# تقن (ت-ق-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%82%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir

- Harfler: ت - ق - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَتْقَنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%86%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Tekniğe uygun yaptı | 1 | 1 | [27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/ayet/27:88.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Buz demektir
2. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Fışkıran sudur
3. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · İmal ederler
4. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
5. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
6. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
7. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
8. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
9. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
10. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تقن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md), [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md), [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [سوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun çekilmesiyle dibe çöken, toprağı ıslah edip birbirine bağlayan verimli ve sıkı balçık, tortu |
| Çekirdek Özet 2 | Bir varlığın veya fiilin yapısal tutarlılığını, gevşeklik ve boşluk barındırmayan kusursuz düzenini kurma |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların rastlantısal değil, amaca tam hizmet edecek şekilde sağlam, işlevsel ve dengeli kenetlenmesi |
| Kritik Hata Riski | İtkan kavramını yalnızca mekanik ustalık veya insan tekniği sayıp ilahi yaratılışın ontolojik sağlamlığından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تق | Bir sınıra dayanma, korunma, tutunma ve sakınarak sabit kalma | ن | Çekirdekteki tutunma ve dayanma hareketini, tortunun dibe oturması gibi nesnenin bünyesine yerleşen kalıcı bir sağlamlığa, kıvama ve iç bütünlüğe dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın sınırlarının ve ölçüsünün tam olarak belirlenmesi, sınırın çekilmesi. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Dağınık unsurların dar bir hatta toplanması, odaklanma ve sıkılaşma. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | İç tutarlılığın ve yerleşmiş yapının süreklilik kazanması, kalıcı hale gelmesi. |
| تقن | Sınırları belirlenip toplanarak kalıcı bir kıvama kavuşma | Parçaların belirli bir ölçüyle bir araya getirilip boşluksuz biçimde kenetlenmesi ve dağılmaz bir sağlamlık kazanması eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun akıp gitmesinden sonra havuzun veya arazinin dibinde kalan, toprağı besleyip birbirine yapıştıran ince, sarımsı, yoğun balçık ve tortu; arazinin bu verimli suyla ıslah edilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiir ve darbımesellerinde hedefini asla şaşırmayan usta okçu için kullanılan İbn Tıkn nitelemesi üzerinden hüner ve tam isabet anlamında yer almıştır: يرمي بها أرمى من ابن تقن |
| Erken Arapça kullanım | İnsanın tabiatı, fıtratı ve doğuştan getirdiği sağlam melekesi; konuşmadaki pürüzsüzlük ve hazırcevaplık için kullanılır: الفصاحة من تقنه |

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça تقن kökü, fiziksel düzlemde suyun taşıdığı yoğun tortunun ve alüvyonun dibe çökerek zemini ıslah etmesi, boşlukları doldurarak sağlamlaştırması olgusuna dayanır. Sami dillerinde doğrudan /t-q-n/ dizilişi sınırlı bir dağılım gösterir; İbranice ve Aramicede düzenleme, doğrultma, onarma ve sağlam kılma anlamlarına gelen /t-q-n/ kökü (Aramice ve İbranice תקן /taqan/: düzeltmek, tanzim etmek, sağlamlaştırmak) ile doğrudan semantik ve morfolojik örtüşme sergiler. Bu kök rabbinik İbranicede kural koyma ve nizama sokma (tekana / tikkun) anlamlarına genişlemiştir. Arapçada kökün /t/ harfi asli kök harfi olarak muhafaza edilmiş, tortunun araziyi çatlaklardan arındırıp yekpare kılması tasavvuru üzerinden zihni ve ameli kusursuzluk, işi sağlam yapma (ihkâm) manasına aktarılmıştır. Fonetik ve semantik matris, gevşek olanın kıvam bulması ve dağılmanın engellenmesi ekseninde birleşmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çamurlu suyun tortusu ve arazinin ıslahı | Alüvyonlu suyun arazideki yarıkları kapatması gibi bir işteki gedikleri kapatıp yapıyı kusursuz kılma türetimi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice /t-q-n/ kökü | Düzenlemek, doğru ve sağlam kılmak, nizama sokmak anlamlarıyla doğrudan semantik ortaklık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ses denkliklerine sahip doğrudan bir kökteş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تقن | Anlamlı | Sağlamlaştırma, kıvamına getirme | Dibe çöken tortuyla toprağı ıslah etme, işi eksiksiz ve pürüzsüz yapma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| تنق | Anlamlı | Bir şeyi titizlikle seçme ve beğenme | Güzeli arama, seçicilik gösterme ve incelikle işleme hareketi taşır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle titizlik ekseninde yakındır. |
| [قتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%86.md) | Anlamlı | Az etli olma, kuruluk, kene | Bedenin veya azığın azlığı, kuruluğu; kene gibi yapışkan canlı. | Kur'an'da geçmez. |
| [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) | Anlamlı | Huşu ile boyun eğme, itaatte sebat | Kesintisiz bağlılık, emre tam uyum ve kullukta kararlılık. | Kur'an'da geçer; sağlam teslimiyet bağı. |
| [نتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D9%82.md) | Anlamlı | Yerinden söküp kaldırma, çekip çıkarma | Bir kütleyi temelinden sarsıp havaya kaldırma veya kovayı kuyudan çekme. | Kur'an'da geçer; hedef kökün kenetlenme fikrine karşıt hareket. |
| [نقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AA.md) | Anlamlı | Kusur arama, kınama, inceleme | Bir nesnenin veya sözün ayıbını bulmak için didikleme. | Kur'an'da geçmez; titizlik ve ölçü arayışıyla bağlantılıdır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تقن | Merkez | Sağlamlık ve eksiksiz nizam | Varlığın iç örgüsünün boşluksuz, pürüzsüz ve işlevine tam denk kurulması. | Tortunun zemini doldurup tek parça kılması gibi yapının gediksiz olmasıdır. |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Bozulmayı önleyen sınır koyma | Çözülmeyi, başıboşluğu engelleyici hikmet ve yargı sınırları inşa etme. | İç dokudan ziyade engelleme ve kontrol mekanizmasına odaklanır. |
| [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Maharetli ve amaçlı üretim | Bir maddeyi ustalıkla ve belirli bir gayeye dönük olarak işleme eylemi. | Sürecin zanaat ve emek boyutunu öne çıkarır. |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Takdir etme ve yoktan var etme | Bir varlığın boyutlarını, kaderini belirleyip örneksiz biçimde meydana getirme. | Varlığın ilk planlanması ve yaratılış safhasıdır. |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Zıt | Nizamın bozulması, çürüme | Parçaların uyumunun dağılması, işlevselliğin ve kıvamın kaybolması. | İtkanın kurduğu dengeli dokunun çatlaması ve amacını yitirmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تقن | İhkâm, tesviye, kıvam | Bir yapının iç tutarlılıkla eksiksiz ve sapmasız inşa edilmesi. | Kesin |
| Latince | Perficere, consolidare | Tamamlamak, sağlamlaştırmak | Perficere mükemmel kılmayı, consolidare parçaları tek vücut haline getirmeyi karşılar; kökün tortu metaforunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Perfect, optimize, solidify | Kusursuzlaştırmak, pekiştirmek | Sistemin en yüksek verimle ve hatasız çalışmasını karşılar; teknik ve fonksiyonel boyutu güçlü verir. | Güçlü |
| Almanca | Vervollkommnen, festigen | Yetkinleştirmek, pekiştirmek | Yapının sağlamlaştırılması ve kusur barındırmayacak şekilde tamamlanması anlamına odaklanır. | Güçlü |
| Fransızca | Perfectionner, consolider | Yetkin kılmak, berkitmek | Boşlukları giderip işlerliği ve estetik-yapısal tutarlılığı zirveye çıkarma yönünü karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَتْقَنَ | Kozmik nizamı ve yaratılışı kusursuz, eksiksiz ve birbirine kenetli kılma | Dağların bulutlar gibi akıp gittiği kıyamet ve kâinat düzeni bağlamında Allah'ın mutlak ve sağlam yaratıcılığı (Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnayet ve gaye delili | Evrendeki nizamın rastlantı değil, her varlığın hikmetle ve tam ölçüyle donatıldığı bir tasarım ürünü olması. | Kâinatta eksiklik, uyumsuzluk ve abes bulunmadığının kanıtı. |
| Fıkıh | İbadet ve muamelatta ifa | Amelin yalnızca şeklen değil, şartlarına ve ruhuna tam riayet edilerek eksiksiz yerine getirilmesi ilkesi. | Şartların tam tahakkuku ve kusursuz eda. |
| Tefsir | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetinin tefsiri | Kıyamet günü dağların hareketi ile evrendeki mevcut hassas dengenin yaratılış mükemmelliği arasındaki irtibat. | Yaratılışın sarsılmaz kanunları ve ilahi sanatın eksiksizliği. |
| Hadis | Amelde ihsan ve itkan | Kulun yaptığı işi en iyi, en sağlam ve eksiksiz biçimde icra etmesinin Allah tarafından sevilmesi vurgusu. | İnsani fiillerde gevşekliğin terk edilip azami özenin gösterilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç | İlahî tasarımın kusursuzluğu | Kuşkuya yer bırakmayan ontolojik güven tesis etme | Kâinatın boşluksuz nizamı, yaratıcının ilim ve kudretinin mutlaklığına delildir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve tabiat kanunları | Determinizm ve ölçülebilirlik | Evrensel yasaların tutarlılığını keşfetme | Fiziksel varlığın rastgele değil, incelikli ve tekrarlanabilir bir düzenle işlediğini gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu düzeni | Kurumsal sağlamlık ve liyakat | Keyfiliği önleme ve sistemi gediksiz işletme | Devlet işlerinin ve adalet mekanizmasının boşluksuz bir nizamla yürütülmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve kalite standardı | Standartlaşma ve kusursuz üretim | İsrafı önleme ve ürün dayanıklılığını sağlama | Emek ve sanayide eksikliği dışlayan, teknik yeterliliğe tam dayalı üretim ahlakı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optimizasyon ve yapısal mukavemet | Bir malzemenin veya denklemin tüm değişkenlerinin sıfır hata ve minimum enerji kaybıyla maksimum dengeye ulaştığı kararlı hal. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kurumsallaşma ve ehliyet | Toplumsal sözleşmelerin ve iş bölümlerinin hiçbir keyfi gedik bırakmayacak biçimde sağlam kurallara bağlanması. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca teknolojik üretim, sanayi mahareti veya dar anlamda bürokratik titizliğe indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece insanın el becerisini değil; atomdan galaksilere ve dağların hareketine kadar tüm ontolojik yapının sarsılmaz bir gayelilik ve iç ahenkle dokunmuş olmasını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kâinatın varoluşundaki hikmetli ve amaçlı dokuyu gözden kaçırarak ilahi fiili mekanik bir zanaatkârlık seviyesine düşürmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın yaratma sıfatının sadece bir 'var kılma' değil, varlığı en ince ayrıntısına kadar birbiriyle kenetli, amaca uygun ve eksiksiz bir nizamla inşa etme niteliğini (sun‘ullah) ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki kozmik dengeyi, yaratılışın amaçlılığını ve kıyamet sahnelerindeki azametli hareketleri tasvir eden kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evrende başıboşluk, eksiklik, plansızlık veya rastlantısallık bulunduğu zannını çürütür; ilahi kanunların kusursuz işleyişini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun çekilmesiyle dibe oturan ve toprağın bütün çatlaklarını kapatarak onu tek vücut ve verimli kılan yoğun tortu.
- Soyut anlam: Bir sistemin veya fiilin iç unsurları arasında hiçbir uyumsuzluk, gedik ve boşluk bırakmayacak biçimde tam kıvamına ve kusursuz sağlamlığına ulaştırılması.
- Sistematik karşılık: Parçaların amaç doğrultusunda optimize edilerek sıfır hata ve maksimum tutarlılık düzeyinde kenetlenmesi; ilahi sanatın evrendeki sarsılmaz tutarlılığı.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\epsilon \to 0} S(x, \epsilon) = S^*(x) \quad \text{burada} \quad \nabla \Phi(S^*) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$, $x$ girdileri ve $\epsilon$ yapısal hata/kusur parametresiyle tanımlanan bir sistemi; $S^*$ ise kusurun sıfıra yaklaştığı ($\epsilon \to 0$) tam itkan halini temsil eder. $\nabla \Phi(S^*) = 0$ ifadesi, sistemin potansiyel enerji veya amaç fonksiyonu gradyanının sıfırlandığı, yani hiçbir iç gerilim, çatlak ve dengesizlik barındırmayan mutlak kararlı ve pürüzsüz denge durumuna ulaştığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%82%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/ayet/27:88.md) — أَتْقَنَ

