، وهذا فعل محوّل عن موضعه ؛ لأن أصل العُتْبى رجوع المستعتَب إلى محبّة صاحبه ، وهذا على ضدّه . يقول : أُعتِبك بخلاف رضاك .
وأنشد لبِشْر :
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم
أُعتِبوا أي أُرضوا بالاصطلام .
وقال آخر :
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ
والعُتْبى : اسم على فُعْلى يوضع موضع لإعتاب ، وهو الرجوع عن الإساءة إلى ما يُرْضي العاتب .
وقال الليث : استعتَب فلان إذا طلب أن يُعْتَب أي يُرضَى .
قال : واستَعتَب أيضاً بمعنى أعتب .
وأنشد :
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا
قال الأزهري : قوله : غير مستعتِب أي غير مستقيل أي طالب أن يقال وقوله : ولا ذاكر الله إلا قليلاً أي ولا ذاكرٍ الله ، فحذف التنوين .
قال : والتعتب والمعاتبة والعِتاب كل ذلك مخاطبة المدلّين أخلاّءهم طالبين حُسْن مراجعتهم ومذاكرة بعضهم بعضاً ما كرهوه ممّا كَسَبهم الموجِدةَ .
قال : ويقال : ما وجدت في قوله عُتْباناً وذلك إذا ذكر أنه أعتبك ولم تر لذلك بياناً . قال : وقال بعضهم : ما وجدت عنه عَتْباً ولا عِتَاباً بهذا المعنى . قلت : لم أسمع العتب والعتبان والعتاب بمعنى الإعتاب ، إنما العتب والعتبان : لومك الرجلَ على إساءة كانت له إليك فاستعتبته منها . وكلّ واحد من اللفظين يخلص للعتاب ، فإذا اشتركا في ذلك وذكَّر كلُّ واحد منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إليه من الإساءة فهو العِتاب والمعاتبة . وأمّا الإعتاب والعُتْبى فهو رجوع المعتوب عليه إلى ما يُرضِي العاتب . والاستعتاب : طلبك إلى المسيء أن يرجع عن إساءته . ويكون الاستعتاب الاستقالة .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : العَتَبة أُسْكُفّة الباب التي توطأ .
وقال الليث : كل مَرْقاة من الدَرَج عَتَبة . وكذلك العَتَب في الثنايا الشاقَّة ، واحدتها عَتَبة .
وقال ابن شُمَيل : العَتَبة في الباب هي الأعلى . قال : والخشبة التي فوق الأعلى : الحاجب قال : والأُسْكُفّة هي السفلى . والعارضتان : العِضَادتان . ويقال : ما في طاعة فلان عَتَبٌ أي الْتواء ولا نَبْوة ، ومافي مودّته عتَب إذا كانت خالصة لا يشوبها فساد . ويقال : حُمِل فلان على عَتَبة كريهة ، وعلى عَتَب كَريه من البلاء والشرّ .
وقال الشاعر :
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس
وقال ابن السكيت في قول علقمة :
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب
أي عيب . وهو من قولك : لا يُتَعتّب عليه في شيء . والفحل المعقول أو الظالع إذا مشى على ثلاث قوائم كأنه يَقْفِز يقال : يَعْتِب عَتَباناً .
أبو عبيد عن الكسائيّ : عَتَب عليه من العِتابِ ، يَعتِب يعتُب ، وكذلك من المشي على ثلاث قوائم . وتقول : عتِّب لي عَتَبة في هذا الموضع إذا أردت أن تَرقى به إلى موضع تصعد فيه .
وقال الليث : إذا أُعنت العظم المجبور قيل : قد أُعتِب وأُتعب .
وقال أبو عبيد : يقال : اعتَتَب فلان عن الشيء إذا انصرف عنه .
ومنه قول الكُمَيت :
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب
وأنشد المازنيّ قول الحُطَيئة :
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا
يقول : لم ينبُ عنها ولم يخف الجَوْر . واعتتب أي رجع من قولهم : لك العُتْبى أي لك الرجوع ممّا تكره إلى ما تُحِبّ . وعَتَبة الوادي : جانبه الأقصى الذي يلي الجَبَل . ويقال للرجل إذا مَضَى ساعة ثم رجع : قد اعتَتَب في طريقه اعتِتاباً ، كأنه عَرَض عَتَبٌ فتراجع .
وقال أبو سعيد في قول الأعشى :
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ
قال : العَتَب : الدَسْتَانات . وقيل : العَتَب : العيدان المعروضة على وجه العود ، منها تُمد الأوتار إلى طَرَف العُود . ومن أمثال العرب : أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب .
قال ابن الكلبيّ : هو عَتِيب بن أسلم بن مالك ، وهم حَيّ كانوا في دِين مَلِك أَسَرهم واستعبدهم ، وكانوا يقولون : إذا كبِر صبيانُنا افتكونا ، فلم يزالوا كذلك حتى هلكوا ، فصاروا مَثَلاً لمن هلك وهو مغلوب . ومنه قول عَدِيّ بن زيد :
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ
وقال الليث : عَتِيب : قبيلة . قال : وعُتْبة وعَتَّاب وعِتْبان ومعتِّب من أسماء الرجال . وعَتَّابة من أسماء النساء .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تكنِي عن المرأة بالعَتَبة والنَعْل والقارُورة . والبَيْت والدُمْية والغُلّ والقَيْد . قال : والعِتْب : الرجل الذي يعاتِب صاحبه أو صديقه في كل شيء إشفاقاً عليه ونصيحة له . والعَتوب : الذي لا يعمل فيه العتاب . ويقال : فلان يَستعتِب من نفسه ، ويستقبل من نفسه ، ويَستدرك من نفسه إذا أدرك بنفسه تغييراً عليها بحسن تقدير وتدبير .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الثُبْنَة : ما عتَّبته من قُدّام السراويل . وفي حديث سلمان أنه كان عَتَّب سراويله فتشمّر .
تعب : قال الليث : التَعَب : شدّة العَنَاء ، وقد تعِب يَتْعَب تَعَباً . وأتعب الرجلُ رِكابَه إذا أعجلها في السَوْق أو السَيْر الحَثِيثِ . قال : وإذا أُعِنت العظم المجبور فقد أُتعِب .
وقال ذو الرمة :
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم
ويقال : أتعب فلان نفسَه في عمل يمارسه إذا أنصبها فيما حمَّلها وأعملها فيه .
أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أتعب فلان القَدَح إذا ملأه مَلأ يفيض ، فهو مُتْعَب .
تبع : يقال : تبع فلان فلاناً واتَّبعه ؛ قال الله تعالى في قصّة ذي القَرْنين : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ) ( الكهف : 89 ) ، وقرىء : ( اتَّبَعَ سبباً ) .
قال أبو عُبَيد : وكان أبو عمرو بن العلاء يقرأ : ( اتَّبَعَ سبباً ) بتشديد التاء ، ومعناها : تَبِع . قال : وهي قراءة أهل المدينة ، وكان الكسائيّ يقرؤها : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ( مقطوعة الألِف ، ومعناها : لحِق وأدرك .
قال أبو عُبيد : ويقال : أتبعت القوم مثال أفعلت إذا كانوا قد سبقوك فلحِقتهم . قال : واتَّبعتهم مثل افتعلت إذا مرّوا بك فمضيت معهم ، وتبِعتهم تَبَعاً مثله . ويقال : ما زلت أتّبعهم حتى أَتْبعتهم ، أي حتى أدركتهم .
قال أبو عُبيد : وقراءة أبي عمرو أحبّ إليّ من قراءة الكسائيّ .
وقال الفرّاء : أتْبع أحسن من اتّبع ؛ لأن الاتّباع : أن يسير الرجل وأنت تسير وراءه ، فإذا قلت : أتْبعته فكأنك قَفَوته .
وقال الليث : تبِعت فلاناً واتّبعته سواء .
وأتبع فلان فلاناً إذا تبعه يريد به شرّاً ، كما أتبع الشيطانُ الذي انسلخ من آيات الله فكان من الغاوين ، وكما أتبع فرعون موسى . قال : وأما التَّتبُّع فأن يتتبَّع في مُهْلة شيئاً بعد شيء . وفلان يتتبَّع مساوىء فلان وأثَره ، ويتتبَّع مَدَاقّ الأمور ، ونحو ذلك . قال : والتَبَع : ما تبِع أثر شيء فهو تَبَعه .
وأنشد قول أبي دُوَاد الإياديّ في صفة ظَبْية :
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ
وقال غيره : يقال لجمع التابع : تَبَع ، كما يقال لجمع الحارس : حَرَس ولجمع الخادم : خَدَم . قال : والتابع : التالي .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا ) ( الإسراء : 69 ) .
قال : التبيع في موضع تابع أي تابع بالثأر لإغراقنا إيّاهم . وقيل : معنى قوله : ( تَبِيعًا ( أي مطالباً . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ) ( البَقَرة : 178 ) يقول : على صاحب الدم اتّباع بالمعروف أي المطالبة بالدِية ، وعلى القاتل أداء إليه بإحسان . ورفع قوله : ( فاتباع ) على معنى : فعليه اتباع بالمعروف . والآية مستقصى تفسيرها في المعتلاّت من العين في باب عفا يعفو عند ذكر قوله : ( فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ ) ( البَقَرَة : 178 ) .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع ) معناه : وإذا أحيل أحدكم على مليء فليحتَلْ ، من الحوالة .
