# تعس (ت-ع-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B9%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yıkıntı demektir

- Harfler: ت - ع - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَعْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَفَعْلًا | Yıkılmak | 1 | 1 | [47:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/ayet/47:8.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
2. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
3. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تعس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md), [عثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%B1.md), [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md), [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [نعش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzüstü kapaklanmak, ayağı takılıp düşmek ve düştüğü yerden bir daha doğrulamamak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hakikati inkâr edenlerin amellerinin çöküşü, aşağı yuvarlanma ve iflah olmaz hüsran |
| Çekirdek Özet 3 | Yapısal dayanağını yitiren eylemlerin kendi ağırlığı altında geri dönülmez biçimde çökmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir beddua veya psikolojik bir talihsizlik sayıp varoluşsal ve eylemsel çöküş boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تع | Boyun bükme, gerilme, zorlanma veya fiziksel zorlukla karşılaşma anlamını taşır; nitekim [تعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B5.md) kökünde yürümekten boyun veya sinirlerin ağrıması ve tutulması esastır. | س | س harfinin getirdiği zemine sürtünme, tutunamama ve aşağı kayma etkisiyle anlam, bir engele çarpıp yüzüstü kapaklanmaya ve yerden bir daha kalkamamaya özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, sınır, son | Eylemin bir bariyere çarpmasını, sonlanma noktasını ve geri çevrilmeyi simgeler. |
| ع | Göz, kaynak, açıklık | Açıkta cereyan eden durumu, algıyı ve eylemin yöneldiği açık hedefi temsil eder. |
| س | Diken, destek, zemin sürtünmesi | Desteğin kırılmasını, zeminle sert teması veya ayağın takılarak dengenin yitirilmesini ifade eder. |
| تعس | Sınırına çarpan varlığın desteğini yitirerek yüzüstü yere kapaklanması | Desteğin aniden kesilmesiyle gövdenin öne doğru devrilip bir daha doğrulamaz hale gelmesi hareketini gösterir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının tökezleyip yüzüstü yere kapanması, ağzı ve burnu üzerine kapaklanıp bir daha ayağa kalkamamasıdır. Arap bedevileri tökezleyen güçlü deveye bir daha kalkamasın diye bu kelimeyle beddua ederdi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde tökezleyen devesine kalkması için dua etmek yerine yıkılıp kalmasını tercih ettiğini şöyle ifade eder: بِذاتِ لَوْثٍ عِفِرْناةٍ إِذا عَثَرَتْ / فالتَّعْسُ أَدْنى لها من أَنْ أَقولَ: لَعا |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme veya erken dönem şairlerinin hezimet tasvirlerinde hezimete uğrayan ordunun perişan geri dönüşünü anlatmak üzere kullanılmıştır: غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ / فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve A‘şâ Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça تعس kökü, merkezi Sami dillerinde tökezleme, aşağı doğru devrilme ve düşüş sonrasında toparlanamama semantik matrisine dayanır. Kökün İbranice ve Süryanicede doğrudan birebir üçlü biçimi yaygın bir fonetik denk olarak öne çıkmamakla birlikte, kök içi unsurların devrilme ve aşağıya inme bildiren köklerle anlamsal teması bulunmaktadır. Arapçada kök, özellikle tökezlemenin zıttı olan doğrultma ve toparlama bildiren [لعا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A7.md) ve [نعش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4.md) kavramlarının doğrudan mukabili olarak derinleşmiş; eylemin salt düşme değil, düşüşten sonra iflah olmama ve aşağı çekilme boyutunu kazanmıştır. Kökün Sami dillerindeki ortak katmanı, gücün ve dik duruşun yitirilmesiyle meydana gelen zillet ve yıkılış alanıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yüzüstü kapanma ve baş aşağı edilme | Kök Arapların tökezleme anındaki beddua ve düşüş tasvirlerinden zihinsel ve ahlaki yıkıma aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Düşüş, yıkılış ve çöküntü alanı | Kuzeybatı Sami dillerindeki toparlanamayan düşüş ve zelil olma anlam alanı ile morfo-semantik paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir doğrudan soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تعس | Anlamlı | Tökezleyip yıkılmak | Yüzüstü kapaklanıp bir daha ayağa kalkamamak, helak olmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [تسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Dokuz sayısı ve dokuza tamamlama | Sekizden sonra gelen sayısal sınır, tamamlama ve bölme. | Kur'an'da geçer; sayı köküdür. |
| [عتس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [عست](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [ستع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B9.md) | Anlamlı | İşi yürütmek ve ileri gitmek | Bir işte kararlılıkla ve hızla mesafe katetmek. | Kur'an'da geçmez; Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel sayar. |
| [سعت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تعس | Merkez | Yüzüstü düşüş ve toparlanamama | Tökezledikten sonra yüzüstü yere serilip bir daha ayağa kalkamamaktır. | Yıkılışın geri dönüşsüzlüğünü ve zillete mahkûmiyetini bildirir. |
| [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yüzüstü çevrilme | Bir nesneyi veya şahsı tepetaklak edip yüzüstü fırlatmaktır. | Düşüşün mekanik olarak yüzün yere gelmesi yönünü vurgular. |
| [عثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Tökezleme | Ayağın bir engele takılması halidir; düşen kişi yeniden doğrulabilir. | Yalnızca tökezleme anıdır, toparlanma ihtimalini dışlamaz. |
| [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) | Komşu | Geriye doğru ricat | Öne doğru ilerlerken topukları üzerinde geri dönüp çekilmektir. | Yere kapaklanmaktan ziyade geriye adım atma ve hezimet hareketidir. |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Komşu | Yukarıdan aşağıya düşme | Yüksek bir yerden zemine doğru irtifa kaybetmektir. | Her yöne doğru düşüşü kapsar, yüzüstü kapaklanmayı şart koşmaz. |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Varlığın bütünüyle yok olması | Yaşamın, eserin veya nesnenin bütünüyle ortadan kalkmasıdır. | Sonuç aşamasıdır; fiziksel kapaklanma sürecini içermez. |
| [نعش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4.md) | Zıt | Yerden kaldırma ve diriltme | Düşeni elinden tutup ayağa kaldırmak, feraha ve yüksekliğe erdirmektir. | Tökezleyenin toparlanmasını ve yeniden hayata dönmesini ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تعس | Tökezleyip yüzüstü yıkılmak | Yere kapaklanma ve oradan bir daha doğrulamama durumudur. | Kesin |
| Latince | Ruina, labes | Çöküş, yıkım, düşüş | Yapısal çöküşü ve lekeyi karşılar; yüzüstü kapaklanma beden hareketini tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | Downfall, stumbling to ruin | Yıkım, toparlanamaz çöküş | Geri dönüşsüz çöküşü iyi karşılar; tökezleme kök imgesini tek kelimede eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Untergang, zu Fall kommen | Yıkılış, batış, düşüş | Sistemin batışını ve yere serilişini karşılar; bedensel tökezleme nüansı ikinci plandadır. | Güçlü |
| Fransızca | Déchéance, perdition | Düşüş, helak, sukut | Hukuki ve ahlaki çöküşü ifade eder; fiziksel yere çarpma hareketini içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَعْسًا لَهُمْ | Geri dönülmez yıkım, iflah olmaz çöküş ve beddua | İnkârcıların kurdukları düzenlerin yerle bir olması ve amellerinin boşa çıkarılması bağlamında (Muḥammad [47:8](https://lisan.digital/tr/ayet/47:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkâr ehlinin amellerinin iptali | İnkâr üzere kurulan hayatın ontolojik ve ahlaki bir temeli olamayacağı, bu yüzden amellerin çökeceği vurgulanır. | İhbârî bir beddua olarak ilahi adaletin nihai hüsran hükmü. |
| Fıkıh | Hukuki beddua ve lanetleme sınırları | Bir şahsın veya grubun helaki yönünde dua ve beddua etmenin meşruiyet sınırları tartışılmıştır. | Haktan sapanların yapısal iflasını beyan eden meşru ilahi ilam. |
| Tefsir | Muḥammad [47:8](https://lisan.digital/tr/ayet/47:8.md) tefsiri | İfadenin bir dilek mi yoksa inkârcıların içine düştükleri kaçınılmaz ontolojik çöküşün haberi mi olduğu irdelenir. | Baş aşağı edilme ve bir daha doğrulup belini düzeltememe hali. |
| Hadis | Kulun dünyevi ihtiraslarla helaki | Dünyalık peşinde savrulan ve tökezlediğinde doğrulamayan kimseleri yeren nebevi ifadelerde geçer. | Maddi hedeflere kul olanın tökezleyişi ve iflah olmayışı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit ve şirk ayrımı | İnkârın kaçınılmaz akıbeti | Amellerin zeminini çökertmek | Vahiyden kopuk her eylem ilahi yasaya takılarak yüzüstü devrilir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve aksiyom inşası | Hatalı temelin yapısal iflası | Yanlış varsayımı tasfiye etmek | Temeli çürük bilgi sistemleri ilk ciddi krizde yere serilir ve toparlanamaz. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve güç dengesi | Despotik iktidarın devrilmesi | Zulüm düzenini alaşağı etmek | Hakikate dayanmayan siyasi otoriteler beklenmedik anda tepe taklak olur. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye ahlakı | Rant ve spekülasyonun çöküşü | Çürük sermaye balonunu patlatmak | Reel değer ve adalet üretmeyen ekonomik yapılar kendi ağırlığıyla yıkılır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri döndürülemez denge kaybı ve kırılma noktası | Bir mekanik sistemin kritik eşiği aşması sonucu orijinal kararlı durumuna dönemeyecek biçimde çökmesi (termodinamik yıkım). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve meşruiyet iflası | Toplumsal kurumların iç tutarlılıklarını yitirerek aniden çökmesi ve yeniden toparlanma kabiliyetini bütünüyle kaybetmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir şanssızlık, talihsizlik veya basit bir sözel kınama olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikate karşı direnen zihniyet ve eylemlerin zeminini kaybederek geri dönüşsüz bir biçimde yüzüstü yere çakılmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki ifadenin salt öfkeli bir beddua sanılması; böylece inkârın evrensel ilahi yasalara çarparak kaçınılmaz biçimde iflas edeceği hakikatinin ıskalanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inkâr ve hakikat çatışmasında amellerin akıbetini yalnızca ahirette değil, varlık yasaları çerçevesinde dünyada da nasıl yapısal bir çöküşe mahkûm ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların amellerinin boşa gitmesini, tuzaklarının kendi başlarına yıkılmasını ve hakka karşı direnenlerin kaçınılmaz sonunu anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikate meydan okuyan yapıların görünüşteki gücünün kalıcı olduğu yanılgısını düzeltir; onların aslında tökezleyip bir daha kalkamayacak bir kırılganlık taşıdığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yürüyen veya koşan bir varlığın ayağının engele takılması sonucu yüzüstü yere kapaklanması ve düştüğü yerden bir daha doğrulup ayağa kalkamamasıdır.
- Soyut anlam: İlahi varlık yasalarına ve hakikate aykırı biçimde inşa edilen niyet ve projelerin, içsel dengesizlikleri sebebiyle nihai bir çöküşe uğraması ve iflah olmaz bir hüsranla sonuçlanmasıdır.
- Sistematik karşılık: Adalet ve hakikat zemininden yoksun sistemlerin, büyüklükleri ne olursa olsun ilk kriz bariyere çarptıklarında yapısal olarak iflas etmeleri ve toparlanma mekanizmalarını yitirmeleridir.
- LaTeX modeli: $$F(x) = \lim_{t \to t_c} \left( \frac{S(x)}{1 - \Theta(t - t_c)} \right)^{-1} = 0 \quad \text{ve} \quad \frac{dR}{dt} \le 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ hakikate aykırı eylemi, $S(x)$ bu eylemin dayandığı sahte yapısal stabiliteyi, $t$ zamanı, $t_c$ ise eylemin bariyere çarptığı kritik tökezleme anını temsil eder. $\Theta$ basamak fonksiyonu kritik anda devreye girerek paydadaki değeri sıfıra yaklaştırır ve sistemin fonksiyonel varlığı olan $F(x)$ değerini aniden sıfırlar. İkinci bağıntıdaki $R$ toparlanma ve doğrulma kapasitesini göstermekte olup zamana göre türevinin sıfırdan küçük veya eşit olması, düşüşün ardından hiçbir toparlanmanın gerçekleşemeyeceğini yani kökün özündeki doğrulamama durumunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Muhammed 47:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/ayet/47:8.md) — فَتَعْسًا

وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Küfredenlere gelince; onların hakkı yüzükoyun kapanmak. Allah, onların yaptıklarını boşa çıkarmıştır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yıkıntı demektir.
Yığın demektir. Yığılmak, yıkılmak anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والتاء معهما
) س ت ع، ت ع س، ت س ع، مستعملات ع س ت، ع ت س، س ع ت، مهملات( ستع: رجلٌ مِسْتَعٌ، لغة في مِسْدَع، وهو الماضي في أمره.
ورأيته مِسْتَعاً، أي: سريعاً، لم يعرفه عرّام ولا أبو ليلى.
تعس: التَّعْسُ: ألاّ ينتعش من سرعته وعثرته، وأن ينكس في السِّفال.
تَعِسَ الرّجل يَتْعَسُ تَعَساً فهو تِعسٌ. أَتْعَسُه اللهُ فهو متعس إذا أنزل الله به ذلك.
تسع: يقال: تَسَعْتُ القوم، أي: صرت تاسعهم.
وأَتْسَعْتُ الشيء إذا كان ثمانية وأتممته تسعة.
والتِسّعُ والتِسّعَةُ من العدد يجري على وجوه التذكير والتأنيث، تسعة رجال وتسع نسوة.

##### Türkçe

باب العين و السين والتاء معهما
) **س ت ع**، **ت ع س**، **ت س ع**، مستعملات **ع س ت**، **ع ت س**، **س ع ت**، مهملات(

**ستع**: **رجلٌ مِسْتَعٌ**: **مِسْدَع** hakkında bir dildir; o da işinde geçmiş (ilerlemiş) olandır.
Onu **مِسْتَعاً** olarak gördüm; yani: hızlı; bunu ne Arrâm ne de Ebû Leylâ bilmiştir.

**تعس**: **التَّعْسُ**: sürçmesi ve tökezlemesi sebebiyle dirilmemesi (kendine gelmemesi) ve aşağılıkta başaşağı edilmesidir.
**تَعِسَ** adam **يَتْعَسُ** **تَعَساً**; o hâlde o **تِعسٌ**dur. Allah onu **أَتْعَسُه**; Allah ona bunu indirince o **متعس** olur.

**تسع**: Denir ki: **تَسَعْتُ** kavmi; yani: onların dokuzuncusu oldum.
Ve **أَتْسَعْتُ** şeyi; o sekiz iken onu dokuz tamamladığımda.
Ve sayıdan **التِسّعُ** ve **التِسّعَةُ**, müzekkerlik ve müenneslik vecihleri üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَعْسُ: الهلاكُ؛ وأصله الكَبُّ، وهو ضدُّ الانتعاش. وقد تَعَسَ بالفتح يَتْعَسُ تَعْساً، وأَتْعَسَهُ الله. قال مجمّع بن هلال:
تَقُولُ وقد أَفْرَدْتُها من حَليلِهاتَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ
يقال: تَعْساً لفلان، أي ألزمَه الله هلاكاً.

##### Türkçe

**التَعْسُ**: helâk; aslı **الكَبُّ**’dür ve o, **الانتعاش**’ın zıddıdır. Ve (fiil) **تَعَسَ** (fetha ile) **يَتْعَسُ** **تَعْساً** (şeklinde gelir); ve “Allah onu **أَتْعَسَهُ** (yaptı)” denir. Mücemmiʿ b. Hilâl dedi ki:

تَقُولُ وقد أَفْرَدْتُها من حَليلِهاتَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ

“**تَعْساً** li-fulân” denir; yani Allah ona helâkı lâzım kıldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع التاء
تعس ، تسع
استعمل من وجوهها : تعس ، تسع .
تسع : قال الليث : التِّسْع والتِّسْعة من العَدَد يَجري وجوهُه على التأنيث والتذكير : تسعة رجال وتسع نسوة . ويقال : تسعون في موضع الرفع وتسعين في الجرّ والنصب ، واليوم التاسع والليلة التاسعة ، وتسع عشرة مفتوحتان على كل حال ؛ لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً فأُعطِيا إعراباً واحداً ، غير أنك تقول : تسع عَشْرة امرأة وتسعة عَشَر رجلاً ، قال الله جل وعز : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدثر : 30 ) يعني : تسعة عشر مَلَكاً . وأكثر القرّاء على هذه القراءة . وقد قرىء : ( تسعة عْشر ) بسكون العين ، وإنما أسكنها من أسكنها لكثرة الحركات . والتفسير أنّ على سَقَر تسعة عشر مَلكاً . والعرب تقول في ليالي الشهر : ثلاثٌ غُرَر ، ولثلاث بعدها : ثلاثٌ نفَل ، ولثلاث بعدها : ثلاثٌ تُسَع . سُمِّين تُسَعاً لأن آخِرتها الليلة التاسعة ، كما قيل لثلاث بعدها : ثلاثٌ عُشَر ؛ لأن بادئتها الليلة العاشرة . أبو عبيد عن أبي زيد قال العَشِير والتَسِيع بمعنى العُشْر والتُسْع . قال شمر : ولم أسمع تِسيع إلاّ لأبي زيد . ويقال : كان القوم ثمانية فتَسَعْتُهم أي صَيَّرْتهم تسعة بنفسي ، أو كنت تاسعهم . ويقال : هو تاسع تسعةٍ وتاسعٌ ثمانيةً . وتاسعُ ثمانيةٍ . ولا يجوز أن تقول : هو تاسعٌ تسعةً ولا رابعٌ أربعةً ، إنما يقال : رابع أربعةٍ على الإضافة ، ولكنك تقول : رابعٌ ثلاثةً . وهذا قول الفرّاء وغيرِه من الحُذّاق . ويقال : تَسَعْت القوم إذا أخذت تُسْع أموالهم أو كنت تاسعهم ، أتْسَعَهم بفتح السين لا غير في الوجهين . وقال الليث : رجل متَّسع وهو المنكمش الماضي في أمره ، قلت لا أعرف ما قال إلا أن يكون مفتعِلاً من السَعَة ، وإذا كان كذلك فليس من هذا الباب .
وفي نسخة من ( كتاب الليث ) : مُسْتَعٌ ، وهو المنكمش الماضي في أمره . قال : ويقال : مِسْدَعٌ ، لغة . قال : ورجل مِسْتَع أي سريع . وقوله عزّ وجلّ : ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ ءَايَاتٍ بَيِّنَاتٍ ) ( الإسراء : 101 ) هو : أخْذ آل فرعون بالسنين ، وإخراج موسى يده بيضاء ، والعصا ، وإرسال الله عليهم الطوفان والجراد والقُمَّل والضفادع والدم ، وانفلاق البحر . وفي حديث ابن عبّاس : ( لئن بقِيت إلى قابل لأصومَنَّ التاسع ) يعني : عاشوراء ، كأنه تأوّل فيه عِشر الوِرْد
أنها تسعة أيَّام . والعرب تقول : وردت الماء عِشْراً يعنون : يوم التاسع . ومن ههنا قالوا : عِشرِين ولم يقولوا : عِشْرَيْنِ لأنهما عِشْران وبعض الثالث .
تعس : أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : تَعَسه الله وأتعسه في باب فَعَلت وأفعلت بمعنى واحد . وقال شمر فيما أخبرني عنه أبو بكر الإياديّ : لا أعرف تَعَسه الله ، ولكن يقال : تَعِس بنفسه وأتعسَه الله . قال : وقال الفرّاء : يقال : تَعَستَ إذا خاطبت الرجل ، فإذا صرت إلى أن تقول : فَعَل قلت : تعِس بكسر العين . قال شمر : وهكذا سمعته في حديث عائشة حين عَثَرت صاحبتها أمّ مِسْطح فقالت : تعِس مِسْطَح . قال : وقال ابن شميل : تَعَسْت كأنه يدعو على صاحبه بالهلاك . قال وقال بعض الكلابيّين : تعَس يتعَس تَعْساً وهو أن يخطىء حُجَّته إن خاصم ، وبُغْيَته إن طَلَب وقال : تَعِس فما انتعش ، وشِيك فما انتقش ، أبو دواد عن النضر قال : تَعَس : هلك ، والتَعْس : الهلاك . ابن الأنباريّ : قال أبو العباس معناه في كلامهم : الشرّ . وقيل : التَعْس : البعد . وقال الرُسْتُمي : التَعْس : أن يخِرّ على وجهه ، والنُكْس أن يخِرّ على رأسه . والتَعْس أيضاً : الهلاك . وأنشد :
وأرماحهم يَنْزَهْنَهُمْ نَهْزَ جُمَّة
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لعا
وقال الليث : التَعْس : ألاَّ ينتعش من عَثْرته ، وأن يُنكس في سَفَال . ويدعو الرجل على بعيره الجوادِ إذا عثر فيقول : تَعْساً ، فإذا كان غير جَوَاد ولا نجيب فعثَر قال له : لَعاً . ومنه قول الأعشى :
بذات لَوث عَفَرْنَاةٍ إذا عَثَرتْ
فالتَعْس أدنى لها من أن أقول لَعا
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( كَفَرُواْ فَتَعْساً لَّهُمْ وَأَضَلَّ ) ( محمد : 8 ) : يجوز أن يكون نَصْباً على معنى : أتعسهم الله قال : والتَعْس في اللغة : الانحطاط والعثور . قال أبو منصور وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : قال أبو عمرو بن العلاء : تقول العرب :
الوَقْس يُعدى فتعدّ الوَقْسا
من يَدْنُ للوَقْس يلاقِ تَعْسا
قال : والوقْس : الجَرَب ، والتَعْس الهلاك . وتعدَّ أي تجنَّب وتنكب . كله سواء ) .

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ile **التاء**

**تعس** , **تسع**

Onun vecihlerinden kullanılmıştır: **تعس** , **تسع** .