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Sen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir.
(te, kaf,nun), itkan Çamurlu su demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء والنون معهما
ق ت ن، ت ق ن، ق ن ت، ن ت ق مستعملات قتن: القَتينُ: القليل اللحم والطعم، والقَتينُ: القُرادُ.
وامرأة قَتينٌ: قليلة الدم واللحم.
ومسك قاتِنٌ أي يابس لا ندوة فيه وقد قَتَنَ قُتُوناً.
والاقتِنانُ: الانتصاب في قول الأعشى:
والرحل تفتن اقتِنانَ الأعصم
تقن: التِّقْنُ: رسابة الماء في الربيع، وهو الذي يجيء به الماء من الخثورة.
وتَقَّنُوا أرضهم أي أرسلوا فيها الماء الخائر لتجود.
والإتقانُ: الإحكام، قال:
ولكنه بالسهل أتقن مولد
أي هو بالسهل أعرف منه بالجبل.
قنت: وقَنَتُوا لله أي أطاعوه، ومنه القُنوتُ أي الطاعة، وقانِتونَ أي مطيعون.
والقُنُوتُ: الدعاء في آخر الوتر قائماً، ومنه قوله تعالى: "وقوموا لله قَانِتينَ"، وقوله: أمن هو قانِتٌ آناء الليل"، وهو الدعاء قياماً هاهنا.
وقَنَتَتِ المرأة لزوجها أي أطاعته.
نتق: النًّتقُ: الجذب، ونَتَقْتُ الغرب من البئر إذا اجتذبته بمرة جذباً.
وتَنَتَقَتِ الملائكة جبل الطور أي اقتلعوه من أصله حتى أطلعوه على عسكر بني إسرائيل فقال موسى عليه السلام: خذوا التوارة بما فيها، وإلا ألقي عليكم هذا الجبل، فأخذوها، فقال تعالى: "وإذا نَتَقْنا الجبل فوقهم".
والبعير إذا تزعزع حمله نَتَقَ عرى حباله، وذلك إذا جذبها فاسترخت عقدها وعراها فانتَتَقَتْ، قال: يَنْتُقْنَ أقتاد النسوع الأطط ونَتَقتِ المرأة تَنْتُقُ نُتُوقاً، والناقة ونحوها، وهو كثرة الولد في سرعة الحمل فهي ناتِقٌ.

##### Türkçe

**القاف** ve **التاء** ve **النون** bunlarla birlikte

ق ت ن، ت ق ن، ق ن ت، ن ت ق kullanımdadır. **قتن**: **القَتينُ**: eti ve tadı az olan; ve **القَتينُ**: **القُرادُ**.

Ve bir kadın **قَتينٌ**: kanı ve eti az.

Ve **قاتِنٌ** misk; yani içinde nem bulunmayan kuru; ve **قَتَنَ** **قُتُوناً**.

Ve **الاقتِنانُ**: dikilme; **الأعشى**’nın sözünde:
والرحل تفتن **اقتِنانَ** الأعصم

**تقن**: **التِّقْنُ**: ilkbaharda suyun tortusu; ve o, suyun **الخثورة**’dan getirdiği şeydir.

Ve **تَقَّنُوا** topraklarını; yani onda, iyi olsun diye gevşek suyu salıverdiler.

Ve **الإتقانُ**: sağlamlaştırma; dedi ki:
ولكنه بالسهل **أتقن** مولد
yani o, ovada dağdan daha iyi bilir.

**قنت**: Ve Allah’a **قَنَتُوا**; yani O’na itaat ettiler; ve ondan **القُنوتُ**; yani itaat; ve **قانِتونَ**: yani itaat edenler.

Ve **القُنُوتُ**: ayakta olarak vitrin sonunda dua; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "وقوموا لله **قَانِتينَ**"، ve sözü: "أمن هو **قانِتٌ** آناء الليل"، ve burada ayakta dua etmektir.

Ve kadın kocasına **قَنَتَتِ**; yani ona itaat etti.

**نتق**: **النًّتقُ**: çekme; ve **نَتَقْتُ** kovayı kuyudan, onu bir defada çekişle çekip aldığım zaman.

Ve melekler **جبل الطور**’u **تَنَتَقَتِ**; yani onu kökünden söküp çıkardılar, ta ki onu İsrailoğulları ordusunun üzerine yükselttiler; bunun üzerine Musa عليه السلام dedi: içindekilerle birlikte Tevrat’ı alın, yoksa bu dağı üzerinize atarım; böylece onu aldılar; bunun üzerine Yüce Allah dedi: "وإذا **نَتَقْنا** الجبل فوقهم".

Ve deve, yükü sarsıldığı zaman, iplerinin halkalarını **نَتَقَ**; ve bu, onları çektiği zaman düğümleri ve halkaları gevşeyip **انتَتَقَتْ** olduğu zamandır; dedi ki:
يَنْتُقْنَ أقتاد النسوع الأطط
Ve kadın **نَتَقتِ** **تَنْتُقُ** **نُتُوقاً**; ve dişi deve ve benzeri; ve o, hamile kalmada süratle çok doğurmaktır; o halde o **ناتِقٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

إتْقانُ الأمر: إحكامهُ. ورجلٌ تِقْنٌ بكسر التاء: حاذقٌ.

