# تلع (ت-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ل - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتّاء والّلام معهما
ع ت ل، ت ل ع يستعملان فقط
عتل:

العَتَلَةُ: حديدةٌ كحد فأس عريضة ليست بمتعقّفة الرأس كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة، في أصلها خشبة يحفر بها الأرض والحيطان.
ورجل عُتُلٌّ أي: أكولٌ مَنُوع.
والعَتْلُ: أن تأخذ بتلبيب رجل فَتَعْتِلَهُ، أي: تجرّه إليك، وتذهب به إلى حبس أو عذاب.
وتقول: لا أَنْعتِلُ معك، أي: لا أَنْقاد معك. وأخذ فلان بزمام النّاقة فَعَتَلَها، وذلك إذا قَبَض على أصْلِ الزِّمام عند الرأس فقادها قوداً عنيفاً.
وقال بعضهم: العتلة عصاً من حديد ضخمةٌ طويلةٌ لها رأسٌ مُفَلْطَح مثل قَبيعةِ السيف مع البناة يهدمون بها الحيطان.
والعَتَلَةُ: الهراوة الغليظة من الخشب، والجميع عَتَلٌ. قال الراجز:
وأينما كنت من البلاد
فاجتنبنّ عرمَ الذّوّاد
وضّرْبَهم بالعَتَلِ الشِّداد
يعني عرامهم وشِرّتهم.
تلع:
التَّلَعُ: ارتفاع الضّحى. وتَلَعَ النّهار ارتفع. قال:
وكأنّهم في الآل إذ تَلَع الضّحى
وتَلَع فلان إذا أخرج رأسه من كلّ شيء كان فيه وهو شبهُ طَلَعَ، غير أنّ طَلَعَ أعمُّ.
وتَلَعَ الشاةُ يعني الثورَ، أي أخرج رأسَه من الكناس. وأَتْلَعَ رأسَهُ، فنظر إتلاعاً، لأنّ فعلَه يجاوز، كما تقول: أطْلَعَ رأسه إطلاعاً. قال ذو الرّمة:
كما أَتْلَعَتْ من تحتِ أَرْطَى صريمةٍ		ألى نبأةِ الصوتِ الظِّباءُ الكوانِـسُ
والأتلع من كلّ شيء: الطويلُ العُنُقِ. والأنثَى: تلعاء.
والتّلِعُ والتَّرِعُ هو الأتلع، لأن الفَعِلَ يدخُلُ على الأَفْعَل. قال:
وعَلَّقوا في تِلَعِ الرأسِ خَدِبْ
يعني بعيراً طويل العنق.
وسيد تَلِعٌ، ورجلٌ تَلِعٌ، أي كثيرُ التلفّت حوله.
ولزم فلانٌ مكانه فما يتتلّع، أي ما يرفع رأسه للنّهوض ولا يريد البراح. قال أبو ذؤيب:
فَوَردنَ والعَيُّوقُ مَعْقَدَ رابئ الضُّرَباءِ فوقَ النَّظْمِ لا يتتلَّعُ
ويقال: إنّه لَيتتالَعُ في مشيِهِ إذا مدَّ عُنُقه ورفَع رأسَه. ومُتالع: اسم جبل بالحمى. ومُتالع اسم موضع بالبادية. قال لبيد:
دَرَسَ المَنَا بمُتالعٍ فَأَبـانِ		فتقادَمَتْ بالحُبْسِ فالسُّوبانِ
والتّلعةُ: أرضٌ مرتفعة غليظة، وربما كانت مع غِلَظِها عريضة يتردّد فيها السّيلُ ثم يدفع منها إلى تلعةٍ أسفلَ منها. قال النابغة:
فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
ويقال: التَّلعَةُ مقدار قفيزٍ من الأرض، والذي يكون طويلاً ولا يكون عريضاً. والقرارة أصغرُ من التّلعة، والدّمعة أصغر من ذلك. ورجلٌ تليع، وجيدٌ تليع، أي طويل. قال:
جيدٍ تليعٍ تَزينُهُ الأَطْواقُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **التّاء** ve **الّلام** onlarla birlikte
**ع ت ل**، **ت ل ع** yalnızca kullanılırlar

**عتل**:

**العَتَلَةُ**: başı balta gibi geniş olan bir demir; başı balta gibi kıvrık değildir, fakat sapla birlikte düzdür; aslında onunla yeri ve duvarları kazdığı bir tahta vardır.
Ve bir adam **عُتُلٌّ** yani: çok yiyen, meneden.
Ve **العَتْلُ**: bir adamın yakalığından tutup onu **فَتَعْتِلَهُ**; yani onu kendine çekmen ve onu hapse yahut azaba götürmendir.
Ve dersin ki: “Seninle birlikte **لا أَنْعتِلُ**”, yani: seninle birlikte boyun eğmem. Ve falan kimse devenin yularından tuttu da onu **فَعَتَلَها**; bu, başın yanında yuların aslını kavradığı zaman, onu şiddetli bir sevk ile sevk etmesidir.
Ve bazısı dedi ki: **العتلة** demirden bir asa; iri, uzun; onun başı kılıcın kabzası gibi yassı; inşaatçılarla birlikte onunla duvarları yıkarlar.
Ve **العَتَلَةُ**: ağaçtan kalın topuz; hepsi **عَتَلٌ**dur. **الراجز** dedi ki:
Ve nerede olursan ol beldelerden
sakın **عرمَ الذّوّاد**’dan
ve onların **بالعَتَلِ الشِّداد** ile vuruşundan
Onların azgınlıklarını ve kötülüklerini kastediyor.

