# تكأ (ت-ك-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%83%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ك - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: تكء

## Sözlükler (6)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ( و ا يء )
كتأ ، كتا ، وكت ، كيت ، تكأ ، وتك ، أوتكى .
كتأ : قال الليث : الكتْأَةُ بِوَزْنِ فَعْلَةٍ مَهموزٌ : نباتٌ كالجِرْجِيرِ ، يُطْبَخُ فيؤكَلُ .
( قلت ) : هي الكَثْأَةُ بالثاء منقوطةٌ بثَلاَثٍ ، وتُسَمَّى النَّهَقَ .
قال ذلك أَبُو مالِكٍ وغيرُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَكْتَى إذا غَلاَ على عَدُوِّه .
كتا : وقال الليث : اكْتَوَتَى الرّجلُ ، فهو يَكتَوتِي إذا بالغ في صفةِ نفسِه من غير فِعْلٍ ، وعند العمَلِ يَكْتَوتي كأنه يَنْقَمِعُ .
قال : والكوتِيُّ : القَصِير .
وقال أبو عبيدٍ : قال أبو عُبَيدةَ في الكوتِيِّ مثلَهُ : أَنَّهُ القَصِيرُ .
تكأ : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) .
قال الزجاجُ : هو ما يُتَّكَأُ عليهِ لطعامٍ أو شرابٍ أو حَدِيثٍ .
قال : ويقال : تَكِىءَ الرجُلُ يَتْككأُ تكأً ، والتُّكأَةُ : أَصْلُهُ وَكَأَةٌ ، وإنما مُتَّكأٌ أَصْلُهُ مُوْتَكأٌ ، مِثْلُ مُتَّقٌ مُوْتَفِقٌ .
وقال أبو عبيدٍ : تُكَأَةٌ بوزنِ فُعَلَةٍ ، قال : وأصلُهُ وُكَأَةٌ ، فَقُلِبَتِ الواو تاءً ، كما قالوا تُرَاثٌ ، وأَصلُهُ : وُرَاثٌ واتّكأْتُ اتِّكاءً أَصلُهُ أوْتَكَيْت فأُدْغِمَتِ الواو في التاء ، وشُدِّدَتْ ، وأَصْلُ الْحَرفِ : وكَّأَ يُوَكِّىءُ تَوْكِئَةً .
ويقالُ : طَعَنَهُ فأَتْكَأَهُ إذا أَلْقَاهُ على هَيئَةِ المُتّكىءِ .
وقال المُفَسِّرُونَ في قَوْلِهِ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) ، قالوا : طعاماً ، وقِيلَ للطعامِ مُتّكأً لأنَّ القومَ إذا قَعَدُوا على الطعامِ اتكئوا .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَمَّا أَنَا فآكُلُ كما يَأْكُلُ العَبْدُ ولا آكُلُ مُتَّكِئاً ) .
كيت : قال الليث : كان من الأمْرِ كَيْتَ وكَيْتَ وهذه التاءُ في الأصْلِ : هاءٌ ، مثل : ذَيْتَ وذَيْتَ ، وأصلهما : كَيَّهْ وذَيَّهْ .
وقال أبو عمرٍ و : التَّكييِتُ : تَيْسِيرُ الجِهَازِ ، يُقَالُ : كَيِّت جِهَازَكَ ، ومنه قول الشاعر :
كَيِّت جِهَازَكَ إمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلاً
إِنِّي أَخَافُ على أَذْوَادِكَ السَّبْعَا
وفي ( النوادر ) : كَيَّتَ الوِعاءَ تَكييتاً وحَشَاهُ بمعنى واحِدٍ .
وكت : قال الليث : الوَكْتةُ : شِبْهُ النُّقْطَةِ في
العَيْنِ ، وعَيْنٌ مَوْكُوتَةٌ إذا كان في سَوَادِهَا نُقْطَةُ بَيَاضٍ .
وقال أبو زيد : تكُونُ نُقْطَةً حَمْرَاءَ في البَيَاضِ ، فإنْ غُفِلَ عنها صارتْ وَدْقَةً .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : إذا بَدَأَ في الرُّطَبِ نُقَطٌ من الإرْطَابِ قِيلَ : قد وَكَّتَ ، وهي بُسْرَةٌ مُوَكِّتَةٌ ، فإذا أَتاهَا التَّوْكِيتُ من قِبَلِ ذَنَبِها فهي مُذَنِّبَةٌ .
وقال شمرٌ : الوَكْتُ في المَشْي هو القَرْمَطَةُ ، والشَّيْءُ اليَسِيرُ .
( سلمة عن الفراء ) وَكَتَ القَدَحَ ووَكَّتَهُ وزكَتَهُ ، وزكَّتَهُ إذا مَلأَهُ ، وكلُّ نُقْطَة سَوَادٍ في بَيَاضٍ فهي : وَكْتَةٌ .
وتك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الأوْتَكى : السِّهْرِيزُ قال : وهو القُطَيْعَاء .
( قلت ) : والبَحْرَانِيُّونَ يُسَمُّونَه أَوْتَكى ، وقال الشاعر :
تُدِيمُ لَهُ في كلِّ يَوْمٍ إِذا شَتَا
ورَاحَ عِشَارُ الحَيّ مِنْ بَرْدِهَا صُعْرا
مُصَلِّبَةً مِنْ أَوْتَكى القَاعِ كلَّمَا
زَهَتْهَا النُّعَامَى خِلْتَ مِنْ لَيِّنٍ صَخْرا
وإذا بَلَغَ الرُّطَبُ اليُبْسَ فذلك التَّصْلِيبُ . وقد صَلَّبَ فهو مُصَلِّبٌ ، وصَلَبَتْهُ الشَّمْسُ تَصْلِبُه فهو مَصْلوبٌ .
وَأَوْتَكى : مِيزَانه أَجْفَلَى .

##### Türkçe

ك ت ( و ا يء )
**كتأ** ، **كتا** ، **وكت** ، **كيت** ، **تكأ** ، **وتك** ، **أوتكى** .

**كتأ** : Leys dedi: **الكَتْأَةُ** **فَعْلَةٍ** vezninde, hemzeli: **الجِرْجِيرِ** gibi bir bitkidir; pişirilir de yenir.

( Dedim ): O, **الكَثْأَةُ**’dir; **الثاء** ile, üç noktalı; ve **النَّهَقَ** diye adlandırılır.
Bunu Ebû Mâlik ve başkası söyledi.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **أَكْتَى**; düşmanına karşı galebe çaldığı zaman.

**كتا** : Leys dedi: Adam **اكْتَوَتَى**; o, kendisinin vasfında fiilsiz olarak aşırıya gittiği zaman **يَكتَوتِي** olur; iş sırasında ise **يَكْتَوتي** olur; sanki geri çekilip siner.
Dedi: **الكوتِيُّ**: kısa boylu.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde **الكوتِيِّ** hakkında onun benzerini söyledi: onun kısa boylu olduğudur.