##### Türkçe

**إتْقانُ الأمر**: onu sağlam yapmak. Ve bir adam **تِقْنٌ** (تاء’nın kesresiyle): usta.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ن
قتن ، قنت ، تقن ، نتق ، نقت : ( مستعملة ) .
قتن : قال الليث : القتين : القليل اللّحم والطُّعم .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في امرأة : ( إنّها وضيئة قَتين ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : القتين هي القليلة الطعم ، يقال : منه امرأة تقين بيِّنة القَتانة والقَتَن .
قال أبو زيد : وكذلك الرجل ، وقد قَتَن قَتانة .
وقال الشماخ في ناقته :
وقد عَرِقَتْ مغابنها وجادت
بدِرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتينِ
ابن جبلة عن ابن الأعرابي : القَتين والقَنيت واحد ، وهي القليلة الطَّعم النحيفة . والقُراد قَتين ، وسِنانٌ قَتين ، أي : دقيق .
ابن السكيت : دم قاتن وقاتم ، وذلك إذا يَبِس واسودّ . قال الطِّرِمَّاح :
كطَوْفِ مُتَلِّي حَجَّة بين غَبْغَب
وقُرّةِ مُسْوَدَ من النُّسْكِ قاتنِ
وقال ابن المظفّر : مِسكٌ قاتن ، وقد قَتَن قُتوناً ، وهو اليابس الذي لا نُدوَّة فيه .
عمرو عن أبيه : القَتين : القُراد ، والقَتين : الرُّمْح .
نقت : أهمله الليث .
وروى أبو ترابٍ عن أبي العميثل ، يقال : نُقِت العَظْمُ ونُكِتَ إذا أُخرج مُخُّه .
وأنشد :
وكأنها في السِّبّ مُخّةُ آدبٍ
بيضَاء أُدِّبَ بَدْؤُها المَنْقُوتُ
قنت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَقُومُواْ لِلَّهِ قَانِتِينَ ) ( البقرة : 238 ) .
قال زيد بن أرقم : كنَّا نتكلم في الصّلاة حتّى نزلت : ( وَقُومُواْ لِلَّهِ قَانِتِينَ ( فأُمِرنا بالسُّكوت ونُهينا عن الكلام . فالقُنوت ها هنا : الإمساك عن الكلام في الصلاة .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قَنَت شهراً في صلاة الصُّبح بعد الركوع يدعو على رِعْلٍ وذَكْوان .
وقال أبو عبيد : القُنوت في أشياء : فمنها القيام ، وبهذا جاءت الأحاديث في قنوت الصلاة لأنَّه إنما يدعو قائماً . ومن أبيَنِ ذلك حديثُ جابرٍ أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) سُئل : أيُّ الصلاة أفضلُ ؟ قال : ( طولُ القُنوت ) ، يريد : طُولَ القيام . والقنوت أيضاً : الطاعة .
وقال عِكرِمة في قوله : ( كُلٌّ لَّهُ قَانِتُونَ ) ( البقرة : 116 ) ، قيل : القانت : المطيع .
وقال الزَّجاج : القانت : المطيع . قال : والقانت : الذاكرِ لله كما قال : ( النَّارِ أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ ءَانَآءَ الَّيْلِ سَاجِداً وَقَآئِماً يَحْذَرُ الاَخِرَةَ وَيَرْجُواْ رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُو الاَلْبَابِ ) ( الزمر : 9 ) ، وقيل : القانت : العابد . وقيل في قوله : ( وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ ) ( التحريم : 12 ) ، أي : مِن العابدين .
قال : والمشهور في اللُّغة أن القنوت الدُّعاء . وحقيقة القانت أنَّه القائم بأمر الله ، فالداعي إذا كان قائماً خُصَّ بأن يقال
له قانت ، لأنَّه ذاكرٌ لله وهو قائم على رجليه . فحقيقة القنوت العبادةُ والدعاء لله في حال القيام ويجوز أن يقع في سائر الطاعة لأنَّه إن لم يكن قيامٌ بالرِّجْلين فهو قيامٌ بالشيء بالنِّية . ويقال للمصلِّي قانت .
وفي الحديث : ( مثل المجاهد في سبيل الله كمثل القانت الصائم ) ، أي : المصلّي .
تقن : قال الليث : التِّقْن : رُسَابة الماءِ في الربيع ، وهو الذي يجيء به الماء من الْخُثورة ؛ يقال : تقَّنوا أَرضَهم ، أي : أرسلوا فيها الماء الخاثر لتَجود . قال : والإتقان : الإحكام للأشياء .
أبو عبيد : يقال : رجلٌ تِقْنٌ ، وهو الحاضر المنطق والجواب .
وقال الفراء : رجلٌ تِقْنٌ حاذقٌ بالأشياء ، ويقال : الفصاحة من تِقْنه ، أي : من سُوسِه .
وقال ابن السكِّيت : ابن تِقْنٍ : رجل من عاد ، ولم يكن يَسْقُط له سَهْم .
وأنشد :
لأكلةٌ من أَقِطٍ وسَمْن
أليَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ
من يَثْرِبيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِ
يَرمِي بها أَرْمَى مِن ابنِ تِقْنِ
قلت : الأصل في التِّقْن ابن تِقْنٍ هذا ، ثم قيل لكلِّ حاذقٍ في عملٍ يعمَلُه عالم بأمره تَقْن ، ومنه يقال : أتقنَ فلانٌ أمره : إذا أحكَمه .
أنشد شمِر لسليمان بن ربيعة بن ريَّان بن عامر بن ثعلبة بن السيِّد :
أهلكن طسماً وبعدهم
غذِيّ بهم وذا جُدونِ
وأهل جاش ومأْرب
وحيّ لقمان والتُّقون
واليسر كالعُسر والغنى كال
عُدم والحياة كالمنون
التُّقون ، من بني تِقن بن عاد ، منهم عمرو بن تِقن ، وكعب بن تِقن ، وبه ضُرب المثلُ فقيل : ( أرمَى من ابن تِقْن ) .
نتق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( عليكم بالأبكار من النِّساء فإنهنَّ أعذبُ أفواهاً وأنتق أرحاماً ) ، معناه : أنَّهن أكثر أولاداً . يقال : امرأةٌ ناتق ومنتاق : إذا كانت كثيرةَ الولد .
وقال الفراء في قوله عز وجل : ( وَإِذ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ ) ( الأعراف : 171 ) ، قال : رُفع الجبلُ على عساكرهم فرسخاً في فرسَخ . ونتَقْنا : رَفَعْنا .
وقال غيره : نتقْنا الجبلَ فوقهم ، أي : زعزعناه ورفعناه . ويقال : نتقْتُ السِقاء : إذا نفضْتُه لِتقلَعَ منه زُبْدَته . قال : وكان نتْق الجبل أنَّه قُطِع منه شيءٌ على قدر عسكر موسى فأظلَّ عليهم ، قال لهم موسى : إمَّا
أن تَقبلوا التوراةَ وإمَّا أن يَسقُط عليكم .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال : نَتَق جِرابَه : إذا صَبَّ ما فيه . وامرأةٌ مِنْتاق : كثيرة الوَلَد . قال : والناتق : الرافع . والناتق : الفاتق .
وقالت أعرابية لأُخرى : انتُقِي جِرابَكِ فإِنه قد سوَّس . والناتق : الباسط ، انتُقْ لَوْطَكَ في الغَزالةِ حتى يَجف . والناتق : المرأة الكثيرة الأولاد .
وقال الليث : النَّتْق : الجَذْب . ونتَقْتُ الغَرْبَ من البئر : إذا جذبته بمرَّة . قال : والبعير إذا تزعزعَ بحملِه نَتَق عُرَى حِباله ، وذلك إذا جَذَبها فاسترخت عُقَدها وعُراها فانتتقتْ ، وأنشد :
ينتقن أَقتاد النُّسوع الأطَّطِ
وقال ابن الأعرابي : أنتَقَ : إذا أشالَ حَجر الأشداء . وأَنتَقَ : عمل مظلّةً في الشمس وأنتَقَ إذا بَنى دارَه نِتاقَ دارٍ أي حِيالَهَا . وأَنتقَ صامَ ناتقاً ، وهو شهر رمضان . وأنتقَ : فَتَق جِرابَه ليُصلحه من السُّوسِ .
وقال أبو زيد : يقال : سَمِنَ حتى نَتَق نُتوقاً ، وذلك أنْ يمتلىء جلدُه شحْماً ولحماً .
وقال أبو مالك : نتقتُ الشيءَ : إذا حركته حتَّى يَسْفُل ما فيه .

##### Türkçe

ق ت ن
**قتن** ، **قنت** ، **تقن** ، **نتق** ، **نقت** : (kullanılan).
**قتن** : Leys dedi: **القتين**: eti ve tadı az olan.
Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir kadın hakkında şöyle dediği rivayet edildi: (Şüphesiz o, parlak yüzlü, **قَتين**’dir).
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **القتين** tadı az olandır; “ondan” **امرأة تقين** denir; **القَتانة** ve **القَتَن**’i açık olan.
Ebû Zeyd dedi: Erkek de böyledir; ve **قَتَن** **قَتانة** (gösterdi).
Şemmâh dişi devesi hakkında dedi:
وقد عَرِقَتْ مغابنها وجادت
بدِرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتينِ
İbn Ceble, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَتين** ve **القَنيت** birdir; o, tadı az, ince yapılı olandır. Ve **القُراد** **قَتين**’dir; ve **سِنانٌ** **قَتين**’dir; yani: ince.
İbnü’s-Sikkît: **دم قاتن** ve **قاتم**; bu, kuruyup karardığı zaman olur. Tırimmâh dedi:
كطَوْفِ مُتَلِّي حَجَّة بين غَبْغَب
وقُرّةِ مُسْوَدَ من النُّسْكِ قاتنِ
İbnü’l-Muzaffer dedi: **مِسكٌ قاتن**; ve **قَتَن** **قُتوناً**; o, içinde hiçbir nem bulunmayan kuru olandır.
Amr, babasından: **القَتين**: **القُراد**; ve **القَتين**: **الرُّمْح**.

**نقت** : Leys onu ihmal etti.
Ebû Turâb, Ebû’l-Umeysil’den rivayet etti: “**نُقِت** kemik ve **نُكِتَ**” denir; iliği çıkarıldığı zaman.
Ve şu şiir okundu:
وكأنها في السِّبّ مُخّةُ آدبٍ
بيضَاء أُدِّبَ بَدْؤُها المَنْقُوتُ

**قنت** : Allah azze ve celle dedi: (Ve Allah için **قَانِتِينَ** olarak ayakta durun) (Bakara: 238).
Zeyd b. Erkam dedi: Namazda konuşuyorduk; ta ki şu ininceye kadar: (Ve Allah için **قَانِتِينَ** olarak ayakta durun); böylece bize susmak emredildi ve konuşmaktan nehyedildik. O hâlde burada **القُنوت**: namazda konuşmaktan el çekmektir.
Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: O, sabah namazında rükûdan sonra bir ay **قَنَت** etti; **رِعْلٍ** ve **ذَكْوان** aleyhine dua ediyordu.
Ebû Ubeyd dedi: **القُنوت** birkaç şeydedir: onlardan biri kıyamdır; ve namazın kunûtu hakkında hadisler bununla gelmiştir; çünkü o ancak ayakta iken dua eder. Bunun en açık olanı, Câbir hadisi: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) soruldu: Hangi namaz daha faziletlidir? Dedi: ( **طولُ القُنوت** ); yani: kıyamın uzunluğu. **القنوت** ayrıca: itaattir.
İkrime, şu sözü hakkında: (Hepsi O’na **قَانِتُونَ**’dur) (Bakara: 116): denildi ki: **القانت**: itaat edendir.
Zeccâc dedi: **القانت**: itaat edendir. Dedi: ve **القانت**: Allah’ı anandır; nitekim şöyle dedi: (Ateş mi; yoksa o ki gecenin saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak **قَانِتٌ**’tir; âhiretten sakınır ve Rabbinin rahmetini umar. De ki: bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri öğüt alır) (Zümer: 9). Ve denildi ki: **القانت**: ibadet edendir. Ve şu sözü hakkında denildi: ( **وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ** ) (Tahrîm: 12); yani: ibadet edenlerden.
Dedi: ve dilde meşhur olan, **القنوت**’un dua olmasıdır. **القانت**’ın hakikati, Allah’ın emriyle kaim olandır; dua eden, ayakta olduğu zaman, ona özellikle **قانت** denir; çünkü o, Allah’ı anandır ve iki ayağı üzerinde ayaktadır. O hâlde **القنوت**’un hakikati, kıyam hâlinde Allah’a ibadet ve duadır; ve diğer bütün itaatlerde de vuku bulması caizdir; çünkü iki ayakla kıyam olmasa da niyetle şeyle kıyam vardır. Ve namaz kılana **قانت** denir.
Hadiste: (Allah yolunda cihad edenin misali, **القانت** **الصائم**’in misali gibidir); yani: namaz kılan.

