# تعس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%B9%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تعس

التعس: الهلاك، قاله أبو عمرو ابن العلاء نقلا عن العرب، وأنشد:

  الوقس يعدي فتعد الوقسـا                      من يدن للوقس يلاق تعسا الوقس: الجرب، وتعد: تجنب وتنكب. التعس أيضا: العثار والسقوط على اليدين والفم، وقيل: هو النكس في سفال، وقال الرستمي: التعس: هو أن يخر على وجهه، والنكس: أن يخر على رأسه. قيل: التعس: الشر. قيل: البعد. قال أبو إسحاق: هو الانحطاط، والفعل كمنع وسمع، قال الزمخشري: والكسر غير فصيح، نقل الصاغاني عن أبي عبيد: تعسه الله، فهو متعوس، أي أهلكه، وقال شمر: تعس، بالكسر، إذا هلك. أو إذا خاطبت بالدعاء قلت: تعست كمنع، وإن حكيت عن غائب قلت: تعس، كسمع. قال ابن سيده: هذا من الغرابة بحيث تراه، وقال شمر: سمعته في حديث عائشة رضي الله عنها: تعس مسطح، وقال ابن الأثير: تعس يتعس، إذا عثر وانكب لوجهه، وقد تفتح العين، قال ابن شميل: تعست، كأنه يدعو عليه بالهلاك. وفي الدعاء: تعسا له، أي ألزمه الله تعالى هلاكا، وقوله تعالى:  فتعسا لهم وأضل أعمالهم  يجوز أن يكون نصبا على معنى أتعسهم الله، قاله أبو إسحاق. وتعسه الله وأتعسه، فعلت أفعلت بمعنى واحد قال مجمع بن هلال:
  تقول وقد أفردتها من حليلها                      تعست كما أتعستني يا مجمع قال الأزهري: قال شمر: لا أعرف تعسه الله، ولكن يقال: تعس بنفسه، وأتعسه الله، والتعس: السقوط على أي وجه كان. وقال بعض الكلابيين: تعس يتعس تعسا، وهو أن يخطئ، حجته إن خاصم، وبغيته إن طلب، يقال: تعس فما انتعش، وشيك فلا انتقش، وفي الحديث:  تعس عبد الدينار وعبد الدرهم  وهو من ذلك. ويدعو الرجل على بعيره الجواد إذا عثر فيقول: تعسا، فإذا كان غير جواد ولا نجيب فعثر قال له: لعا، ومنه قول الأعشى:
  بذات لوث عفرناة إذا عـثـرت                      فالتعس أدنى لها من أن أقول لعا ورجل تاعس وتعس، وقال أبو الهيثم: يقال: تعس فلان يتعس: إذا أتعسه الله، ومعناه انكب فعثر وسقط على يديه وفمه، ومعناه أنه ينكر من مثلها في سمنها وقوتها العثار، فإذا عثرت قيل لها: تعسا، ولم يقل لها: تعسك الله، ولكن يدعو عليها بأن يكبها الله على منخريها. ومما يستدرك عليه: هو منحوس متعوس. وهذا الأمر منحسة متعسة. ومن المجاز: جد تاعس ناعس.

### Türkçe

**التعس**: helâk; bunu Ebû Amr İbnü’l-Alâ, Araplardan naklen söylemiştir; ve şu beyti inşâd etmiştir:

  **الوقس** bulaştırır da **الوقسـا** bulaştırır;
                      **الوقس**’a yaklaşan kimse **تعسا** ile karşılaşır.

**الوقس**: uyuzdur; ve **تعد**: sakınmak ve yan çizmek.

**التعس** ayrıca: tökezleme ve iki elin ve ağzın üzerine düşmedir; ve denildi ki: o, aşağılıkta ters dönüştür. Er-Rüstemî dedi ki: **التعس**: onun yüzü üzerine düşmesidir; ve **النكس**: onun başı üzerine düşmesidir.

Denildi ki: **التعس**: şerdir. Denildi ki: uzaklıktır. Ebû İshâk dedi ki: o, alçalmadır; fiil, **منع** ve **سمع** gibi(dir). Ez-Zemahşerî dedi ki: ve kesre fasih değildir. Es-Sâğânî, Ebû Ubeyd’den nakletti: **تعسه الله**; o hâlde o **متعوس**tur; yani onu helâk etti. Şemmer dedi ki: **تعس** (kesre ile), helâk olduğu zaman; yahut dua ile hitap ettiğin zaman **تعست** ( **منع** gibi) dersin; eğer bir gâibden hikâye edersen **تعس** ( **سمع** gibi) dersin. İbn Sîde dedi ki: bu, onu gördüğün şekilde garipliktendir. Şemmer dedi ki: onu Âişe (Allah ondan razı olsun) hadîsinde işittim: **تعس مسطح**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **تعس يتعس**: tökezlediği ve yüzü üzerine kapaklandığı zaman; ve göz (harfi) fetha da olabilir. İbn Şümeyl dedi ki: **تعست**; sanki ona helâk ile dua ediyor.

Dua’da: **تعسا له**; yani Allah Teâlâ ona bir helâkı lâzım kıldı. Ve O’nun (yüce) sözü: **فتعسا لهم وأضل أعمالهم**; Ebû İshâk’ın söylediğine göre, “Allah onları **أتعس** etti” mânâsı üzere nasb olması câizdir.

Ve **تعسه الله** ve **أتعسه**: **فعلت** ve **أفعلت** bir mânâdadır. Mecma‘ b. Hilâl dedi ki:
  dersin; onu kocasından ayırmış olduğun hâlde:
                      **تعست**; beni **أتعست** ettiğin gibi, ey Mecma‘!

El-Ezherî dedi ki: Şemmer dedi ki: **تعسه الله**’ı bilmem; lâkin denilir ki: **تعس بنفسه**; ve **أتعسه الله**. Ve **التعس**: her hangi bir yüz üzere olursa olsun düşüştür.

Bazı Kilâbîler dedi ki: **تعس يتعس تعسا**; o, hata etmesidir: delilinde, eğer çekişirse; ve isteğinde, eğer talep ederse. Denilir ki: **تعس فما انتعش**; ve **وشيك فلا انتقش**. Ve hadîste: **تعس عبد الدينار وعبد الدرهم**; ve o, bundandır.

Ve adam, hızlı devesine, tökezlediği zaman beddua eder de şöyle der: **تعسا**; eğer o hızlı olmayan ve seçkin olmayan ise de tökezlerse ona: **لعا** der. Ve ondan, el-A‘şâ’nın sözü:
  kıvrımlı bir yerde; toprak rengi bir dişi deve; tökezlediği zaman:
                      ona **التعس**, **لعا** dememden daha yakındır.

Ve (bir) adam: **تاعس** ve **تعس**. Ebû’l-Heysem dedi ki: denilir ki: **تعس** falan **يتعس**: Allah onu **أتعسه** ettiği zaman; ve mânâsı: yüzü üzerine kapaklandı; tökezledi ve iki eli ve ağzı üzerine düştü. Ve mânâsı: onun semizliğinde ve kuvvetinde bunun benzeri bir tökezlemeyi yadırgar; o tökezlediği zaman ona: **تعسا** denilir; ona: **تعسك الله** denilmez; fakat ona, Allah’ın onu iki burun deliği üzerine devirmesiyle dua eder.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: o, uğursuz, **متعوس**tur. Ve bu iş: uğursuzluk, **متعسة**dir.

Ve mecazdan: **جد تاعس ناعس**.