**تكأ** : Allah, celîl ve azîz, dedi: **( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا )** (Yûsuf: 31).
Zeccâc dedi: O, yemek yahut içmek yahut konuşmak için üzerine yaslanılan şeydir.
Dedi: Ve denir ki: Adam **تَكِىءَ** eder; **يَتْككأُ**; **تكأً**; ve **التُّكأَةُ**: aslı **وَكَأَةٌ**’dır; ancak **مُتَّكأٌ**’nın aslı **مُوْتَكأٌ**’dır; **مُتَّقٌ** (aslında) **مُوْتَفِقٌ** gibi.
Ebû Ubeyd dedi: **تُكَأَةٌ** **فُعَلَةٍ** vezninde; dedi: ve aslı **وُكَأَةٌ**’dır; böylece **الواو** **تاء**’ya çevrildi; **تُرَاثٌ** dedikleri gibi; onun aslı: **وُرَاثٌ**; ve ben **اتّكأْتُ** **اتِّكاءً** (ettim); aslı **أوْتَكَيْت** idi; böylece **الواو** **التاء** içinde idğam edildi ve şeddelendi; ve harfin aslı: **وكَّأَ** **يُوَكِّىءُ** **تَوْكِئَةً**.
Ve denir ki: Ona sapladı da onu **فأَتْكَأَهُ** etti; yani onu **المُتّكىءِ** heyeti üzere yere attığı zaman.
Ve müfessirler, O’nun sözü hakkında: **( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا )** (Yûsuf: 31), dediler: bir yiyecek; ve yiyeceğe **مُتّكأً** denildi; çünkü kavim yiyeceğin üzerine oturdukları zaman yaslanırlar.
Ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem): **( أَمَّا أَنَا فآكُلُ كما يَأْكُلُ العَبْدُ ولا آكُلُ مُتَّكِئاً )**.

**كيت** : Leys dedi: İşten **كَيْتَ وكَيْتَ** oldu; ve bu **التاءُ** aslında **هاءٌ**’dır; **ذَيْتَ وذَيْتَ** gibi; ve ikisinin aslı **كَيَّهْ** ve **ذَيَّهْ**’dir.
Ebû Ömer dedi: **التَّكييِتُ**: teçhizatı kolaylaştırmaktır; denir ki: **كَيِّت جِهَازَكَ**; ve ondan şairin sözü:
كَيِّت جِهَازَكَ إمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلاً
إِنِّي أَخَافُ على أَذْوَادِكَ السَّبْعَا
Ve **( النوادر )**’de: **كَيَّتَ الوِعاءَ تَكييتاً** ve onu doldurdu; tek bir mânâ ile.

**وكت** : Leys dedi: **الوَكْتةُ**: gözdeki nokta benzeri; ve **عَيْنٌ مَوْكُوتَةٌ**; siyahlığında bir beyazlık noktası olduğu zaman.
Ebû Zeyd dedi: Beyazlıkta kırmızı bir nokta olur; eğer ondan gafil olunursa **وَدْقَةً** olur.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): **الرُّطَبِ**’de **الإرْطَابِ**’dan noktalar başladığı zaman: **قد وَكَّتَ** denilir; ve o, **بُسْرَةٌ مُوَكِّتَةٌ**’dir; ona kuyruğu tarafından **التَّوْكِيتُ** geldiği zaman ise o **مُذَنِّبَةٌ**’dir.
Şemr dedi: Yürüyüşte **الوَكْتُ**, **القَرْمَطَةُ**’dır; ve az şeydir.
( Seleme, Ferrâ’dan ): **وَكَتَ القَدَحَ** ve **وَكَّتَهُ** ve **زكَتَهُ** ve **زكَّتَهُ**; onu doldurduğu zaman; ve beyazlıkta her siyahlık noktası: **وَكْتَةٌ**’dir.

**وتك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الأوْتَكى**: **السِّهْرِيزُ**; dedi: ve o **القُطَيْعَاء**’dır.
( Dedim ): Ve Bahreynliler onu **أَوْتَكى** diye adlandırırlar; ve şair dedi:
تُدِيمُ لَهُ في كلِّ يَوْمٍ إِذا شَتَا
ورَاحَ عِشَارُ الحَيّ مِنْ بَرْدِهَا صُعْرا
مُصَلِّبَةً مِنْ أَوْتَكى القَاعِ كلَّمَا
زَهَتْهَا النُّعَامَى خِلْتَ مِنْ لَيِّنٍ صَخْرا
Ve **الرُّطَبُ** kuruluğa ulaştığı zaman, işte o **التَّصْلِيبُ**’dir. Ve **صَلَّبَ** etti; o hâlde o **مُصَلِّبٌ**’dir; ve güneş onu **صَلَبَتْهُ**; onu **تَصْلِبُه**; o hâlde o **مَصْلوبٌ**’dur.
Ve **أَوْتَكى**: onun mîzanı **أَجْفَلَى**’dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المتكأ: المكان الذي يتكأ عليه، والمخدة: المتكأ عليها، وقوله تعالى: ﴿وأعتدت لهن متكأ﴾ [يوسف/31]، أي: أترجا (عن مجاهد قال: من قرأ ﴿متكأ﴾ شددها فهو الطعام، ومن قرأ ﴿متكأ﴾ خففها فهو الأترنج.
وعن سلمة بن تمام أبي عبد الله القسري قال: (متكأ) بكلام الحبش، يسمون الأترنج متكا. راجع: الدر المنثور 4/530؛ وقال أبو عبيدة: وهذا أبطل باطل في الأرض. مجاز القرآن 1/309). وقيل: طعاما متناولا، من قولك: اتكأ على كذا فأكله، قال تعالى: ﴿قال هي عصاي أتوكأ عليها﴾ [طه/18]، ﴿متكئين على سرر مصفوفة﴾ [الطور/20]، ﴿على الأرائك متكئون﴾ [يس/56]، ﴿متكئين عليها متقابلين﴾ [الواقعة/16].