**تلع**:
**التَّلَعُ**: kuşluğun yükselmesi. Ve **تَلَعَ النّهار** yükseldi. Dedi ki:
Sanki onlar serapta, kuşluk yükseldiği vakit
Ve falan **تَلَعَ**; içinde bulunduğu her şeyden başını çıkardığı zaman; o, **طَلَعَ**’a benzer; ancak **طَلَعَ** daha geneldir.
Ve **تَلَعَتِ الشاةُ** yani boğayı; yani başını ininden çıkardı. Ve **أَتْلَعَ رأسَهُ**, böylece bir **إتلاعاً** ile baktı; çünkü onun fiili geçişlidir; senin “**أطْلَعَ رأسه إطلاعاً**” demen gibi. **ذو الرّمة** dedi ki:
Nasıl ki bir sürü, bir **أَرْطَى**’nın altından başını çıkardı da		sesin yükselişine doğru inlerdeki ceylanlar
Ve her şeyden **الأتلع**: boynu uzun olan. Dişisi: **تلعاء**.
Ve **التّلِعُ** ve **التَّرِعُ** o **الأتلع**dır; çünkü **الفَعِلَ** kalıbı **الأَفْعَل** üzerine girer. Dedi ki:
Ve başın **تِلَعِ**’ına bir **خَدِبْ** astılar
Boynu uzun bir deveyi kastediyor.
Ve bir efendi **تَلِعٌ**, ve bir adam **تَلِعٌ**; yani etrafına çokça dönüp bakan.
Ve falan yerinde kaldı da **فما يتتلّع**; yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmayı istemez. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Böylece vardılar; **العَيُّوقُ** ise, **الضُّرَباءِ**’ın gözetleyicisinin bağlandığı yer; dizinin üstünde, **لا يتتلَّعُ**
Ve denir ki: yürüyüşünde **لَيتتالَعُ**; boynunu uzattığı ve başını kaldırdığı zaman. Ve **مُتالع**: **الحمى**’da bir dağın adıdır. Ve **مُتالع** çöldeki bir yerin adıdır. **لبيد** dedi ki:
**مُتالعٍ**’da konak yerleri silindi de bana belli oldu		böylece **الحُبْس** ile **السُّوبان**’da eskidi
Ve **التّلعةُ**: yüksek, sert bir arazi; bazen sertliğiyle birlikte geniş olur; sel onun içinde gidip gelir, sonra ondan daha aşağı bir **تلعة**’ya itilir. **النابغة** dedi ki:
**فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ**
Ve denir ki: **التَّلعَةُ** yerden bir kafiz miktarıdır; uzun olan ve geniş olmayan şey. **القرارة** **التّلعة**’dan daha küçüktür; **الدّمعة** ise bundan daha küçüktür. Ve bir adam **تليع**, ve bir boyun **تليع**; yani uzun. Dedi ki:
Uzun bir boyun; onu gerdanlıklar süsler

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ أتْلَعُ بَيِّن التَلَعِ، أي طويلُ العنق. وجيدٌ تَليعٌ، أي طويلٌ، قال الأعشى:
يَوْزَ تُبْدي لنا قُتَيْلَةُ عن جيدٍ تَليعٍ تَزينُـهُ الأطـواقُ
والتَليعُ من الرجال: الطويلُ. وتَتَلَّعَ، أي مَدَّ عنقه للقيام. ويقال: قعدَ فما يَتَتَلَّعُ، أي فما يرفع رأسَه للنهوض ولا يريد البَراحَ. ورجلٌ تَلِعٌ، أي كثير التلفُّتِ حوله. وإناءٌ تَلِعٌ: لغةٌ في تَرِعٍ، أو لُثْغَةٌ. قال أبو عبيدة: التَلْعَةُ: ما ارتفع من الأرض، وما انهبط منها أيضاً، وهو عندَه من الأضداد. قال أبو عمرو: التِلاعُ: مجاري أعلى الأرض إلى بطون الأودية، واحدتها تَلْعَةٌ.
وتَلَعَ النهار: ارتفع. وأَتْلَعَتِ الظبيةُ من كِناسِها، أي سَمَتْ بجيدِها.

##### Türkçe

Bir adam **أَتْلَعُ**; **التَلَعِ**i açık (belli)dir; yani boynu uzun. Ve bir boyun **تَليعٌ**; yani uzun. **الأعشى** dedi ki:
يَوْزَ تُبْدي لنا قُتَيْلَةُ عن جيدٍ تَليعٍ تَزينُـهُ الأطـواقُ

Ve **التَليعُ** erkeklerden: uzun olan. Ve **تَتَلَّعَ**; yani kalkmak için boynunu uzattı. Ve denilir: Oturdu da **يَتَتَلَّعُ** değil; yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmayı istemez. Ve bir adam **تَلِعٌ**; yani etrafına çokça dönüp bakan. Ve bir kap **تَلِعٌ**: **تَرِعٍ** hakkında bir dildir; yahut bir peltekliktir. **أبو عبيدة** dedi: **التَلْعَةُ**: yerden yükselen şey; ve ondan alçalan şey de; ve o, onun yanında zıt anlamlılardandır. **أبو عمرو** dedi: **التِلاعُ**: yerin üst taraflarından vadilerin diplerine (doğru olan) akış yataklarıdır; onun bir tanesi **تَلْعَةٌ**dır.

