# تعس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: تعس

التَعْسُ: العَثْرُ: والتَّعْسُ: أَن لا يَنْتَعِشُ العاثِرُ من عَثْرَتِه وأَن يُنَكَّسَ في سَِفال، وقيل: التَّعْسُ الانحطاط والعُثُورُ. قال أَبو إِسحق في قوله تعالى: فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم؛ يجوز أَن يكون نصباً على معنى أَتْقَسَهُم اللَّهُ. قال: والتَّعْسُ في اللغة الانحطاط والعُثُور؛ قال الأَعشى:
بِذاتِ لَوْثٍ عِفِرْناةٍ إِذا عَثَرَتْ،
فالتَّعْسُ أَدْنى لها من أَنْ أَقولَ: لَعا
ويدعو الرجل على بعيره الجواد إِذا عَثُِرَ فيقول: تَعْساً فإِذا كان غير جواد ولا نَجِيب فَعَثُِر قال له: لَعاً ومنه قول الأَعشى: بذات لوث عفرناة...
قال أَبو الهيثم: يقال تَعِسَ فلان يَتْعَسُ إِذا أَتْعَسه اللَّه، ومعناه انْكَبَّ فَعَثَِرَ فسقط على يديه وفمه، ومعناه أَنه ينكر من مثلها في سمنها وقوَّتها العِثارُ فإِذا عَثِرَت قيل لها: تَعْساً، ولم يقل لها تَعِسَكِ اللَّه، ولكن يدعو عليها بأَن يَكُبَّها اللَّه لمَنْخَرَيْها. والتَّعْسُ أَيضاً: الهلاك؛ تَعِسَ تَعْساً وتَعَسَ يَتْعَسُ تَعْساً: هلك؛ قال الشاعر:
وأَرْماحُهُم يَنْهَزْنَهُم نَهْزَ جُمَّةٍ،
يَقُلْنَ لمن أَدْرَكْنَ: تَعْساً ولا لَعا
ومعنى التَّعْسِ في كلامهم الشَّرُّ، وقيل: التَعْسُ البُعْدُ، وقال الرُّسْتُمي: التَعْسُ أَن يَخِرَّ على وجهه، والنَكْسُ أَن يَخِرَّ على رأْسه؛ وقال أَبو عمرو بن العلاءِ: تقول العرب:
الوَقْسُ يُعْدِي فَتَعَدَّ الوَقْسا،
مَنْ يَدْنُ للوَقْسِ يُلاقِ تَعْسا
وقال: الوَقْسُ الجرب، والتَّعْسُ الهلاك. وتعدْ أَي تجنب وتَنَكَّبْ كله سواء، وإِذا خاطب بالدعاء قال: تَعَسْتَ، بفتح العين، وإِن دعا على غائب كسرها فقال: تَعِسَ؛ قال ابن سيده: وهذا من الغرابة بحيث تراه. وقال شمر: سمعته في حديث عائشة، رضي اللَّه عنها، في الإِفْكِ حين عَثَرَتْ صاحِبَتُها فقالت: تَعِسَ مِسْطَحٌ. قال ابن الأَثير: يقال تَعِسَ يَتْعَسُ إِذا عَثَر وانْكَبَّ لوجهه، وقد تفتح العين، وقال ابن شميل: تَعَسْتَ، كأَنه يدعو عليه بالهلاك، وهو تَعِسٌ، وجَدٌّ تَعِسٌ منه. وفي الدعاء: تَعْساً له أَي أَلزمه اللَّه هلاكاً. وتَعِسَه اللَّه وأَتْعَسَه، فَعَلْتُ وأَفْعَلْتُ بمعنى واحد؛ قال مُجَمِّعُ بن هلال:
تقولُ وقد أَفْرَدْتُها من خَلِيلِها:
تَعِسْتَ كما أَتْعَسْتَني يا مُجَمِّعُ
قال الأَزهري: قال شمر لا أَعرف تَعِسَه اللَّه ولكن يقال: تَعِس بنفسه وأَتْعَسَه اللَّه. والتَّعْسُ: السقوط على أَي وجه كان. وقال بعض الكلابيين: تَعِسَ يَتْعَسُ تَعْساً وهو أَن يُخطئ حجته إِن خاصم، وبُغْيَتَه إِن طَلَبَ. يقال: تَعِسَ فما انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقشَ. وفي الحديث: تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم؛ وهو من ذلك.