وفي حديث مسروق عن مُعاذ بن جَبَل أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعثه إلى اليمن ، فأمره في صَدَقة البَقَر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تَبِيعاً ، ومن كل أربعين مُسِنّة .
أبو عُبيد عن أبي فَقْعَس الأسَديّ قال : ولد البقرة أوَّلَ سنة تَبِيع ثم جَذَع ثم ثنِيّ ثم رَباعٍ ثم سَدَس ثم صالغ .
وقال الليث : التَبِيع : العِجْل المُدْرِك ، إلا أنه يتبع أُمَّه بَعْدُ . والعَدَد ثلاثة أَتبِعة ، والجميع الأتابيع جمع الجمع . وبقرة مُتْبِع : خَلْفها تَبِيع . وخادم مُتْبِع : يتبعها ولدها حيثما أقبلت وأدبرت .
قلت : قول الليث : التبيع : المدرك وَهَم ، لأنه يدرك إذا أثْنى أي صار ثنِيّاً ، والتبيع من البقر يسمّى تَبِيعاً حين يستكمل الحول ، ولا يسمّى تَبِيعاً قبل ذلك ، فإذا استكمل عامين فهو جَذَع ، فإذا استوفى ثلاثة أعوام فهو ثَنِيّ ، وحينئذٍ يُسِنّ ، والأنثى مُسِنّة ، وهي التي تؤخذ في أربعين من البقر . ويقال للأنثى : تَبِيعة وللذكر تَبيع .
وقال الليث : يقال للذي له عليك مال يتابعك به أي يطالبك به : تَبِيع . قال : وتابع فلان بين الصلاة وبين القراءة إذا وَالَى بينهما ، ففعل هذا على أثر هذا بلا مُهْلة بينهما . وكذلك رَمَيته فأصبتُه بثلاثة أسم تِباعاً أي وِلاءً . قال : والتَبِعة والتِبَاعة : اسم للشيء الذي لك فيه بغية
شِبْهُ ظلامة ونحو ذلك .
قلت : ويقال : فلان تِبْع نساء أي يتبعهنّ ، وحِدْث نساء يحادثهنّ ، وزير نساء : يزورهنّ ، وخِلْبُ نساء إذا كان يخالبهنّ . والخِلْب أيضاً : حِجاب القلب .
وأمّا قول الجُهَنِيَّة :
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ
فإن أبا عُبَيد وابن السكيت قالا : التُبَّع : الطلّ ، واسمئلاله : قُلُوصه نِصْفَ النهار وضمورُه .
وقال أبو سعيد الضرير : التُبَّع : هو الدَبَران في هذا البيت ، سمّي تُبّعاً لاتّباعه الثريّا .
قلت : وقد سمعت بعض العرب يسمّي الدَبَران التابع والتُوَيْبع . وما أشبه ما قال الضرير بالصواب ، لأن القَطَا تَرِد المياه ليلاً ، وقلَّما ترِدها نهاراً ، لذلك يقال : أدَلّ من قطاة ، وقول لَبيد يدلّ على ذلك :
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ
وقال الليث : التُبَّع : ضرب من اليعاسيب من أعظمها وأحسنها ، وجمعه التبابع . قلت : وأمَّا تُبَّعٌ الملك الذي ذكره الله في كتابه فقال : ( الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ ) ( ق : 14 ) فقد روينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا ) .
وقال الليث : كان تُبَّع ملِكاً من الملوك وكان مؤمناً ، وكان فيهم تبابعة . قال : ويقال : إن ثبت اشْتُقّ لهم هذا الاسمُ من تُبَّع ولكن فيه عجمة ولُكْنة ، ويقال : هم اليوم من وضائع تُبَّع بتلك البلاد .
وفي حديث أبي واقد الليثيّ : تابعْنا الأعمال فلم نجد شيئاً أبلغ في طلب الآخرة من الزهد في الدنيا . قال أبو عبيد قال أبو زيد وغيره : قوله : تابعنا الأعمال يقول : أحكمناها وعرفناها ويقال للرجل إذا أتقن الشيء وأحكمه : قد تابع عمله .
وروى أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : يقال تابع فلان كلامه وهو تبيع الكلام إذا أحكمه . وَفرس متتابع الخَلْق أي مُسْتَوٍ .
وقال حُمَيد بن ثور :
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع
قال النابغة الذبيانيّ :
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد
وقال غيره : فلان متتابع العِلْم إذا كان علمه يشاكل بعضُه بعضاً لا تفاوت فيه . وغُصن متتابع إذا كان مستوِياً لا أُبَن فيه . ويقال : تابع المرتعُ المالَ فتتابعت أي سمَّن خَلْقها فسمِنت وحَسُنت .
وقال أبو وَجْزة السعديّ :
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل
وناقة مُفرِق أي تمكث سنتين أو ثلاثاً لا تَلْقَح . ويقال : هو يتابع الحديث إذا كان يَسْرده .
وأمَّا قول سلامان الطائيّ :
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ
فإنه أراد : ذحليَ الذي يُتَتبَّع ، فطرح الذي وأقام الألف واللام مقامه ، وهي لغة لبعض العرب .
وقال ابن الأنباريّ : إنما أقحم الألف واللام على الفعل المضارع لمضارعته الأسماء .
وفي حديث زيد بن ثابت حين أمره أبو بكر الصدّيق بجمع القرآن قال : فعلِقت أتتبّعُه من اللخاف والعُسُب أراد أنه كان يتتبّع ما كُتب منه في اللخاف والعُسُب ، وذلك أنه استقصى جَمع جميع القرآن من المواضع التي كُتب فيها ، حتى ما كُتب في اللِخاف وهي الحجارة وفي العُسُب ، وهي جريد النخل ، وذلك أن الرَقّ أعوزهم حين نزل على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأمر كُتَّاب الوحي بإثباته فيما تيسَّر من كتِف ولَوْح وجِلْد وعَسِيب ولَخفَة . وإنما تتبَّع زيد بن ثابت القرآن وجمعه من المواضع التي كُتب فيها ولم يقتصِر على ما حفِظ هو وغيره وكان من أحفظ الناس للقرآن استظهاراً واحتياطاً ، لئلا يسقط منه حرف لسُوء حفظ حافظه ، أو يتبدّل حرف بغيره . وهذا يدلّك أن الكتابة أضبط من صدور الرجال وأحرى ألاّ يسقط معه شيء ، فكان زيد يتتبَّع في مُهْلة ما كتب منه في مواضعه ويضمّه إلى الصحف ، ولا يثبت في تلك الصحف إلا ما وجده مكتوباً كما أُنزِل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأملاه على مَن كتبه ، والله أعلم .
وفي حديث أبي موسى الأشعريّ أنه قال : اتّبعوا القرآن ولا يتبعنَّكم القرآن فإنه من يتبع القرآن يهبط به على رياض الجنَّة ومن يتّبعه القرآن يزُخّ في قفاه حتى يقذف به في نار جهنم .
قال أبو عُبيد قوله : اتبعوا القرآن يقول : اجعلوه إمامكم ثم اتلوه ؛ كما قال الله عزّ وجلّ : ( الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البَقَرَةَ : 121 ) أي يتّبعونه حق اتباعه .
وأما قوله : ولا يتبعنَّكم القرآن فإن بعض الناس يحمله على معنى : لا يطلبنكم القرآن بتضييعكم إيّاه ، كما يطلب الرجل صاحبه بالتبعة .
قال أبو عبيد : وهذا معنى حسن يصدّقه الحديث الآخر : ( إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق ) ، فجعله يمحل بصاحبه إذا لم يتّبع ما فيه .
قال أبو عبيد : وفيه قول آخر أحسن من هذا ، قوله : لا يتبعنكم القرآن : لا تَدَعوا العمل به فتكونوا قد جعلتموه وراء ظهوركم ؛ كما فعل اليهود حين نبذوا ما أُمِروا به وراء ظهورهم . وهذا قريب من المعنى الأول ؛ لأنه إذا اتّبعه كان بين يديه ، وإذا خالفه كان خَلْفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : التُبَّع : سيد النحل ، والتُبَّع : الظِلّ .
ومن أمثال العرب السائرة : أتْبِع الفرسَ لجامَها ، يضرب مَثَلاً للرجل يؤمر برَب الصَنيعة وإتمام الحاجة .
بتع : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن البِتْع فقال : ( كلّ شراب مسكِر فهو حرام ) .
قال أبو عُبيد : البِتْع : نَبِيذُ العَسَل ، وهو خَمْر أهل اليمن .
وقال الليث : البِتَع : الشديد المفاصِل والمَوَاصِل من الجسد .
قلت : وغيره يجعل البَتَع طول العُنُق ، يقال : عُنُق بَتِع وبَتِعه .
وقال الراجز :
كل علاة بِتع دليلها
وقال الآخر :
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَتِع : الطويل العُنق ، والتلِع : الطويل الظهر .
قال ابن شميل : من الأعناق البَتَع وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد . قال : ومنها المرهَف وهو الدقيق ، ولا يكون إلاّ لعتيق .
ويقال : البَتَع في العُنق : شدّته ، والتَلَع : طوله . ويقال : بَتِع فلان عليّ بأمر لم يؤامرني فيه إذا قطعه دونك .
وقال أبو وَجْزَة السَعْديّ :
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا
بتعوا أي قطعوا دوننا . ويقال : عُنُق أبتع وبَتِع .
وروى أبو تراب عن أبي مِحْجَن قال : الانبتاع والانبتال : الانقطاع .
وقال أبو زيد : جاء القوم أجمعون أبصعون أبتعون بالتاء ، وهذا من باب التأكيد .

