# تغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: تغ

باب الغين والتاء
غت ، تغ : مستعملان .
غت : قال الليثُ : الغَتُّ كالغَطِّ .
وفي الحديثِ : ( يَغُتُّهُمُ الله في الْعَذَابِ غَتّاً ) .
قال : والغَتُّ : أن تُتْبِعَ القولَ القولَ ، أو الشُّرْبَ الشُّرْبَ ، وأنشد :
فَغَتَتْنَ غَيْرَ بَوَاضِعٍ أنْفَاسَها
غَتّ الغَطَاطِ مَعاً عَلَى إعْجالِ
وفي حديثِ ثَوْبَانِ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الحَوْضِ : ( يَغُتُّ فيهِ مِيزابَان مِدَادُهُما من الجَنَّة ) .
قُلْتُ : هكذَا سمعتُهُ من محمدٍ بنِ إسحاقَ : يَغُتُّ ، بِضَمِّ الغين ، قال : ومعنى : يَغُتُّ : يَجْري جَرْياً ، له صوتٌ وخَريرٌ .
وقِيلَ : تَغُطُّ ، ولا أدري ممن حَفِظَ هذا التفسيرَ ، قلت : ولو كان كما قال ، لقيل : يَغِتُّ ويَغِطُّ بكسر الغَينِ ومعنى : يَغُتُّ عندي يُتابِعُ الدفقَ في الحَوْضِ لا يَنْقَطِعَانِ ، مأخوذٌ من ( قولِكَ ) : غَتّ الشاربُ الماءَ جَرْعاً بَعْدَ جَرْعٍ ، ونَفَساً بعد نَفَسٍ ، من غير إبانَةِ الإنَاءِ عَنْ فِيهِ .
وقال أبو زَيدٍ الأنصاريُّ : غَتَتُّ الرّجُلَ أغتُّهُ غتّاً ؛ إذا عَصَرْتَ بِحَلْقِهِ نَفَساً أو اثْنَيْنِ أو أكثَرَ .
قال شمر : غُتَّ فهو مَغْتُوتٌ ، وغُتَّ : فهو مَغْمُومٌ . وقال رُؤْبَة ، يذكر يُونُسَ ، والحوتَ .
ويونسُ الحوتُ لَهُ مَبِيتُ
يدْفَعُ عنهُ جَوْفه الْمَسْحُوتُ
كلاهما مُغْتَمِسٌ مَغُتوتُ
والليلُ فَوْقَ الماءِ مُسْتَمِيتُ
قال : فالمغتوتُ : المغمومُ .
قال : وغَتَتُّ الدَّابةَ شَوْطاً . أو شَوْطَيْن ، إذا ركَّضْتُهَا وأتْعَبْتُهَا .
قال : وغَتَّ في الماءِ يَغُتُّ غَتّاً ، وهو ما بَيْنَ النَّفْسَيْنِ مِنَ الشُّرْبِ ، والإناءُ عَلَى فِيهِ .
وأنشد بيت الهذلي :
ثَدَّ الضُّحَى فَغَتَتْنَ غَيْرَ بواضِعٍ
غَتَّ الغَطاطِ مَعاً على إعْجالِ
أيْ : شَرِبْنَ أنفاساً ، غَيْرَ بواضع : غَيْرَ رواءِ .
وقال الدَّيْنَوري : إذا والى الكأسَ دِكاما ، قيلَ : غَتّهُ يَغُتُّهُ غَتّاً .
وغتَّ الرجُلُ الضَّحِكَ ، يَغُتَّهُ غَتّاً ، إذا وَضَعَ يَدَهُ أو ثَوْبَهُ على فَمِهِ حينَ يَضْحَكُ ، كيما يُخْفِيَهُ . قُلْتُ : فَمَعْنى قولِهِ : ( يَغُتُّ فيه مِيزَابَانِ أي : يَدْفُقَانِ فيه الماء دَفْقاً دائماً لا يَنْقَطِعُ ، كا يَغُتُّ الشَّارِبُ الماء ، أي : يُتَابِعُ جَرْعَهُ نَفَساً بعدَ نَفَسٍ من غيرِ إيانةٍ للإناءِ عن الفمِ .
ويَغُتُّ : مُتَعَدَ على هذا التأويلِ : لأن المُضَاعَفَ إذا جاء يَفْعَلُ ) ، فهو مُتَعَدَ ، وإذا جاء على ( فَعَل يَفْعِلُ ) ، فهو لازِمٌ ، إلا ما شَذَّ عنهُ ، قاله الفراءُ ، وغيرُهُ .
تغ : قال الليثُ : التّغْتَغَةُ في حكايةِ صوتِ الحُلِي قلت : لم أسْمَع : التّغْتَغَةَ في صوتِ الحُلِيِّ .
وقال الفَرّاءُ : العَرَبُ تَقُولُ : سِمِعْتُ ( طَاقٍ طَاقٍ ) ، لِصَوْتِ الضَّرْبِ ، ويقولونَ : سَمِعْتُ ( تَغٍ تَغٍ ) ، يريدون : صوتَ الضَّحِكِ .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن ثعلبٍ عن سَلَمَة عن الفرَّاءِ ، قال : أقبلوا تَغٍ تَغِ ، وأقبلوا قِهٍ قِقٍ ، إذا قَرْقَرُوا بالضّحِكِ ، وقد انْتَغُوا بالضَّحِكَ وأوْتَغُوا .
وقال أبو زيدٍ : تَغْتَغَ الضَّحِكَ تَغْتَغَةً ، إذا أخْفَاهُ .
قلتُ : وقولُ الليثِ في التّغْتَغَةِ : أنَّهُ صَوْتُ الحُلِيِّ ، خَطأ إنما هو حِكايَةُ صوتِ الضّحِكِ .