**تقن** : Leys dedi: **التِّقْن**: ilkbaharda suyun tortusudur; o, suyun **الْخُثورة**’dan getirdiği şeydir; “**تقَّنوا** topraklarını” denir; yani: iyi ürün versin diye içinde koyu suyu salıverdiler. Dedi: ve **الإتقان**: şeyleri sağlamlaştırmadır.
Ebû Ubeyd: “**رجلٌ تِقْنٌ**” denir; o, konuşması ve cevabı hazır olandır.
Ferrâ dedi: “**رجلٌ تِقْنٌ**” eşyada mahirdir; ve “fesahat onun **تِقْنه**’indendir” denir; yani: onun idaresindendir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **ابن تِقْنٍ**: Âd’dan bir adamdır; ona ok düşmezdi.
Ve şu şiir okundu:
لأكلةٌ من أَقِطٍ وسَمْن
أليَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ
من يَثْرِبيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِ
يَرمِي بها أَرْمَى مِن ابنِ تِقْنِ
Dedim: **التِّقْن**’de asıl, şu **ابن تِقْنٍ**’dir; sonra yaptığı işte mahir, işinin işini bilen her birine **تَقْن** denildi; bundan da “falanca işini **أتقنَ** etti” denir: onu sağlamlaştırdığı zaman.
Şimr, Süleyman b. Rebîa b. Reyyân b. Âmir b. Sa‘lebe b. es-Seyyid için şu şiiri okudu:
أهلكن طسماً وبعدهم
غذِيّ بهم وذا جُدونِ
وأهل جاش ومأْرب
وحيّ لقمان والتُّقون
واليسر كالعُسر والغنى كال
عُدم والحياة كالمنون
**التُّقون**: Âd’ın **تِقن** b. Âd oğullarındandır; onlardan **عمرو بن تِقن** ve **كعب بن تِقن** vardır; onunla mesel vuruldu da “(**أرمَى من ابن تِقْن**)” denildi.

**نتق** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: şöyle dedi: (Kadınlardan bakirelere sarılın; çünkü onlar ağızca daha tatlı ve rahimlerce daha **أنتق**’tır), manası: onların çocukları daha çoktur. “**امرأةٌ ناتق** ve **منتاق**” denir: çok çocuklu olduğu zaman.
Ferrâ, azze ve celle’nin şu sözü hakkında: (Ve hani dağı onların üstünde **نَتَقْنَا** ettik) (A‘râf: 171): dedi: Dağ, ordularının üzerine bir fersah’a bir fersah yükseltildi. Ve **نتَقْنا**: kaldırdık.
Başkası dedi: “Dağı onların üstünde **نتقْنا** ettik”; yani: onu sarstık ve kaldırdık. Ve “**نتقْتُ السِقاء**” denir: içindeki kaymağı sökülüp çıksın diye onu silkelediğim zaman. Dedi: dağın **نتْق**’u, ondan Mûsâ’nın ordusu miktarınca bir şeyin kesilmesi ve onların üzerine gölge yapmasıydı; Mûsâ onlara dedi: ya Tevrat’ı kabul edersiniz ya da üzerinize düşer.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: “**نَتَق جِرابَه**” denir: içindekini döktüğü zaman. Ve **امرأةٌ مِنْتاق**: çok çocuklu. Dedi: ve **الناتق**: kaldıran. Ve **الناتق**: yaran.
Bir bedevî kadın diğerine dedi: “**انتُقِي جِرابَكِ**; çünkü o kurtlanmıştır.” Ve **الناتق**: yayan; “**انتُقْ لَوْطَكَ** gazelde, ta ki kurusun.” Ve **الناتق**: çok çocuklu kadın.
Leys dedi: **النَّتْق**: çekmedir. Ve “**نتَقْتُ الغَرْبَ** kuyudan” denir: onu bir defada çektiğim zaman. Dedi: deve, yüküyle sarsıldığı zaman, iplerinin halkalarını **نَتَق** eder; bu, onları çekip düğümleri ve halkaları gevşediği zaman olur; böylece **فانتتقتْ**. Ve şu şiir okundu:
ينتقن أَقتاد النُّسوع الأطَّطِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أنتَقَ**: sert taşını kaldırdığı zaman. Ve **أَنتَقَ**: güneşte bir gölgelik yaptığı zaman; ve **أنتَقَ**: evini, bir evin **نِتاقَ**’ı olarak, yani onun karşısına bina ettiği zaman. Ve **أَنتقَ**: **ناتقاً** olarak oruç tuttu; o, Ramazan ayıdır. Ve **أنتقَ**: torbasını, kurtlanmadan düzeltmek için yardı.
Ebû Zeyd dedi: “**سَمِنَ** etti, ta ki **نَتَق نُتوقاً**”; bu, derisinin yağ ve etle dolmasıdır.
Ebû Mâlik dedi: “**نتقتُ الشيءَ**” : onu, içindekinin aşağı inmesine kadar hareket ettirdiğim zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والقاف وما يثلثهما)
(تقن) التاء والقاف والنون أصلان: أحدهما إحكام الشّيء، والثاني الطين والحَمْأة.‏
فالقول الأوّل أتقَنْت الشّيء أحكَمْتُه. ورجل تقن(1): حاذقٌ. وابن تِقْن: رجلٌ كان جيّد الرّمي يُضْرَبُ به المَثَل. قال:‏
* يرمي بها أرمَى من ابن تِقْنِ(2) *‏
وأمّا الحمأة والطين فيقال: تَقَّنُوا أرضَهُم، إذا أصلحوها بذلك، وذلك هو التِّقْن.‏
(تقد) التاء والقاف والدال. يقولون التَِّقْدة(3) نبت. وهذا وشِبْهه مما لا يعرَّجُ عليه.‏
--------------ــ
(1) يقال تقن، بالكسر، وتقن كحذر. وفي الأصل: "أتقن" تحريف، صوابه في المجمل.‏
(2) أوله في الأصل: "أرمي بها"، صوابه في المجمل واللسان (تقن).‏
(3) بكسر التاء وفتحها، وكفرحة، وهي الكسبرة، أو الكروياء. وفي المجمل: "التقدة بقلة وهي الكسبرة".‏

ـ

##### Türkçe

(تاء بابı ve **القاف** ve onların üçüncülendiği şey)
(**تقن**) **التاء** ve **القاف** ve **النون** iki asıldır: birincisi şeyin sağlam yapılması, ikincisi çamur ve balçıktır.
Birinci söz ise: **أتقَنْتُ الشّيءَ**; onu sağlam yaptım. Ve **تقن** adam: becerikli. Ve **ابن تِقْن**: atışı iyi olan bir adam; onunla mesel vurulur. Dedi ki:
* onunla atar; **ابن تِقْنِ**’den daha iyi atan *

Balçık ve çamura gelince: “**تَقَّنُوا** topraklarını” denir; onunla onu ıslah ettikleri zaman; ve işte o **التِّقْن**’dür.

(**تقد**) **التاء** ve **القاف** ve **الدال**. Derler ki: **التَِّقْدة** bir bitkidir. Bu ve benzeri, kendisine dönülmeyen şeylerdendir.
--------------ــ
(1) **تقن** denir, kesre ile; ve **تقن** “**حذر** gibi”. Asılda: “**أتقن**” bir tahriftir; doğrusu **المجمل**’de.
(2) Asılda başı: “**أرمي بها**”; doğrusu **المجمل**’de ve **اللسان** (**تقن**)’de.
(3) **التاء**’nın kesresiyle ve fethasıyla; ve “**فرحة** gibi”; ve o, kişniştir; yahut karavya. **المجمل**’de: “**التقدة** bir ottur ve o kişniştir.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ق ن
إذا عملـت عمـلاً فأتقنـه‏.‏
ورجـل متقـن وتقـن وفلـان تقـن مـن الأتقـان‏:‏ موصوف بالإتقان أي حاذق في عمله‏.‏
وإنه لأرمى من ابن تقن‏.‏
والفصاحة من تقنه أي من سوسه‏.‏

##### Türkçe

ت ق ن
Eğer bir iş yaptıysan onu **فأتقنه**.

Ve **ورجل متقن** ve **تقن**; ve falan kimse **تقن** (dır), **من الأتقان**: **بالإتقان** ile nitelenmiş; yani işinde mahir.

Ve o, **لأرمى**dır, **من ابن تقن**’den.

