# تفر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%81%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%81%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: تفر

ت ر ف
ترف ، تفر ، رفت ، فتر ، فرت : ( مستعملة ) .
( ترف ) : قال الليث : التُّرْفَةُ والطُّرْمَةُ من وَسط الشفة خِلْقَةً وصاحبها أَتْرَفُ .
وقال غيره : التُّرفةُ النَّعْمَةُ ، وصبيٌّ مَتَرَّف إذا كان مُنَعَّمَ البَدَنِ مُدَلَّلاً ، والمُتْرَفُ الذي أَبْطَرَتْهُ النِّعْمة ، وسَعَةُ العَيْشِ .
وقال ابن عرفة : المترف المتروك يصنع ما يشاء لا يمنع منه ، وقيل للمتنعِّم : مُترف لأنه مُطلق له لا يمنع من تنعم ، أَمَرْنَا مُتْرفيها ، قال قتادة جبابرتها .
تفر : أبو عُبيد عن الأصمعي : التِّفْرَةُ من الإنسان الدائرة التي عند الأنف وسط الشفة العليا .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال لهذه الدائرة : تَفِرَة وتُفْرَة وتُفَرَة وتِفْرَة .
وقال الطِّرمّاح :
لها تَفِرَاتٌ تحتَها وقُصَارها
إلى مَشْرَةٍ لم تَعْتَلِقْ بالمحاجِنِ
وقال أبو عمرو : التَّفِرَاتُ من النبات ما لا تَسْتَمْكِنُ منه الرَّاعِيةُ لِصِغَرِها وأرض مُتْفِرَةٌ فيها تَفِرَاتٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّافِرُ الوَسِخُ من الناس ، ورجل تَفِرٌ وتَفْرَانُ .
قال : وأَتْفَرَ الرَّجُلُ إذا خَرَج شَعْر أَنْفِه إلى تِفْرَتِه وهو عيب .
رفت : يقال : رَفَتُّ الشيءَ وحطَمتُه وكَسْرتُه ، والرُّفاتُ الحطامُ من كل شيء تَكسَّر ، يقال : رَفَتَ عِظامَ الجَزُور رَفْتاً إذا كَسَرَها ليَطبُخها ويستخرجَ إهالَتها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرُّفَتُ التِّبْنُ .
ويقال في مَثَلٍ : أَنا أَغْنَى عنك من التُّفَهِ عن الرُّفَتِ ، والتُّفَهُ عَنَاقُ الأرض وهو ذو نابٍ لا يَرْزأُ التِّبْنَ والكَلأَ والتُّفَهُ تكتب بالهاء والرُّفَتُ بالتاء .
فرت : الفُرَاتُ : أعذَبُ المِياه قال الله جلّ وعزّ : ( هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ) ( الفرقان : 53 ) وقد فَرُتَ الماءُ يَفْرُتُ فُروتَةً إذا عَذُبَ فهو فُرَاتٌ .
وقال ابن الأعرابي : فَرِتَ الرجلُ بكسر الراء إذا ضَعُفَ عقله بعد مُسْكَةٍ .
فتر : قال الليث : فَتَرَ فلان يَفْتُرُ فُتوراً إذا سكن عن حِدَّتِه ولانَ بَعْدَ شِدَّتِه ، وطَرْفٌ فاتِرٌ فيه فُتورٌ وسُجُوٌّ ليس بِحادِّ النظر .
ويقال : أَجِدُ في نفسي فَتْرَةً وهي كالضَّعْفَةِ ، ويقال للشيخ قد عَلَتْهُ كَبْرَةٌ
وعَرَتْهُ فَتْرَةٌ ، والفِترُ قَدْرُ ما بين طَرَفِ الإبهام وطَرَفِ الْمُسَبِّحَة ، وقد فَتَرْتُ الشيءَ إذا قَدَّرْتَهُ بِفِتْرِك ، كما تقول : شَبَرْتُهُ بِشِبْرِي .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَفْتَرَ الرجُلُ إذا ضَعُفَتْ جُفُونه فانكسر طَرْفُه .
وفي الحديث أنه عليه السلام : نهَى عن كل مُسْكِرٍ ومُفَتِّر ؛ فالمسْكر الذي يُزيل العقل إذا شُرِبَ والْمُفَتِّر الذي يُفَتِّرُ الجسدَ إذا شُرِبَ ، وماءٌ فاتِرٌ بيْن الحارّ والبارد .
وقال ابن مُقبل يصف غَيْثاً :
تَأَمَّلْ خَلِيليِ هَلْ تَرَى ضَوْءَ بارقٍ
يَمانٍ مَرَتْه رِيحُ نَجْدٍ فَفَتّرَا
قال حمّاد الراوية : فتَّرَ أي أقامَ وسَكَن .
وقال الأصمعيّ : فتَّرَ مَطَرَ فَرَّغَ ماءَه وكَفَّ وتَحيَّر .
أبو زيد : الفُتْرُ النَّبِيةُ وهو الذي يُعْمَلُ من خُوصٍ يُنْخَل عليه الدقيقُ كالسُّفْرة .

### Türkçe

ت ر ف
**ترف** ، **تفر** ، **رفت** ، **فتر** ، **فرت** : (kullanılanlar).