##### Türkçe

- **المتكأ**: üzerine yaslanılan yer; ve yastık: üzerine yaslanılan **المتكأ**; ve O’nun sözü (yüce): ﴿وأعتدت لهن **متكأ**﴾ [Yusuf/31], yani: turunç (Mücahid’den dedi ki: Kim ﴿**متكأ**﴾ okur da onu şeddeli yaparsa o yemektir; kim ﴿**متكأ**﴾ okur da onu hafifletirse o turunçtur.
Ve Seleme b. Temmâm Ebû Abdullah el-Kasrî’den: dedi ki: (**متكأ**) Habeş dilinde; turunca metka derler. Bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 4/530; ve Ebû Ubeyde dedi ki: Bu, yeryüzündeki en bâtıl bâtıldır. Mecâzü’l-Kur’ân 1/309). Ve “yenilen bir yiyecek” denildi; “şuna yaslandı da onu yedi” sözünden; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قال هي عصاي أتوكأ عليها﴾ [Tâhâ/18], ﴿**متكئين** على سرر مصفوفة﴾ [et-Tûr/20], ﴿على الأرائك **متكئون**﴾ [Yâsîn/56], ﴿**متكئين** عليها متقابلين﴾ [el-Vâkıa/16].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذكر الأَزهري هنا ما سنذكره في وكأَ، وقال هو أَيضاً: إِنّ تُكأَةً أَصله وُكأَةٌ.

##### Türkçe

Ezherî burada, **وكأَ** maddesinde zikredeceğimiz şeyi zikretti ve o ayrıca dedi ki: Şüphesiz **تُكأَةً**’nin aslı **وُكأَةٌ**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تكأ، ذكره الأزهري ها هنا وتبعه صاحب اللسان، وسيأتي في وكأ إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

**تكأ**: el-Ezherî onu burada zikretti ve Lisân sahibi ona tâbi oldu; ve inşâallah Teâlâ **وكأ** maddesinde gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَكِئَ
تَكِئَ ذ &c.: see art. وكأ.

##### Türkçe

**تَكِئَ**
**تَكِئَ** ذ &c.: **وكأ** maddesine bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%83%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: تكء

تكء
تَكِئَ - يَتْكَأُ - مُتَّكَأ - اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ - مُتَّكِئ - مُتَّكِئيْن

تَكِئَ - يَتْكَأُ + الكائن + على شيء: يجلس عليه بوضعية نصف الاستلقاء، بين الجلوس ولاضطجاع
اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ: على وزن " افتعل " من " تَكِئَ - يَتْكَأُ ": يجهد أن " يَتْكَأ " بإرادة ذاتية: يجهد أن يجلس بوضعية نصف الاستلقاء، بين الجلوس ولاضطجاع بإرادة ذاتية
مُتَّكِئ: اسم فاعل صفة مشبهة  من فعل " اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ "
مُتَّكِئِيْن: جمع " مُتَّكِئ "
مُتَّكَأ: على وزن " مُفْتَعَل": اسم مفعول من " اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ " وهي أيضاً اسم آلة منه: مُتَّكَأ عليه: ما يتكأ عليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أنواع حركة الجذع من أجزاء جسم البشر" وهي:
جَلَسَ - يَجْلِسُ، تَكِئَ - يَتْكَأُ، جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)، ضَجَعَ - يَضْجَعُ، رَقَدَ - يَرْقُدُ، جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)
يفرق لفظاً:
وَكَأَ - يَكَأُ + الكائن + إلى كائن أو مكان: يتجه ويقبل إليه أو عليه بشكل قائم ومنتصب ومعامد ومباشر
تَكِئَ - يَتْكَأُ + الكائن + على شيء: يجلس بوضعية نصف الاستلقاء، بين الجلوس ولاضطجاع