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ile **الباء**

**عتب** ، **تبع** ، **تعب** ، **بتع** : kullanımdadır.

**عتب** : Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) ( **فُصْلَت : 24** ) .
Ebû Muʿâz en-Nahvî dedi ki: şöyle okunmuştur: ( **وإن يُسْتَعْتَبوا** ) .
Dedi ki: ve mânâsı: Allah onları bağışlasa ve onları dünyaya geri döndürse, **لم يُعتِبوا**; der ki: Allah’a itaatle amel etmezler; Allah’ın ilminde onlar için önceden geçmiş olan bedbahtlıktan dolayı; ve bu, Allah جل وعزّ’ün sözüdür: ( **وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ** ) ( **الأنعَام : 28** ) .
Dedi ki: ve kim okursa: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) , mânâsı: Rablerinden istifâ (azil/affını isteme) etseler onları affetmez; dersin: **استعتبت** falancayı da **فما أعتبني**; senin sözün gibi: **استقلته** de **فما أقالني**. Dedim: Ebû Muʿâz’ın iki kıraatte söylediği bu şey güzeldir, inşallah.

İbn Şümeyl ve İbnü’l-Muzaffar dedi: **العَتْب**: gücenme/öfkelenme; dersin: falan falana **عَتْباً** ve **مَعْتِبة** ile **عَتَب** etti, eğer ona gücendiyse. Ve falan beni **أعتبني**; yani, onun yüzünden kendisine gücendiğim şeyi terk etti ve bana onu kızdırdıktan sonra, onun hakkında beni razı eden şeye döndü.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: kardeşi ayıplamak/serzenişte bulunmak onu yitirmekten hayırlıdır.
Dedi ki: eğer kardeşten **استُعتِب** olundu da **فلم يُعْتِب** ederse, onların bunun hakkındaki misali, onların şu sözüdür: **لك العُتْبى بأن لا رضِيت**; ve bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العُتْبى**’nın aslı, kendisinden **استُعتِب** olunanın, arkadaşının sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddınadır. Der ki: senin rızanın hilafıyla sana **أُعتِبك** ederim.

Bišr’den okundu:
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم
**أُعتِبوا**: yani **أُرضوا**; **بالاصطلام** ile.

Bir başkası dedi:
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ

**والعُتْبى**: **فُعْلى** vezninde bir isimdir; **لإعتاب**’ın yerine konur; o da, kötülükten, ayıplayanı razı edecek şeye dönüştür.

Leys dedi: falan **استعتَب** etti; yani **أن يُعْتَب** talep etti; yani razı edilsin.
Dedi ki: **واستَعتَب** ayrıca **أعتب** mânâsınadır.
Ve okundu:
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا

Ezherî dedi: onun sözü: **غير مستعتِب** yani **غير مستقيل**; yani “affedilmesini isteyen”; ve onun sözü: **ولا ذاكر الله إلا قليلاً** yani “Allah’ı anan değil”; tenvini hazfetti.
Dedi ki: **التعتب** ve **المعاتبة** ve **العِتاب**; bunların hepsi, nazlananların dostlarına hitabıdır; onların güzel dönüşünü istemeleri ve birbirlerine, kendilerine gücenme kazandıran şeyden, hoşlanmadıkları şeyi hatırlatmalarıdır.
Dedi ki: ve denir: onun sözünde **عُتْباناً** bulmadım; bu, “seni **أعتبك** ettiğini zikretti de bunun için bir açıklama görmediğin” zamandır. Dedi ki: ve bazısı dedi: bu mânâ ile, onun hakkında **عَتْباً** da **عِتَاباً** da bulmadım. Dedim: **العتب** ve **العتبان** ve **العتاب**’ı **الإعتاب** mânâsında işitmedim; ancak **العتب** ve **العتبان**: adamı, sana karşı kendisinden bir kötülük olmuşken onu bundan dolayı kınamandır; sonra ondan **استعتبت** edersin. Ve iki lafızdan her biri **للعتاب** için hâlis olur; ikisi bunda ortak olunca ve her biri arkadaşına, kendisinden ona doğru geçmiş olan kötülüğü hatırlatınca, işte o **العِتاب** ve **المعاتبة**’dir. Ama **الإعتاب** ve **العُتْبى**: kendisine serzeniş edilenin, ayıplayanı razı edecek şeye dönmesidir. **والاستعتاب**: kötülük edene, kötülüğünden dönmesini istemendir. Ve **الاستعتاب** istifâ (affını isteme) olur.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **العَتَبة**: üzerine basılan kapı eşiği (**أُسْكُفّة الباب**)dır.
Leys dedi: merdivenin her basamağı (**مَرْقاة من الدَرَج**) **عَتَبة**’dir. Ve sarp geçitlerdeki (**الثنايا الشاقَّة**) **العَتَب** de böyledir; onun teki **عَتَبة**’dir.
İbn Şümeyl dedi: kapıdaki **العَتَبة** üstte olandır. Dedi ki: üsttekinin üstündeki tahta: **الحاجب**. Dedi ki: **الأُسْكُفّة** alttakidir. İki yan kiriş: **العِضَادتان**. Ve denir: falanın itaatinde **عَتَبٌ** yoktur; yani eğrilik (**الْتواء**) ve sıçrama/ürküme (**نَبْوة**) yoktur. Ve onun sevgisinde **عتَب** yoktur; eğer hâlis olup bozulma onu bulandırmıyorsa. Ve denir: falan, çirkin bir **عَتَبة** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden çirkin bir **عَتَب** üzerine.