**تسع**: **الليث** dedi: **التِّسْع** ve **التِّسْعة** sayıdandır; vecihleri müenneslik ve müzekkerlik üzere cereyan eder: dokuz erkek ve dokuz kadın. Ve denilir: ref‘ mevkiinde **تسعون** ve cerr ile nasbda **تسعين**; ve dokuzuncu gün ve dokuzuncu gece; ve **تسع عشرة** her hâlde fethalıdır; çünkü ikisi bir isim kılınmış bir isim yapılmışlardır da tek bir i‘rab verilmişlerdir; ancak sen dersin: **تسع عَشْرة** kadın ve **تسعة عَشَر** erkek. Allah جل وعز dedi: ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا **تِسْعَةَ** ) ( المدثر : 30 ) yani: on dokuz melek. Okuyucuların çoğu bu kıraat üzeredir. Ve okunmuştur: ( **تسعة عْشر** ) **العين**’in sükûnu ile; onu sükûnlayan, hareketlerin çokluğundan dolayı onu sükûnladı. Ve tefsir: **سَقَر** üzerinde on dokuz melek olduğudur. Ve Araplar ayın gecelerinde derler: üç **غُرَر**; ondan sonraki üçe: üç **نفَل**; ondan sonraki üçe: üç **تُسَع**. **تُسَع** diye adlandırıldılar; çünkü sonuncusu dokuzuncu gecedir; nitekim ondan sonraki üçe “üç **عُشَر**” denildi; çünkü başlangıcı onuncu gecedir. **أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: **العَشِير** ve **التَسِيع**, **العُشْر** ve **التُسْع** manasındadır, dedi. **شمر** dedi: **أبو زيد**’den başkası için **تِسيع** işitmedim. Ve denilir: kavim sekiz idi de ben onları **تَسَعْتُهم**; yani onları kendi nefsimle dokuz yaptım; yahut onların dokuzuncusu oldum. Ve denilir: o, dokuzun dokuzuncusudur ve sekizin dokuzuncusudur. Ve sekizin dokuzuncusu. Ve caiz değildir ki sen “o, dokuzun dokuzuncusudur” ve “dördün dördüncüsüdür” diyesin; ancak izafet üzere “dördün dördü” denilir; fakat sen “dördün üçü” dersin. Bu, **الفرّاء** ve başkası olan mahirlerin sözüdür. Ve denilir: **تَسَعْت** kavmi; eğer onların mallarının **تُسْع**’unu aldınsa yahut onların dokuzuncusu olduysan; iki vecihte de yalnız **السين**’in fethasıyla **أتْسَعَهم**. **الليث** dedi: **متَّسع** adam; o, işinde büzüşüp geçen kimsedir. Dedim: onun dediğini bilmiyorum; ancak **السَعَة**’den **مفتعِلاً** olursa; eğer öyle ise bu babdan değildir.

( **كتاب الليث** )’ten bir nüshada: **مُسْتَعٌ**; o, işinde büzüşüp geçen kimsedir. Dedi: ve denilir: **مِسْدَعٌ**, bir lugat. Dedi: ve **مِسْتَع** adam; yani hızlı. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: ( وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى **تِسْعَ** ءَايَاتٍ بَيِّنَاتٍ ) ( الإسراء : 101 ) şudur: Firavun ailesini yıllarla yakalamak; Musa’nın elini beyaz çıkarması; ve asa; ve Allah’ın üzerlerine tufanı, çekirgeyi, **القُمَّل**’i, kurbağaları ve kanı göndermesi; ve denizin yarılması. İbn عباس hadîsinde: ( لئن بقِيت إلى قابل لأصومَنَّ **التاسع** ) yani: **عاشوراء**; sanki onda **عِشر الوِرْد**’ü te’vil etti: onun dokuz gün olduğuna. Ve Araplar derler: suya **عِشْراً** vardım; yani dokuzuncu gün. Buradan “**عِشرِين**” dediler de “**عِشْرَيْنِ**” demediler; çünkü ikisi iki **عِشْران**dır ve üçüncünün bir kısmıdır.

**تعس**: **أبو عُبَيد**’den, **أبو عُبَيدة**’den: “Allah onu **تَعَسه** etti ve **أتعسه** etti”; **فَعَلت** ve **أفعلت** babında, bir manadadır. **شمر** dedi; bana **أبو بكر الإياديّ**’den haber verdiği üzere: “Allah onu **تَعَسه** etti”yi bilmem; fakat “kendi nefsiyle **تَعِس** oldu” ve “Allah onu **أتعسَه** etti” denilir. Dedi: ve **الفرّاء** dedi: erkeğe hitap ettiğinde “**تَعَستَ**” denilir; “**فَعَل**” demeye vardığında “**تعِس**” dersin, **العين**’in kesriyle. **شمر** dedi: bunu, **عائشة** hadîsinde böyle işittim; arkadaşı **أمّ مِسْطح** sürçtüğünde dedi ki: **تعِس مِسْطَح**. Dedi: ve **ابن شميل** dedi: **تَعَسْت**; sanki sahibine helâk ile beddua ediyor. Dedi: ve bazı **الكلابيّين** dedi: **تعَس** **يتعَس** **تَعْساً**; o, hasım olduğunda hüccetini, talep ettiğinde isteğini şaşırmasıdır. Ve dedi: **تَعِس**; artık **انتعش** etmedi; ve **شِيك**; artık **انتقش** etmedi. **أبو دواد**’dan, **النضر**’den: **تَعَس**: helâk oldu; ve **التَعْس**: helâk. **ابن الأنباريّ**: **أبو العباس** dedi: onların كلامında manası: şerdir. Ve denildi: **التَعْس**: uzaklıktır. Ve **الرُسْتُمي** dedi: **التَعْس**: yüzü üzerine düşmesidir; ve **النُكْس**: başı üzerine düşmesidir. Ve **التَعْس** ayrıca: helâktir. Ve inşad etti:

وأرماحهم يَنْزَهْنَهُمْ نَهْزَ جُمَّة
يقلن لمن أدركن تَعْساً ولا لعا

**الليث** dedi: **التَعْس**: sürçmesinden doğrulmamasıdır; ve aşağılıkta ters çevrilmesidir. Ve adam, sürçtüğünde cins atına beddua eder de der ki: **تَعْساً**; eğer o ne cins ne de soylu ise de sürçerse ona: **لَعاً** der. Ondandır **الأعشى**’nın sözü:

بذات لَوث عَفَرْنَاةٍ إذا عَثَرتْ
فالتَعْس أدنى لها من أن أقول لَعا

**أبو إسحاق**, Allah جل وعز’ün sözü hakkında: ( كَفَرُواْ فَتَعْساً لَّهُمْ وَأَضَلَّ ) ( محمد : 8 ): “nasb caizdir; ‘Allah onları **أتعسهم** etti’ manası üzere” dedi. Dedi: ve lugatta **التَعْس**: alçalma ve sürçmedir. **أبو منصور** dedi: ve bana **المنذريّ**, **أبو الهيثم**’den haber verdi ki o dedi: **أبو عمرو بن العلاء** dedi: Araplar der:

الوَقْس يُعدى فتعدّ الوَقْسا
من يَدْنُ للوَقْس يلاقِ تَعْسا

Dedi: ve **الوقْس**: uyuzdur; ve **التَعْس** helâktir. Ve **تعدَّ**; yani sakındı ve uzak durdu. Hepsi birdir ).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والعين وما يثلثهما)
(تعب) التاء والعين والباء كلمةٌ واحدة، وهو الإعياء حتّى يقال: تَعِبَ تَعَباً، وهو تَعِبٌ، ولا يقال متعوبٌ. وأَتْعَبْـتُهُ أنا إتعاباً. فأما قولهم أُتْعِبَ العظمُ، إذا هِيضَ بعد الجَبْرِ، فليس بأصلٍ، إنّمَا هو مقلوبٌ من أُعْتِبَ. وقد ذُكر في بابه. قال:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏
(تعر) التاء والعين والراء ليس بشيء، إلاّ تِعَار، وهو جَبَل.‏
(تعس) التاء والعين والسين كلمةٌ واحدة وهو الكَبُّ، يقال تَعَسَه الله وأتعسَه. قال:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏
(تعص) التاء والعين والصاد كلمةٌ واحدة. ذكر ابنُ دريد أنّ التَّعِصَ الذي يشتكي عُنقَه من المَشْيِ(2).‏
__________________
(1) البيت لذي الرمة، وقد سبق الكلام عليه في حواشي (تم) ص340. وقافيته في الديوان وفيما سبق: "المتتمم". لكن كذا وردت روايته في المقاييس والمجمل: "المتهشم".‏
(2) نص الجمهرة (2: 18): "تعص يتعص تعصا إذا اشتكى عصبه من شدة المشي".‏

ـ

##### Türkçe

(تâ ve **العين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**تعب**) **التاء** ve **العين** ve **الباء** bir tek kelimedir; o, bitkinliktir; hatta denilir: **تَعِبَ** **تَعَباً**; ve o, **تَعِبٌ**’dir; ve **متعوبٌ** denilmez. Ve ben onu **أَتْعَبْـتُهُ** **إتعاباً** (yaptım). Amma onların “**أُتْعِبَ** **العظمُ**” sözüne gelince; **الجَبْرِ**’den sonra **هِيضَ** olunduğu vakit; bu aslî değildir; ancak o, **أُعْتِبَ**’den çevrilmiş (mâkûb)dur. Ve onun bâbında zikredilmiştir. Dedi ki:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏

(**تعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir şey değildir; ancak **تِعَار** müstesna; ve o, bir dağdır.‏

(**تعس**) **التاء** ve **العين** ve **السين** bir tek kelimedir ve o, devrilmedir; denilir: Allah onu **تَعَسَه** ve onu **أتعسَه**. Dedi ki:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏

(**تعص**) **التاء** ve **العين** ve **الصاد** bir tek kelimedir. İbn Düreyd zikretti ki: **التَّعِصَ**; yürüyüşten **عُنقَه**’unu şikâyet eden kimsedir(2).‏
__________________
(1) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; onun hakkında (تم) s.340’ın hâşiyelerinde daha önce söz geçti. Ve onun kafiyesi divanda ve daha önce: “المتتمم”dir. Lâkin onun rivayeti **المقاييس** ve **المجمل**’de böyle vârid olmuştur: “**المتهشم**”.‏
(2) **الجمهرة** metni (2: 18): “**تعص يتعص تعصا**; yürüyüşün şiddetinden **عصبه**’unu şikâyet ettiği vakit.”‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التعس: أن لا ينتعش من العثرة وأن ينكسر في سفال، وتعس (قال أبو عثمان السرقسطي: يقال: تعس تعسا فهو تعس، وتعس بالفتح فهو تاعس. انظر الأفعال 3/366) تعسا وتعسة. قال تعالى: ﴿فتعسا لهم﴾ [محمد/8].

##### Türkçe

- **التعس**: sendelemeden sonra canlanmamak ve aşağılıkta kırılmak; ve **تعس** (Ebû عثمان السرقسطي dedi ki: denir ki: **تعس** **تعسا**; o hâlde o **تعس**tir; ve **تعس** fetha ile; o hâlde o **تاعس**tir. **انظر الأفعال 3/366**) **تعسا** ve **تعسة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فتعسا لهم**﴾ [Muhammed/8].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ع س
تعس فلان بالفتح والكسر غير فصيح وتعساً له وتعسه الله وأتعسه‏.‏
قال‏:‏ غداة هزمنا جمعهم بمتالع فآبـوا بإتعـاس علـى شـر طائـر وتقول‏:‏ أضرع الله خده وأتعس جده‏.‏
وهو منحوس متعوس‏.‏
وهذا الأمر متعسة منحسة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جد تاعس ناعس‏.‏

##### Türkçe

ت ع س
**تعس**: falan (kimse) hakkında, fetha ile ve kesra ile; fasih değildir. Ve “ona **تعساً**” (olsun) ve “Allah onu **تعسه** etti” ve “onu **أتعسه** etti”.