(**ترف**) : Leys dedi: **التُّرْفَةُ** ve **الطُّرْمَةُ** yaratılışça üst dudağın ortasındandır; sahibi **أَتْرَفُ**tur.
Başkası dedi: **التُّرفةُ** nimettir; bedeni nimetlendirilmiş, şımartılmış ise çocuk **مَتَرَّف**tır; **المُتْرَفُ** ise nimetin ve geçim genişliğinin kendisini azdırdığı kimsedir.
İbn ʿArafa dedi: **المترف**; bırakılmış olandır, dilediğini yapar, ondan men edilmez. Nimet içinde olana **مُترف** denildi; çünkü ona serbest bırakılmıştır, nimetlenmekten men edilmez. **أَمَرْنَا مُتْرفيها**; Katâde dedi: onların zorba ileri gelenleri.

**تفر** : Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **التِّفْرَةُ** insanda, burun yanında üst dudağın ortasındaki dairedir.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Bu daireye şöyle denir: **تَفِرَة** ve **تُفْرَة** ve **تُفَرَة** ve **تِفْرَة**.
Tırimmâh dedi:
Onun, altında ve kısalarıyla birlikte **تَفِرَاتٌ**ı vardır;
Kancalara takılmamış bir **مَشْرَةٍ**e doğru.
Ebû ʿAmr dedi: **التَّفِرَاتُ** bitkiden, küçüklüğünden dolayı otlayan hayvanın ondan sağlamca tutunamadığı şeydir; **أرض مُتْفِرَةٌ**: içinde **تَفِرَاتٌ** bulunan (arazi).

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **التَّافِرُ** insanlardan pis olan kimsedir; adam **تَفِرٌ** ve **تَفْرَانُ**dur.
Dedi: Adam **أَتْفَرَ** olur; burnunun kılı **تِفْرَتِه**sine doğru çıktığında; bu bir ayıptır.

**رفت** : Denir: **رَفَتُّ** şeyi; onu parçaladım ve kırdım. **الرُّفاتُ**: kırılıp parçalanmış her şeyin kırıntısıdır. Denir: **رَفَتَ** deve kemiklerini **رَفْتاً**; onları pişirsin ve yağını çıkarsın diye kırdığı zaman.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرُّفَتُ** saman kırpıntısıdır.
Bir meselde denir: “Ben, senden, **التُّفَهِ**in **الرُّفَتِ**ten müstağni oluşundan daha müstağniyim.” **التُّفَهُ**: yerin **عَنَاقُ**ıdır; o, dişli olandır; samanı ve otu eksiltmez. **التُّفَهُ** هاء ile yazılır; **الرُّفَتُ** ise تاء ile.

**فرت** : **الفُرَاتُ**: suların en tatlısıdır. Yüce ve aziz Allah dedi: (**هَاذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَاذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ**) (el-Furkân: 53). Su **فَرُتَ** olur, **يَفْرُتُ فُروتَةً**; tatlılaştığı zaman; o hâlde o **فُرَاتٌ**tır.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **فَرِتَ** olur (ر’nin kesresiyle); bir tutunmadan sonra aklı zayıfladığı zaman.

**فتر** : Leys dedi: Falan **فَتَرَ** olur, **يَفْتُرُ فُتوراً**; keskinliğinden durulduğu ve şiddetinden sonra yumuşadığı zaman. **طَرْفٌ فاتِرٌ**: içinde **فُتورٌ** ve sükûnet vardır; bakışı keskin değildir.
Denir: Nefsimde **فَتْرَةً** buluyorum; o, zayıflık gibidir. Yaşlıya da denir: Üzerine bir ihtiyarlık çökmüştür ve ona bir **فَتْرَةٌ** arız olmuştur. **الفِترُ**: başparmağın ucu ile işaret parmağının ucu arasının miktarıdır. “Şeyi **فَتَرْتُ**” (yaptım) denir; onu **بِفِتْرِك** ile ölçtüğün zaman; “Onu **شَبَرْتُهُ بِشِبْرِي**” dediğin gibi.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam **أَفْتَرَ** olur; göz kapakları zayıfladığı ve bakışı kırılıp düştüğü zaman.
Hadiste: onun (aleyhisselâm) şöyle olduğu (rivayet edilmiştir): Her sarhoş ediciden ve her **مُفَتِّر**den nehyetti. **المسْكر**: içildiğinde aklı gideren şeydir; **الْمُفَتِّر** ise içildiğinde bedeni gevşeten şeydir. **ماءٌ فاتِرٌ**: sıcak ile soğuk arasındadır.

İbn Mukbil, bir yağmuru vasfederek dedi:
Ey iki dostum, düşünün: Yemenli bir şimşeğin ışığını görüyor musunuz?
Necd rüzgârı onu geçirdi de onu **فَفَتّرَا** yaptı.
Hammâd er-Râviye dedi: **فتَّرَ**; yani ikamet etti ve duruldu.
Asmaʿî dedi: **فتَّرَ** yağmur; suyunu boşalttı, kesti ve şaşkınlaştı.

Ebû Zeyd: **الفُتْرُ**: **النَّبِيةُ**dir; o, hurma yaprağı lifinden yapılan, üzerinde unun elendiği, sofra gibi olan şeydir.