اتكأ - يتكئ
 	﴿ولبيوتهم أبوابا وسررا عليها يتكئون(34)﴾ الزخرف
متكئ - متكئين
متكئين فيها	﴿أولئك لهم جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا(31)﴾ الكهف ﴿متكئين فيها على الأرائك لا يرون فيها شمسا ولا زمهريرا(13)﴾ الإنسان
 	﴿متكئين فيها يدعون فيها بفاكهة كثيرة وشراب(51)﴾ ص
متكئين عليها	﴿هم وأزواجهم في ظلال على الأرائك متكئون(56)﴾ يس ﴿متكئين على سرر مصفوفة وزوجناهم بحور عين(20)﴾ الطور ﴿متكئين عليها متقابلين(16)﴾ الواقعة
 	﴿متكئين على فرش بطائنها من إستبرق وجنى الجنتين دان(54)﴾ الرحمن ﴿متكئين على رفرف خضر وعبقري حسان(76)﴾ الرحمن
مُتَّكأ
 	﴿فلما سمعت بمكرهن أرسلت إليهن وأعتدت لهن متكأ وآتت كل واحدة منهن سكينا وقالت اخرج عليهن فلما رأينه أكبرنه وقطعن أيديهن وقلن حاش لله ما هذا بشرا إن هذا إلا ملك كريم(31)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [وكأ] و ك أ: المُتَكَأُ موضع الاتِّكاءِ وفَّسره الأَخفش في الآية بالمجلس و تَوَكَّأَ على العصا و أَوْكَأَهُ إيكاءً أي نصب له مُتَّكأً
الراغب
وكأ
- الوكاء: رباط الشيء، وقد يجعل الوكاء اسما لما يجعل فيه الشيء فيشد به، ومنه أوكأت فلانا: جعلت له متكأ، وتوكأ على العصا: اعتمد بها وتشدد بها. قال تعالى: }هي عصاي أتوكأ عليها{ [طه/18]، وفي الحديث: (كان يوكي بين الصفا والمروة) (هذا في حديث الزبير أنه كان يوكي بين الصفا والمروة سعيا.
فسره المؤلف بتفسير، وله تفسير آخر: أنه لا يتكلم، كأنه أوكى فاه فلم ينطق. انظر: النهابة 5/223؛ وغريب الحديث 4/8) قال معناه: يملأ ما بينهما سعيا كما يوكى السقاء بعد الملء، ويقال: أوكيت السقاء ولا يقال أوكأت.
ملخص اللسان
1.                     تَكِئَ الرجلُ يَتْكَأُ تَكَأً؛ تَوَكَّأَ على الشيءِ واتَّكَأَ: تَحَمَّلَ واعتمَدَ،
2.   والتُكأَةُ: العَصا يُتَّكَأُ عليها في المشي.
3.    أَتْكَأْتُ الرجُلَ إِتْكاءً إِذا وَسَّدْتَه حتى يَتَّكِئَ.
4. هذا الأَبيضُ الـمُتَّكِئُ الـمُرْتَفِقُ؛ يريد الجالِسَ  الـمُتَمَكِّنَ في جلوسه.
5.    التُّكَأَةُ مِن النَّعْمة: ما يُتَّكَأُ عليه.
6.    ورجل تُكَأَةٌ: كثير الاتِّكاءِ،
7.                        وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً: هو ما يُتَّكَأُ عليه لطَعام أَو شراب أَو حديثٍ.
8. الـمُتَّكِئُ في العَرَبِيَّةِ كُلُّ مَن اسْتَوَى قاعِداً على وِطاءٍ مُتَمَكِّناً،
9.                       مُتَّكَأً هو في معنى مَجْلِسٍ.
10.          وضربه فأَتْكَأَه، أَي أَلقاه على هيئة الـمُتَّكِئِ.
11.        أَتْكَأَه أَلقاه على جانبه الأَيسر.
12.                أَوْكَأْتُ فلاناً إِيكاءً إِذا نصبت له مُتَّكَأً،
13.              تَوَكَّأَتِ الناقةُ، وهو تَصَلُّقُها عند مَخاضِها.
14.             والتَّوَكُّؤُ: التَّحامُل على العَصا في الـمَشْي.
15.               رأُيتُ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم،  يُواكِئُ أَي يَتَحامَلُ على يَدَيْهِ إِذا رَفَعَهما ومدّهما في الدُّعاءِ.
لسان العرب
● - تكأ: ذكر الأَزهري هنا ما سنذكره في وكأَ، وقال هو أَيضاً: إِنّ تُكأَةً أَصله وُكأَةٌ.
● - وكأ: تَوَكَّأَ على الشيءِ واتَّكَأَ: تَحَمَّلَ واعتمَدَ، فهو مُتَّكِئٌ.  والتُكأَةُ: العَصا يُتَّكَأُ عليها في المشي. وفي الصحاح: ما يُتَكَأُ  عليه. يقال: هو يَتَوَكَّأُ على عصاه، ويَتَّكِئُ.  أَبو زيد: أَتْكَأْتُ الرجُلَ إِتْكاءً إِذا وَسَّدْتَه حتى يَتَّكِئَ.  وفي الحديث: هذا الأَبيضُ الـمُتَّكِئُ الـمُرْتَفِقُ؛ يريد الجالِسَ  الـمُتَمَكِّنَ في جلوسه. وفي الحديث: التُّكَأَةُ مِن النَّعْمةِ.  التُكَأَةُ، بوزن الهُمَزة: ما يُتَّكَأُ عليه. ورجل تُكَأَةٌ: كثير الاتِّكاءِ،  والتاءُ بدل من الواو وبابها هذا الباب، والموضعُ مُتَّكَأٌ. وأَتْكَأَ  الرَّجُلَ: جَعل له مُتَّكَأً، وقُرئَ: وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً.  وقال الزجاج: هو ما يُتَّكَأُ عليه لطَعام أَو شراب أَو حديثٍ. وقال  المفسرون في قوله تعالى: وأَعْتَدَتْ لهنَّ مُتَّكَأً، أَي طعاماً، وقيل  للطَّعامِ مُتَّكَأٌ لأَنَّ القومَ إِذا قَعَدوا على الطعام اتَّكَؤُوا، وقد نُهِيَتْ هذه الأُمَّةُ عن ذلك. قال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: آكُلُ كما يأَكُلُ العَبْدُ. وفي الحديث: لا آكُلُ مُتَّكِئاً.الـمُتَّكِئُ في العَرَبِيَّةِ كُلُّ مَن اسْتَوَى قاعِداً على وِطاءٍ مُتَمَكِّناً، والعامّةُ لا تعرف الـمُتَّكِئَ إِلاّ مَنْ مالَ في قُعُودِه مُعْتَمِداً على أَحَدِ شِقَّيْه؛ والتاءُ فيه بدل من الواو، وأَصله من الوِكاءِ، وهو  \<ص:201>  ما يُشَدُّ به الكِيسُ وغيره، كأَنه أَوْكَأَ مَقْعَدَتَه وشَدَّها بالقُعود عَلى الوِطاءِ الذي تحْتَه. قال ابن الأَثير: ومعنى الحديث: أَنـِّي إِذا  أَكَلْتُ لم أَقْعُدْ مُتَمَكِّناً فِعْلَ مَن يُرِيدُ الاسْتِكْثارَ منه، ولكِنْ آكُلُ بُلْغةً، فيكون قُعُودي له مُسْتَوْفِزاً. قال: ومَن حَمَل الاتِّكاءَ على المَيْلِ إِلى أَحَد الشّقَّيْنِ تأَوَّلَه على مَذْهَب الطِّبِّ، فإِنه لا يَنْحَدِرُ في مَجاري الطعامِ سَهْلاً، ولا يُسِيغُه هَنِيئاً، ورُبَّما تأَذَّى به. وقال الأَخفش: مُتَّكَأً هو في معنى مَجْلِسٍ. ويقال: تَكِئَ الرجلُ يَتْكَأُ تَكَأً؛ والتُّكَأَةُ، بوزن فُعَلةٍ، أَصله وُكَأَةٌ، وإِنما مُتَّكَأٌ، أَصله مُوتَكَأٌ، مثل مُتَّفَقٍ، أَصله مُوتَفَقٌ. وقال أَبو عبيد: تُكَأَةٌ، بوزن فُعَلةٍ، وأَصلُهُ وُكَأَة، فَقُلِبت الواو تاءً في تُكَأَةٍ، كما قالوا تُراثٌ، وأَصله وُراثٌ.  واتَّكَأْتُ اتِّكَاءً، أَصله اوتَكَيْتُ، فأُدغمت الواو في التاءِ وشُدّدت، وأَصل الحرف وكَّأَ يُوَكِّئُ تَوْكِئةً. وضربه فأَتْكَأَه، على أَفْعَله، أَي أَلقاه على هيئة الـمُتَّكِئِ. وقيل: أَتْكَأَه أَلقاه على جانبه الأَيسر. والتاءُ في جميع ذلك مبدلة من واو.