Ve fesahat, **من تقنه**’dendir; yani onun **سوسه**’sinden.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّقْنُ: تُرْنوقُ البئرِ والدِّمَن، وهو الطينُ الرقيقُ يُخالطه حَمْأَة يخرُج من البئر، وقد تتَقَّنَتْ، واستعمله بعضُ الأَوائل في تكَدُّر الدم ومُتكدِّره. والتِّقْنةُ: رُسابة الماء وخُثارتُه. الليث: التِّقْنُ رُسابةُ الماء في الرِّبيع، وهو الذي يجيءُ به الماءُ من الخُثورةِ. والتِِّقْنُ: الطِّينُ الذي يذهَب عنه الماء فيتشقَّقُ. وتَقَّنُوا أَرْضَهم: أَرْسَلوا فيها الماءَ الخاثرَ لتجُودَ. والتَّقْنُ: بقيَّةُ الماءِ الكدِرِ في الحوض. ويقال: زَرَعْنا في تِقْنِ أَرضٍ طيِّبة أَو خبيثةٍ في تُرْبَتِها. والتِّقْنُ: الطبيعةُ. والفَصاحةُ من تِقْنِه أَي من سُوسِه وطَبْعِه. وأَتْقَنَ الشيءَ: أَحْكَمَه، وإتْقانُه إِحْكامُه. والإتْقانُ: الإحكامُ للأَشياء. وفي التنزيل العزيز: صُنْعَ الله الذي أَتْقَنَ كلَّ شيء. ورجل تِقْنٌ
وتَقِن: مُتْقِنٌ للأَشياء حاذِقٌ. ورجل تِقْنٌ: وهو الحاضرُ المَنْطِق والجواب. وتِقْنٌ: رجلٌ من عادٍ. وابنُ تِقْنٍ: رجلٌ. وتِقْنٌ: اسم رجل كان جيِّدَ الرَّمي، يُضْرَب به المثل، ولم يكن يَسْقُط له سَهْم؛ وأَنشد فقال:
لأَكْلةٌ من أَقِطٍ وسَمْنِ،
وشَرْبتانِ من عَكيِّ الضأْنِ،
أَلْيَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ
من يَثرَبيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِ،
يَرْمي بها أَرْمى من ابن تِقْنِ
قال أَبو منصور: الأَصل في التِّقْن ابنُ تِقْنٍ هذا، ثم قيل لكل حاذق بالأَشياء تِقْنٌ، ومنه يقال: أَتْقَنَ فلانٌ
عمَله إذا أَحْكَمَه؛ وأَنشد شمر لسليمان بن ربيعة بن دَبّاب (* قوله «ابن دباب» كذا في الأصل، والذي في مادة د ب ب من شرح القاموس: ودباب بن عبد الله بن عامر بن الحرث بن سعد بن تيم بن مرة من رهط أَبي بكر الصديق وابنه الحويرث بن دباب وآخرون اهـ. وفي نسخة من التهذيب ابن ريان). بن عامر بن ثعلبة بن السيِّد: أَهلكن طَسماً، وبَعْدَهمُ غَذِيّ بهم وذا جُدون
(* قوله «أهلكن إلخ» كذا في الأصل والتهذيب. وأَهْلُ جاشٍ، وأَهلُ مَأْرِب، وحيّ لقن والتُّقون واليُسْر كالعسر، والغنى كالعدم، والحياة كالمنون فجمعه على تُقونٍ لأَنه أَراد تِقْناً، ومَن انتسب إليه. والتُّقونُ: من بَني تِقْن بن عاد، منهم عُمر بن تِقْن، وكعْب بنِ تِقْن، وبه ضُرب المثل فقيل: أَرْمى من ابن تِقْن.

##### Türkçe

**التِّقْنُ**: kuyunun ve gübre yığınlarının **تُرْنوقُ**’udur; o, ince çamurdur; ona, kuyudan çıkan bir **حَمْأَة** karışır; ve (kuyu) bulanmış olur: **تتَقَّنَتْ**. Bazı ilkler onu, kanın bulanıklığında ve onun bulanığında kullanmıştır. **التِّقْنةُ**: suyun tortusu ve onun pıhtısıdır. el-Leys: **التِّقْنُ** baharda suyun tortusudur; o, suyun **الخُثورةِ**’dan getirdiği şeydir. **التِّقْنُ**: suyun ondan gidip de çatladığı çamurdur. **تَقَّنُوا** topraklarını: onda suyu, koyu suyu saldılar ki iyi olsun. **التَّقْنُ**: havuzdaki bulanık suyun kalıntısıdır. Ve denilir: toprağın iyi yahut kötü bir **تِقْنِ**’inde, onun toprağında ektik. **التِّقْنُ**: tabiat(karakter)dir. Ve fesahat onun **تِقْنِ**’indendir; yani onun **سُوسِه**’undan ve tabiatından. Ve **أَتْقَنَ** şeyi: onu sağlam yaptı; ve onun **إتْقانُه**’u, onun sağlam yapılmasıdır. Ve **الإتْقانُ**: şeyler için sağlam yapmadır. Aziz tenzilde: “Allah’ın sanatı; ki O, her şeyi **أَتْقَنَ** etti.” Ve bir adam **تِقْنٌ** ve **تَقِن**: şeylerde sağlam yapan, mahir. Ve bir adam **تِقْنٌ**: o, söz ve cevapta hazır olandır. Ve **تِقْنٌ**: Âd’dan bir adamdır. Ve **ابنُ تِقْنٍ**: bir adamdır. Ve **تِقْنٌ**: atışı iyi olan bir adamın adıdır; onunla mesel vurulur; ve onun için bir ok düşmezdi; ve (şu beyti) inşad etti, dedi ki:

Bir lokma **أَقِطٍ** ve yağdan,
Ve koyun **عَكيِّ**’sinden iki içiş,
Karın içlerinde dokunuşça daha yumuşaktır,
Sert, kırpıntı **يَثرَبيّاتٍ**’tan,
Onlarla atar; **ابن تِقْنِ**’den daha iyi atan.

Ebû Mansûr dedi: **التِّقْن**’de asıl, şu **ابنُ تِقْنٍ**’dir; sonra şeylerde her mahire **تِقْنٌ** denildi; ve ondan denilir: falan, işini sağlam yaptıysa **أَتْقَنَ** etti; ve Şemmer, Süleyman b. Rabîa b. Dabbâb için inşad etti
(* “ibn Dabbâb” sözü: asılda böyledir; ve **د ب ب** maddesinde Kāmûs şerhinde olan: Dabbâb b. Abdillah b. Âmir b. el-Hâris b. Sa‘d b. Teym b. Murra, Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundandır; ve onun oğlu el-Huveyris b. Dabbâb ve başkaları…; ve Tehzîb’in bir nüshasında: ibn Riyân). b. Âmir b. Sa‘lebe b. es-Seyyid: “**أَهلكن طَسماً، وبَعْدَهمُ غَذِيّ بهم وذا جُدون**”
(* “**أهلكن** ilh.” sözü: asılda ve Tehzîb’de böyledir. Ve **أَهْلُ جاشٍ** ve **أَهلُ مَأْرِب** ve **حيّ لقن** ve **التُّقون**; ve kolaylık zorluk gibidir; ve zenginlik yokluk gibidir; ve hayat ölüm gibidir; böylece onu **تُقونٍ** üzere çoğul yaptı; çünkü **تِقْناً**’yı ve ona nisbet edeni kastetti. Ve **التُّقونُ**: Âd’ın oğlu **تِقْن** oğullarındandır; onlardan **عُمر بن تِقْن** ve **كعْب بنِ تِقْن** vardır; ve onunla mesel vuruldu; böylece denildi: **أَرْمى من ابن تِقْن**.)

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ق ن * * إتْقانُ * الأمر إحكامه

##### Türkçe

* ت ق ن * * **إتْقانُ** * işin sağlamlaştırılmasıdır; onu sıkı yapmak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( أَتْقَنَ الأَمْرَ ) إتْقاناً : ( أَحْكَمَهُ ) .
( وهو في الاصْطِلاحِ : مَعْرِفَةُ الأدلَّةِ وضَبْطُ القَواعِدِ الكُلِّيَةِ بجُزْئِيَّاتِها .
( والتِّقْنُ ، بالكسْرِ : الطَّبيعَةُ ) .
( يقالُ : الفَصاحَةُ مِن تِقْنِه أَي مِن سُوسِه وطَبْعِه ؛ كما في الصِّحاحِ .

( و ) التِّقْنُ : ( الرَّجلُ الحاذِقُ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ ؛ والجَمْعُ أتقانٌ .
( و ) أَيْضاً : ( رجُلٌ من الرُّماةِ يُضْرَبُ بجَوْدَةِ رَمْيِه المَثَلُ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ :
يَرْمِي بها أَرْمي من ابنِ تِقْنِ ( و ) التِّقْنُ : ( تَرْنُوقُ البِئْرِ ورَسابَةُ الماءِ في الجَدْوَلِ أَو المَسِيلِ .
( و ) يقالُ : ( تَقَّنوا أَرضَهُم تَتْقِيناً أَسْقَوْها الماءَ الخاثِرَ لِتَجُودَ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
التِّقْنُ ، بالكسْرِ : ما يقومُ به المَعاشُ ويصلحُ به التَّدْبيرُ كالحديدِ وغيرِهِ مِن جَواهِرِ الأَرضِ . وكلُّ ما يقومُ به صَلاحُ شيءٍ فهو تِقْنُه ؛ ذَكَرَه العَلاَّمَةُ ابنُ ثابِتٍ في شرْحِ حدِيْثِ بدْءِ الخَلْق : وخلقَ التِّقْن يومَ الأُرْبعاءِ . وذَكَرَه أَيْضاً الحافِظُ أَبو بَكْرٍ بنُ العَرَبيّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى في تَرْتيبِ رحْلَتِه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: ( **أَتْقَنَ الأَمْرَ** ) **إتْقاناً** : ( **أَحْكَمَهُ** ) .
( Ve o, ıstılahta: delilleri bilmek ve küllî kaideleri cüz’iyyatlarıyla ضبط etmek(tir).
( **التِّقْنُ** , kesre ile: tabiat ) .
( Denilir: “fesahat onun **تِقْنِه**’indendir”, yani onun içgüdüsünden ve tab’ından; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