Ve **تَلَعَ** gündüz: yükseldi. Ve ceylan **أَتْلَعَتِ** kendi ininden; yani boynuyla yükseldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع اللام
عتل ، تلع ، تعل : مستعملة .
علت ، لتع ، لعت : مهملة .
عتل : قال الله جلّ وعزّ : ( الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ ) ( الدّخَان : 47 ) وقال في موضع آخر : ( أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ ) ( القلم : 13 ) قرأ عاصم وحمزة والكسائي : ( خُذُوهُ ( بكسر التاء ، وكذلك قرأ أبو عمرو . وقرأ ابن كَثِير ونافع وابن عامر ويعقوب : ( فاعتلوه ) بضمّ التاء . قلت : هما لغتان فصيحتان ، يقال : عَتَلَهُ يَعَتِله ويَعتُله .
ورَوَى الأعمش عن مجاهد في قوله ) الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ ( أي خذوه فاقصِفوه كما يُقصَف الحَطَب .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : العَتْل : الدَفْع والإرهاق بالسَّوْق العنيف . وأخبرني المنذريّ عن الحرّاني عن ابن السّكّيت : عَتَلْتُهُ إلى السجن وعَتَنْتُه فأنا أعْتِلُه وأعْتُلُه وأعْتِنُه وأعْتُنُه إذا دفعتَه دَفْعاً عنيفاً .
وقال الليث : العَتْلُ : أن تأخذ بتَلْبيب الرجل فتعتِلَه ، أي تجرّه إليك وتذهب به
إلى حَبْس أو بَلِيَّة . وأَخَذ فلان بِزِمام الناقة فعتَلها إذا قادها قَوْداً عنيفاً .
ويقال : لاأَتَعَتَّل معك شِبْراً أي لا أبرح مكاني ولا أجيء معك .
وأمّا قوله تعالى : ( ( القلم : 13 ) أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ ( جاء في التفسير أن العُتُلّ ههنا : الشديد الخصومة ، وجاء في التفسير أيضاً أنه : الجافي الخُلُقِ اللئيمُ الضَرِيبةِ ، وهو في اللغة : الغليظ الجافي . أبو عبيد عن أبي عمرو : العَتَلَة : بَيْرَم النَجّار .
وقال الليث : هي حديدة كأنها حَدّ فأسٍ عريضة في أصلها خشبة ، تُحفر بها الأرض والحيطان ، ليست بمُعَقَّفَةٍ كالفأس ، ولكنها مستقيمة مع الخشبة . قال : ورجل عُتُلٌّ : أكول مَنُوع .
وقال أبو عبيد : العَتَلُ : القسِيّ الفارسية .
وقال أُمية :
يَرمُونَ عن عَتَل كأنها غُبُطٌ
بزَمْخَرٍ يُعجل المَرمِيّ إعجالاً
قال : واحدتها عَتَلة .
أبو عبيد عن الكسائي : إنك لعَتِلٌ إلى الشرّ أي سريع ، وقد عَتِل عتَلاً .
الحرّاني عن ابن السّكّيت : العَتِيل : الأجير بلغة طيء ، وجمعه العُتَلاَء .
وقال ابن شميل : العَتَلَة : المدَرَة الكبيرة تتقلّع من الأرض إذا أثيرت .
وقال ابن الأعرابي : العَاتِل الجِلْوَاز ، وجمعه عُتُلٌ . قال : والعَتِيل : الأجير وجمعه عُتُلٌ أيضاً . وفي ( النوادر ) : داءٌ عَتِيل شديد والعتيل : الخادم .
تلع : من أمثال العرب : فلان لا يمنَع ذنَبَ تَلْعه يضرب للرجل الذليل الحقير . والتَلْعَة : واحدة التِلاَع .
قال أبو عبيد : وهي مجارِي الماء من أعالي الوادي . قال : والتلاع أيضاً : ما انهبط من الأرض . قال وهي من الأضداد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال في مَثل : ما أخاف إلا من سَيْلِ تَلْعَتِي أي من بني عمّي وذوي قرابتي . قال : والتَلْعَة : مَسِيل الماء ؛ لأن من نزل التَلْعَة فهو على خَطَر : إن جاء السيل جَرف به . قال : وقال هذا وهو نازل بالتَلْعة فقال : لا أخاف إلا من مَأَمَنِي . وقال شمر : التِلاع : مسايل الماء تسيل من الأسناد والنِجَاف والجبال حتى تنصبّ في الوادي . قال وتَلْعة الجبل : أن الماء يجيء فيخُدّ فيه ويحفره حتى يخلُص منه . قال : ولا تكون التِلاَع في الصحارى . قال والتَلْعة ربما جاءت من أبعد من خمسة فراسخ إلى الوادي . قال : وإذا جَرَت من الجبال فوقعت في الصحارى حَفَرت فيها كهيئة الخنادق . قال وإذا عظمت التَلْعَة حتى تكون مثل نصف الوادي أو ثلثيه فهي مَيْثاء . وقال ابن شميل : من أمثالهم في الذي لا يوثق به : إني لا أثق بسَيل تَلْعتك أي لا أثق بما تقول وما تجيء به . قلت : فهذه ثلاثة أمثال جاءت في التَلْعة . وقال الليث : التَلْعة : أرض ارتفعت وهي غليظة يتردّد فيها السيل ، ثم يَدْفع منها إلى تَلْعَة أسفل
منها . وهي مَكَرَمة من المنابت .
أبو عبيد : التَتَلُّع : التقدّم . وأنشد لأبي ذؤيب :
فَوَردْنَ والعَيُّوقُ مقعدَ رابىءُ الض
رباء فوق النجم لا يتَتَلَّعُ
الأصمعي : الأتلع : الطويل . قال أبو عبيد : وأكثر ما يراد بالأتلع : طول عُنُقه . وقال الليث : يقال : هو أتلع وتَلِع للطويل العُنُق . قال : ورجل تَلِعٌ : كثير التلفّت . قال : ورجل تَلِعُ بمعنى التَرِع . قال : ويقال : لزم فلان مكانه فما يَتَتَلَّعُ ومايَتَتَالَع أي لا يرفع رأسه للنهوض ، وإنه ليَتَتَالع في مشيه إذا مَدّ عنقه ورفع رأسه . قال : ويقال : تَلَع فلان رأسه إذا أخرجه من شيء كان فيه ، وهو شبه طَلَع ، إلاّ أنّ طلع أعمّ . وتَلَع الثورُ إذا أخرج رأسه من الكِنَاس . قلت : المعروف في كلام العرب أتلع رأسه إذا أطلعه فنظر ؛ وتلع الرأسُ نفسُه . وقال الشاعر :
كما أتلعَت من تحت أَرْطى صريمةٍ
إلى نَبْأة الصوت الظباءُ الكوانِس
ويقال : تَلَع النهار إذا ارتفع يَتْلَع تلُوعاً . وجِيدٌ تَلِيع : طويل . ومُتَالِع : جبل بناحية البحرين بين السَوْدة والأحساء . وفي سفح هذا الجبل عَين يسيح ماؤها ، يقال لها : عين مُتَالِع .
تعل : أهمله الليث وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : التعَل : حرارة الحلق الهائجة .
وأما عَلَتَ فمهمل .

##### Türkçe

باب العين والتاء مع اللام
**عتل** ، **تلع** ، **تعل** : kullanımdadır.
**علت** ، **لتع** ، **لعت** : ihmaldir.

**عتل** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( **الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ** ) ( **الدّخَان** : 47 ) ve başka bir yerde şöyle dedi: ( **أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ** ) ( **القلم** : 13 ) **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** okudu: ( **خُذُوهُ** ( **التاء**’yı kesre ile; ve كذلك **أبو عمرو** da okudu. Ve **ابن كَثِير** ve **نافع** ve **ابن عامر** ve **يعقوب** okudu: ( **فاعتلوه** ) **التاء**’yı damme ile. Dedim: ikisi de iki fasih lugattır; denir: **عَتَلَهُ** **يَعَتِله** ve **يَعتُله**.