أَوْكَأْتُ فلاناً إِيكاءً إِذا نصبت له مُتَّكَأً، وأَتْكَأْته إِذا حَمَلْتَه على الاتِّكاءِ. ورجل تُكَأَةٌ، مثل هُمَزة: كثير الاتِّكاءِ.  الليث: تَوَكَّأَتِ الناقةُ، وهو تَصَلُّقُها عند مَخاضِها.  والتَّوَكُّؤُ: التَّحامُل على العَصا في الـمَشْي. وفي حديث الاسْتِسْقاءِ قال جابِرٌ، رضي اللّه عنه: رأُيتُ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم،  يُواكِئُ أَي يَتَحامَلُ على يَدَيْهِ إِذا رَفَعَهما ومدّهما في الدُّعاءِ. ومنه التَّوَكُّؤُ على العَصا، وهو التَّحامُلُ عليها. قال ابن الأَثير:  هكذا قال الخطابي في مَعالِم السُّنَن، والذي جاءَ في السُّنَن، على  اخْتِلاف رواياتِها ونسخها، بالباء الموحدة. قال: والصحيح ما ذكره الخطابي.
مقاييس اللغة:
(وكا) الواو والكاف والحرف المعتل: أُصَيلٌ يدلُّ على شَدِّ شيء وشِدَّة. منه الوِكَاء: الذي يُشَدُّ به. وفي الحديث: "احفَظْ عِفاصَها ووِكاءَها". وتقول: سألته فأوكى عَلَيَّ، أي بَخِلَ، كأنَّه قد شَدَّ، وإنَّ فُلاناً لَوِكاءٌ ما يَبِضُّ بشَيء. قال أبو عُبيدٍ في حديث الزُّبير: "أنَّه كانَ يُوكِي بينَ الصَّفا والمَرْوَة"، قال: أي يَملأُ ما بَينَهما سَعياً، كما يُوكَى السِّقاءُ بعد المَلْء.‏
ومن الباب تَوَكَّأْتُ على كذا، أي اتَّكَأتُ، لأنَّه يتشدَّدُ به ويتقوّى به. وأوكأت فلاناً إيكاءً: نصَبْتُ له مُتَّكَأً.‏
القاموس المحيط:
تَوَكَّأَ عليه تَحَمَّلَ، واعْتَمَدَ، كأَوْكَأَ، والنَّاقَةُ أَخَذَها الطَّلْقُ فَصَرَخَتْ. والتُّكَأَةُ، كَهُمَزَة العَصا، وما يُتَّكَأُ عليه، والرَّجُلُ الكثيرُ الاتِّكاءِ. وأوْكَأَهُ نَصَبَ له مُتَّكَأَ. وضَرَبَه فَأَتْكَأَه، كأَخْرَجَه أَلْقاه على هَيْئَةِ المُتَّكِئ، أو على جانِبِه الأيْسَرِ. وأتْكَأَ جَعَلَ له مُتَّكَأً. وقولهُ صلى الله عليه وسلم " أما أنا فلا آكُلُ مُتَّكِئاً " ، أي جالِساً على هَيْئَة المُتَمَكِّنِ المُتَرَبّعِ ونَحْوِها من الهَيْئاتِ المُسْتَدْعِيَةِ لكَثْرةِ الأكْلِ، بل كان جُلُوسُه للأكْلِ مُقْعِياً مُسْتَوْفِزاً، غيرَ مُتَرَبّعٍ ولا مُتَمَكِّنٍ، وليس المُرادُ المَيْلَ على شِقٍّ كما يَظُنُّه عَوامُّ الطَّلَبَة.
تاج العروس:
ت ك أ
تكأَ ذكره الأَزهريُّ ها هنا وتبعه صاحبُ اللسانِ وسيأْتي في وَكَأَ إن شاء الله تعالى
و ك أ
تَوَكَّأَ عليه أَي الشَّيْء : تَحَمَّل واعْتَمَدَ وهو مُتَوَكِّئٌ كأَوْكَأَ وهذه عن نوادر أَبِي عبيدة . وتَوَكَّأَت الناقَةُ : أَخذها الطَّلْقُ فصَرَخَتْ وقال الليث : تَصَلَّقَتْ عند مَخاضِها . والتُّكَأَةُ كهُمَزَةٍ : العَصا يُتَّكَأُ عليها في المَشْيِ وفي الصحاح : ما يُتَّكَأُ عليه ولو غيرُ عَصاً كسَيْفٍ أَو قَوْسٍ يقال : هو يَتَوَكَّأُ على عصاه ويَتَّكِئُ . وعن أَبِي زيدٍ : أَتْكَأْتُ الرجُلَ إتكاءً إِذا وسَّدْتَه حتَّى يتَّكِئُ . وفي الحديث " هذا الأَبيضُ المُتَّكِئُ المُرْتَفِقُ " يريد الجالسَ المُتمكِّنَ في جُلُوسه وفي الحديث " التُّكَأَةُ من النَّعْمَةِ " والتُّكَأَة كهمزة أيضاً : الرَّجُلُ الكثيرُ الاتِّكاءِ والتاءُ بدلٌ من الواو وبابها هذا الباب كما قالوا : تُراثٌ وأَصله وُرَاث . وأَوْكَأَهُ إيكاءً : نصبَ له مُتَّكَأً وأَتْكَأَهُ : إِذا حمله على الاتِّكاءِ وقُرِئَ " وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً " قال الزجَّاج : هو ما يُتَّكَأُ عليه لطعام أَو شراب أَو حديثٍ . وقال المفسِّرون : أَي طعاماً وهو مَجازٌ ومنه اتَّكَأْنا عِند زيد أَي طَعِمنا وقال الأَخفش : مُتَّكَأً هو في معنى مَجْلِس . وفي الأَساس : ومن المجاز ضَرَبَهُ فأَتْكَأَهُ وطَعَنَهُ فأَتْكَأَهُ كأَخرَجَهُ على أَفْعَلَهُ أَي أَلقاهُ على هَيْئَةِ المُتَّكِئِ أَو أَتْكَأَهُ : أَلقاهُ على جانِبِه الأَيسرِ . وأَتْكَأَ : جعلَ له مُتَّكَأً وإِنَّما قيل للطعام مُتَّكَأٌ لأنَّ القوم إِذا قَعَدوا على الطَّعام اتَّكَؤُوا وقد نُهِيَت هذه الأُمَّةُ عن ذلك ومن ذلك قوله صلّى الله عليه وسلّم " آكُلُ كما يَأْكُلُ العَبْدُ " وفي حديثٍ آخرَ " أَمَّا أَنا فلا آكُلُ مُتَّكِئاً " أَي جالساً على هَيْئَةِ المُتَمَكِّنِ المُتَرَبِّعِ ونحوِها من الهَيْئاتِ المُسْتَدْعِيَةِ لكثرَةِ الأَكْلِ لأنَّ المُتَّكِئَ في العربية كلُّ من استَوَى قاعداً على وِطاءٍ مُتَمَكِّناً بل معنى الحديث كما قال ابنُ الأَثير : كانَ جُلوسُهُ للأَكْلِ مُقْعِياً مُسْتَوْفِزاً للقيامِ غيرَ مُتَرَبِّعٍ ولا مُتَمَكِّنٍ كمن يُريد الاستكثار منه وليس المُرادُ منه أَي في الحديث المَيْلُ إلى شِقٍّ مُعْتَمِداً عليه كما يَظُنُّهُ عوامُّ الطَّلَبَةِ ومن حمل الاتِّكاءَ على الميل إلى أَحد الشقّيْنِ تأَوَّله على مذهب الطِّبِّ فإنَّه لا ينحدِرُ في مجاري الطَّعامِ سَهْلاً ولا يُسيغُه هَنيئاً وربَّما تأَذَّى به . وممَّا يستدرك عليه : واكَأَ مُواكَأَةً ووكاءً إِذا تحامَلَ على يَدَيْهِ ورَفَعهما ومَدَّهُما في الدُّعاءِ . ورَجُلٌ تُكَأَةٌ كهُمَزَةٍ : ثقيلٌ