( Ve ) **التِّقْنُ** : ( mahir adam ) , onu **الجَوْهرِيُّ** nakletti; cem‘i **أتقانٌ**’dur.
( Ve ) ayrıca: ( atıcılardan, atışının iyiliğiyle kendisiyle mesel vurulan bir adam ) ; ve **الجَوْهرِيُّ** inşad etti:
Onunla atar; **ابنِ تِقْنِ**’den daha iyi atıcı. ( Ve ) **التِّقْنُ** : ( kuyunun **تَرْنُوقُ**’u ve suyun arkta yahut sel yatağında çökeltisi.
( Ve ) denilir: ( **تَقَّنوا** topraklarını **تَتْقِيناً**; onu koyu su ile suladılar ki iyi olsun ) .
( Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**التِّقْنُ** , kesre ile: onunla geçimin ayakta durduğu ve onunla tedbirin düzeldiği şey; demir gibi ve yerin cevherlerinden başkası gibi. Ve bir şeyin salahının ayakta durduğu her şey onun **تِقْنُه**’udur; bunu allâme **ابنُ ثابِتٍ** “halkın başlangıcı” hadisinin şerhinde zikretti: “ve **التِّقْن**’i çarşamba günü yarattı.” Ve bunu ayrıca hâfız **أَبو بَكْرٍ بنُ العَرَبيّ** —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— rıhletinin tertibinde zikretti.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: )

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَقَّنُوا أَرْضَهُمْ
2 تَقَّنُوا أَرْضَهُمْ ذ , (JK, K,) inf. n. تَتْقِينَ, (K,) They watered their land with thick, or muddy, water, [or water containing تِقْن,] (JK, * K,) in order that it might become good. (K.)

اتقنهُ
4 اتقنهُ أتقن أتقنه أتقننه اتقنه اتقنة , (K,) inf. n. اـِتْقَانٌ, (JK, S,) i. q. أَحْكَمَهُ [He made it, or rendered it, (namely, a thing, JK, or an affair, S and K,) firm, stable, strong, solid, compact, sound, or free from defect or imperfection, by the exercise of skill; he made it firmly, strongly, solidly, compactly, so that it was firmly and closely joined or knit together, soundly, thoroughly, skilfully, judiciously, or well; he so constructed, constituted, established, settled, arranged, did, performed, or executed, it; he put it into a firm, solid, sound, or good, state, or on a firm, solid, sound, or good, footing]. (JK, S, K.) [And اتقن لَهُ signifies the same as اتقنهُ: or he exercised, or possessed, the skill requisite for it; namely, an affair.] الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَّىْءٍ, in the Kur xxvii. 90, means Who hath created everything firmly, strongly, solidly, &c., (أَحْكَمَ خَلْقَهُ,) and made it, fashioned it, or disposed it, in the fit, proper, or right, manner. (Bd.) [You say also, اتقن عِلْمَهُ, meaning He made his knowledge sound; or made himself thoroughly learned.] And اتقن عَنْهُ He knew it, or learned it, (namely, a tradition [&c.],) soundly, thoroughly, or well, from him. (TA in art. ذبر.)

تِقْنٌ
تِقْنٌ قنا قنى تاق تقن The رُسَابَة of water, (JK, Mgh, K,) in a rivulet or in the channel of a torrent, (K,) in the [season called] رَبِيع; (Lth, JK, Mgh;) i. e., (Mgh,) [its sediment, or] the thick matter that is borne by it [and that sinks to the bottom; used for improving land]: (Lth, JK, Mgh:) and (K) the تُرْنُوق of a well (Mgh, K) and of the channel of a torrent; i. e., the slime, mixed with black, or black and fetid, mud; accord. to the Jلmi' of El-Ghooree. (Mgh.) ― -b2- A thing by means of which one subsists, and makes good, or improves, the performance, or execution, or management, of an affair; as iron, and other things, of the جَوَاهِر [i. e. precious stones, or native ores,] of the earth: and anything by means of which a thing is made good, or improved, is called its تِقْن. (TA.) ― -b3- A skilful man: (JK, S, K:) pl. أَتْقَانٌ. (TA.) ― -b4- [Hence, probably,] تِقْنٌ [or اِبْنُ تِقْنٍ] is also the name [or surname] of a certain man proverbial for his excellence in shooting. (S, K. [In the latter it is implied that this name or surname is التِّقْنُ.]) The rلjiz says,
يَرَمِى بِهَا أَرْمَى مِنِ ابْنِ تِقْنِ
[One more skilled in shooting than Ibn-Tikn shoots it]. (S.) ― -b5- Nature, or natural disposition. (JK, S, K.) You say, الفَصَاحَةُ مِنْ تِقْنِهِ Chasteness of speech, or eloquence, is [a quality] of his nature. (S.)

##### Türkçe

**تَقَّنُوا أَرْضَهُمْ**
2 **تَقَّنُوا أَرْضَهُمْ** ذ , (JK, K,) mastar ismi **تَتْقِينَ**, (K,) Onlar, iyi olması için, (K,) arazilerini koyu, yahut çamurlu su ile, [yahut içinde **تِقْن** bulunan su ile] suladılar. (JK, * K,)

**اتقنهُ**
4 **اتقنهُ** **أتقن** **أتقنه** **أتقننه** **اتقنه** **اتقنة** , (K,) mastar ismi **اـِتْقَانٌ**, (JK, S,) **أَحْكَمَهُ** ile aynı (i. q.); [onu (yani bir şeyi, JK, yahut bir işi, S ve K,) maharet kullanarak sağlam, sabit, güçlü, katı, sıkı, kusursuz yahut ayıptan ve noksanlıktan beri kıldı; onu sağlamca, güçlüce, katıca, sıkıca yaptı; öyle ki sıkı ve yakın biçimde birleştirilmiş yahut örülmüş oldu; sağlamca, tam olarak, maharetle, isabetle yahut iyi bir şekilde; onu böylece inşa etti, teşkil etti, tesis etti, yerleştirdi, düzenledi, yaptı, yerine getirdi yahut icra etti; onu sağlam, katı, sağlam yahut iyi bir hâle, yahut sağlam, katı, sağlam yahut iyi bir temele koydu]. (JK, S, K.) [Ve **اتقن لَهُ**, **اتقنهُ** ile aynı mânaya gelir: yahut onun için gerekli mahareti kullandı yahut ona sahip oldu; yani bir iş.] Kur’ân xxvii. 90’daki **الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَّىْءٍ**, “Her şeyi sağlam, güçlü, katı, vb. şekilde yaratmış olan” ( **أَحْكَمَ خَلْقَهُ** ) ve onu uygun, yerinde yahut doğru tarz üzere yapmış, şekillendirmiş yahut tertip etmiş olan, demektir. (Bd.) [Sen ayrıca, **اتقن عِلْمَهُ** dersin; mânası: O, bilgisini sağlam kıldı; yahut kendisini tam mânasıyla âlim kıldı.] Ve **اتقن عَنْهُ**: Onu, (yani bir rivayeti [&c.],) ondan sağlamca, tam olarak yahut iyi bir şekilde bildi yahut öğrendi. (TA, madde **ذبر**’de.)

**تِقْنٌ**
**تِقْنٌ** قنا قنى تاق تقن Suyun **رُسَابَة**’si, (JK, Mgh, K,) bir arkta yahut bir sel yatağında, (K,) **رَبِيع** [denilen mevsimde]; (Lth, JK, Mgh;) yani, (Mgh,) [onun tortusu yahut] onun taşıdığı [ve dibe çöken; araziyi ıslah için kullanılan] koyu madde: (Lth, JK, Mgh:) ve (K) bir kuyunun (Mgh, K) ve bir sel yatağının **تُرْنُوق**’u; yani, siyahla karışık, yahut siyah ve pis kokulu çamurla karışık balçık; El-Ghooree’nin **Jلmi'**’ine göre. (Mgh.) ― -b2- Kişinin onunla geçindiği ve bir işin yerine getirilmesini yahut icrasını yahut idaresini iyi kıldığı yahut ıslah ettiği bir şey; demir gibi ve yerin **جَوَاهِر**’inden [yani kıymetli taşlardan yahut tabii madenlerden] başka şeyler: ve bir şeyin onunla iyi kılındığı yahut ıslah edildiği her şeye onun **تِقْن**’i denir. (TA.) ― -b3- Maharetli bir adam: (JK, S, K:) çoğulu **أَتْقَانٌ**. (TA.) ― -b4- [Bundan, muhtemelen,] **تِقْنٌ** [yahut **اِبْنُ تِقْنٍ**] ayrıca, ok atmada üstünlüğüyle darbımesel olmuş belli bir adamın adı [yahut lakabı]dır. (S, K. [İkincisinde, bu adın yahut lakabın **التِّقْنُ** olduğu ima edilir.]) Râciz şöyle der:
يَرَمِى بِهَا أَرْمَى مِنِ ابْنِ تِقْنِ
[İbn-**تِقْن**’den daha iyi atan biri onunla atar]. (S.) ― -b5- Tabiat, yahut tabiî mizaç. (JK, S, K.) Sen, **الفَصَاحَةُ مِنْ تِقْنِهِ** dersin: Sözün fesahati, yahut belâgat, onun tabiatının [bir vasfı]dır. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَقَنَ
تَقَنَ تَقَّنَ II ,
a.  Watered.

أَتْقَنَ
أَتْقَنَ IV ,
a.  Finished, perfected.

تِقْن
تِقْن 2 ,
a.  Character, disposition; characteristic.