Dedi ki:
“Sabahleyin onları **بمتالع** ile topluluklarını bozguna uğrattığımızda,
kötü bir uğur üzere **بإتعاس** ile döndüler.”

Ve dersin ki: “Allah onun yanağını **أضرع** etti ve dedesini **أتعس** etti.”

Ve o, uğursuzdur; **متعوس**.

Ve bu iş, **متعسة** **منحسة**.

Mecazdan: **جد تاعس ناعس**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَعْسُ: العَثْرُ: والتَّعْسُ: أَن لا يَنْتَعِشُ العاثِرُ من عَثْرَتِه وأَن يُنَكَّسَ في سَِفال، وقيل: التَّعْسُ الانحطاط والعُثُورُ. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم؛ يجوز أَن يكون نصباً على معنى أَتْقَسَهُم اللَّهُ. قال: والتَّعْسُ في اللغة الانحطاط والعُثُور؛ قال الأَعشى:
بِذاتِ لَوْثٍ عِفِرْناةٍ إِذا عَثَرَتْ،
فالتَّعْسُ أَدْنى لها من أَنْ أَقولَ: لَعا
ويدعو الرجل على بعيره الجواد إِذا عَثُِرَ فيقول: تَعْساً فإِذا كان غير جواد ولا نَجِيب فَعَثُِر قال له: لَعاً ومنه قول الأَعشى: بذات لوث عفرناة...
قال أَبو الهيثم: يقال تَعِسَ فلان يَتْعَسُ إِذا أَتْعَسه اللَّه، ومعناه انْكَبَّ فَعَثَِرَ فسقط على يديه وفمه، ومعناه أَنه ينكر من مثلها في سمنها وقوَّتها العِثارُ فإِذا عَثِرَت قيل لها: تَعْساً، ولم يقل لها تَعِسَكِ اللَّه، ولكن يدعو عليها بأَن يَكُبَّها اللَّه لمَنْخَرَيْها. والتَّعْسُ أَيضاً: الهلاك؛ تَعِسَ تَعْساً وتَعَسَ يَتْعَسُ تَعْساً: هلك؛ قال الشاعر:
وأَرْماحُهُم يَنْهَزْنَهُم نَهْزَ جُمَّةٍ،
يَقُلْنَ لمن أَدْرَكْنَ: تَعْساً ولا لَعا
ومعنى التَّعْسِ في كلامهم الشَّرُّ، وقيل: التَعْسُ البُعْدُ، وقال الرُّسْتُمي: التَعْسُ أَن يَخِرَّ على وجهه، والنَكْسُ أَن يَخِرَّ على رأْسه؛ وقال أَبو عمرو بن العلاءِ: تقول العرب:
الوَقْسُ يُعْدِي فَتَعَدَّ الوَقْسا،
مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسا
وقال: الوَقْسُ الجرب، والتَّعْسُ الهلاك. وتعدْ أَي تجنب وتَنَكَّبْ كله سواء، وإِذا خاطب بالدعاء قال: تَعَسْتَ، بفتح العين، وإِن دعا على غائب كسرها فقال: تَعِسَ؛ قال ابن سيده: وهذا من الغرابة بحيث تراه. وقال شمر: سمعته في حديث عائشة، رضي اللَّه عنها، في الإِفْكِ حين عَثَرَتْ صاحِبَتُها فقالت: تَعِسَ مِسْطَحٌ. قال ابن الأَثير: يقال تَعِسَ يَتْعَسُ إِذا عَثَر وانْكَبَّ لوجهه، وقد تفتح العين، وقال ابن شميل: تَعَسْتَ، كأَنه يدعو عليه بالهلاك، وهو تَعِسٌ، وجَدٌّ تَعِسٌ منه. وفي الدعاء: تَعْساً له أَي أَلزمه اللَّه هلاكاً. وتَعِسَه اللَّه وأَتْعَسَه، فَعَلْتُ وأَفْعَلْتُ بمعنى واحد؛ قال مُجَمِّعُ بن هلال:
تقولُ وقد أَفْرَدْتُها من خَلِيلِها:
تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ
قال الأَزهري: قال شمر لا أَعرف تَعِسَه اللَّه ولكن يقال: تَعِس بنفسه وأَتْعَسَه اللَّه. والتَّعْسُ: السقوط على أَي وجه كان. وقال بعض الكلابيين: تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً وهو أَن يُخطئ حجته إِن خاصم، وبُغْيَتَه إِن طَلَبَ. يقال: تَعِسَ فما انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقشَ. وفي الحديث: تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم؛ وهو من ذلك.

##### Türkçe

**التَعْسُ**: tökezleme; ve **التَّعْسُ**: tökezleyenin, tökezlemesinden canlanmaması ve aşağıda tersyüz edilmesi; ve denildi ki: **التَّعْسُ** alçalma ve tökezlemedir.
Ebû İshak, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم**: “Allah onları **أَتْقَسَهُم** (tâ’s ettirdi) mânâsına” nasb olması câizdir, dedi. Dedi ki: **التَّعْسُ** dilde alçalma ve tökezlemedir; el-A‘şâ dedi ki:
“Bükümlü (yolda) bir dişi eşek üzerinde; o, tökezlediği vakit,
**فالتَّعْسُ** ona, ‘**لَعا**’ dememden daha yakındır.”

Ve adam, tökezlediği zaman iyi (cins) devesine beddua eder de “**تَعْساً**” der; eğer o, iyi (cins) ve seçkin değilse de tökezlerse ona “**لَعاً**” der. Ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
“Bükümlü (yolda) bir dişi eşek üzerinde...”

Ebû’l-Heysem dedi ki: “Falan **تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; Allah onu **أَتْعَسه** ettiği zaman; mânâsı: yüzüstü kapandı da tökezledi; böylece elleri ve ağzı üzerine düştü. Mânâsı: onun semizliğinde ve kuvvetinde bunun benzeri bir tökezlemeyi yadırgar; tökezlediği vakit ona “**تَعْساً**” denir; ona “**تَعِسَكِ اللَّه**” denmez; fakat ona, Allah’ın onu iki burun deliği üzerine devirmesiyle beddua eder.

Ve **التَّعْسُ** ayrıca: helâk; **تَعِسَ** **تَعْساً** ve **تَعَسَ** **يَتْعَسُ** **تَعْساً**: helâk oldu; şair dedi ki:
“Ve mızrakları onları, bir yığının dürtmesi gibi dürter,
Yetiştiklerine derler ki: **تَعْساً** ve ‘**لا لَعا**’.”

Ve **التَّعْسِ**’in onların sözündeki mânâsı: şer; ve denildi ki: **التَعْسُ** uzaklıktır. Rüstemî dedi ki: **التَعْسُ** yüzü üzerine düşmesidir; **النَكْسُ** başı üzerine düşmesidir. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: Araplar şöyle der:
“**الوَقْسُ** bulaştırır; öyleyse **الوَقْسا**’dan uzak dur,
**الوَقْسِ**’e yaklaşan, **تَعْسا** ile karşılaşır.”

Ve dedi ki: **الوَقْسُ** uyuzdur, **التَّعْسُ** helâktir. Ve “**تعدْ**” yani sakın ve uzak dur; hepsi birdir. Ve dua ile hitap ettiği zaman “**تَعَسْتَ**” der; ayn’ı fetha ile; eğer gaibe beddua ederse onu kesra eder de “**تَعِسَ**” der. İbn Sîde dedi ki: Bu, onu gördüğün kadar garipliktendir.

Şemmer dedi ki: Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, **الإِفْكِ** hakkında hadisinde işittim; arkadaşı tökezlediği zaman dedi ki: “**تَعِسَ مِسْطَحٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: “**تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; tökezlediği ve yüzü üzerine kapandığı zaman; ve ayn bazen fetha edilir. İbn Şümeyl dedi ki: “**تَعَسْتَ**”; sanki ona helâkle beddua ediyor gibidir; ve o, **تَعِسٌ**’dir; ondan **جَدٌّ تَعِسٌ** (uğursuz bir pay) vardır.

Ve duada: “**تَعْساً له**” yani Allah ona bir helâkı yapıştırsın. Ve “Allah onu **تَعِسَه** etti” ve “onu **أَتْعَسَه** etti”; **فَعَلْتُ** ve **أَفْعَلْتُ** bir mânâdadır; Mücemmi‘ b. Hilâl dedi ki:
“Der; onu dostundan ayırdığım hâlde:
‘**تَعِسْتَ**; beni **أَتْعَسْتَ** ettiğin gibi, ey Mücemmi‘!’”

Ezherî dedi ki: Şemmer dedi: “Allah onu **تَعِسَه** etti”yi bilmem; fakat “kendi kendine **تَعِسَ** oldu” ve “Allah onu **أَتْعَسَه** etti” denir.

Ve **التَّعْسُ**: hangi yüz üzere olursa olsun düşüştür. Ve Kilâbîlerden bazıları dedi ki: **تَعِسَ** **يَتْعَسُ** **تَعْساً**; o, çekişirse delilini ıskalaması ve isterse arzusunu ıskalamasıdır. “**تَعِسَ** oldu da canlanmadı; **شِيكَ** oldu da çıkaramadı” denir. Ve hadiste: “**تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم**”; o, bundandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ع س * * التَّعْسُ * الهلاك وأصله الكب وهو ضد الانتعاش وقد * تَعَسَ * من باب قطع و * أتْعَسَهُ * الله ويقال * تَعْساً * لفلان أي ألزمه الله هلاكا

##### Türkçe

* ت ع س * * **التَّعْسُ** * helâk; aslı ise başaşağı düşüştür ve o, **الانتعاش**’ın zıddıdır. Ve **تَعَسَ** (fiili) **قطع** bâbındandır; ve “Allah onu **أتْعَسَهُ**” (yaptı). Ve “falana **تَعْساً**” denilir; yani Allah ona bir helâkı lâzım kıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التعس: الهلاك، قاله أبو عمرو ابن العلاء نقلا عن العرب، وأنشد:

  الوقس يعدي فتعد الوقسـا                      من يدن للوقس يلاق تعسا الوقس: الجرب، وتعد: تجنب وتنكب. التعس أيضا: العثار والسقوط على اليدين والفم، وقيل: هو النكس في سفال، وقال الرستمي: التعس: هو أن يخر على وجهه، والنكس: أن يخر على رأسه. قيل: التعس: الشر. قيل: البعد. قال أبو إسحاق: هو الانحطاط، والفعل كمنع وسمع، قال الزمخشري: والكسر غير فصيح، نقل الصاغاني عن أبي عبيد: تعسه الله، فهو متعوس، أي أهلكه، وقال شمر: تعس، بالكسر، إذا هلك. أو إذا خاطبت بالدعاء قلت: تعست كمنع، وإن حكيت عن غائب قلت: تعس، كسمع. قال ابن سيده: هذا من الغرابة بحيث تراه، وقال شمر: سمعته في حديث عائشة رضي الله عنها: تعس مسطح، وقال ابن الأثير: تعس يتعس، إذا عثر وانكب لوجهه، وقد تفتح العين، قال ابن شميل: تعست، كأنه يدعو عليه بالهلاك. وفي الدعاء: تعسا له، أي ألزمه الله تعالى هلاكا، وقوله تعالى:  فتعسا لهم وأضل أعمالهم  يجوز أن يكون نصبا على معنى أتعسهم الله، قاله أبو إسحاق. وتعسه الله وأتعسه، فعلت أفعلت بمعنى واحد قال مجمع بن هلال:
  تقول وقد أفردتها من حليلها                      تعست كما أتعستني يا مجمع قال الأزهري: قال شمر: لا أعرف تعسه الله، ولكن يقال: تعس بنفسه، وأتعسه الله، والتعس: السقوط على أي وجه كان. وقال بعض الكلابيين: تعس يتعس تعسا، وهو أن يخطئ، حجته إن خاصم، وبغيته إن طلب، يقال: تعس فما انتعش، وشيك فلا انتقش، وفي الحديث:  تعس عبد الدينار وعبد الدرهم  وهو من ذلك. ويدعو الرجل على بعيره الجواد إذا عثر فيقول: تعسا، فإذا كان غير جواد ولا نجيب فعثر قال له: لعا، ومنه قول الأعشى:
  بذات لوث عفرناة إذا عـثـرت                      فالتعس أدنى لها من أن أقول لعا ورجل تاعس وتعس، وقال أبو الهيثم: يقال: تعس فلان يتعس: إذا أتعسه الله، ومعناه انكب فعثر وسقط على يديه وفمه، ومعناه أنه ينكر من مثلها في سمنها وقوتها العثار، فإذا عثرت قيل لها: تعسا، ولم يقل لها: تعسك الله، ولكن يدعو عليها بأن يكبها الله على منخريها. ومما يستدرك عليه: هو منحوس متعوس. وهذا الأمر منحسة متعسة. ومن المجاز: جد تاعس ناعس.

##### Türkçe

**التعس**: helâk; bunu Ebû Amr İbnü’l-Alâ, Araplardan naklen söylemiştir; ve şu beyti inşâd etmiştir:

  **الوقس** bulaştırır da **الوقسـا** bulaştırır;
                      **الوقس**’a yaklaşan kimse **تعسا** ile karşılaşır.

**الوقس**: uyuzdur; ve **تعد**: sakınmak ve yan çizmek.

**التعس** ayrıca: tökezleme ve iki elin ve ağzın üzerine düşmedir; ve denildi ki: o, aşağılıkta ters dönüştür. Er-Rüstemî dedi ki: **التعس**: onun yüzü üzerine düşmesidir; ve **النكس**: onun başı üzerine düşmesidir.

Denildi ki: **التعس**: şerdir. Denildi ki: uzaklıktır. Ebû İshâk dedi ki: o, alçalmadır; fiil, **منع** ve **سمع** gibi(dir). Ez-Zemahşerî dedi ki: ve kesre fasih değildir. Es-Sâğânî, Ebû Ubeyd’den nakletti: **تعسه الله**; o hâlde o **متعوس**tur; yani onu helâk etti. Şemmer dedi ki: **تعس** (kesre ile), helâk olduğu zaman; yahut dua ile hitap ettiğin zaman **تعست** ( **منع** gibi) dersin; eğer bir gâibden hikâye edersen **تعس** ( **سمع** gibi) dersin. İbn Sîde dedi ki: bu, onu gördüğün şekilde garipliktendir. Şemmer dedi ki: onu Âişe (Allah ondan razı olsun) hadîsinde işittim: **تعس مسطح**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **تعس يتعس**: tökezlediği ve yüzü üzerine kapaklandığı zaman; ve göz (harfi) fetha da olabilir. İbn Şümeyl dedi ki: **تعست**; sanki ona helâk ile dua ediyor.

Dua’da: **تعسا له**; yani Allah Teâlâ ona bir helâkı lâzım kıldı. Ve O’nun (yüce) sözü: **فتعسا لهم وأضل أعمالهم**; Ebû İshâk’ın söylediğine göre, “Allah onları **أتعس** etti” mânâsı üzere nasb olması câizdir.

Ve **تعسه الله** ve **أتعسه**: **فعلت** ve **أفعلت** bir mânâdadır. Mecma‘ b. Hilâl dedi ki:
  dersin; onu kocasından ayırmış olduğun hâlde:
                      **تعست**; beni **أتعست** ettiğin gibi, ey Mecma‘!

El-Ezherî dedi ki: Şemmer dedi ki: **تعسه الله**’ı bilmem; lâkin denilir ki: **تعس بنفسه**; ve **أتعسه الله**. Ve **التعس**: her hangi bir yüz üzere olursa olsun düşüştür.

Bazı Kilâbîler dedi ki: **تعس يتعس تعسا**; o, hata etmesidir: delilinde, eğer çekişirse; ve isteğinde, eğer talep ederse. Denilir ki: **تعس فما انتعش**; ve **وشيك فلا انتقش**. Ve hadîste: **تعس عبد الدينار وعبد الدرهم**; ve o, bundandır.

Ve adam, hızlı devesine, tökezlediği zaman beddua eder de şöyle der: **تعسا**; eğer o hızlı olmayan ve seçkin olmayan ise de tökezlerse ona: **لعا** der. Ve ondan, el-A‘şâ’nın sözü:
  kıvrımlı bir yerde; toprak rengi bir dişi deve; tökezlediği zaman:
                      ona **التعس**, **لعا** dememden daha yakındır.

Ve (bir) adam: **تاعس** ve **تعس**. Ebû’l-Heysem dedi ki: denilir ki: **تعس** falan **يتعس**: Allah onu **أتعسه** ettiği zaman; ve mânâsı: yüzü üzerine kapaklandı; tökezledi ve iki eli ve ağzı üzerine düştü. Ve mânâsı: onun semizliğinde ve kuvvetinde bunun benzeri bir tökezlemeyi yadırgar; o tökezlediği zaman ona: **تعسا** denilir; ona: **تعسك الله** denilmez; fakat ona, Allah’ın onu iki burun deliği üzerine devirmesiyle dua eder.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: o, uğursuz, **متعوس**tur. Ve bu iş: uğursuzluk, **متعسة**dir.

Ve mecazdan: **جد تاعس ناعس**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَعَسَ
1 تَعَسَ عس عسا تعس وعس , aor. تَعَسَ , inf. n. تَعْسٌ; (S, A, Msb, K, &c.;) and تَعسَ, aor. تَعَسَ ; (Sh, AHeyth, A, IAth, K;) but the latter is not chaste; (A, TA;) or the former is used in addressing a person, saying تَعَسْتَ; and the latter, in narration; (K;) accord. to Sh; but ISd says that this is strange; (TA;) He fell, having stumbled; contr. of اِنْتَعَشَ: this is the primary signification: (S:) or he stumbled and fell (AHeyth, A, IAth, K) upon his hands and mouth, (AHeyth, TA,) or upon his face: (IAth, TA:) or he fell upon his face: (Er-Rustamee, Msb, TA:) [and this may also be meant by one of the explanations of the inf. n. in the TA, which is نُكْسٌ فِى سَفَالٍ:] or he fell in any manner. (TA.) You say, by way of imprecation, تَعَسَ وَانْتَكَسَ, meaning May he fall upon his face, and not rise after his fall until he fall a second time. (Msb.) And تَعَسَ فَمَا انْتَعَشَ وَشِيكَ فَلَا انْتَقَشَ [May he fall, having stumbled, or stumble and fall, &c., and not rise again; and may he be pricked with a thorn, and not extract the thorn]. (TA.) And accord. to certain of the Kilلbees, تَعَسَ signifies He missed his proof in litigation, and the object of his search in seeking. (TA.) ― -b2- He perished. (Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, S, K.) You say, تَعَسْتَ, as though meaning Mayest thou perish. (ISh, TA.) ― -b3- He became far removed. (A, K.) ― -b4- He became lowered, or degraded. (A, K.) You say also, تَعَسَ جَدُّهُ [His fortune, or good fortune, fell: or may his fortune, or good fortune, fall]. (K in art. عثر.) -A2- تَعَسَهُ اللّٰهُ, [aor. تَعَسَ , inf. n. تَعْسٌ;] (A'Obeyd, A, Msb, K;) and ↓ اتعسهُ; (AHeyth, S, A, Msb, K;) the former unknown to Sb; (Az, TA;) God made him to fall, having stumbled: (S:) or to stumble and fall (AHeyth, A, K) upon his hands and mouth, (AHeyth, TA,) or upon his face: (TA:) or to fall upon his face: (Msb:) or to fall in any manner. (TA.) ― -b2- God destroyed him; or made him to perish. (A'Obeyd, S, K.) ― -b3- God made him to become far removed. (A, K.) ― -b4- God lowered, or degraded, him. (A, K.) ― -b5- You say, by way of imprecation, تَعْسًا لَهُ May he [fall, having stumbled: or, stumble and fall: or, stumble and fall upon his hands and mouth: or, upon his face: or] fall upon his face: (Msb:) or may God make destruction to cleave to him: (S, TA:) [or may God destroy him.] Aboo-Is-hلk says, in explanation of the phrase فَتَعْسًا لَهُمْ, in the Kur xlvii. 9, that it may be in the accus. case as meaning اللّٰهُ ↓ أَتْعَسَهُمُ. (TA.) A man also says, by way of imprecation, to his swift and excellent camel, when it stumbles, تَعْسًا, meaning May God throw thee down upon thy nostrils: expressing his disapproval of the stumbling of a beast of such age and strength: but if it be not a swift and excellent beast, and stumble, he says to it لَعًا. (TA.) You say also, اللّٰهُ ↓ أَتْعَسَ جَدَّهُ [May God make his fortune, or good fortune, to sink!] (A.)

4 أَتْعَسَ see تَعَسَهُ, in three places.

تَعْسٌ
تَعْسٌ عس عسا تعس وعس inf. n. of 1 [which see, throughout]. ― -b2- Also Evil; mischief. (K.)

تَعِسٌ
تَعِسٌ عس عسا تعس وعس : see what next follows.

تَاعِسٌ
تَاعِسٌ تاعس (A, K) and ↓ تَعِسٌ (Msb, K) act. part. ns. of 1, [i. e., respectively, of تَعَسَ and تَعِسَ, accord. to rule, used intransitively,] (A, Msb, K,) both applied to a man: (K:) and the former, to fortune, or good fortune. (A.)

مَتْعَسَةٌ
مَتْعَسَةٌ متعسه متعسة [A cause of falling after stumbling: or of stumbling and falling &c. (See 1.)] You say, هٰذَا الأَمْرُ مَنْحَسَةٌ مَتْعَسَةٌ [This affair is a cause of ill luck; a cause of falling &c.]. (A, TA.)