Ve **الأعمش**’ın **مجاهد**’den, onun sözü hakkında rivayet etti: ) **الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ** ( yani: onu alın da onu parçalayın; odun parçalandığı gibi.

Ve **أبو مُعَاذ النحويّ** dedi: **العَتْل**: itme ve şiddetli sevk ile yorma. Ve bana **المنذريّ** **الحرّاني**’den, **ابن السّكّيت**’ten haber verdi: **عَتَلْتُهُ** onu zindana (götürmek üzere) ve **عَتَنْتُه**; ben **أعْتِلُه** ve **أعْتُلُه** ve **أعْتِنُه** ve **أعْتُنُه** (derim), onu şiddetli bir itişle ittiğin zaman.

Ve **الليث** dedi: **العَتْلُ**: adamın **تَلْبيب**’inden tutup onu **تعتِلَه**; yani onu kendine doğru çekmen ve onu bir hapse yahut bir belâya götürmendir. Ve falan kimse devenin **زِمام**’ını tuttu da onu **عتَلها**; onu şiddetli bir sevk ile sevk ettiğinde.

Ve denir: **لاأَتَعَتَّل** seninle bir karış; yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem.

Ve أما Allah تعالى’nın sözü: ( ( **القلم** : 13 ) **أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ** ( tefsirde geldi ki **العُتُلّ** burada: çekişmesi şiddetli olan; ve tefsirde ayrıca geldi ki o: huyu kaba, tabiatı alçak olan; ve o lugatta: kalın (kaba) ve kaba olandır. **أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: **العَتَلَة**: marangozun **بَيْرَم**’ıdır.

Ve **الليث** dedi: o, aslında bir tahta bulunan, geniş bir balta ağzı gibi bir demirdir; onunla yer ve duvarlar kazılır; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Dedi: ve **رجل عُتُلٌّ**: çok yiyen, çok men eden (cimri)dir.

Ve **أبو عبيد** dedi: **العَتَلُ**: Fars yaylarıdır.

Ve **أُمية** dedi:
**يَرمُونَ عن عَتَل كأنها غُبُطٌ**
**بزَمْخَرٍ يُعجل المَرمِيّ إعجالاً**
Dedi: onun bir tanesi **عَتَلة**’dir.

**أبو عبيد** **الكسائي**’den: “Şerre karşı sen elbette **لَعَتِلٌ**’sin” yani hızlı; ve **عَتِل** **عتَلاً**.

**الحرّاني** **ابن السّكّيت**’ten: **العَتِيل**: **طيء** lehçesinde ücretli işçi; çoğulu **العُتَلاَء**’dır.

Ve **ابن شميل** dedi: **العَتَلَة**: yerden, kabartıldığında koparılan büyük toprak parçasıdır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **العَاتِل** **الجِلْوَاز**’dır; çoğulu **عُتُلٌ**. Dedi: ve **العَتِيل**: ücretli işçi; çoğulu da **عُتُلٌ**’dür. Ve ( **النوادر** )’de: **داءٌ عَتِيل** şiddetli (bir) hastalık; ve **العتيل**: hizmetçi.

**تلع** : Arapların mesellerindendir: “Falan, **ذَنَبَ تَلْعه**’ini engellemez”; zelil, hakir adam için darb-ı mesel yapılır. Ve **التَلْعَة**: **التِلاَع**’ın bir tanesidir.

**أبو عبيد** dedi: o, vadinin yukarılarından su mecralarıdır. Dedi: ve **التلاع** da: yerden alçalan şeydir. Dedi: ve o, zıt anlamlılardandır.

Ve bana **المنذري** **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi: bir meselde denir: “Ben ancak **سَيْلِ تَلْعَتِي**’nden korkarım”; yani amcaoğullarımdan ve akrabalık sahiplerimden. Dedi: ve **التَلْعَة**: suyun akıntı yeridir; çünkü **التَلْعَة**’ye inen tehlike üzerindedir: sel gelirse onu sürükler. Dedi: ve bunu, **بالتَلْعة**’de inmiş olduğu hâlde söyledi de dedi: “Ben ancak **مَأَمَنِي**’den korkarım.” Ve **شمر** dedi: **التِلاع**: suyun akıntı yerleridir; **الأسناد**’dan ve **النِجَاف**’dan ve dağlardan akar, ta ki vadiye dökülünceye kadar. Dedi: ve **تَلْعة الجبل**: suyun gelip onda bir yarık açması ve onu kazması, ta ki ondan çıkıp kurtuluncaya kadar. Dedi: ve **التِلاَع** çöllerde olmaz. Dedi: ve **التَلْعة** bazen beş fersahtan daha uzaktan vadiye gelir. Dedi: ve dağlardan akıp çöllere düştüğünde, hendekler gibi bir biçimde orada kazar. Dedi: ve **التَلْعَة** büyüyüp vadinin yarısı yahut üçte ikisi gibi olunca o **مَيْثاء**’dır. Ve **ابن شميل** dedi: güvenilmeyen kimse hakkında mesellerindendir: “Ben senin **سَيل تَلْعتك**’ine güvenmem”; yani söylediğine ve getirdiğine güvenmem. Dedim: işte **التَلْعة** hakkında gelen üç mesel bunlardır. Ve **الليث** dedi: **التَلْعة**: yükselmiş, sert bir arazidir; sel onda gidip gelir, sonra ondan daha aşağı bir **تَلْعَة**’ye iter. Ve o, bitkilerin çıktığı yerlerden bir keremdir.