تَقَاْنَة
تَقَاْنَة 22t ,
a.  Finish, completeness.

##### Türkçe

تَقَنَ
**تَقَنَ** **تَقَّنَ** II ,
a. Suladı.

أَتْقَنَ
**أَتْقَنَ** IV ,
a. Bitirdi, mükemmelleştirdi.

تِقْن
**تِقْن** 2 ,
a. Karakter, huy; özellik.

تَقَاْنَة
**تَقَاْنَة** 22t ,
a. Bitirme, tamlık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تقن
تَقُنَ - يَتْقُنُ - أَتْقَنَ - يُتْقِنُ
تَقُنَ - يَتْقُنُ + الشيء أو الأمر: يكون بناؤه وفعله وعمله صواب ومحكم وعلى أتم وجه
أَتْقَنَ - يُتْقِنُ + كائن + شيئاً أو أمراً: على وزن " أفعل من " تَقُنَ - يَتْقُنُ ": بجعله " يَتْقُنُ ": يجعله ذا بناء وفعل صواب ومحكم وعلى أتم وجه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجودة والقيمة والقبول بتقدير"، وهي:
ذَهِبَ - يَذْهَبُ، حَرَّ - يَحُرُّ، طَابَ - يَطِيْبُ، تَقُنَ - يَتْقُنُ، جَادَ - يَجُوْدُ، ذَكَا - يَذْكُوْ
أتقن
 	﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون (88)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [تقن] ت ق ن: إتْقانُ الأمر إحكامه
معجم الفرائد القرآنية:
ت  ق  ن
" أَتْقَنَ " في قوله تعالى :" وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ " (88) النمل .
أتقن الشيء: أحكَمَهُ، وأتى به على أتم صورة.
ملخص اللسان
1.     وأَتْقَنَ الشيءَ: أَحْكَمَه،
2.     وإتْقانُه إِحْكامُه.
3.     ورجل تِقْنٌ وتَقِن: مُتْقِنٌ للأَشياء حاذِقٌ.
4.     ثم قيل لكل حاذق بالأَشياء تِقْنٌ
5.     ورجل تِقْنٌ: وهو الحاضرُ المَنْطِق والجواب
6.     والتِّقْنُ: الطبيعةُ.
7.     والفَصاحةُ من تِقْنِه أَي من سُوسِه وطَبْعِه.
8.     التِّقْنُ: تُرْنوقُ البئرِ والدِّمَن، وهو الطينُ الرقيقُ يُخالطه حَمْأَة يخرُج من البئر،
9.     والتِّقْنةُ: رُسابة الماء وخُثارتُه.
10.                        التِّقْنُ رُسابةُ الماء في الرِّبيع،
11.                        والتِِّقْنُ: الطِّينُ الذي يذهَب عنه الماء فيتشقَّقُ.
12.                        وتَقَّنُوا أَرْضَهم: أَرْسَلوا فيها الماءَ الخاثرَ لتجُودَ.
13.                        والتَّقْنُ: بقيَّةُ الماءِ الكدِرِ في الحوض.
14.                        زَرَعْنا في تِقْنِ أَرضٍ طيِّبة أَو خبيثةٍ في تُرْبَتِها.
15.                        وتِقْنٌ: رجلٌ من عادٍ.
16.                        وتِقْنٌ: اسم رجل كان جيِّدَ الرَّمي،
17.                       والتُّقونُ: من بَني تِقْن بن عاد،
لسان العرب
● - تقن: التِّقْنُ: تُرْنوقُ البئرِ والدِّمَن، وهو الطينُ الرقيقُ يُخالطه       حَمْأَة يخرُج من البئر، وقد تتَقَّنَتْ، واستعمله بعضُ الأَوائل في       تكَدُّر الدم ومُتكدِّره. والتِّقْنةُ: رُسابة الماء وخُثارتُه. الليث:       التِّقْنُ رُسابةُ الماء في الرِّبيع، وهو الذي يجيءُ به الماءُ من       الخُثورةِ. والتِِّقْنُ: الطِّينُ الذي يذهَب عنه الماء فيتشقَّقُ. وتَقَّنُوا       أَرْضَهم: أَرْسَلوا فيها الماءَ الخاثرَ لتجُودَ. والتَّقْنُ: بقيَّةُ       الماءِ الكدِرِ في الحوض. ويقال: زَرَعْنا في تِقْنِ أَرضٍ طيِّبة أَو خبيثةٍ       في تُرْبَتِها. والتِّقْنُ: الطبيعةُ. والفَصاحةُ من تِقْنِه أَي من       سُوسِه وطَبْعِه. وأَتْقَنَ الشيءَ: أَحْكَمَه، وإتْقانُه إِحْكامُه.       والإتْقانُ: الإحكامُ للأَشياء. وفي التنزيل العزيز: صُنْعَ الله الذي أَتْقَنَ       كلَّ شيء. ورجل تِقْنٌ       وتَقِن: مُتْقِنٌ للأَشياء حاذِقٌ. ورجل تِقْنٌ: وهو الحاضرُ المَنْطِق       والجواب. وتِقْنٌ: رجلٌ من عادٍ. وابنُ تِقْنٍ: رجلٌ. وتِقْنٌ: اسم رجل       كان جيِّدَ الرَّمي، يُضْرَب به المثل، ولم يكن يَسْقُط له سَهْم؛ وأَنشد       فقال:       لأَكْلةٌ من أَقِطٍ وسَمْنِ،       وشَرْبتانِ من عَكيِّ الضأْنِ،       أَلْيَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ       من يَثرَبيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِ،       يَرْمي بها أَرْمى من ابن تِقْنِ       قال أَبو منصور: الأَصل في التِّقْن ابنُ تِقْنٍ هذا، ثم قيل لكل حاذق       بالأَشياء تِقْنٌ، ومنه يقال: أَتْقَنَ فلانٌ       عمَله إذا أَحْكَمَه؛ وأَنشد شمر لسليمان بن ربيعة بن دَبّاب       (* قوله «ابن دباب» كذا في الأصل، والذي في مادة د ب ب من شرح القاموس:       ودباب بن عبد الله بن عامر بن الحرث بن سعد بن تيم بن مرة من رهط أَبي       بكر الصديق وابنه الحويرث بن دباب وآخرون اهـ. وفي نسخة من التهذيب ابن       ريان). بن عامر بن ثعلبة بن السيِّد: أَهلكن طَسماً، وبَعْدَهمُ غَذِيّ بهم       وذا جُدون       (* قوله «أهلكن إلخ» كذا في الأصل والتهذيب. وأَهْلُ جاشٍ،       وأَهلُ مَأْرِب، وحيّ لقن والتُّقون واليُسْر كالعسر، والغنى كالعدم، والحياة       كالمنون فجمعه على تُقونٍ لأَنه أَراد تِقْناً، ومَن انتسب إليه.       والتُّقونُ: من بَني تِقْن بن عاد، منهم عُمر بن تِقْن، وكعْب بنِ تِقْن، وبه       ضُرب المثل فقيل: أَرْمى من ابن تِقْن.
مقاييس اللغة:
تقن التاء والقاف والنون أصلان: أحدهما إحكام الشَّيء، والثاني الطين والحَمْأة.
فالقول الأول: أتْقَنْتُ الشَّيءٍ أحكَمْتُه، ورجل تِقْن: حاذقٌ؛ وابن تِقْن رجلٌ كان جيّد الرّمي يُضْرَبُ به المَثَل، قال:
يرمي بها أرْمَى من ابن تِقْنِ
وأمَّا الحمأة والطين فيقال: تَقَّنُوا أرضَهُم، إذا أصلحوها، وذلك هو التِّقْن.
القاموس المحيط:
أتْقَنَ الأَمْرَ أحْكَمَهُ.والتِّقْنُ، بالكسر الطبيعَةُ، والرجلُ الحاذِقُ، ورجُلٌ من الرُّماةِ يُضْرَبُ بجَوْدَةِ رَمْيِهِ المَثَلُ، وتَرْنُوقُ البِئْرِ، ورَسابَةُ الماء في الجَدْوَلِ أو المَسِيلِ. وتَقَّنوا أرضَهُم تَتْقيناً أَسْقَوْها الماء الخاثِرَ لتَجودَ.
تاج العروس:
( أتقن الامر ) اتقانا ( أحكمه ) وهو في الاصطلاح معرفة الادلة وضبط القواعد الكلية بجزئياتها ( والتقن بالكسر الطبيعة * يقال الفصاحة من تقنه أي من سوسه وطبعه كما في الصحاح ( و ) التقن ( الرجل الحاذق ) نقله الجوهرى والجمع أتقان ( و ) أيضا ( رجل من الرماة يضرب بجودة رمية المثل ) وأنشد الجوهرى * يرمى بها أرمى من ابن تقن * ( و ) التقن ( ترنوق البئر ورسابة الماء في الجدول أو المسيل و ) يقال ( تقنوا أرضهم تتقينا أسقوها الماء الخاثر لتجود ) * ومما يستدرك عليه التقن بالكسر ما يقوم به المعاش ويصلح به التدبير كالحديد وغيره من جواهر الارض وكل ما يقوم به صلاح شئ فهو تقنه ذكره العلامة ابن ثابت في شرح حديث بدء الخلق وخلق التقن يوم الاربعاء وذكره أيضا الحافظ أبو بكر بن العربي رحمه الله تعالى في ترتيب رحلته

##### Türkçe

تقن
**تَقُنَ** - **يَتْقُنُ** - **أَتْقَنَ** - **يُتْقِنُ**
**تَقُنَ** - **يَتْقُنُ** + şey veya iş: onun binası, fiili ve ameli doğru, sağlamlaştırılmış ve en tam veçh üzere olur.
**أَتْقَنَ** - **يُتْقِنُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: “**أفعل**” vezni üzere, **تَقُنَ** - **يَتْقُنُ**’dan: onu “**يَتْقُنُ**” kılmasıyla; onu, bina ve fiil bakımından doğru, sağlamlaştırılmış ve en tam veçh üzere olan kılar.
Ve lafız, “kalite ve değer ve takdir ile kabul” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**ذَهِبَ** - **يَذْهَبُ**، **حَرَّ** - **يَحُرُّ**، **طَابَ** - **يَطِيْبُ**، **تَقُنَ** - **يَتْقُنُ**، **جَادَ** - **يَجُوْدُ**، **ذَكَا** - **يَذْكُوْ**

أتقن
	﴿Ve dağları görürsün; onları donuk sanırsın, hâlbuki onlar bulutun geçişi gibi geçerler; her şeyi **أَتْقَنَ** eden Allah’ın sanatı; şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır (88)﴾ **النمل**

مختار الصحاح
● [**تقن**] **ت ق ن**: işin **إتْقانُ**’ı, onu sağlamlaştırmaktır.