##### Türkçe

**تَعَسَ**
1 **تَعَسَ** عس عسا تعس وعس, muzâri‘ **تَعَسَ**, mastar ismi **تَعْسٌ**; (S, A, Msb, K, &c.;) ve **تَعسَ**, muzâri‘ **تَعَسَ**; (Sh, AHeyth, A, IAth, K;) fakat ikincisi fasih değildir; (A, TA;) yahut birincisi bir kimseye hitapta, **تَعَسْتَ** diyerek kullanılır; ikincisi ise rivayette; (K;) Sh’ye göre; fakat ISd bunun garip olduğunu söyler; (TA;) O, sendeleyerek düştü; **اِنْتَعَشَ**’ın zıddı: bu, asıl anlamdır: (S:) yahut o sendeledi ve düştü (AHeyth, A, IAth, K) elleri ve ağzı üzerine, (AHeyth, TA,) yahut yüzü üzerine: (IAth, TA:) yahut yüzü üzerine düştü: (Er-Rustamee, Msb, TA:) [ve bu, TA’daki mastar isminin açıklamalarından birinin, yani **نُكْسٌ فِى سَفَالٍ**’ın da muradı olabilir:] yahut herhangi bir şekilde düştü. (TA.) Beddua yoluyla, **تَعَسَ وَانْتَكَسَ** dersin; anlamı: Yüzü üzerine düşsün ve düşüşünden sonra ikinci defa düşene kadar kalkmasın. (Msb.) Ve **تَعَسَ فَمَا انْتَعَشَ وَشِيكَ فَلَا انْتَقَشَ** [Sendeleyerek düşsün, yahut sendeleyip düşsün, vb., ve tekrar kalkmasın; ve bir dikenle delinsin de dikeni çıkarmasın]. (TA.) Ve Kilbîlerden bazısına göre, **تَعَسَ** şu anlama gelir: O, davada delilini ıskaladı ve arayışta aradığı şeyi ıskaladı. (TA.) ― -b2- O helâk oldu. (Aboo-’Amr Ibn-El-’Alà, S, K.) **تَعَسْتَ** dersin; sanki anlamı: Sen helâk olasın. (ISh, TA.) ― -b3- O, uzaklaştı. (A, K.) ― -b4- O, alçaldı yahut zelil oldu. (A, K.) Yine dersin: **تَعَسَ جَدُّهُ** [Onun talihi yahut iyi talihi düştü: yahut onun talihi yahut iyi talihi düşsün]. (K, md. **عثر**’de.) -A2- **تَعَسَهُ اللّٰهُ**, [muzâri‘ **تَعَسَ**, mastar ismi **تَعْسٌ**;] (A’Obeyd, A, Msb, K;) ve ↓ **اتعسهُ**; (AHeyth, S, A, Msb, K;) birincisi Sb’ye göre bilinmeyendir; (Az, TA;) Allah onu sendeleyerek düşürdü: (S:) yahut sendeletip düşürdü (AHeyth, A, K) elleri ve ağzı üzerine, (AHeyth, TA,) yahut yüzü üzerine: (TA:) yahut yüzü üzerine düşürdü: (Msb:) yahut herhangi bir şekilde düşürdü. (TA.) ― -b2- Allah onu yok etti; yahut onu helâk etti. (A’Obeyd, S, K.) ― -b3- Allah onu uzaklaştırdı. (A, K.) ― -b4- Allah onu alçalttı yahut zelil etti. (A, K.) ― -b5- Beddua yoluyla, **تَعْسًا لَهُ** dersin: O [sendeleyerek düşsün: yahut sendeleyip düşsün: yahut elleri ve ağzı üzerine sendeleyip düşsün: yahut yüzü üzerine: yahut] yüzü üzerine düşsün: (Msb:) yahut Allah yıkımı ona yapışık kılsın: (S, TA:) [yahut Allah onu yok etsin.] Aboo-Is-hلk, Kur’ân xlvii. 9’daki **فَتَعْسًا لَهُمْ** ibaresinin açıklamasında, bunun mansûb olabileceğini, anlamının **اللّٰهُ** ↓ **أَتْعَسَهُمُ** olarak olabileceğini söyler. (TA.) Bir adam da, beddua yoluyla, hızlı ve mükemmel devesine, sendelediğinde, **تَعْسًا** der; anlamı: Allah seni burun deliklerin üzerine atsın: böyle bir yaş ve kuvvette bir hayvanın sendelemesini hoş görmediğini ifade ederek: fakat eğer o hızlı ve mükemmel bir hayvan değil de sendelemişse, ona **لَعًا** der. (TA.) Yine dersin: **اللّٰهُ** ↓ **أَتْعَسَ جَدَّهُ** [Allah onun talihini yahut iyi talihini batırsın!] (A.)

4 **أَتْعَسَ**: üç yerde **تَعَسَهُ**’a bak.

**تَعْسٌ**
**تَعْسٌ** عس عسا تعس وعس, 1’in mastar ismidir [ki ona bak, baştan sona]. ― -b2- Ayrıca: kötülük; fesat. (K.)

**تَعِسٌ**
**تَعِسٌ** عس عسا تعس وعس: aşağıda gelen şeye bak.

**تَاعِسٌ**
**تَاعِسٌ** تاعس (A, K) ve ↓ **تَعِسٌ** (Msb, K), 1’in ism-i fâilleridir; [yani, kaideye göre sırasıyla **تَعَسَ** ve **تَعِسَ**’in, lâzım olarak kullanılanları,] (A, Msb, K,) ikisi de bir adama uygulanır: (K:) ve birincisi, talihe yahut iyi talihe (de uygulanır). (A.)

**مَتْعَسَةٌ**
**مَتْعَسَةٌ** متعسه متعسة [sendelemeden sonra düşmenin; yahut sendeleyip düşmenin vb. bir sebebi. (1’e bak.)] Dersin: **هٰذَا الأَمْرُ مَنْحَسَةٌ مَتْعَسَةٌ** [Bu iş, uğursuzluğun bir sebebidir; düşmenin vb. bir sebebidir]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَعَِسَ
تَعَِسَ A ( n. ac. تَعْس 1 ),
a.  Perished.

b.  Stumbled.

c.  Was lowered, degraded.

d.  Smote, destroyed.

أَتْعَسَ
أَتْعَسَ IV ,
a.  see I (c) , & ( d ).

تَعْس
تَعْس 1 ,
a.  Evil, mischief.

b.  Stumbling, false step.

تَعِس
تَعِس 5 ,
a.  Unfortunate, miserable.

تَعَاْسَة
تَعَاْسَة 22t ,
a.  Misfortune, ruin.

تَعِيْس
تَعِيْس 25 ,
a.  see 5 .

تَعَسًالَكَ
تَعَسًالَكَ
a.  May evil befall thee!

##### Türkçe

**تَعَِسَ**
**تَعَِسَ** A ( i. ac. **تَعْس** 1 ),
a. Helâk oldu.

b. Sürçtü.

c. Alçaltıldı, aşağılandı.

d. Vurdu, yok etti.

**أَتْعَسَ**
**أَتْعَسَ** IV ,
a. I (c) ve (d)’ye bak.

**تَعْس**
**تَعْس** 1 ,
a. Kötülük, fesat.

b. Sürçme, yanlış adım.