### Türkçe

**التَعْسُ**: tökezleme; ve **التَّعْسُ**: tökezleyenin, tökezlemesinden canlanmaması ve aşağıda tersyüz edilmesi; ve denildi ki: **التَّعْسُ** alçalma ve tökezlemedir.
Ebû İshak, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **فتَعْساً لهم وأَضَلَّ أَعمالهم**: “Allah onları **أَتْقَسَهُم** (tâ’s ettirdi) mânâsına” nasb olması câizdir, dedi. Dedi ki: **التَّعْسُ** dilde alçalma ve tökezlemedir; el-A‘şâ dedi ki:
“Bükümlü (yolda) bir dişi eşek üzerinde; o, tökezlediği vakit,
**فالتَّعْسُ** ona, ‘**لَعا**’ dememden daha yakındır.”

Ve adam, tökezlediği zaman iyi (cins) devesine beddua eder de “**تَعْساً**” der; eğer o, iyi (cins) ve seçkin değilse de tökezlerse ona “**لَعاً**” der. Ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
“Bükümlü (yolda) bir dişi eşek üzerinde...”

Ebû’l-Heysem dedi ki: “Falan **تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; Allah onu **أَتْعَسه** ettiği zaman; mânâsı: yüzüstü kapandı da tökezledi; böylece elleri ve ağzı üzerine düştü. Mânâsı: onun semizliğinde ve kuvvetinde bunun benzeri bir tökezlemeyi yadırgar; tökezlediği vakit ona “**تَعْساً**” denir; ona “**تَعِسَكِ اللَّه**” denmez; fakat ona, Allah’ın onu iki burun deliği üzerine devirmesiyle beddua eder.

Ve **التَّعْسُ** ayrıca: helâk; **تَعِسَ** **تَعْساً** ve **تَعَسَ** **يَتْعَسُ** **تَعْساً**: helâk oldu; şair dedi ki:
“Ve mızrakları onları, bir yığının dürtmesi gibi dürter,
Yetiştiklerine derler ki: **تَعْساً** ve ‘**لا لَعا**’.”

Ve **التَّعْسِ**’in onların sözündeki mânâsı: şer; ve denildi ki: **التَعْسُ** uzaklıktır. Rüstemî dedi ki: **التَعْسُ** yüzü üzerine düşmesidir; **النَكْسُ** başı üzerine düşmesidir. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: Araplar şöyle der:
“**الوَقْسُ** bulaştırır; öyleyse **الوَقْسا**’dan uzak dur,
**الوَقْسِ**’e yaklaşan, **تَعْسا** ile karşılaşır.”

Ve dedi ki: **الوَقْسُ** uyuzdur, **التَّعْسُ** helâktir. Ve “**تعدْ**” yani sakın ve uzak dur; hepsi birdir. Ve dua ile hitap ettiği zaman “**تَعَسْتَ**” der; ayn’ı fetha ile; eğer gaibe beddua ederse onu kesra eder de “**تَعِسَ**” der. İbn Sîde dedi ki: Bu, onu gördüğün kadar garipliktendir.

Şemmer dedi ki: Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, **الإِفْكِ** hakkında hadisinde işittim; arkadaşı tökezlediği zaman dedi ki: “**تَعِسَ مِسْطَحٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: “**تَعِسَ** **يَتْعَسُ**” denir; tökezlediği ve yüzü üzerine kapandığı zaman; ve ayn bazen fetha edilir. İbn Şümeyl dedi ki: “**تَعَسْتَ**”; sanki ona helâkle beddua ediyor gibidir; ve o, **تَعِسٌ**’dir; ondan **جَدٌّ تَعِسٌ** (uğursuz bir pay) vardır.

Ve duada: “**تَعْساً له**” yani Allah ona bir helâkı yapıştırsın. Ve “Allah onu **تَعِسَه** etti” ve “onu **أَتْعَسَه** etti”; **فَعَلْتُ** ve **أَفْعَلْتُ** bir mânâdadır; Mücemmi‘ b. Hilâl dedi ki:
“Der; onu dostundan ayırdığım hâlde:
‘**تَعِسْتَ**; beni **أَتْعَسْتَ** ettiğin gibi, ey Mücemmi‘!’”

Ezherî dedi ki: Şemmer dedi: “Allah onu **تَعِسَه** etti”yi bilmem; fakat “kendi kendine **تَعِسَ** oldu” ve “Allah onu **أَتْعَسَه** etti” denir.

Ve **التَّعْسُ**: hangi yüz üzere olursa olsun düşüştür. Ve Kilâbîlerden bazıları dedi ki: **تَعِسَ** **يَتْعَسُ** **تَعْساً**; o, çekişirse delilini ıskalaması ve isterse arzusunu ıskalamasıdır. “**تَعِسَ** oldu da canlanmadı; **شِيكَ** oldu da çıkaramadı” denir. Ve hadiste: “**تَعِسَ عبد الدينار وعبد الدرهم**”; o, bundandır.