##### Türkçe

تكء
**تَكِئَ** - **يَتْكَأُ** - **مُتَّكَأ** - **اتَّكَأَ** - **يَتَّكِئُ** - **مُتَّكِئ** - **مُتَّكِئيْن**

**تَكِئَ - يَتْكَأُ** + varlık + bir şey üzerine: ona, oturma ile uzanma arasında, yarı yaslanma vaziyetinde oturur
**اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ**: “**افتعل**” vezninde, “**تَكِئَ - يَتْكَأُ**”dan: kendi iradesiyle “**يَتْكَأ**” etmeye çabalar: kendi iradesiyle, oturma ile uzanma arasında, yarı yaslanma vaziyetinde oturmaya çabalar
**مُتَّكِئ**: “**اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ**” fiilinden, ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe
**مُتَّكِئِيْن**: **مُتَّكِئ**’in çoğulu
**مُتَّكَأ**: “**مُفْتَعَل**” vezninde: “**اتَّكَأَ - يَتَّكِئُ**”den ism-i mef‘ûl; o aynı zamanda ondan ism-i âlettir: **مُتَّكَأ** عليه: üzerine yaslanılan şey
Ve lafız, “insan bedeninin parçalarından gövdenin hareket türleri” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَلَسَ - يَجْلِسُ**، **تَكِئَ - يَتْكَأُ**، **جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)**، **ضَجَعَ - يَضْجَعُ**، **رَقَدَ - يَرْقُدُ**، **جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)**
Lafız bakımından ayırt eder:
**وَكَأَ - يَكَأُ** + varlık + bir varlığa yahut mekâna: dik, doğrulmuş, dikey ve doğrudan bir biçimde ona doğru yönelir ve ona gelir yahut onun üzerine
**تَكِئَ - يَتْكَأُ** + varlık + bir şey üzerine: oturma ile uzanma arasında, yarı yaslanma vaziyetinde oturur