Şair dedi:
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس

İbnü’s-Sikkît, ʿAlkame’nin sözü hakkında dedi:
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب
yani ayıp. Bu, senin sözünden: “onda hiçbir şeyde kendisine **يُتَعتّب** olunmaz.” Bağlı yahut topal aygır, üç ayak üzerinde yürüdüğünde sanki sıçrıyormuş gibi; ona **يَعْتِب عَتَباناً** denir.

Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den: **عَتَب** etti ona, **العِتابِ**’dandır; **يَعتِب يعتُب**; ve üç ayak üzerinde yürümekten de böyledir. Ve dersin: bu yerde, onunla tırmanmak istediğinde, bana burada bir **عَتَبة** **عتِّب** et; yani onunla, çıkacağın bir yere yükselesin.

Leys dedi: kırılmış kemik yardım görürse denir: **قد أُعتِب وأُتعب**.

Ebû ʿUbeyd dedi: denir: falan şeyden **اعتَتَب** etti; yani ondan döndü/ayrıldı.
Bundan, Kumeyt’in sözü:
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب

Mâzinî, Hutay’e’nin sözünü okuttu:
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا
Der ki: ondan sıçramadı (**لم ينبُ عنها**) ve haksızlıktan korkmadı (**ولم يخف الجَوْر**). Ve **اعتتب**: döndü; onların sözünden: **لك العُتْبى**; yani, hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş senindir. Ve **عَتَبة الوادي**: dağın bitişiğindeki en uzak yanı. Ve denir: bir adam için, bir saat geçip sonra dönerse: yolunda **اعتَتَب** etti, **اعتِتاباً**; sanki bir **عَتَب** arız oldu da geri döndü.

Ebû Saʿîd, Aʿşâ’nın sözü hakkında:
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ
Dedi ki: **العَتَب**: **الدَسْتَانات**. Ve denildi: **العَتَب**: udun yüzüne arz olunan çubuklardır; teller onlardan udun ucuna uzatılır. Arapların darb-ı mesellerinden: **أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب**.
İbnü’l-Kelbî dedi: o, Mâlik b. Eslem b. Mâlik’in oğlu **عَتِيب**’dir; onlar, bir kralın dininde olan bir kabileydi; onları esir aldı ve köleleştirdi; ve derlerdi: “çocuklarımız büyüyünce bizi kurtaracaklar”; böylece helâk oluncaya dek öyle kaldılar; böylece, mağlup iken helâk olan için bir mesel oldular. Bundan, ʿAdiyy b. Zeyd’in sözü:
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ

Leys dedi: **عَتِيب**: bir kabiledir. Dedi ki: **عُتْبة** ve **عَتَّاب** ve **عِتْبان** ve **معتِّب** erkek adlarındandır. Ve **عَتَّابة** kadın adlarındandır.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi ki: Araplar kadından kinaye eder: **العَتَبة** ve **النَعْل** ve **القارُورة** ile; ve **البَيْت** ve **الدُمْية** ve **الغُلّ** ve **القَيْد** ile. Dedi ki: **العِتْب**: her şeyde arkadaşına yahut dostuna, ona acıma ve ona nasihat olarak serzenişte bulunan adamdır. Ve **العَتوب**: kendisinde serzeniş işlemeyen kimsedir. Ve denir: falan, kendinden **يَستعتِب** eder, kendinden **يستقبل** eder, kendinden **يَستدرك** eder; eğer kendinde, güzel takdir ve tedbirle ona karşı bir değişme idrak ederse.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti ki dedi: **الثُبْنَة**: şalvarın ön tarafından **عتَّبته** ettiğin şeydir. Selmân hadîsinde: o, şalvarını **عَتَّب** etmişti de paçalarını topladı.

**تعب** : Leys dedi: **التَعَب**: meşakkatin şiddetidir; ve **تعِب يَتْعَب تَعَباً**. Adam, bineklerini (**رِكابَه**) **أتعب** etti; eğer onları sevkte yahut hızlı yürüyüşte acele ettirdiyse. Dedi ki: ve kırılmış kemik yardım görürse, **قد أُتعِب** olmuştur.
Zü’r-Rumme dedi:
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم
Ve denir: falan, yaptığı bir işte nefsini **أتعب** etti; eğer onu, ona yüklediği şeyde yordu ve onda çalıştırdıysa.
Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: falan, kadehi (**القَدَح**) **أتعب** etti; eğer onu taşacak dolulukla doldurduysa; o, **مُتْعَب**’dır.

**تبع** : denir: falan falanı **تبع** etti ve **اتَّبعه**; Allah تعالى, Zü’l-Karneyn kıssasında dedi: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) ( **الكهف : 89** ) , ve şöyle okunmuştur: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ okurdu: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) **التاء**’yı şeddeli; mânâsı: **تَبِع**. Dedi ki: bu, Medine ehlinin kıraatidir. Kisâî ise onu okurdu: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) ; **الألِف** kesik; mânâsı: yetişti ve erişti (**لحِق وأدرك**).
Ebû ʿUbeyd dedi: ve denir: kavme, **أفعلت** misaliyle **أتبعت**; eğer onlar seni geçmiş de sen onlara yetişmişsen. Dedi ki: ve **افتعلت** misaliyle **اتَّبعتهم**; eğer onlar sana uğrayıp sen de onlarla gitmişsen. Ve **تبِعتهم تَبَعاً** da onun gibidir. Ve denir: onları **أتّبع** etmeyi sürdürdüm, ta ki onları **أَتْبعت** edinceye kadar; yani ta ki onlara erişinceye kadar.
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr’un kıraati, Kisâî’nin kıraatinden bana daha sevimlidir.
Ferrâ dedi: **أتْبع** , **اتّبع**’dan daha güzeldir; çünkü **الاتّباع**: adam yürür, sen de onun arkasında yürürsün; **أتْبعته** dediğinde, sanki onu izledin (**قَفَوته**) gibidir.
Leys dedi: falanı **تبِعت** ve **اتّبعته** eşittir.
Ve falan falanı **أتبع** eder; eğer onu bir şer ile takip ediyorsa; tıpkı şeytanın, Allah’ın âyetlerinden sıyrılanı takip etmesi gibi; böylece azgınlardan oldu; ve tıpkı Firavun’un Mûsâ’yı takip etmesi gibi. Dedi ki: ama **التَّتبُّع**: bir şeyi, mühletle, şeyden sonra şey olarak izlemendir. Ve falan, falanın kötülüklerini ve izini (**أثَره**) izler; ve işlerin ince yollarını (**مَدَاقّ الأمور**) izler; ve bunun benzeri. Dedi ki: **التَبَع**: bir şeyin izini takip eden şeydir; o, onun **تَبَعه**’dır.
Ebû Duvâd el-İyâdî’nin, bir ceylanın vasfında sözünü okuttu:
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ
Bir başkası dedi: tâbi olanların cem’ine **تَبَع** denir; tıpkı bekçilerin cem’ine **حَرَس** ve hizmetçilerin cem’ine **خَدَم** denildiği gibi. Dedi ki: **والتابع**: ardıl/sonraki (**التالي**)dir.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا** ) ( **الإسراء : 69** ) .
Dedi ki: **التبيع** , **تابع** yerindedir; yani onları boğmamıza karşı, onlar için kan davasıyla tâbi olan. Ve denildi: onun sözü ( **تَبِيعًا** ) mânâsı: talep eden (**مطالباً**). Bundan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ** ) ( **البَقَرة : 178** ) ; der ki: kan sahibine, örfe uygun **اتّباع**; yani diyeti talep; ve katile, ona güzellikle eda. Ve ( **فاتباع** ) lafzı, “öyleyse onun üzerine örfe uygun takip vardır” mânâsı üzere merfûdur. Ve âyetin tefsiri, **العين**’in illetlilerinde, **عفا يعفو** babında, ( **فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ** ) ( **البَقَرَة : 178** ) zikrinde tamamlanmıştır.

Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: ( **الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع** ) ; mânâsı: biriniz, ödeme gücü olana havale edilirse, kabul etsin; **الحوالة**’den.