**أبو عبيد**: **التَتَلُّع**: öne geçmektir. Ve **أبي ذؤيب**’e ait olarak inşad etti:
**فَوَردْنَ والعَيُّوقُ مقعدَ رابىءُ الض**
**رباء فوق النجم لا يتَتَلَّعُ**

**الأصمعي**: **الأتلع**: uzun (olan)dır. **أبو عبيد** dedi: **الأتلع** ile en çok murad edilen, boynunun uzunluğudur. Ve **الليث** dedi: uzun boyunlu için denir: o **أتلع** ve **تَلِع**’dir. Dedi: ve **رجل تَلِعٌ**: çok dönüp bakandır. Dedi: ve **رجل تَلِعُ** **التَرِع** manasındadır. Dedi: ve denir: falan yerini tuttu da ne **يَتَتَلَّعُ** ne de **يَتَتَالَع**; yani kalkmak için başını kaldırmaz; ve o, yürüyüşünde **يَتَتَالع** eder; boynunu uzattığında ve başını kaldırdığında. Dedi: ve denir: falan **تَلَع** başını; içinde bulunduğu bir şeyden onu çıkardığında; ve o, **طَلَع** gibidir; ancak **طلع** daha geneldir. Ve öküz **تَلَع** etti; başını **الكِنَاس**’tan çıkardığında. Dedim: Arapların sözünde bilinen: “**أتلع** başını” yani onu çıkarıp baktırdı; ve başın kendisi **تلع** etti. Ve şair dedi:
**كما أتلعَت من تحت أَرْطى صريمةٍ**
**إلى نَبْأة الصوت الظباءُ الكوانِس**

Ve denir: gündüz **تَلَع** etti; yükseldiğinde, **يَتْلَع** **تلُوعاً**. Ve **جِيدٌ تَلِيع**: uzun (boyun). Ve **مُتَالِع**: **البحرين** tarafında, **السَوْدة** ile **الأحساء** arasında bir dağdır. Ve bu dağın eteğinde suyu akan bir pınar vardır; ona **عين مُتَالِع** denir.

**تعل** : **الليث** onu ihmal etti; ve **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **التعَل**: boğazın kabaran hararetidir.

Ve أما **عَلَتَ** ise ihmaldir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء واللام وما يثلثهما)
(تلو) التاء واللام والواو أصلٌ واحد، وهو الاتِّباع. يقال: تَلَوْتُه إذا تَبِعْتَه. ومنه تلاوةُ القُرآن، لأنّه يُتْبِع آيةً بعد آية. فأمّا قوله تلَوْتُ الرّجلَ أتلوه تُلُوّاً([1]) إذا خَذَلْتَه وتركتَه، فإنْ كان صحيحاً فهو القياس؛ لأنه مُصاحِبُه ومَعَه، فإذا انقَطَع عنه وتركه فقد صار خَلْفَه بمنزلة التّالي.
ومن الباب التّلِيَّة والتُّلاَوَة وهي البقيّة، لأنها تتلو ما تقدَّم منها. قال ابن مُقبل:
يا حُرّ أَمْسَتْ تَليّاتُ الصِّبا ذهبَتْ *** فلستُ منها على عَينٍ ولا أثَرِ
ومما يصحّ [في] هذا ما حكاه الأصمعيّ. بقِيَتْ لي حاجةٌ فأنا أَتَتَلاّهَا. والتَّلاَءُ الذّمّة، لأنها تُتَّبَع وتُطْلَب، يقال أتْلَيْتُه ذِمّة. والمُتالي الذي يُرَادُّ صاحبَه الغِناءَ، سُمّيا بذلك لأنّ كلّ واحدٍ منهما [يتلو] صاحبه. قال الأخطل:
* أوْ غِناءُ مُتَالِ([2]) *
(تلد) التاء واللام والدال أصلٌ واحد، وهو الإقامة. ويقولون تَلَدَ فلانٌ في بَنِي فلانٍ إذا أقامَ فيهم يَتْلِدُ. وأتْلَدَ إذا اتَّخَذَ مالاً، والتِّلاد ما نَتَجْتَه أنتَ عِنْدك من مالٍ. ومالٌ مُتْلَدٌ. وقال:
لو كان للدَّهْر مالٌ كان مُتْلِدَهُ *** لكان للدَّهر صَخْرٌ مالَ قُِنْيانِ([3])والتَّليدُ: ما اشتريْتَه صغيراً فَنَبَتَ([4]) عِندَك. والأَتْلادُ([5]) قومٌ من العرب.
(تلع) التاء واللام والعين أصلٌ واحد، وهو الامتداد والطُّول صُعُداً. يقال: أتْلَعَتِ الظّبْيةُ إذا سَمَتْ بِجِيدِها. قال:
ذكرتُكِ لمّا أتْلَعَتْ من كِناسِها *** وذِكْرُكِ سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([6])وجيد تَلِيعٌ، أي طويل. قال الأعشى:
يومَ تُبْدِي لنا قُتَيلةُ عَن جِيـ  *** دٍ تَليعٍ تَزِينُهُ الأطواقُ([7])والأتلع: الطّويل العُنُق. ويقال تَتَالعَ في مِشْيته إذا مَدَّ عنُقَه.ولزِمَ فلانٌ مَكانَه فما تتلَّع، إذا لم يُرِدِ البَرَاح. قال أبو ذؤيب:
فَوَرَدْنَ والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئِ الـ  *** ضُّرَبَاءِ خَلْفَ النَّجمِ لا يَتَتَلَّعُ([8])ومُتَالِعٌ: جبل. ويقال إنّ التَّلِعَ الكثير التلفت حَوْلَه.
ومن الباب تَلَعَ النهار وأتْلَعَ، إذا انْبَسط. قال:
كأَنّهم في الآلِ إذْ تَلَعَ الضُّحَى *** سُفُنٌ تَعُومُ قد أُلْبِسَتْ أَجلالا
فأمّا قولهم هو تَلِعٌ إلى الشرِّ، فممكنٌ أن يكونَ من هذا؛ لأنّه يستشرفُ للشرّ أبداً. وممكنٌ أن تكون اللامُ مبدلةً من الراء، وهو التَّرِع، وقد مضى ذِكره. والتَّلعة: أرض مرتفعة غليظة، وربما كانت عريضة، يتردّد فيها السّيل ثمّ يدفع منها إلى تلعة أسفلَ منها. وهي مَكْرَمة من المنابت. قال النابغة:
عفا حُسُمٌ من فَرْتَنَا فالفَوَارِعُ *** فجَنْبا أَريكٍ فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ([9])(تلف) التاء واللام والفاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو ذَهابُ الشيءِ. يقال تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً. وأرضٌ مَتْلَفَة، والجمع متالِف.
(تلم) التاء واللام والميم ليس بأصلٍ، ولا فيه كلام صحيحٌ ولا فصيح. قال ابنُ دريد في التَّلام إنه التَّلاميذ. وأنشد:
* كالحماليج بأيدي التَّلامْ([10]) *
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: التَّلَم مَشَقُّ الكِراب([11]) بلغة أهل اليمن. وذكر في التَّلام نحواً مما ذكره ابنُ دريد. وما في ذلك شيءٌ يُعوَّلُ عليه. وذلك أنّ التلميذ ليس من كلام العرب.
(تله) التاء واللام والهاء ليس أصلاً في نفسه، وذلك أنهم يقولون تَلِه إذا تحيَّرَ، ثم يقولون إن التاء بدلٌ من الواو. وقالوا: التَّلَه بدلٌ من التَّلف، وهو ذاك، وينشدون:
* بهِ تَمَطَّتْ غَوْلَ كُلِّ مَتْلَهِ([12]) *
والصحيح ما رواه أبو عبيد: "كلَّ مِيلَهِ([13])" قال: وهي البِلادُ التي تُوَلِّهُ الإنسان. والوالِهُ: المتحيِّر.
 --------------ـــ
([1]) ويقال أيضاً تلوت عنه تلواً.
([2]) ليس في ديوانه. وهو بتمامه كما في المجمل واللسان (18: 110):
صلت الجبين كأن رجع صهيله *** زجر المحاول أو غناء متال
([3]) البيت لأبي المثلم الهذلي من قصيدة يرثي بها صخر الغي الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 34 ومخطوطة الشنقيطي 94. واللسان (20: 64).
([4]) في الأصل واللسان: "فثبت"، صوابه من المجمل والقاموس.
([5]) لم يذكره في اللسان. وجاء في القاموس: والأتلاد بالفتح بطون من عبد القيس".
([6]) لحميد بن ثور في ديوانه 51.
([7]) ديوان الأعشى 140 واللسان (تلع).
([8]) القسم الأول من ديوان الهذليين 6 دار الكتب والمفضليات (2: 224).
([9]) رواية الديوان 49: "عفا ذو حسا".
([10]) للطرماح في ديوانه 100 واللسان (تلم). وصدره:
* تتقي الشمس بمدرية *
          وانظر تحقيق هذه المادة في رسالة التلميذ للبغدادي، وقد نشرتها محققة في الجزء الثالث من المجلد 106 من المقتطف ونوادر المخطوطات 1: 217-225.
([11]) الكراب، بالكسر: قلب الأرض للحرث وإثارتها للزرع. وفي الأصل: "القراب" صوابه في اللسان (تلم).
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 167. وأنشده في اللسان (تله).
([13]) هذه هي الرواية التي أثبتها في اللسان (وله).