**تَعِس**
**تَعِس** 5 ,
a. Bahtsız, bedbaht.

**تَعَاْسَة**
**تَعَاْسَة** 22t ,
a. Bahtsızlık, yıkım.

**تَعِيْس**
**تَعِيْس** 25 ,
a. 5’e bak.

**تَعَسًالَكَ**
**تَعَسًالَكَ**
a. Sana kötülük gelsin!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تعس
تَعِسَ - يَتْعَسُ (تَعَسَ - يَتْعَسُ) - تَعْس - تَعْساً
تَعِسَ - يَتْعَسً + الكائن: ينقلب ويسقط وينكب على وجهه للأسفل: يتعثر ويسقط منكباً على يديه وفمه ووجهه
تَعِسَ - يَتْعَسُ + الكائن + في أمر أو عمل: يتعثر ويخطئ ويفشل في الوصول إلى بغيته (فيكرب ويحزن)
تَعْس: على وزن"فـَعـْل": اسم فعل " تَعِسَ - يَتْعَسُ "
تَعْساً : حال من " تُعْس "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " القلب بتغيير الوضعية أعلى أسفل أو أمام خلف أو يمين يسار
قَلََبَ - يَقْلِبُ، نَكََسَ - يَنْكُسُ، تَلَّ - يَتُلُّ (تَلَّ - يَتِلُّ)، صَرَعَ - يَصْرَعُ، كَبَّ - يَكُبُّ، تَعِسَ - يَتْعَسُ (تَعَسَ - يَتْعَسُ)
تَعِسَ - تعساً
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إن تنصروا الله ينصركم ويثبت أقدامكم(7) وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (8) ذلك بأنهم كرهوا ما أنزل الله فأحبط أعمالهم(9)﴾ محمد
مختار الصحاح
● [تعس] ت ع س: التَّعْسُ الهلاك وأصله الكب وهو ضد الانتعاش وقد تَعَسَ من باب قطع و أتْعَسَهُ الله ويقال تَعْساً لفلان أي ألزمه الله هلاكا
معجم الفرائد القرآنية
ت  ع  س
" فَتَعْساً " في قوله تعالى " وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ " (8) محمد .
التَعْسُ : السقوط والعثار، ويقال أتعسه الله أي كبّه .
الراغب
تعس
التعس: أن لا ينتعش من العثرة وأن ينكسر في سفال، وتعس (قال أبو عثمان السرقسطي: يقال: تعس تعسا فهو تعس، وتعس بالفتح فهو تاعس. انظر الأفعال 3/366) تعسا وتعسة. قال تعالى: }فتعسا لهم{ [محمد/8].
ملخص اللسان
1.    تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً وهو أَن يُخطئ حجته إِن خاصم، وبُغْيَتَه  إِن طَلَبَ.
2.     التَعْسُ: العَثْرُ
3.     والتَّعْسُ: أَن لا يَنْتَعِشُ العاثِرُ من  عَثْرَتِه وأَن يُنَكَّسَ في سَِفال،
4.     التَّعْسُ الانحطاط والعُثُورُ.
5.     والتَّعْسُ: الهلاك؛
6.     والتَّعْسُ: السقوط على أَي وجه كان.
7.     تَعِسَ فلان يَتْعَسُ إِذا أَتْعَسه اللَّه،  ومعناه انْكَبَّ فَعَثَِرَ فسقط على يديه وفمه،
8.     التَعْسُ البُعْدُ،
9.     التَعْسُ أَن يَخِرَّ على وجهه،
10.                        تَعْساً له أَي أَلزمه اللَّه هلاكاً.
لسان العرب
● - تعس: التَعْسُ: العَثْرُ: والتَّعْسُ: أَن لا يَنْتَعِشُ العاثِرُ من  عَثْرَتِه وأَن يُنَكَّسَ في سَِفال، وقيل: التَّعْسُ الانحطاط والعُثُورُ.  قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم؛ يجوز  أَن يكون نصباً على معنى أَتْقَسَهُم اللَّهُ. قال: والتَّعْسُ في اللغة  الانحطاط والعُثُور؛ قال الأَعشى:  بِذاتِ لَوْثٍ عِفِرْناةٍ إِذا عَثَرَتْ،  فالتَّعْسُ أَدْنى لها من أَنْ أَقولَ: لَعا  ويدعو الرجل على بعيره الجواد إِذا عَثُِرَ فيقول: تَعْساً فإِذا كان  غير جواد ولا نَجِيب فَعَثُِر قال له: لَعاً ومنه قول الأَعشى:  بذات لوث عفرناة...  قال أَبو الهيثم: يقال تَعِسَ فلان يَتْعَسُ إِذا أَتْعَسه اللَّه،  ومعناه انْكَبَّ فَعَثَِرَ فسقط على يديه وفمه، ومعناه أَنه ينكر من مثلها في  سمنها وقوَّتها العِثارُ فإِذا عَثِرَت قيل لها: تَعْساً، ولم يقل لها  تَعِسَكِ اللَّه، ولكن يدعو عليها بأَن يَكُبَّها اللَّه لمَنْخَرَيْها.  والتَّعْسُ أَيضاً: الهلاك؛ تَعِسَ تَعْساً وتَعَسَ يَتْعَسُ تَعْساً:  هلك؛ قال الشاعر:  وأَرْماحُهُم يَنْهَزْنَهُم نَهْزَ جُمَّةٍ،  يَقُلْنَ لمن أَدْرَكْنَ: تَعْساً ولا لَعا  ومعنى التَّعْسِ في كلامهم الشَّرُّ، وقيل: التَعْسُ البُعْدُ، وقال  الرُّسْتُمي: التَعْسُ أَن يَخِرَّ على وجهه، والنَكْسُ أَن يَخِرَّ على  رأْسه؛ وقال أَبو عمرو بن العلاءِ: تقول العرب:  الوَقْسُ يُعْدِي فَتَعَدَّ الوَقْسا،  مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسا  وقال: الوَقْسُ الجرب، والتَّعْسُ الهلاك. وتعدْ أَي تجنب وتَنَكَّبْ  كله سواء، وإِذا خاطب بالدعاء قال: تَعَسْتَ، بفتح العين، وإِن دعا على  غائب كسرها فقال: تَعِسَ؛ قال ابن سيده: وهذا من الغرابة بحيث تراه. وقال  شمر: سمعته في حديث عائشة، رضي اللَّه عنها، في الإِفْكِ حين عَثَرَتْ  صاحِبَتُها فقالت: تَعِسَ مِسْطَحٌ. قال ابن الأَثير: يقال تَعِسَ يَتْعَسُ  إِذا عَثَر وانْكَبَّ لوجهه، وقد تفتح العين، وقال ابن شميل: تَعَسْتَ،  كأَنه يدعو عليه بالهلاك، وهو تَعِسٌ، وجَدٌّ تَعِسٌ منه. وفي الدعاء:  تَعْساً له أَي أَلزمه اللَّه هلاكاً. وتَعِسَه اللَّه وأَتْعَسَه، فَعَلْتُ  وأَفْعَلْتُ بمعنى واحد؛ قال مُجَمِّعُ بن هلال:  تقولُ وقد أَفْرَدْتُها من خَلِيلِها:  تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ  قال الأَزهري: قال شمر لا أَعرف تَعِسَه اللَّه ولكن يقال: تَعِس بنفسه  وأَتْعَسَه اللَّه. والتَّعْسُ: السقوط على أَي وجه كان. وقال بعض  الكلابيين: تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً وهو أَن يُخطئ حجته إِن خاصم، وبُغْيَتَه  إِن طَلَبَ. يقال: تَعِسَ فما انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقشَ. وفي  الحديث: تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم؛ وهو من ذلك.
مقاييس اللغة:
(تعس) التاء والعين والسين كلمةٌ واحدة وهو الكَبُّ، يقال تَعَسَه الله وأتعسَه. قال:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏
القاموس المحيط:
التَّعْسُ الهَلاكُ، والعِثَارُ، والسُّقوطُ، والشَّرُّ، والبُعْدُ، والانْحِطَاطُ، والفِعْلُ كمنَعَ وسَمِعَ.
أو إذا خاطَبْتَ، قُلْتَ: تَعَسْتَ، كمنَع. وإذا حَكَيْتَ، قُلْتَ: تَعِسَ، كسمِعَ. وتَعِسَهُ اللّهُ وأتْعَسَهُ.
ورجلٌ تاعِسٌ وتَعِسٌ.
تاج العروس:
تعس
التَّعْسُ : الهَلاكُ قاله أَبو عَمْرو ابنُ العَلاءِ نقلاً عن العَرَب وأَنشدَ :
الوَقْسُ يُعْدِي فتَعَدَّ الوَقْسَا ... مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسَا الوَقْسُ : الجَرَبُ وتَعَدَّ : تَجَنَّبْ وتَنَكَّبْ . التَعْسُ أَيضاً : العِثارُ والسُّقوطُ على اليدين والفَمِ وقيل : هو النَّكْسُ في سَفالٍ وقال الرُّسْتُمِيُّ : التَّعْسُ : هو أَن يَخِرَّ على وجهِهِ والنَّكْسُ : أَن يَخِرُّ على رأَسِه . قيل : التَّعْسُ : الشَّرُّ . قيل : البُعْدُ . قال أَبو إسحاقَ : هو الانحِطاطُ والفِعلُ كمنَعَ وسَمِعَ قال الزَّمخشريُّ : والكَسْرُ غير فصيحٍ نقل الصاغانيُّ عن أَبي عٌبيدٍ : تَعَسَه اللهُ فهو مَتْعُوسٌ أَي أَهلكَه وقال شَمِرٌ : تَعِسَ بالكسْر إذا هلَكَ . أَو إذا خاطَبْتَ بالدُّعاءِ قلت : تَعَسْتَ كمَنَع وإنْ حَكَيْت عن غائبٍ قلتَ : تَعِسَ كسَمِعَ . قال ابن سِيده : هذا من الغرابة بحيث تَراهُ وقال شَمِرٌ : سَمعتُه في حديث عائشة رضي الله عنها : تَعِسَ مِسْطَحٌ وقال ابن الأَثير : تَعِسَ يَتْعَسُ إذا عثرَ وانْكَبَّ لوَجهِه وقد تُفتَحُ العَيْنُ قال ابنُ شُمَيْلٍ : تَعَسْتَ كأَنَّه يدعو عليه بالهَلاك . وفي الدُّعاءِ : تَعْساً لهُ أَي أَلْزَمَه الله تعالى هَلاكاً وقولُه تعالى : " فَتَعْساً لَهُمْ وأَضَلَّ أَعمالَهُم " يجوزُ أَنْ يكون نَصْباً على معنى أَتعسَهم الله قاله أَبو إسحاقَ . وتَعِسَه اللهُ وأَتْعَسَه فعلْت أَفْعَلْتُ بمعنىً واحِدٍ قال مُجَمَّعُ بنُ هِلالٍ :
تَقولُ وقَدْ أَفرَدْتُها مِنْ حَليلِها ... تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَنِي يا مُجَمَّعُ قال الأَزْهَرِيّ : قال شَمِر : لا أَعرِفُ تَعَسَه اللهُ ولكن يُقال : تَعِسَ بنفسِه وأَتعسَه اللهُ والتَّعْسُ : السُّقوط على أَيِّ وَجْهٍ كانَ . وقال بعضُ الكِلابيِّينَ : تَعِسَ يَتٍعَسُ تَعْساً وهو أَن يُخطِئَ حُجَّتَه إن خاصَمَ وبُغيَتَه إن طلَبَ يقال : تَعِسَ فما انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقَشَ وفي الحديث : " تَعِسَ عبدُ الدِّينار وعبدُ الدِّرْهَمِ " وهو من ذلك . ويَدعو الرَّجل على بعيرِه الجَوَادِ إذا عثَرَ فيقولُ : تَعْساً فإذا كان غيرَ جَوادٍ ولا نَجيبٍ فعَثَرَ قال له : لَعَاً ومنه قول الأَعشَى :
بذَاتِ لَوْثٍ عَفَرْنَاةْ إذا عَثَرَتْ ... فالتَّعْسُ أَدْنَى لها من أَنْ أَقولَ لَعَا ورجُلٌ تاعِسٌ وتَعِسٌ وقال أَبو الهيثمِ : يقال : تَعِسَ فلانٌ يتعَسُ : إذا أَتعسَه اللهُ ومَعناه انْكَبَّ فعَثَرَ وسقطَ على يديه وفَمِه ومَعناه أَنَّه يُنكَرُ من مِثْلِها في سِمَنها وقُوَّتِها العِثارُ فإذا عَثَرَتْ قيل لها : تَعْساً ولم يقُلْ لها : تَعِسَكِ اللهُ ولكن يَدعو عليها بأَنْ يَكُبَّها اللهُ على مَنْخِرَيْها . ومما يُستدرك عليه : هو مَنحوسٌ مَتْعوسٌ . وهذا الأَمرُ مَنْحَسَةٌ مَتْعَسَةٌ . ومنَ المَجاز : جَدٌّ تاعِسٌ ناعِسٌ

##### Türkçe

**تعس**
**تَعِسَ - يَتْعَسُ** (**تَعَسَ - يَتْعَسُ**) - **تَعْس** - **تَعْساً**
**تَعِسَ - يَتْعَسً** + varlık: ters döner ve düşer ve yüzüstü aşağıya kapanır: tökezler ve elleri, ağzı ve yüzü üzerine kapanmış olarak düşer
**تَعِسَ - يَتْعَسُ** + varlık + bir işte veya amelde: tökezler, hata eder ve maksadına ulaşmada başarısız olur (böylece kederlenir ve üzülür)
**تَعْس**: "فـَعـْل" vezninde: fiil ismi: "**تَعِسَ - يَتْعَسُ**"
**تَعْساً**: "**تُعْس**"tan hâl
Ve lafız, “durumu değiştirerek üst-alt veya ön-arka veya sağ-sol şeklinde çevirme” lafızları grubuna mensuptur:
**قَلََبَ - يَقْلِبُ**، **نَكََسَ - يَنْكُسُ**، **تَلَّ - يَتُلُّ** (**تَلَّ - يَتِلُّ**)، **صَرَعَ - يَصْرَعُ**، **كَبَّ - يَكُبُّ**، **تَعِسَ - يَتْعَسُ** (**تَعَسَ - يَتْعَسُ**)
**تَعِسَ - تعساً**
	﴿ياأيها الذين آمنوا إن تنصروا الله ينصركم ويثبت أقدامكم(7) وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ (8) ذلك بأنهم كرهوا ما أنزل الله فأحبط أعمالهم(9)﴾ محمد

مختار الصحاح
● [**تعس**] ت ع س: **التَّعْسُ** helâktir; aslı devrilip kapaklanmadır ve dirilip toparlanmanın zıddıdır. Ve **تَعَسَ** “قطع” bâbından gelir; “Allah onu **أتْعَسَهُ**” denir. Ve “**تَعْساً** لفلان” denir; yani Allah ona helâki lâzım kıldı.

معجم الفرائد القرآنية
ت  ع  س
“**فَتَعْساً**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ**” (8) محمد .
**التَعْسُ**: düşme ve tökezleme; “Allah onu **أتعسه**” denir; yani onu kapakladı.

الراغب
**تعس**
**التعس**: tökezlemeden toparlanmamak ve aşağılık bir yerde kırılmak; ve **تعس** (Ebû عثمان السرقسطي dedi ki: “**تعس** **تعسا**” denir; o da **تعس**tır. Ve fetha ile **تعس** olursa o **تاعس**tır. **الأفعال** 3/366’ya bak) **تعسا** ve **تعسة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فتعسا لهم**﴾ [محمد/8].