Mesrûk’un, Muʿâz b. Cebel’den hadîsinde: Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) onu Yemen’e gönderdi; sığır zekâtında ona emretti: her otuz sığırdan bir **تَبِيعاً** alsın; ve her kırktan bir **مُسِنّة**.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Fakʿas el-Esedî’den: dedi ki: ineğin yavrusu, ilk yılında **تَبِيع**; sonra **جَذَع**; sonra **ثنِيّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَس**; sonra **صالغ**.
Leys dedi: **التَبِيع**: erişmiş buzağıdır (**العِجْل المُدْرِك**) ; ancak hâlâ anasını takip eder. Ve sayı: üç **أَتبِعة**; ve hepsi **الأتابيع**; cem’ü’l-cem’. Ve **بقرة مُتْبِع**: arkasında bir **تَبِيع** vardır. Ve **خادم مُتْبِع**: onun yavrusu, nereye gelirse ve giderse onu takip eder.
Dedim: Leys’in sözü: **التبيع : المدرك** bir vehimdir; çünkü o, iki yaşına girince (**أثْنى**) erişmiş olur; yani **ثنِيّ** olur. Ve sığırdan **التبيع**, yılı tamamlayınca **تَبِيعاً** diye adlandırılır; bundan önce **تَبِيعاً** diye adlandırılmaz. İki yılı tamamlayınca **جَذَع** olur; üç yılı tamamlayınca **ثَنِيّ** olur; o vakit **يُسِنّ** olur; dişisi **مُسِنّة**’dir; o, sığırın kırkında alınandır. Ve dişiye **تَبِيعة** ve erkeğe **تَبيع** denir.

Leys dedi: denir: sende alacağı olan, onunla seni takip eden; yani onunla seni talep eden kimseye: **تَبِيع**. Dedi ki: falan, namaz ile kıraat arasında **تابع** etti; eğer ikisini peş peşe yaptıysa; bunu, bunun ardından, aralarında mühlet olmaksızın. Ve bunun gibi: onu attım da üç okla, peş peşe (**تِباعاً**) isabet ettirdim; yani ard arda (**وِلاءً**). Dedi ki: **التَبِعة** ve **التِبَاعة**: içinde bir istek bulunan şeyin ismidir; zulüm benzeri (**شِبْهُ ظلامة**) ve bunun gibi.
Dedim: ve denir: falan **تِبْع نساء**; yani onları takip eder; ve **حِدْث نساء**: onlarla konuşur; **وزير نساء**: onları ziyaret eder; ve **خِلْبُ نساء**: eğer onlarla aldatıcı davranırsa. Ve **الخِلْب** ayrıca: kalbin perdesidir (**حِجاب القلب**).

Ama Cüheniyye’nin sözü:
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ
Ebû ʿUbeyd ve İbnü’s-Sikkît dedi: **التُبَّع**: çiydir (**الطلّ**) ; ve onun **اسمئلاله**’i: öğle vaktinde azalması (**قُلُوصه نِصْفَ النهار**) ve incelmesidir (**ضمورُه**).
Ebû Saʿîd ed-Darîr dedi: **التُبَّع**: bu beyitte **الدَبَران**’dır; Süreyya’yı takip etmesinden dolayı **تُبّعاً** diye adlandırıldı.
Dedim: bazı Arapların **الدَبَران**’a **التابع** ve **التُوَيْبع** dediğini işittim. Darîr’in söylediği, doğruya en çok benzeyendir; çünkü **القَطَا** sulara gece gelir; gündüz onlara pek az gelir; bu yüzden denir: **أدَلّ من قطاة**. Lebîd’in sözü buna delâlet eder:
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ

Leys dedi: **التُبَّع**: en büyüklerinden ve en güzellerinden olan bir tür **اليعاسيب**’dir; cem’i **التبابع**. Dedim: ama Allah’ın kitabında zikrettiği kral **تُبَّعٌ** ise, ( **الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ** ) ( **ق : 14** ) dedi; Nebi’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettik ki dedi: ( **ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا** ) .
Leys dedi: **تُبَّع** krallardan bir kraldı ve mümindı; ve onlarda **تبابعة** vardı. Dedi ki: eğer sabit olursa, bu isim onlara **تُبَّع**’dan türetilmiştir; fakat onda yabancılık (**عجمة**) ve pelteklik (**لُكْنة**) vardır. Ve denir: onlar bugün, o beldelerde **تُبَّع**’ın aşağı tabakasındandır (**وضائع تُبَّع**).

Ebû Vâkıd el-Leysî hadîsinde: “amelleri **تابعْنا** ettik de, dünyada zühdden daha beliğ bir şey bulmadık.” Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: onun sözü **تابعنا الأعمال**; der ki: onları sağlam yaptık (**أحكمناها**) ve onları bildik. Ve bir adama, bir şeyi sağlam yapıp iyi yaptığında denir: “amelini **تابع** etti.”
Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: falan, sözünü **تابع** etti; ve o, sözün **تبيع**’idir; eğer onu sağlam yaptıysa. Ve **فرس متتابع الخَلْق**: yani düzgün (**مُسْتَوٍ**).
Humeyd b. Sevr dedi:
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع
Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد
Bir başkası dedi: falan **متتابع العِلْم**’dir; eğer ilmi, bir kısmı bir kısmına benzer, onda fark yoksa. Ve **غُصن متتابع**: eğer düzgünse, onda budak (**أُبَن**) yoksa. Ve denir: otlak, mala **تابع** etti de onlar **فتتابعت**; yani onların yapısını semizleştirdi de semirdiler, güzelleştiler.
Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل
Ve **ناقة مُفرِق**: yani iki yahut üç yıl gebe kalmadan kalır. Ve denir: o, hadîsi **يتابع** eder; eğer onu ard arda dizerse (**يَسْرده**).

Ama Selâmân et-Tâî’nin sözü:
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ
o, “**ذحليَ الذي يُتَتبَّع**”ı murad etti; **الذي**’yi attı ve onun yerine **الألف واللام**’ı ikame etti; bu, bazı Arapların dilidir.
İbnü’l-Enbârî dedi: ancak, muzâri fiile, isimlere benzemesinden dolayı **الألف واللام**’ı soktu.

Zeyd b. Sâbit hadîsinde, Ebû Bekir es-Sıddîk ona Kur’an’ı toplamasını emrettiğinde dedi ki: “onu, **اللخاف** ve **العُسُب**’dan **أتتبّعُه** ettim”; muradı: ondan yazılmış olanı **اللخاف** ve **العُسُب** içinde takip ediyordu. Bu, bütün Kur’an’ı, yazıldığı yerlerden toplamayı tamamladığı içindir; hatta **اللِخاف**’ta yazılmış olanı; o taşlardır; ve **العُسُب**’da; o hurma dallarıdır. Bu, **الرَقّ** onlara az geldiği içindir; Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) indiğinde, vahiy kâtiplerine, kolay gelen şeylerde onu sabitlemelerini emretti: **كتِف** ve **لَوْح** ve **جِلْد** ve **عَسِيب** ve **لَخفَة**. Zeyd b. Sâbit, Kur’an’ı, yazıldığı yerlerden takip etti ve topladı; onu ve başkalarının ezberlediğiyle yetinmedi; o, Kur’an’ı ezberden en iyi bilenlerdendi; ezber ve ihtiyat olarak; ta ki ondan bir harf, hâfızının kötü ezberi sebebiyle düşmesin, yahut bir harf başkasıyla değişmesin. Bu, sana gösterir ki yazı, erkeklerin göğüslerinden daha sağlamdır ve onunla bir şeyin düşmemesine daha elverişlidir. Böylece Zeyd, mühletle, ondan yazılmış olanı yerlerinde takip eder ve onu sahifelere eklerdi; ve o sahifelerde, ancak Nebi’ye ( صلى الله عليه وسلم ) indirildiği gibi ve onu yazana imlâ ettiği gibi yazılı bulduğunu sabitlerdi; Allah daha iyi bilir.