ـ

##### Türkçe

(تâ ve **ل** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**تلو**) **التاء** ve **اللام** ve **الواو** tek bir asıldır; o da tâbi olmadır. Denir: **تَلَوْتُه**; onu tâbi olduğum zaman. Ondandır: Kur’ân’ın tilâveti; çünkü o, bir âyeti bir âyetten sonra tâbi kılar. Şu söze gelince: **تلَوْتُ الرّجلَ أتلوه تُلُوّاً**([1]) onu yüzüstü bıraktığım ve onu terk ettiğim zaman; eğer sahih ise o kıyastır; çünkü o, onunla beraber ve onunladır; ondan koptuğu ve onu terk ettiği vakit, artık onun arkasında, **التّالي** menzilesinde olur.
Ve bâbdandır: **التّلِيَّة** ve **التُّلاَوَة**; o, bakiyedir; çünkü o, ondan önce geçmiş olana tâbi olur. İbn Mukbil dedi:
يا حُرّ أَمْسَتْ تَليّاتُ الصِّبا ذهبَتْ *** فلستُ منها على عَينٍ ولا أثَرِ
Ve bu hususta sahih olan şeylerdendir: el-Asma‘î’nin hikâye ettiği. “Bana bir ihtiyaç kaldı; ben onu **أَتَتَلاّهَا**.” Ve **التَّلاَءُ** zimmettir; çünkü o tâbi olunur ve talep edilir; denir: “Ona bir zimmet **أتْلَيْتُه**.” Ve **المُتالي**: sahibine şarkıyı karşılıklı iade eden kimsedir; ikisine bu ad verildi; çünkü onların her biri sahibine [tâbi olur]. el-Ahtal dedi:
* أوْ غِناءُ مُتَالِ([2]) *

(**تلد**) **التاء** ve **اللام** ve **الدال** tek bir asıldır; o da ikamettir. Derler: “Falan, falan oğulları içinde **تَلَدَ**”; onların içinde ikamet ettiği zaman; **يَتْلِدُ**. Ve **أتْلَدَ**: mal edindiği zaman. Ve **التِّلاد**: senin yanında, maldan senin ürettiğin şeydir. Ve **مالٌ مُتْلَدٌ**. Ve dedi:
لو كان للدَّهْر مالٌ كان مُتْلِدَهُ *** لكان للدَّهر صَخْرٌ مالَ قُِنْيانِ([3])والتَّليدُ: ما اشتريْتَه صغيراً فَنَبَتَ([4]) عِندَك. والأَتْلادُ([5]) قومٌ من العرب.