ملخص اللسان
1. **تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً**: hasım olduğunda delilini, istediğinde de arzusunu ıskalamaktır.
2. **التَعْسُ**: tökezlemedir.
3. Ve **التَّعْسُ**: tökezleyenin tökezlemesinden toparlanmaması ve aşağıya doğru ters çevrilmesidir,
4. **التَّعْسُ**: alçalma ve tökezlemedir.
5. Ve **التَّعْسُ**: helâktir;
6. Ve **التَّعْسُ**: hangi yüz üzere olursa olsun düşmektir.
7. “Falanca **تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; Allah onu **أَتْعَسَهُ** ettiğinde; manası: yüzüstü kapandı, tökezledi; elleri ve ağzı üzerine düştü,
8. **التَعْسُ**: uzaklıktır,
9. **التَعْسُ**: yüzü üzerine yıkılıp düşmektir,
10. “**تَعْساً له**”: yani Allah ona helâki lâzım kıldı.

لسان العرب
● - **تعس**: **التَعْسُ**: tökezlemedir; ve **التَّعْسُ**: tökezleyenin tökezlemesinden toparlanmaması ve aşağıya doğru ters çevrilmesidir; ve denildi ki: **التَّعْسُ** alçalma ve tökezlemedir. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “**فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم**”; “Allah onları **أَتْقَسَهُم** etti” manasında nasb olması câizdir, dedi. Dedi ki: dilde **التَّعْسُ** alçalma ve tökezlemedir; el-A‘şâ dedi ki:
بِذاتِ لَوْثٍ عِفِرْناةٍ إِذا عَثَرَتْ،
فالتَّعْسُ أَدْنى لها من أَنْ أَقولَ: لَعا
Ve adam, iyi cins devesi tökezlediğinde ona beddua eder; “**تَعْساً**” der; eğer iyi cins ve seçkin değil de tökezlerse ona “**لَعاً**” der. Ve el-A‘şâ’nın sözü bundandır:
بذات لوث عفرناة...
Ebû’l-Heysem dedi ki: “Falanca **تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; Allah onu **أَتْعَسَهُ** ettiğinde; manası: yüzüstü kapandı, tökezledi; elleri ve ağzı üzerine düştü; manası: onun semizliği ve kuvveti gibi bir şeyden tökezleme yadırganır; tökezlediğinde ona “**تَعْساً**” denir; ona “Allah seni **تَعِسَكِ** etsin” denmez; fakat Allah’ın onu iki burun deliği üzerine kapaklaması için ona beddua eder. Ve **التَّعْسُ** ayrıca: helâktir; **تَعِسَ** **تَعْساً** ve **تَعَسَ يَتْعَسُ تَعْساً**: helâk oldu; şair dedi ki:
وأَرْماحُهُم يَنْهَزْنَهُم نَهْزَ جُمَّةٍ،
يَقُلْنَ لمن أَدْرَكْنَ: تَعْساً ولا لَعا
Ve onların sözünde **التَّعْسِ**in manası şerdir; ve denildi ki: **التَعْسُ** uzaklıktır. Ve er-Rüstumî dedi ki: **التَعْسُ** yüzü üzerine yıkılıp düşmektir; **النَكْسُ** ise başı üzerine yıkılıp düşmektir. Ebû عمرو بن العلاء dedi ki: Araplar şöyle der:
الوَقْسُ يُعْدِي فَتَعَدَّ الوَقْسا،
مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسا
Ve dedi ki: **الوَقْسُ** uyuzdur; **التَّعْسُ** helâktir. Ve “**تعد**” yani kaçın ve uzak dur; hepsi birdir. Ve dua ile hitap ettiğinde “**تَعَسْتَ**” dersin; ayn’ı fetha ile; gaip hakkında naklettiğinde ayn’ı kesra ile “**تَعِسَ**” dersin. İbn Sîde dedi ki: Bu, onu görürsün ki garipliktendir. Şemr dedi ki: Onu, Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) ifk hadîsinde işittim; arkadaşı tökezlediğinde “**تَعِسَ مِسْطَحٌ**” dedi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **تَعِسَ يَتْعَسُ** denir; tökezlediğinde ve yüzü üzerine kapandığında; ve ayn fetha da edilebilir. İbn Şümeyl dedi ki: “**تَعَسْتَ**”; sanki ona helâkle beddua ediyor gibidir; o **تَعِسٌ**dur; ondan **جَدٌّ تَعِسٌ** (uğursuz talih) vardır. Duada: “**تَعْساً له**” yani Allah ona helâki lâzım kıldı. “Allah onu **تَعِسَه** etti” ve “onu **أَتْعَسَه** etti”; **فَعَلْتُ** ve **أَفْعَلْتُ** bir manadadır; مُجَمِّعُ بن هلال dedi ki:
تقولُ وقد أَفْرَدْتُها من خَلِيلِها:
تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ
el-Ezherî dedi ki: Şemr dedi: “Allah onu **تَعِسَه** etti”yi bilmem; fakat “kendi kendine **تَعِسَ** oldu” ve “Allah onu **أَتْعَسَه** etti” denir. Ve **التَّعْسُ**: hangi yüz üzere olursa olsun düşüştür. Ve bazı Kelbîler dedi ki: **تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً**: hasım olduğunda delilini, istediğinde de arzusunu ıskalamaktır. “**تَعِسَ**; artık toparlanmadı; **شِيكَ**; artık diken çıkarılmadı” denir. Hadiste: “**تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم**”; bu da ondandır.

مقاييس اللغة:
(**تعس**) **التاء** ve **العين** ve **السين** tek bir kelimedir; o da kapaklanmadır. “Allah onu **تَعَسَه** etti ve **أتعسَه** etti” denir. Dedi ki:
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏

القاموس المحيط:
**التَّعْسُ**: helâk, tökezleme, düşme, şer, uzaklık, alçalma; ve fiil “**منَعَ**” ve “**سَمِعَ**” gibi.
Veya hitap ettiğinde “**تَعَسْتَ**” dersin; “**منَعَ**” gibi. Ve naklettiğinde “**تَعِسَ**” dersin; “**سمِعَ**” gibi. Ve “Allah onu **تَعِسَهُ** etti ve **أتْعَسَهُ** etti”.
Ve bir adam **تاعِسٌ** ve **تَعِسٌ**dur.

تاج العروس:
**تعس**
**التَّعْسُ**: helâktir; bunu Ebû عمرو ابن العلاء Araplardan naklen söyledi; ve şu beyti şâhid getirdi:
الوَقْسُ يُعْدِي فتَعَدَّ الوَقْسَا ... مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسَا
**الوَقْسُ**: uyuzdur; ve **تَعَدَّ**: kaçın ve uzak dur. **التَعْسُ** ayrıca: tökezleme ve eller ve ağız üzerine düşüştür. Ve denildi ki: aşağılık bir yerde ters çevrilmedir. Ve er-Rüstumî dedi ki: **التَّعْسُ**: yüzü üzerine yıkılıp düşmektir; **النَّكْسُ**: başı üzerine yıkılıp düşmektir. Denildi ki: **التَّعْسُ** şerdir. Denildi ki: uzaklıktır. Ebû İshâk dedi ki: o, alçalma olup fiil “**منَعَ**” ve “**سَمِعَ**” gibidir. ez-Zemahşerî dedi ki: kesra fasih değildir. es-Sağânî, Ebû عبيد’den nakletti: “Allah onu **تَعَسَه** etti; o da **مَتْعُوسٌ**dur” yani onu helâk etti. Ve Şemr dedi ki: kesra ile **تَعِسَ** helâk olduğunda (denir). Veya dua ile hitap ettiğinde “**تَعَسْتَ**” dersin; “**منَعَ**” gibi; gaipten naklettiğinde “**تَعِسَ**” dersin; “**سَمِعَ**” gibi. İbn Sîde dedi ki: bu, onu görürsün ki garipliktendir. Şemr dedi ki: onu Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde işittim: “**تَعِسَ مِسْطَحٌ**”. İbnü’l-Esîr dedi ki: **تَعِسَ يَتْعَسُ**; tökezlediğinde ve yüzü üzerine kapandığında; ve ayn fetha da edilebilir. İbn Şümeyl dedi ki: “**تَعَسْتَ**”; sanki ona helâkle beddua ediyor gibidir. Duada: “**تَعْساً لهُ**” yani Allah Teâlâ ona helâki lâzım kıldı. Yüce Allah’ın şu sözü: “**فَتَعْساً لَهُمْ وأَضَلَّ أَعمالَهُم**”; Ebû İshâk’ın dediği üzere “Allah onları **أَتعسَهم** etti” manasında nasb olması câizdir. Ve “Allah onu **تَعِسَه** etti” ve “onu **أَتْعَسَه** etti”; **فعلْت** **أَفْعَلْتُ** bir manadadır. مُجَمَّعُ بنُ هِلالٍ dedi ki:
تَقولُ وقَدْ أَفرَدْتُها مِنْ حَليلِها ... تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَنِي يا مُجَمَّعُ
el-Ezherî dedi ki: Şemr dedi: “Allah onu **تَعَسَه** etti”yi bilmem; fakat “kendi kendine **تَعِسَ** oldu” ve “Allah onu **أَتعسَه** etti” denir. Ve **التَّعْسُ**: hangi yüz üzere olursa olsun düşüştür. Ve bazı Kelbîler dedi ki: **تَعِسَ يَتٍعَسُ تَعْساً**: hasım olduğunda delilini, istediğinde de arzusunu ıskalamaktır. “**تَعِسَ**; artık toparlanmadı; **شِيكَ**; artık diken çıkarılmadı” denir. Hadiste: “**تَعِسَ عبدُ الدِّينار وعبدُ الدِّرْهَمِ**”; bu da ondandır. Ve adam, iyi cins devesi tökezlediğinde ona beddua eder; “**تَعْساً**” der; eğer iyi cins ve seçkin değil de tökezlerse ona “**لَعَاً**” der. Ve el-A‘şâ’nın sözü bundandır:
بذَاتِ لَوْثٍ عَفَرْنَاةْ إذا عَثَرَتْ ... فالتَّعْسُ أَدْنَى لها من أَنْ أَقولَ لَعَا
Ve bir adam **تاعِسٌ** ve **تَعِسٌ**dur. Ebû’l-Heysem dedi ki: “Falanca **تَعِسَ** **يتعَسُ**” denir; Allah onu **أَتعسَه** ettiğinde; manası: yüzüstü kapandı, tökezledi; elleri ve ağzı üzerine düştü; manası: onun semizliği ve kuvveti gibi bir şeyden tökezleme yadırganır; tökezlediğinde ona “**تَعْساً**” denir; ona “Allah seni **تَعِسَكِ** etsin” denmez; fakat Allah’ın onu iki burun deliği üzerine kapaklaması için ona beddua eder. Ve kendisine zeyl olarak kaydedilenlerdendir: o **مَنحوسٌ مَتْعوسٌ**tur. Ve bu iş **مَنْحَسَةٌ مَتْعَسَةٌ**dir. Ve mecazdandır: **جَدٌّ تاعِسٌ ناعِسٌ**.