Ebû Mûsâ el-Eşʿarî hadîsinde: dedi ki: “Kur’an’a **اتّبعوا** edin ve Kur’an sizi **يتبعنَّكم** etmesin; çünkü kim Kur’an’ı takip ederse, onu cennet bahçelerine indirir; ve kim onu Kur’an takip ederse, onu ensesinden iter (**يزُخّ في قفاه**) ta ki onu cehennem ateşine atıncaya kadar.”
Ebû ʿUbeyd dedi: onun sözü: **اتبعوا القرآن**; der ki: onu imamınız kılın, sonra onu okuyun; Allah عزّ وجلّ’ün dediği gibi: ( **الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ** ) ( **البَقَرةَ : 121** ) ; yani onu, hakkıyla takip ederler.
Ama onun sözü: **ولا يتبعنَّكم القرآن**; bazı insanlar onu şu mânâya hamleder: onu zayi etmeniz sebebiyle Kur’an sizi talep etmesin; tıpkı adamın arkadaşını **بالتبعة** ile talep etmesi gibi.
Ebû ʿUbeyd dedi: bu, güzel bir mânâdır; onu, diğer hadîs doğrular: ( **إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق** ) ; böylece, içinde olanı takip etmezse, sahibine karşı **يمحل** eden kıldı.
Ebû ʿUbeyd dedi: onda, bundan daha güzel bir başka söz vardır: onun sözü **لا يتبعنكم القرآن**: onunla ameli terk etmeyin de onu sırtlarınızın arkasına atmış olmayın; tıpkı Yahudilerin, emrolunduklarını sırtlarının arkasına atmaları gibi. Bu, birinci mânâya yakındır; çünkü onu takip ederse o, önündedir; ona muhalefet ederse o, arkasındadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi ki: **التُبَّع**: arıların efendisidir (**سيد النحل**) ; ve **التُبَّع**: gölgedir (**الظِلّ**) .
Arapların dolaşan darb-ı mesellerinden: **أتْبِع الفرسَ لجامَها**; bir adama, iyiliğin tamamlanması ve ihtiyacın bitirilmesi emredildiğinde mesel olarak vurulur.

**بتع** : Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: **البِتْع** hakkında soruldu; dedi ki: ( **كلّ شراب مسكِر فهو حرام** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: **البِتْع**: bal şırası (**نَبِيذُ العَسَل**)dır; o, Yemen ehlinin şarabıdır.
Leys dedi: **البِتَع**: bedenden eklemleri ve bağlantıları kuvvetli olandır (**الشديد المفاصِل والمَوَاصِل**) .
Dedim: başkası, **البَتَع**’ı boynun uzunluğu yapar; denir: **عُنُق بَتِع** ve **بَتِعه**.
Recez söyleyen dedi:
كل علاة بِتع دليلها
Diğeri dedi:
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: dedi ki: **البَتِع**: uzun boyunludur; ve **التلِع**: uzun sırtlıdır.
İbn Şümeyl dedi: boyunlardan **البَتَع**: kalın, çok etli, kuvvetli olandır. Dedi ki: onlardan **المرهَف**: ince olandır; ve ancak soylu olana olur.
Ve denir: boyunda **البَتَع**: onun şiddetidir; ve **التَلَع**: onun uzunluğudur. Ve denir: falan, bana danışmadığı bir işte bana karşı **بَتِع** etti; eğer onu senden bağımsız kesti/kararlaştırdıysa.
Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا
**بتعوا**: yani bizden bağımsız kestiler/kararlaştırdılar. Ve denir: **عُنُق أبتع** ve **بَتِع**.
Ebû Turâb, Ebû Miḥcen’den rivayet etti: **الانبتاع والانبتال**: kopmadır (**الانقطاع**) .
Ebû Zeyd dedi: kavim, hep birlikte geldi: **أبصعون أبتعون**; **بالتاء** ile; bu, pekiştirme babındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والعين وما يثلثهما)
(تعب) التاء والعين والباء كلمةٌ واحدة، وهو الإعياء حتّى يقال: تَعِبَ تَعَباً، وهو تَعِبٌ، ولا يقال متعوبٌ. وأَتْعَبْـتُهُ أنا إتعاباً. فأما قولهم أُتْعِبَ العظمُ، إذا هِيضَ بعد الجَبْرِ، فليس بأصلٍ، إنّمَا هو مقلوبٌ من أُعْتِبَ. وقد ذُكر في بابه. قال:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏
(تعر) التاء والعين والراء ليس بشيء، إلاّ تِعَار، وهو جَبَل.‏
(تعس) التاء والعين والسين كلمةٌ واحدة وهو الكَبُّ، يقال تَعَسَه الله وأتعسَه. قال:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏
(تعص) التاء والعين والصاد كلمةٌ واحدة. ذكر ابنُ دريد أنّ التَّعِصَ الذي يشتكي عُنقَه من المَشْيِ(2).‏
__________________
(1) البيت لذي الرمة، وقد سبق الكلام عليه في حواشي (تم) ص340. وقافيته في الديوان وفيما سبق: "المتتمم". لكن كذا وردت روايته في المقاييس والمجمل: "المتهشم".‏
(2) نص الجمهرة (2: 18): "تعص يتعص تعصا إذا اشتكى عصبه من شدة المشي".‏

ـ

##### Türkçe

(تاء بابı ve **عين** ve onların üçüncüsü olan şeyler)

(**تعب**) **التاء** ve **العين** ve **الباء** tek bir kelimedir; o, bitkinliktir; hatta denilir: **تَعِبَ** **تَعَباً**; ve o, **تَعِبٌ**’dir; ve **متعوبٌ** denilmez. Ve ben onu **أَتْعَبْـتُهُ** **إتعاباً** (yaptım). Ama onların sözü: **أُتْعِبَ** **العظمُ**, yani (kemik) **الجَبْرِ**’den sonra **هِيضَ** olunduğu zaman; bu aslî değildir; ancak o, **أُعْتِبَ**’den çevrilmiş (maklûb) olandır. Ve onun babında zikredilmiştir. Dedi ki:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏

(**تعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir şey değildir; ancak **تِعَار** (vardır); ve o, bir dağdır.‏

(**تعس**) **التاء** ve **العين** ve **السين** tek bir kelimedir; ve o, **الكَبُّ**’dür; denilir: **تَعَسَه** الله ve **أتعسَه**. Dedi ki:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏

(**تعص**) **التاء** ve **العين** ve **الصاد** tek bir kelimedir. İbn Düreyd zikretti ki: **التَّعِصَ**; yürüyüşten dolayı **عُنقَه**’undan şikâyet eden (kimsedir)(2).‏

__________________
(1) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; ve onun hakkında (تم) s.340’ın haşiyelerinde daha önce söz geçmiştir. Ve onun kafiyesi divanda ve daha önce: "المتتمم"dir. Lakin onun rivayeti **المقاييس** ve **المجمل**’de böyle gelmiştir: "المتهشم".‏
(2) **الجمهرة** metni (2: 18): "**تعص** **يتعص** **تعصا**; yürüyüşün şiddetinden **عصبه**’undan şikâyet ettiği zaman".‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ع ب
استخراج المعمى متعبة للخواطر‏.‏
وهذا أمر لو حمل المصاعب للقيت منه المتاعب‏.‏
وأتعب القوم‏:‏ تعبت دوابهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أمر تعب‏.‏
وأتعب العظم‏:‏ أعنت‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إذا ما رآهـا رأيـة هيـض قلبـه بهـا كانهيـاض المتعـب المتهشـم وعظـم متعـب‏.‏
وسمـع بعـض الفصحـاء يقـول لغلامه‏:‏ أتعب العتاد وهاته أي املأ القدح الكبير إلى أصباره‏.‏
وبنو فلان يشربون الماء المتعب وهو المعتصر من الثرى‏.‏