(**تلع**) **التاء** ve **اللام** ve **العين** tek bir asıldır; o da yukarı doğru uzama ve boydur. Denir: **أتْلَعَتِ الظّبْيةُ**; boynuyla yükseldiği zaman. Dedi:
ذكرتُكِ لمّا أتْلَعَتْ من كِناسِها *** وذِكْرُكِ سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([6])وجيد **تَلِيعٌ**; yani uzun. el-A‘şâ dedi:
يومَ تُبْدِي لنا قُتَيلةُ عَن جِيـ  *** دٍ تَليعٍ تَزِينُهُ الأطواقُ([7])Ve **الأتلع**: uzun boyunlu. Ve denir: yürüyüşünde **تَتَالعَ**; boynunu uzattığı zaman. Ve falan, yerini tuttu da **ما تتلَّع**; ayrılmayı istemediği zaman. Ebû Zu’eyb dedi:
فَوَرَدْنَ والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئِ الـ  *** ضُّرَبَاءِ خَلْفَ النَّجمِ لا يَتَتَلَّعُ([8])Ve **مُتَالِعٌ**: bir dağdır. Ve denir: **التَّلِعَ** etrafına çokça dönüp bakan kimsedir.
Ve bâbdandır: **تَلَعَ** gündüz ve **أتْلَعَ**; yayıldığı zaman. Dedi:
كأَنّهم في الآلِ إذْ تَلَعَ الضُّحَى *** سُفُنٌ تَعُومُ قد أُلْبِسَتْ أَجلالا
Şu sözlerine gelince: “O, şerre **تَلِعٌ**”; bunun bundan olması mümkündür; çünkü o, şerre daima göz diker. Ve lâmın râ’dan bedel olması da mümkündür; o da **التَّرِع**dir; onun zikri geçti. Ve **التَّلعة**: yüksek, sert bir arazidir; bazen geniş olur; sel onda gidip gelir, sonra ondan daha aşağı bir **تلعة**ye itilir. Ve o, bitkilerin çıktığı yerlerden bir keremdir. en-Nâbiga dedi:
عفا حُسُمٌ من فَرْتَنَا فالفَوَارِعُ *** فجَنْبا أَريكٍ فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ([9])

(**تلف**) **التاء** ve **اللام** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da şeyin yok olup gitmesidir. Denir: **تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً**. Ve **أرضٌ مَتْلَفَة**; çoğulu **متالِف**.

(**تلم**) **التاء** ve **اللام** ve **الميم** bir asıl değildir; onda sahih de fasih de söz yoktur. İbn Düreyd **التَّلام** hakkında dedi ki: o, **التَّلاميذ**dir. Ve inşâd etti:
* كالحماليج بأيدي التَّلامْ([10]) *
Ve Halîl’e nisbet edilen kitapta: **التَّلَم**; Yemen ehlinin dilinde **مَشَقُّ الكِراب**([11])dır. Ve **التَّلام** hakkında, İbn Düreyd’in zikrettiğine benzer bir şey zikretti. Bunda dayanılacak hiçbir şey yoktur. Bu da şundandır: çünkü **التلميذ** Arapların sözünden değildir.

(**تله**) **التاء** ve **اللام** ve **الهاء** kendi başına bir asıl değildir; çünkü onlar, şaşırdığı zaman **تَلِه** derler; sonra da **التاء**ın **الواو**dan bedel olduğunu söylerler. Ve dediler: **التَّلَه**; **التَّلف**in bedelidir; o da odur. Ve inşâd ederler:
* بهِ تَمَطَّتْ غَوْلَ كُلِّ مَتْلَهِ([12]) *
Ve sahih olan, Ebû Ubeyd’in rivayet ettiğidir: “**كلَّ مِيلَهِ**([13])”. Dedi ki: o, insanı hayrete düşüren beldelerdir. Ve **الوالِهُ**: hayrete düşmüş kimsedir.
 --------------ـــ
([1]) Ve ayrıca denir: **تلوت عنه تلواً**.
([2]) Divanında yoktur. Ve tamamı, el-Mücmel ve el-Lisân’da (18: 110) olduğu üzere:
صلت الجبين كأن رجع صهيله *** زجر المحاول أو غناء متال
([3]) Beyit, Ebû’l-Müsetlem el-Hüzelî’nindir; onunla, Sahr el-Gayy el-Hüzelî’yi mersiye ettiği bir kasidedendir. es-Sukkerî’nin el-Hüzeliyyîn şerhine 34 ve eş-Şınkîtî yazmasına 94 bak. Ve el-Lisân (20: 64).
([4]) Asılda ve el-Lisân’da: “**فثبت**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Kâmûs’tandır.
([5]) Onu el-Lisân’da zikretmedi. Ve el-Kâmûs’ta geldi: “**والأتلاد** fetha ile: Abdulkays’tan batınlardır”.
([6]) Humeyd b. Sevr’indir; divanında 51.
([7]) el-A‘şâ divanı 140 ve el-Lisân (**تلع**).
([8]) el-Hüzeliyyîn divanının birinci kısmı 6, Dârü’l-Kütüb ve el-Mufaddaliyyât (2: 224).
([9]) Divan rivayeti 49: “**عفا ذو حسا**”.
([10]) et-Tırimmâh’ındır; divanında 100 ve el-Lisân (**تلم**). Ve sadrı:
* تتقي الشمس بمدرية *
          Ve bu maddenin tahkikine, el-Bağdâdî’nin **رسالة التلميذ**’ünde bak; onu, el-Mukteṭaf’ın 106. cildinin üçüncü kısmında ve **نوادر المخطوطات** 1: 217-225’te muhakkak olarak neşrettim.
([11]) **الكراب**, kesra ile: toprağı sürmek için çevirmek ve ekin için kabartmaktır. Asılda: “**القراب**”; doğrusu el-Lisân’da (**تلم**).
([12]) Beyit, Ru’be’nindir; divanında 167. Ve onu el-Lisân’da (**تله**) inşâd etti.
([13]) Bu, el-Lisân’da (**وله**) tesbit ettiğim rivayettir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ل ع
رجل أتلع‏:‏ طويل العنق وامرأة تلعاء وجيد تليع‏.‏
قال الأصمعي قال الأعشى‏:‏ يوم تبدى لنا قتيلة عن جي - د تليع تزينه الأطواق وأتلعت الظبية‏:‏ سمت بجيدها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كما أتلعت من تحت أرطاة رملة إلى نبأة الصوت الظباء الكوانس وأتلعت فلانة فنظرت إذا أطلعت رأسها‏.‏
وإنه ليتتالع في مشيته إذا مد عنقه ورفع رأسه‏.‏
وأعشبت التلاع ونزلنا بتلعة كذا والتلعة مكرم للنبات‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ ما يوثق بسيل تلعته ‏"‏‏:‏ مثل للكاذب‏.‏
وتلع النهار وأتلع‏:‏ ارتفع‏.‏
قال‏:‏ وكأنهم في الآل إذا تلع الضحى سفن تعوم قد ألبسـت أجلـالاً

##### Türkçe

ت ل ع
**رجل أتلع**: boynu uzun; **امرأة تلعاء** ve **جيد تليع**.

**قال الأصمعي**: **قال الأعشى**:
“Bir gün bize, gerdanından görünen bir قتيلة göründü;
**جيد تليع**; onu gerdanlıklar süslüyor.”
Ve **أتلعت الظبية**: gerdanıyla yükseldi.