معجم الفرائد القرآنية:
**ت  ق  ن**
“**أَتْقَنَ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “Ve dağları görürsün; onları donuk sanırsın, hâlbuki onlar bulutun geçişi gibi geçerler; her şeyi **أَتْقَنَ** eden Allah’ın sanatı; şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır” (88) **النمل**.
**أتقن الشيء**: onu sağlamlaştırdı; ve onu en tam suret üzere getirdi.

ملخص اللسان
1. Ve **أَتْقَنَ** şeyi: onu sağlamlaştırdı,
2. ve onun **إتْقانُ**’ı, onun sağlamlaştırılmasıdır.
3. Ve adam **تِقْنٌ** ve **تَقِن**: şeyler için sağlamlaştırıcı; mahir.
4. Sonra şeylerde mahir olan her bir kimse için **تِقْنٌ** denildi.
5. Ve adam **تِقْنٌ**: o, söz ve cevapta hazır olandır.
6. Ve **التِّقْنُ**: tabiat.
7. Ve fesahat, onun **تِقْنِه**’indendir; yani onun seciyesinden ve tabiatındandır.
8. **التِّقْنُ**: kuyunun **تُرْنوقُ**’u ve **الدِّمَن**; o, ince çamurdur; ona bir **حَمْأَة** karışır; kuyudan çıkar,
9. ve **التِّقْنةُ**: suyun tortusu ve köpüğüdür.
10. **التِّقْنُ**, baharda suyun tortusudur,
11. ve **التِِّقْنُ**: suyun ondan gidip de çatladığı çamurdur.
12. **وتَقَّنُوا** topraklarını: onda suyu koyu hâlde saldılar ki iyi olsun.
13. Ve **التَّقْنُ**: havuzda bulanık suyun kalıntısıdır.
14. Denilir: Biz, toprağının türbesinde iyi veya kötü bir toprağın **تِقْنِ**’inde ektik.
15. Ve **تِقْنٌ**: Âd’dan bir adamdır.
16. Ve **تِقْنٌ**: atışı iyi olan bir adamın adıdır,
17. ve **التُّقونُ**: Âd’ın oğlu **تِقْن**’in oğullarındandır.

لسان العرب
● - **تقن**: **التِّقْنُ**: kuyunun **تُرْنوقُ**’u ve **الدِّمَن**; o, ince çamurdur; ona bir **حَمْأَة** karışır; kuyudan çıkar; ve **تَتَقَّنَتْ** olmuştur; ve evvellerden bazısı onu, kanın bulanıklığında ve onun bulanığında kullanmıştır. Ve **التِّقْنةُ**: suyun tortusu ve köpüğüdür. **الليث**: **التِّقْنُ**, baharda suyun tortusudur; o, suyun koyuluktan getirdiği şeydir. Ve **التِِّقْنُ**: suyun ondan gidip de çatladığı çamurdur. Ve **تَقَّنُوا** topraklarını: onda suyu koyu hâlde saldılar ki iyi olsun. Ve **التَّقْنُ**: havuzda bulanık suyun kalıntısıdır. Ve denilir: Biz, toprağının türbesinde iyi veya kötü bir toprağın **تِقْنِ**’inde ektik. Ve **التِّقْنُ**: tabiat. Ve fesahat, onun **تِقْنِه**’indendir; yani onun seciyesinden ve tabiatındandır. Ve **أَتْقَنَ** şeyi: onu sağlamlaştırdı; ve onun **إتْقانُ**’ı, onun sağlamlaştırılmasıdır. Ve **الإتْقانُ**: şeyler için sağlamlaştırmadır. Ve aziz tenzilde: “Her şeyi **أَتْقَنَ** eden Allah’ın sanatı.” Ve adam **تِقْنٌ** ve **تَقِن**: şeyler için sağlamlaştırıcı; mahir. Ve adam **تِقْنٌ**: o, söz ve cevapta hazır olandır. Ve **تِقْنٌ**: Âd’dan bir adamdır. Ve **ابنُ تِقْنٍ**: bir adamdır. Ve **تِقْنٌ**: atışı iyi olan bir adamın adıdır; onunla mesel vurulur; ve onun için bir ok düşmezdi; ve inşad etti, dedi ki:
لأَكْلةٌ من أَقِطٍ وسَمْنِ،
وشَرْبتانِ من عَكيِّ الضأْنِ،
أَلْيَنُ مَسّاً في حَوايا البَطْنِ
من يَثرَبيّاتٍ قِذاذٍ خُشْنِ،
يَرْمي بها أَرْمى من ابن تِقْنِ
**قال أَبو منصور**: asıl, bu **ابنُ تِقْنٍ** olan **التِّقْن**’dedir; sonra şeylerde mahir olan her bir kimse için **تِقْنٌ** denildi; ve ondan denilir: falan, amelini **أَتْقَنَ** etti; onu sağlamlaştırdığı zaman; ve Şemmer, Süleyman b. Rabîa b. Dabbâb için inşad etti:
(* “**ابن دباب**” sözü: asılda böyledir; ve **د ب ب** maddesinde **شرح القاموس**’ta olan: ve Dabbâb b. Abdullah b. Âmir b. el-Hâris b. Sa‘d b. Teym b. Murra, Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundandır; ve onun oğlu el-Huveyris b. Dabbâb ve başkaları… denildi. Ve **التهذيب**’in bir nüshasında **ابن ريان**.)
b. Âmir b. Sa‘lebe b. es-Seyyid: **أَهلكن طَسماً، وبَعْدَهمُ غَذِيّ بهم وذا جُدون**
(* “**أهلكن إلخ**” sözü: asılda ve **التهذيب**’de böyledir. Ve **أَهْلُ جاشٍ** ve **أَهلُ مَأْرِب** ve **حيّ لقن** ve **التُّقون**; ve kolaylık zorluk gibi, zenginlik yokluk gibi, hayat ölüm gibi; böylece onu **تُقونٍ** üzere cem etti; çünkü **تِقْناً**yı ve ona nisbet eden kimseyi kastetti. Ve **التُّقونُ**: Âd’ın oğlu **تِقْن**’in oğullarındandır; onlardan **عُمر بن تِقْن** ve **كعْب بنِ تِقْن** vardır; ve onunla mesel vuruldu; böylece denildi: **أَرْمى من ابن تِقْن**.

مقاييس اللغة:
**تقن**: **التاء** ve **القاف** ve **النون** iki asıldır: birincisi, şeyin sağlamlaştırılması; ikincisi, çamur ve **الحَمْأَة**.
Birinci söz: Ben şeyi **أتْقَنْتُ**: onu sağlamlaştırdım; ve adam **تِقْن**: mahir; ve **ابن تِقْن**: atışı iyi olan bir adamdır; onunla mesel vurulur; dedi ki:
**يرمي بها أرْمَى من ابن تِقْنِ**
Ve **الحَمْأَة** ve çamura gelince: denilir: **تَقَّنُوا** topraklarını; onu ıslah ettikleri zaman; ve işte o, **التِّقْن**’dir.

القاموس المحيط:
**أتْقَنَ** işi: onu sağlamlaştırdı. Ve **التِّقْنُ**, kesre ile: tabiat; ve mahir adam; ve atışının iyiliğiyle mesel vurulan okçulardan bir adam; ve kuyunun **تَرْنُوقُ**’u; ve arkta veya sel yatağında suyun tortusu. Ve **تَقَّنوا** topraklarını **تَتْقيناً**: onu koyu su ile suladılar ki iyi olsun.

تاج العروس:
(**أتقن الامر**) **اتقانا**: (onu sağlamlaştırdı). Ve ıstılahta: delilleri bilmek ve küllî kaideleri cüz’îleriyle ضبط etmektir. (Ve **التقن** kesre ile: tabiat; **الصحاح**’ta olduğu üzere denilir: fesahat onun **تقنه**’indendir; yani onun seciyesinden ve tabiatındandır.) (Ve) **التقن** (mahir adam): onu **الجوهرى** nakletti; cem‘i **أتقان**. (Ve) ayrıca (atışının iyiliğiyle mesel vurulan okçulardan bir adam): ve **الجوهرى** inşad etti: **يرمى بها أرمى من ابن تقن**. (Ve) **التقن** (kuyunun **ترنوق**’u ve arkta veya sel yatağında suyun tortusu). Ve denilir: (**تقنوا** topraklarını **تتقينا**: onu koyu su ile suladılar ki iyi olsun). * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التقن** kesre ile, geçimin kendisiyle kaim olduğu ve tedbirin kendisiyle düzeldiği şey; demir gibi ve yerin cevherlerinden başkası; ve bir şeyin salahı kendisiyle kaim olan her şey, onun **تقنه**’idir; bunu, yaratılışın başlangıcı hadisinin şerhinde ve “çarşamba günü **التقن**’in yaratılması”nda, allâme İbn Sâbit zikretti; ve bunu ayrıca, yolculuğunun tertibinde hâfız Ebû Bekir b. el-Arabî (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) zikretti.