##### Türkçe

ت ع ب
**استخراج المعمى**: muammayı çıkarma, hatıralar için yıpratıcıdır.‏
Ve bu, eğer zorlukları yüklenmiş olsaydı, ondan yorgunluklarla karşılaşırdın, olan bir iştir.‏
**وأتعب القوم**: onların binekleri yoruldu.‏
Mecazdan: **أمر تعب**: yıpratıcı bir iş.‏
**وأتعب العظم**: zayıfladı.‏
ذو الرمة dedi ki:
Eğer onu bir görüş olarak görürse, kalbi onunla, parçalanmış yıpranmışın parçalanması gibi parçalanır; ve yıpranmış bir kemik.‏
Ve bazı fasihlerin, oğlanına şöyle dediği işitildi: **أتعب العتاد** ve onu getir; yani büyük kadehi, kenarlarına kadar doldur.‏
Ve filân oğulları, **الماء المتعب** olan suyu içerler; o, toprağın neminden sıkılıp çıkarılandır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّعَبُ: شدَّةُ العَناءِ ضِدُّ الراحةِ. تَعِبَ يَتْعَبُ تَعَباً، فهو تَعِبٌ: أَعْيا. \<ص:232>
 وأَتْعَبه غيرُه، فهو تَعِبٌ ومُتْعَبٌ، ولا تقل مَتْعُوبٌ. وأَتْعَبَ فلان في عَمَلٍ يُمارِسُه إِذا أَنْصَبَها فيما حَمَّلَها وأَعْمَلَها فيه. وأَتْعَبَ الرجُلُ رِكابَه إِذا أَعْجَلَها في السَّوْقِ أَو السَّيْرِ الحَثيثِ. وأَتْعَبَ العَظْمَ: أَعْنَتَه بعدَ الجَبْرِ. وبعيرٌ مُتْعَبٌ انْكَسَرَ عَظْمٌ من عِظامِ يَدَيْهِ أَو رِجْلَيْهِ ثم جَبَرَ، فلم يَلْتَئِم جَبْرُه، حتى حُمِلَ عليه في التَّعَبِ فوقَ طاقتِه، فتَتَمَّم كَسْرُه. قال ذو الرمَّة: إِذا نالَ منها نَظْرةً هِيضَ قَلْبُه  * بها، كانْهِياضِ الـمُتْعَبِ الـمُتَتَمِّمِ وأَتْعَبَ إِناءَه وقَدَحَه: ملأَه، فهو مُتْعَبٌ.

##### Türkçe

**التَّعَبُ**: zahmetin şiddeti; rahatlığın zıddı. **تَعِبَ يَتْعَبُ تَعَباً**, o **تَعِبٌ**’dir: yoruldu.

\<ص:232>
Ve başkası onu **أَتْعَبه**; o **تَعِبٌ** ve **مُتْعَبٌ**’dır; **مَتْعُوبٌ** deme. Ve falan kimse, yaptığı bir işte **أَتْعَبَ** eder; onu, yüklediği ve onda çalıştırdığı şeyde yorduğu zaman. Ve adam, bineklerini **أَتْعَبَ** eder; sevkte veya hızlı yürüyüşte onları acele ettirdiği zaman. Ve **أَتْعَبَ العَظْمَ**: cebirden sonra onu zahmete soktu. Ve **بعيرٌ مُتْعَبٌ**: iki elinin veya iki ayağının kemiklerinden bir kemik kırıldı, sonra cebredildi; fakat cebri kaynamadı; ta ki, gücünün üstünde yorgunlukta üzerine yük bindirildi de kırığı tamamlandı. Zü’r-Rumme dedi:
إِذا نالَ منها نَظْرةً هِيضَ قَلْبُه  * بها، كانْهِياضِ الـمُتْعَبِ الـمُتَتَمِّمِ
Ve kabını ve kadehini **أَتْعَبَ** etti: onu doldurdu; o **مُتْعَبٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تعب كفرح: ضد استراح، والتعب: شدة العناء، ضد الراحة، تعب يتعب تعبا: أعيا وأتعبه غيره وهو تعب ومتعب ككتف ومكرم، ولا تقل متعوب، لمخالفة السماع والقياس، وقيل: بل هو لحن، لأن الثلاثي لازم، واللازم لا يبنى منه المفعول، كذا قاله شيخنا، وفي الأساس: تقول: استخراج المعمى متعبة للخواطر، وأتعب فلان نفسه في عمل يمارسه، إذا أنصبها فيما حملها وأعملها فيه، وأتعب الرجل ركابه، إذا أعجلها في السوق أو السير الحثيث وفي الأساس: من المجاز أتعب العظم: أعتبه بعد الجبر، أي جعل له عتبا، وهو العيدان المعروضة على وجه العود، وسيأتي، وبعير متعب: انكسر عظم من عظام يديه أو رجليه ثم جبر فلم يلتئم جبره، ثم حمل عليه في التعب فوق طاقته فتتمم كسره، قال ذو الرمة:
  إذا نال منها نظرة هيض قلبه                      بها كانهياض المتعب المتتمم ومن هذا قولهم: عظم متعب، ومن المجاز أيضا: أتعب إناءه وقدحه: ملأه، فهو متعب، يقال: أتعب العتاد وهاته، أي املإ القدح الكبير، وبنو فلان يشربون الماء المتعب أي المعتصر من الثرى.
 وأتعب القوم: تعبت ماشيتهم، عن الزجاج.
 ومما يستدرك عليه: المتاعب: الوطاب المملوءة، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

تعب, **كفرح**: **استراح**’ın zıddı; ve **التعب**: meşakkatin şiddeti, **الراحة**’nın zıddı. **تعب يتعب تعبا**: yoruldu; başkası onu yordu; o **تعب** ve **متعب** ( **كتف** ve **مكرم** gibi). Ve **متعوب** deme; işitilene ve kıyasa aykırılığından dolayı. Ve denildi ki: bilakis o lahn’dır; çünkü ثلاثي لازم’dır; ve لازم’dan مفعول bina edilmez. Şeyhimiz böyle dedi. Ve **الأساس**’ta: dersin: **استخراج المعمى** hatırlara yorucudur; ve falan kimse, yaptığı bir işte nefsini yordu; onu, yüklediği şeyde yorduğu ve onda çalıştırdığı zaman. Ve adam, bineklerini yordu; onları pazarda veya hızlı yürüyüşte acele ettirdiği zaman. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: **أتعب العظم**: onu, cebirden sonra **أعتبه** etti; yani ona **عتبا** kıldı; o da, odunun yüzü üzerine arz olunan çubuklardır; ve gelecektir. Ve **بعير متعب**: ellerinin veya ayaklarının kemiklerinden bir kemik kırıldı, sonra cebredildi de cebri kaynamadı; sonra onun üzerine, gücünün üstünde yorgunlukta yük yüklendi de kırığını tamamladı. **ذو الرمة** dedi:
  Eğer ondan bir bakış elde ederse, kalbini ezer                      onunla, tamamlanmış **المتعب**’in ezilişi gibi

Ve bundan onların sözü: **عظم متعب**. Ve mecazdan da: **أتعب إناءه وقدحه**: onu doldurdu; o da **متعب**’dır. Denilir: **أتعب العتاد وهاته**; yani büyük kadehi doldur. Ve falan oğulları, **المتعب** suyu içerler; yani toprağın neminden sıkılıp çıkarılan.

Ve **أتعب القوم**: onların davarları yoruldu; **الزجاج**’dan.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المتاعب**: dolu tulumlar; **الصاغاني** onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَعِبَ
1 تَعِبَ عاب عب عبا عبى تعب وعب , (S, A, Msb, K,) aor. تَعَبَ , (A, K,) inf. n. تَعَبٌ, (S, Msb,) He [a man and a beast] was, or became, fatigued, tired, wearied [by labour or journeying &c.], or jaded; (S, A, Msb;) contr. of اِسْتَرَاحَ. (K.) [تَعَبٌ, which, used as a simple subst., may be rendered Fatigue, tiredness, weariness, or the state of being jaded, is here said in the TA to be contr. of رَاحَةٌ; and to signify شِدَّةُ العَنَآءِ, which may be rendered much fatigue &c.; but accord. to an explanation of the verb of عَنَآءٌ in the S and TA in art. عنى, this word and تَعَبٌ signify the same. See also مَتْعَبٌ.]

اتعب
4 اتعب أتعب اتعب تعب He fatigued, tired, wearied, or jaded, another; (S, Msb, K;) and himself, in a work that he imposed upon himself, or in which he laboured; and his travelling-camels, by urging them quickly, or by hard journeying. (TA.) ― -b2- (tropical:) He broke a bone again after it had been set, or consolidated: or he caused a bone to have a defect in it, after it had been set, so that there remained in it a constant swelling, or resulted a lameness: اتعب العَظْمَ signifying أَعْنَتَهُ بَعْدَ الجَبْرِ: (so in the CK:) or أَعْتَبَهُ بعد الجبر. (So in MS. copies of the K and in the TA. [In the latter, in art. عتب, this reading is confirmed; but a remark below, voce مُتْعَبٌ, rather favours the former reading, that of the CK.]) ― -b3- (tropical:) He filled a vessel; (A, K;) as, for instance, a drinking-cup, or bowl. (A.) -A2- اتعب القَوْمُ The people's cattle became fatigued, tired, wearied, or jaded. (K.)