### Türkçe

باب **الغين** ve **التاء**
**غت** , **تغ** : ikisi de kullanılandır.
**غت** : Leys dedi: **الغَتُّ** , **الغَطِّ** gibidir.
Hadiste: ( Allah onları azapta **غَتّاً** ile **يَغُتُّهُم** ) .
Dedi: ve **الغَتُّ** : sözü söze, yahut içişi içişe tâbi kılmandır; ve inşad etti:
فَغَتَتْنَ غَيْرَ بَوَاضِعٍ أنْفَاسَها
غَتّ الغَطَاطِ مَعاً عَلَى إعْجالِ
Havz hakkında Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) Sevbân hadîsinde: ( onda iki oluk vardır; ikisinin mürekkebi cennettendir; **يَغُتُّ** ) .
Dedim: onu Muhammed b. İshak’tan böyle işittim: **يَغُتُّ** , **الغين**’in dammesiyle; dedi: ve **يَغُتُّ**’ün manası: ses ve şırıltısı olan bir akışla akar.
Ve denildi: **تَغُطُّ**; bu tefsiri kimden ezberledi, bilmiyorum; dedim: eğer dediği gibi olsaydı, **الغَين**’in kesresiyle **يَغِتُّ** ve **يَغِطُّ** denirdi; ve **يَغُتُّ**’ün manası bence: havuzda akıtmayı peş peşe getirir; ikisi kesilmez; (senin sözünden) alınmıştır: içen, kabı ağzından ayırmaksızın, yudumdan sonra yudum, nefesten sonra nefes olarak suyu **غَتّ** etti.
Ensârî Ebû Zeyd dedi: **غَتَتُّ** adamı, onu **أغتُّهُ** , **غتّاً**; eğer boğazında bir nefesi yahut ikisini yahut daha fazlasını sıktıysan.
Şemmer dedi: **غُتَّ**; o hâlde o **مَغْتُوتٌ**’tur; ve **غُتَّ**: o hâlde o **مَغْمُومٌ**’dur. Rü’be dedi; Yûnus’u ve balığı anıyor:
ويونسُ الحوتُ لَهُ مَبِيتُ
يدْفَعُ عنهُ جَوْفه الْمَسْحُوتُ
كلاهما مُغْتَمِسٌ مَغُتوتُ
والليلُ فَوْقَ الماءِ مُسْتَمِيتُ
Dedi: **المغتوتُ** : **المغمومُ**’dur.
Dedi: ve **غَتَتُّ** biniti bir koşu yahut iki koşu; eğer onu koşturduysam ve yorduysam.
Dedi: ve suya **غَتَّ** eder, **يَغُتُّ** , **غَتّاً**; o, içişten iki nefes arasındaki şeydir; kap da ağzının üzerindedir.
Hüzellî’nin beytini inşad etti:
ثَدَّ الضُّحَى فَغَتَتْنَ غَيْرَ بواضِعٍ
غَتَّ الغَطاطِ مَعاً على إعْجالِ
Yani: nefes nefes içtiler; **غَيْرَ بواضِع**: **غَيْرَ رواءِ** (kanmaksızın).
Dîneverî dedi: kadehi peş peşe, durmaksızın ard arda getirirse, “onu **غَتّهُ** , **يَغُتُّهُ** , **غَتّاً**” denir.
Ve adam gülmeyi **غَتَّ** eder, onu **يَغُتَّهُ** , **غَتّاً**; eğer gülerken onu gizlemek için elini yahut elbisesini ağzının üzerine koyarsa. Dedim: onun sözü olan: ( onda iki oluk **يَغُتُّ** )’ün manası: onda suyu sürekli bir akıtmayla akıtırlar; kesilmez; tıpkı içenin suyu **يَغُتُّ** etmesi gibi; yani kabı ağızdan ayırmaksızın nefesten sonra nefes olarak yudumlamayı peş peşe getirir.
Ve **يَغُتُّ** : bu te’vile göre geçişlidir; çünkü muzâaf, ( **يَفْعَلُ** ) olarak gelirse geçişli olur; ( **فَعَل يَفْعِلُ** ) üzere gelirse lâzım olur; ondan şâz olan müstesna; bunu Ferrâ ve başkası söyledi.
**تغ** : Leys dedi: **التّغْتَغَةُ** , süs eşyasının sesini hikâye etmededir. Dedim: süs eşyasının sesinde **التّغْتَغَةَ**’yi işitmedim.
Ferrâ dedi: Araplar der: vuruşun sesi için “( **طَاقٍ طَاقٍ** ) işittim”; ve derler: “( **تَغٍ تَغٍ** ) işittim”; gülmenin sesini kastederler.
Münzirî bana, Sa’leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi: “**تَغٍ تَغِ**” diye geldiler; ve “**قِهٍ قِقٍ**” diye geldiler; güldükleri zaman; ve gülmekle **انْتَغُوا** ettiler ve **أوْتَغُوا**.
Ebû Zeyd dedi: gülmeyi **تَغْتَغَ** eder, **تَغْتَغَةً**; eğer onu gizlediyse.
Dedim: Leys’in **التّغْتَغَةِ** hakkındaki sözü: onun süs eşyasının sesi olduğudur; hatadır; ancak gülme sesinin hikâye edilmesidir.