**اتكأ - يتكئ**
 	﴿Ve evleri için kapılar ve üzerinde yaslandıkları sedirler (34)﴾ ez-Zuhruf
**متكئ - متكئين**
**متكئين فيها**	﴿İşte onlar; onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır; orada altından bileziklerden süslenirler ve sundustan ve istebraktan yeşil elbiseler giyerler; orada sedirler üzerinde yaslanmışlardır; ne güzel mükâfat ve ne güzel dayanılacak yer (31)﴾ el-Kehf ﴿Orada sedirler üzerinde yaslanmışlardır; orada ne bir güneş görürler ne de bir zemherir (13)﴾ el-İnsân
 	﴿Orada yaslanmışlardır; orada çok meyve ve içecek isterler (51)﴾ Sâd
**متكئين عليها**	﴿Onlar ve eşleri, gölgeler içinde, sedirler üzerinde yaslanmışlardır (56)﴾ Yâsîn ﴿Dizilmiş sedirler üzerinde yaslanmışlardır; ve onları iri gözlü hurilerle evlendirdik (20)﴾ et-Tûr ﴿Onun üzerinde yaslanmış, karşılıklı (16)﴾ el-Vâkıa
 	﴿İçi istebraktan olan döşekler üzerinde yaslanmışlardır; iki cennetin devşirilecek meyvesi yakındır (54)﴾ er-Rahmân ﴿Yeşil rafraflar ve güzel abkarîler üzerinde yaslanmışlardır (76)﴾ er-Rahmân
**مُتَّكأ**
 	﴿Onların hilelerini işitince onlara gönderdi ve onlar için bir **مُتَّكَأ** hazırladı; ve onların her birine bir bıçak verdi ve dedi: “Onların karşısına çık.” Onu görünce onu büyüttüler ve ellerini kestiler ve dediler: “Hâşâ Allah için; bu bir beşer değildir; bu ancak kerîm bir melektir.” (31)﴾ Yûsuf
Muhtâr es-Sıhâh
● [**وكأ**] و ك أ: **المُتَكَأُ** **الاتِّكاءِ**’nın yeri; ve el-Ahfeş onu âyette meclis ile tefsir etti; ve **تَوَكَّأَ** değnek üzerine; ve **أَوْكَأَهُ** onu **إيكاءً**: yani ona bir **مُتَّكَأً** dikti/kurdu
er-Râgıb
**وكأ**
- **الوكاء**: şeyin bağı; ve bazen **الوكاء**, şeyin içine konulduğu ve onunla sıkıca bağlanan şeye isim yapılır; bundan: **أوكأت** falancayı: ona bir **متكأ** yaptım; ve **توكأ** değnek üzerine: onunla dayandı ve onunla kendini sağlamlaştırdı. Yüce Allah dedi: }O benim değneğimdir; onun üzerine dayanırım{ [Tâhâ/18]. Ve hadiste: (o, Safâ ile Merve arasında **يوكي** ederdi) (bu, Zübeyr hadisi içindedir: onun Safâ ile Merve arasında sa‘y ederek **يوكي** ettiği.
Müellif onu bir tefsir ile tefsir etti; ve onun başka bir tefsiri vardır: konuşmamasıdır; sanki ağzını **أوكى** etmiş de konuşmamıştır. Bak: en-Nihâbe 5/223; ve Garîbu’l-Hadîs 4/8) dedi: manası, ikisi arasını sa‘y ile doldurmasıdır; tıpkı kırba dolumdan sonra bağlandığı gibi; ve “**أوكيت** kırbayı” denir, “**أوكأت**” denmez.
Lisân özeti
1.                     **تَكِئَ** adam **يَتْكَأُ** **تَكَأً**; **تَوَكَّأَ** şey üzerine ve **اتَّكَأَ**: yüklendi ve dayandı,
2.   ve **التُكأَةُ**: yürüyüşte üzerine yaslanılan değnek.
3.    **أَتْكَأْتُ** adamı **إِتْكاءً**: onu, yaslanıncaya kadar yastıkladığım zaman.
4. bu beyaz, **الـمُتَّكِئُ الـمُرْتَفِقُ**; oturuşunda yerleşmiş/sağlam oturan oturanı kasteder.
5.    **التُّكَأَةُ** nimetten: üzerine yaslanılan şey.
6.    ve adam **تُكَأَةٌ**: **الاتِّكاءِ**’si çok olan,
7.                        ve **أَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً**: yemek yahut içecek yahut sohbet için üzerine yaslanılan şeydir.
8. **الـمُتَّكِئُ** Arapçada, bir döşek üzerinde yerleşmiş olarak oturarak düzgün duran herkesdir,
9.                       **مُتَّكَأً** meclis manasındadır.
10.          ve onu vurdu da onu **فَأَتْكَأَه**: yani onu **الـمُتَّكِئِ** heyeti üzere attı.
11.        **أَتْكَأَه**: onu sol yanı üzerine attı.
12.                **أَوْكَأْتُ** falancayı **إِيكاءً**: ona bir **مُتَّكَأً** diktiğim/kurduğum zaman,
13.              **تَوَكَّأَتِ** dişi deve: bu, doğumu sırasında onun bağırıp çağırmasıdır.
14.             ve **التَّوَكُّؤُ**: yürüyüşte değnek üzerine yüklenme.
15.               Peygamber’i, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, gördüm: **يُواكِئُ**; yani ellerini kaldırıp duada uzattığı zaman iki eli üzerine yüklenirdi.
Lisânü’l-Arab
● - **تكأ**: el-Ezherî burada, **وكأَ**’da zikredeceğimizi zikretti; ve o ayrıca dedi ki: **تُكأَةً**’nın aslı **وُكأَةٌ**’dır.
● - **وكأ**: **تَوَكَّأَ** şey üzerine ve **اتَّكَأَ**: yüklendi ve dayandı; o hâlde o **مُتَّكِئٌ**’dir. Ve **التُكأَةُ**: yürüyüşte üzerine yaslanılan değnek. Ve Sıhâh’ta: üzerine yaslanılan şey. Denir: o, değneği üzerine **يَتَوَكَّأُ** eder ve **يَتَّكِئُ** eder. Ebû Zeyd: **أَتْكَأْتُ** adamı **إِتْكاءً**: onu, yaslanıncaya kadar yastıkladığım zaman. Ve hadiste: “bu beyaz, **الـمُتَّكِئُ الـمُرْتَفِقُ**”; oturuşunda yerleşmiş/sağlam oturan oturanı kasteder. Ve hadiste: “**التُّكَأَةُ** nimettendir.” **التُكَأَةُ**, hemzenin vezninde: üzerine yaslanılan şey. Ve adam **تُكَأَةٌ**: **الاتِّكاءِ**’si çok olan; ve **التاءُ** vavın bedelidir ve onun bâbı bu bâbdır; ve yer **مُتَّكَأٌ**’dır. Ve **أَتْكَأَ** adamı: ona bir **مُتَّكَأً** yaptı; ve şöyle okunmuştur: **وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً**. Zecâc dedi: o, yemek yahut içecek yahut sohbet için üzerine yaslanılan şeydir. Ve müfessirler, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **وأَعْتَدَتْ لهنَّ مُتَّكَأً**: yani bir yiyecek; ve denildi ki: yiyeceğe **مُتَّكَأٌ** (denmiştir), çünkü kavim yemeğe oturduklarında yaslanırlardı; ve bu ümmet bundan nehyedilmiştir. Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ben, kulun yediği gibi yerim.” Ve hadiste: “Ben **مُتَّكِئاً** olarak yemem.” **الـمُتَّكِئُ** Arapçada, bir döşek üzerinde yerleşmiş olarak oturarak düzgün duran herkesdir; ve avam, **الـمُتَّكِئَ**’i ancak oturuşunda iki yanından birine dayanarak meyleden kimse olarak bilir; ve ondaki **التاءُ** vavın bedelidir; ve aslı **الوِكاءِ**dandır; o,  \<ص:201>  kese ve başkası onunla bağlanan şeydir; sanki o, oturduğu döşeğin üzerine oturmakla oturağını **أَوْكَأَ** etmiş ve onu bağlamıştır. İbnü’l-Esîr dedi: hadisin manası: ben, yediğim zaman, ondan çokça almak isteyenin fiili gibi yerleşmiş oturmam; fakat bir geçimlik yerim; böylece benim ona oturuşum tetikte/çabuk kalkar hâlde olur. Dedi: ve kim **الاتِّكاءَ**’yı iki yandan birine meyil olarak taşırsa, onu tıp mezhebi üzere te’vil etmiştir; çünkü o, yemeğin yollarında kolayca inmez, onu rahatça sindirmez; belki onunla eziyet görür. El-Ahfeş dedi: **مُتَّكَأً** meclis manasındadır. Ve denir: **تَكِئَ** adam **يَتْكَأُ** **تَكَأً**; ve **التُّكَأَةُ**, **فُعَلةٍ** vezninde: aslı **وُكَأَةٌ**’dır; ve ancak **مُتَّكَأٌ** (dır); aslı **مُوتَكَأٌ**’dır; tıpkı **مُتَّفَقٍ** (gibi), aslı **مُوتَفَقٌ**’dır. Ebû Ubeyd dedi: **تُكَأَةٌ**, **فُعَلةٍ** vezninde; ve aslı **وُكَأَة**’dır; böylece **تُكَأَةٍ**’de vav, **التاء**’ya çevrilmiştir; tıpkı **تُراثٌ** dedikleri gibi; aslı **وُراثٌ**’dır. Ve **اتَّكَأْتُ** **اتِّكَاءً**: aslı **اوتَكَيْتُ**’tur; böylece vav, **التاءِ** içinde idğam edildi ve şeddelendi; ve harfin aslı **وكَّأَ يُوَكِّئُ تَوْكِئةً**’dir. Ve onu vurdu da onu **فأَتْكَأَه**; **أَفْعَله** üzere: yani onu **الـمُتَّكِئِ** heyeti üzere attı. Ve denildi: **أَتْكَأَه** onu sol yanı üzerine attı. Ve **التاءُ** bütün bunlarda vavdan değiştirilmiştir.