تَعِبٌ
تَعِبٌ عاب عب عبا عبى تعب وعب Fatigued, tired, wearied, or jaded; as also ↓ مُتْعَبٌ; (S, Msb, K;) but not مَتْعُوبٌ. (S, K.) [↓ تَعْبَان, for تَعْبَانٌ, fem. with ة, is used in this sense in the present day.]

تَعْبَان
تَعْبَان عب تعبان وعب : see what next precedes.

مَتْعَبٌ
مَتْعَبٌ متعب A place of تَعَب [or fatigue, &c.]: ― -b2- and tropically, syn. with تَعَبٌ: pl. مَتَاعِبُ. (Har p. 431.)

مُتْعَبٌ
مُتْعَبٌ متعب : see تَعِبٌ. ― -b2- Also (tropical:) A camel that has had a bone of one of his fore legs or hind legs broken and set, and has been fatigued beyond his power of endurance before the bone has consolidated, so that the fracture has become complete: whence the phrase عَظْمٌ مُتْعَبٌ [app. meaning (tropical:) a bone broken again after its having been set, or consolidated: see 4]. (TA.) ― -b3- A vessel, as, for instance, a drinking-cup, or bowl, (tropical:) filled. (TA.) ― -b4- Water (tropical:) squeezed forth, or expressed, from the earth, to be drunk. (A, TA.)

مَتْعَبَةٌ
مَتْعَبَةٌ متعب متعبه متعبة [A cause of fatigue or weariness: a word of the same class as مَجْبَنَةٌ and مَبْخَلَةٌ: loosely explained in Har p. 475 as meaning a place of fatigue]. One says, اِسْتِخْرَاجُ المُعَمَّى مَتْعَبَةٌ لِلْخَوَاطِرِ [The eliciting of the meaning of that which is made enigmatical is a cause of fatigue to minds]. (A.)

##### Türkçe

**تَعِبَ**
1 **تَعِبَ** عاب عب عبا عبى تعب وعب , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **تَعَبَ** , (A, K,) mastar ismi **تَعَبٌ**, (S, Msb,) O [bir adam ve bir hayvan] yorgun oldu, yahut yorgunlaştı, bitkin düştü [emek veya yolculuk vb. sebebiyle], yahut takatsiz kaldı; (S, A, Msb;) **اِسْتَرَاحَ**’ın zıddıdır. (K.) [**تَعَبٌ**, basit bir isim olarak kullanıldığında “yorgunluk, bitkinlik, takatsizlik, yahut takatsiz kalma hâli” diye tercüme edilebilir; burada TA’da **رَاحَةٌ**’ın zıddı olduğu; ve **شِدَّةُ العَنَآءِ**’yi ifade ettiği, ki “çok yorgunluk vb.” diye tercüme edilebilir, denilmiştir; fakat S ve TA’da عنى maddesinde **عَنَآءٌ** fiilinin bir açıklamasına göre, bu kelime ile **تَعَبٌ** aynı şeyi ifade eder. Ayrıca **مَتْعَبٌ**’a da bak.]

**اتعب**
4 **اتعب** **أتعب** **اتعب** تعب O, başkasını yordu, bitkin düşürdü, takatsiz bıraktı; (S, Msb, K;) ve kendisini, kendisine yüklediği bir işte, yahut içinde emek verdiği bir işte; ve yolculuk develerini, onları hızlı sürmekle, yahut çetin yolculukla. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O, bir kemiği, yerine oturtulmuş yahut kaynamış olduktan sonra tekrar kırdı: yahut bir kemiğe, yerine oturtulduktan sonra onda bir kusur olacak şekilde sebep oldu; öyle ki onda sürekli bir şişlik kaldı, yahut bir topallık meydana geldi: **اتعب العَظْمَ**’ın **أَعْنَتَهُ بَعْدَ الجَبْرِ** anlamına gelmesi: (CK’de böyle:) yahut **أَعْتَبَهُ بعد الجبر**. (K’nın yazma nüshalarında ve TA’da böyle. [TA’da, عتب maddesinde, bu kıraat teyit edilmiştir; fakat aşağıda, **مُتْعَبٌ** maddesinde, bir kayıt daha ziyade birincisini, CK’nin kıraatini, tercih eder.]) ― -b3- (mecaz:) O, bir kabı doldurdu; (A, K;) meselâ bir içme kadehini, yahut bir tası. (A.) -A2- **اتعب القَوْمُ** Halkın sığırları yorgun oldu, bitkin düştü, takatsiz kaldı. (K.)

**تَعِبٌ**
**تَعِبٌ** عاب عب عبا عبى تعب وعب Yorgun, bitkin, takatsiz; bunun gibi ↓ **مُتْعَبٌ** da; (S, Msb, K;) fakat **مَتْعُوبٌ** değil. (S, K.) [↓ **تَعْبَان**, **تَعْبَانٌ** yerine, müennesi ة ile, günümüzde bu mânada kullanılır.]

**تَعْبَان**
**تَعْبَان** عب تعبان وعب : bir sonraki önce gelen şeye bak.

**مَتْعَبٌ**
**مَتْعَبٌ** متعب **تَعَب**’in [yahut yorgunluğun vb.] yeri: ― -b2- ve mecazen, **تَعَبٌ** ile eşanlamlı: çoğulu **مَتَاعِبُ**. (Har s. 431.)

**مُتْعَبٌ**
**مُتْعَبٌ** متعب : **تَعِبٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Ön ayaklarından yahut arka ayaklarından birinin kemiği kırılıp yerine oturtulmuş olan, ve kemik kaynamadan önce dayanma gücünün ötesinde yorgun düşürülmüş olan bir deve; öyle ki kırık tam hâle gelmiştir: buradan **عَظْمٌ مُتْعَبٌ** ibaresi [görünüşe göre (mecaz:) yerine oturtulmuş yahut kaynamış olduktan sonra tekrar kırılmış bir kemik anlamında: 4’e bak]. (TA.) ― -b3- Bir kap, meselâ bir içme kadehi yahut bir tas, (mecaz:) doldurulmuş. (TA.) ― -b4- Su, (mecaz:) içilmek üzere yerden sıkılıp çıkarılmış, yahut çıkarılıp ifade edilmiş. (A, TA.)

**مَتْعَبَةٌ**
**مَتْعَبَةٌ** متعب متعبه متعبة [Yorgunluğun yahut bitkinliğin bir sebebi: **مَجْبَنَةٌ** ve **مَبْخَلَةٌ** ile aynı sınıftan bir kelime: Har s. 475’te gevşekçe “yorgunluk yeri” mânasında açıklanmıştır]. Şöyle denir: **اِسْتِخْرَاجُ المُعَمَّى مَتْعَبَةٌ لِلْخَوَاطِرِ** [Muamma kılınmış olanın mânasını ortaya çıkarma, zihinler için bir yorgunluk sebebidir]. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَعِبَ
تَعِبَ A ( n. ac. تَعَب 4 ),
a.  Was tired, fatigued, weary.

أَتْعَبَ
أَتْعَبَ IV ,
a.  Tired, fatigued, wearied, jaded.

b.  Filled ( vessel ).

تَعَب
تَعَب 4 ,
a.  Fatigue.

تَعِب
تَعِب 5 ,  تَعْبَاْنُ 33 ,
a.  Tired, fatigued, weary, jaded.

##### Türkçe

**تَعِبَ**
**تَعِبَ** A ( n. ac. **تَعَب** 4 ),
a. Yorgun oldu, bitkin oldu, bezgin oldu.

**أَتْعَبَ**
**أَتْعَبَ** IV ,
a. Yordu, bitkin düşürdü, bezdirdi, usanmış kıldı.

b. Doldurdu (kap).

**تَعَب**
**تَعَب** 4 ,
a. Yorgunluk.

**تَعِب**
**تَعِب** 5 ,  **تَعْبَاْنُ** 33 ,
a. Yorgun, bitkin, bezgin, usanmış.