**أَوْكَأْتُ** falancayı **إِيكاءً**: ona bir **مُتَّكَأً** diktiğim/kurduğum zaman; ve **أَتْكَأْته**: onu **الاتِّكاءِ**’ya taşıdığım zaman. Ve adam **تُكَأَةٌ**, **هُمَزة** gibi: **الاتِّكاءِ**’si çok olan. Lays: **تَوَكَّأَتِ** dişi deve: bu, doğumu sırasında onun bağırıp çağırmasıdır. Ve **التَّوَكُّؤُ**: yürüyüşte değnek üzerine yüklenme. Yağmur duası hadîsinde Câbir, Allah ondan razı olsun, dedi: Peygamber’i, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, gördüm: **يُواكِئُ**; yani ellerini kaldırıp duada uzattığı zaman iki eli üzerine yüklenirdi. Ve ondan: değnek üzerine **التَّوَكُّؤُ**; o, onun üzerine yüklenmedir. İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî, Me‘âlimü’s-Sünen’de böyle dedi; ve Sünen’de gelen, rivayetlerinin ve nüshalarının ihtilâfı üzere, tek noktalı **الباء** iledir. Dedi: ve sahih olan, Hattâbî’nin zikrettiğidir.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**وكا**) vav, kâf ve illetli harf: bir asıl; bir şeyi bağlamaya ve sıkılığa delâlet eder. Ondan **الوِكَاء**: onunla bağlanan şey. Ve hadiste: “Onun **عِفاصَها**’sını ve **وِكاءَها**’sını koru.” Ve dersin: ona sordum da o bana karşı **فأوكى** etti; yani cimrilik etti; sanki bağlamış gibidir. Ve muhakkak falan kimse **لَوِكاءٌ**dur; hiçbir şeyle **يَبِضُّ** etmez. Ebû Ubeyd, Zübeyr hadisi hakkında dedi: “onun Safâ ile Merve arasında **يُوكِي** ettiği”: yani ikisi arasını sa‘y ile doldurur; tıpkı kırbanın dolumdan sonra bağlandığı gibi.
Ve bâbdan: **تَوَكَّأْتُ** şunun üzerine: yani **اتَّكَأتُ**; çünkü onunla sıkılaşır ve onunla güçlenir. Ve **أوكأت** falancayı **إيكاءً**: ona bir **مُتَّكَأً** diktim/kurduğum.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**تَوَكَّأَ** onun üzerine: yüklendi ve dayandı; **أَوْكَأَ** gibi. Ve dişi deve: doğum sancısı onu aldı da bağırdı. Ve **التُّكَأَةُ**, **هُمَزَة** gibi: değnek; ve üzerine yaslanılan şey; ve **الرَّجُلُ**: **الاتِّكاءِ**’si çok olan. Ve **أوْكَأَهُ**: ona bir **مُتَّكَأَ** dikti/kurdu. Ve onu vurdu da onu **فَأَتْكَأَه**; **أَخْرَجَه** gibi: onu **المُتَّكِئ** heyeti üzere, yahut sol yanı üzerine attı. Ve **أتْكَأَ**: ona bir **مُتَّكَأً** yaptı. Ve onun, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Ben ise **مُتَّكِئاً** yemem”: yani yerleşmiş, bağdaş kurmuş ve benzeri, çok yemeyi gerektiren heyetlerden bir heyet üzere oturan olarak; bilakis onun yemek için oturuşu, çömelmiş, kalkmaya hazır, bağdaş kurmamış ve yerleşmiş olmayan idi; ve murad, avam talebenin zannettiği gibi bir yan üzerine meyil değildir.
Tâcü’l-Arûs:
ت ك أ
**تكأَ**: el-Ezherî onu burada zikretti ve Lisân sahibi ona tâbi oldu; ve inşallah **وَكَأَ**’da gelecektir
و ك أ
**تَوَكَّأَ** onun üzerine, yani şey: yüklendi ve dayandı; o **مُتَوَكِّئٌ**’dir; **أَوْكَأَ** gibi; ve bu, Ebû Ubeyde’nin nevâdirindendir. Ve **تَوَكَّأَت** dişi deve: doğum sancısı onu aldı da bağırdı. Lays dedi: doğumu sırasında **تَصَلَّقَتْ**. Ve **التُّكَأَةُ** **هُمَزَةٍ** gibi: yürüyüşte üzerine yaslanılan değnek; ve Sıhâh’ta: üzerine yaslanılan şey; değnekten başka olsa bile, kılıç yahut yay gibi. Denir: o, değneği üzerine **يَتَوَكَّأُ** eder ve **يَتَّكِئُ** eder. Ebû Zeyd’den: **أَتْكَأْتُ** adamı **إتكاءً**: onu, yaslanıncaya kadar yastıkladığım zaman. Ve hadiste: “bu beyaz, **المُتَّكِئُ المُرْتَفِقُ**”: oturuşunda yerleşmiş/sağlam oturan oturanı kasteder. Ve hadiste: “**التُّكَأَةُ** nimettendir.” Ve **التُّكَأَة** yine **همزة** gibi: **الاتِّكاءِ**’si çok olan adam; ve **التاءُ** vavın bedelidir; ve onun bâbı bu bâbdır; tıpkı **تُراثٌ** dedikleri gibi; aslı **وُرَاث**. Ve **أَوْكَأَهُ** **إيكاءً**: ona bir **مُتَّكَأً** dikti/kurdu. Ve **أَتْكَأَهُ**: onu **الاتِّكاءِ**’ya taşıdığı zaman. Ve şöyle okunmuştur: **وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً**. Zecâc dedi: o, yemek yahut içecek yahut sohbet için üzerine yaslanılan şeydir. Ve müfessirler dedi: yani bir yiyecek; ve o mecazdır; ve ondan: “Zeyd’in yanında **اتَّكَأْنا**”: yani yedik. El-Ahfeş dedi: **مُتَّكَأً** meclis manasındadır. Ve el-Esâs’ta: ve mecazdan: onu vurdu da onu **فأَتْكَأَهُ**; ve onu mızrakladı da onu **فأَتْكَأَهُ**; **أَخرَجَهُ** gibi, **أَفْعَلَهُ** üzere: yani onu **المُتَّكِئِ** heyeti üzere attı; yahut **أَتْكَأَهُ**: onu sol yanı üzerine attı. Ve **أَتْكَأَ**: ona bir **مُتَّكَأً** yaptı. Ve yiyeceğe ancak **مُتَّكَأٌ** denmiştir; çünkü kavim yemeğe oturduklarında yaslanırlardı; ve bu ümmet bundan nehyedilmiştir. Ve bundan, onun, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Ben, kulun yediği gibi yerim.” Ve başka bir hadiste: “Ben ise **مُتَّكِئاً** yemem”: yani yerleşmiş, bağdaş kurmuş ve benzeri, çok yemeyi gerektiren heyetlerden bir heyet üzere oturan olarak; çünkü **المُتَّكِئُ** Arapçada, bir döşek üzerinde yerleşmiş olarak oturarak düzgün duran herkesdir. Bilakis hadisin manası, İbnü’l-Esîr’in dediği gibi: onun yemek için oturuşu, çömelmiş, kalkmaya hazır, bağdaş kurmamış ve yerleşmiş olmayan idi; çok almak isteyen kimse gibi değil. Ve ondan murad, yani hadiste, avam talebenin zannettiği gibi bir yan üzerine dayanarak meyil değildir. Ve kim **الاتِّكاءَ**’yı iki yandan birine meyil olarak taşırsa, onu tıp mezhebi üzere te’vil etmiştir; çünkü o, yemeğin yollarında kolayca inmez ve onu rahatça sindirmez; belki onunla eziyet görür. Ve ona zeyl olarak: **واكَأَ** **مُواكَأَةً** ve **وكاءً**: iki eli üzerine yüklendiği ve onları kaldırıp duada uzattığı zaman. Ve adam **تُكَأَةٌ** **هُمَزَةٍ** gibi: ağır.