**قال ذو الرمة**:
“Nasıl ki, bir kumlukta bir **أرطاة**’nin altından, sesin belirmesine doğru, **الظباء الكوانس** yükseltti.”
Ve **أتلعت فلانة**: başını çıkardığında baktı.

Ve o, yürüyüşünde mutlaka **يتتالع** olur; boynunu uzattığı ve başını kaldırdığı zaman.

Ve **أعشبت التلاع**; ve biz, şöyle şöyle bir **بتلعة**’de konakladık; ve **التلعة** bitki için bir berekettir.

Ve mecazdandır: “**ما يوثق بسيل تلعته**”: yalancı için bir mesel.

Ve **تلع النهار** ve **أتلع**: yükseldi.

**قال**:
“Ve sanki onlar, serap içinde, kuşluk yükseldiği zaman,
yüzen gemiler; gerçekten örtüler giydirilmiş.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَلعَ النهارُ يَتْلَعُ تَلْعاً وتُلُوعاً وأَتْلَع: ارْتَفَعَ. وتَلَعَتِ الضُّحَى تُلُوعاً وأَتْلَعَت: انْبَسَطَت. وتَلَعُ الضُّحى: وقتُ تُلُوعِها؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَأَنْ غَرَّدَتْ في بَطنِ وادٍ حَمامةٌ
بَكَيْتَ، ولم يَعْذِرْكَ بالجَهْلِ عاذِرُ
تَعالَيْن في عُبْرِيّه، تَلَعَ الضُّحَى،
على فَنَنٍ، قد نَعَّمَتْه السَّرائر
وتَلَع الظبْيُ والثَّوْرُ من كِناسه: أَخرج رأْسه وسَمَا بِجِيدِه. وأَتْلَع رأْسَه: أَطْلَعه فنظر؛ قال ذو الرُّمة:
كما أَتْلَعَتْ، من تَحْتِ أَرْطَى صَرِيمةٍ
إِلى نَبْأَةِ الصوْتِ، الظِّباءُ الكَوانِسُ
وتَلَع الرجلُ رأْسَه: أَخرجه من شيء كان فيه، وهو شِبْه طَلَع إِلا أَن طلَع أَعمّ. قال الأَزهري: في كلام العرب: أَتْلَع رأْسَه إِذا أَطلَع وتَلَع الرأْسُ نفْسُه، وأَنشد بيت ذي الرمة.
والأَتْلَعُ والتَّلِعُ والتَّلِيعُ: الطويلُ، وقيل: الطويلُ العُنُقِ، وقال الأَزهري في ترجمة بتع: والبَتِعُ الطويل العُنق، والتَّلِعُ الطويل الظهر. قال أَبو عبيد: أَكثر ما يراد بالأَتلع طويل العنق، وقد تَلِعَ تَلَعاً، فهو تَلِعٌ بيّن التَّلَعِ؛ وقول غَيلانَ الرَّبَعِي: يَسْتَمْسِكُونَ، من حِذارِ الإِلْقاء،
بتَلِعاتٍ كجُذُوعِ الصِّيصاء
يعني بالتّلِعات هنا سُكّانات السُّفُن؛ وقوله من حِذار الإِلقاء أَراد من خَشْية أَن يقَعُوا في البحر فيَهْلِكوا؛ وقوله كجُذُوعِ الصِّيصاء أَي أَن قُلُوعَ هذه السفينة طويلة حتى كأَنها جُذُوع الصّيصاء وهو ضرب من التمر نَخْلُه طِوالٌ. وامرأَة تَلْعاء بيِّنة التلَعِ، وعُنق أَتْلَع وتَلِيعٌ، فيمن ذكَّر: طويلٌ، وتَلْعاء فيمن أَنَّث؛ قال الأَعشى: يومَ تُبْدِي لنا قُتَيْلةُ عن جِيـ
ـدٍ تَلِيعٍ، تَزِينُه الأَطْواقُ
وقيل: التَّلَعُ طُوله وانْتِصابه وغِلَظُ أَصلِه وجَدْلُ أَعْلاه. والأَتْلَع أَيضاً والتَّلِعُ: الطويل من الادبَ
(* قوله« من الادب» هكذا في
الأصل ولعلها من الآدمي) ؛ قال:
وعَلَّقُوا في تَلِعِ الرأْسِ خَدِبْ
والأُنثى تَلِعةٌ وتَلْعاء. والتَّلِعُ: الكثير التَّلَفُّت حوْله، وقيل: تَلِيعٌ وسيِّد تَلِيعٌ وتَلِعٌ: رفِيعٌ. وتَتَلَّع في مَشْيِه وتَتالَع: مَدَّ عُنقَه ورفَع رأْسَه.
وتتلَّع: مَدَّ عُنقَه للقيام. يقال: لزم فلان مكانه قعَد فما يَتتلَّع أَي فما يرفع رأْسه للنُّهوض ولا يريد البَراح. والتَّتلُّع: التقدُّم؛ قال أَبو ذؤيب:
فوَرَدْنَ، والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ
ـضُرَباء فوقَ النجْمِ، لا يَتتلَّعُ
قال ابن بري: صوابه خلفَ النجم، وكذلك رواية سيبويه. وفي حديث عليّ: لقد أَتْلَعُوا أَعناقَهم إِلى أَمْرٍ لم يكونوا أَهلَه فوُقِصُوا دونه أَي رَفَعُوها. والتَّلْعةُ: أَرض مُرتفعة غَلِيظة يَتردَّدُ فيها السيْلُ ثم يَدْفع منها إِلى تَلْعةٍ أَسفل منها، وهي مَكْرَمةٌ من المَنابِت. والتَّلْعةُ: مَجْرَى الماء من أَعلى الوادي إِلى بُطون الأَرض، والجمع التِّلاعُ. ومن أَمثال العرب: فلان لايَمْنَع ذَنَبَ تَلْعة؛ يضرب للرجل الذليل الحقير. وفي الحديث: فيجيء مطر لا يُمْنَعُ منه ذَنَبُ تَلْعة؛ يريد كثرته وأَنه لا يخلو منه موضع. وفي الحديث: ليَضْرِبَنَّهم المؤمنون حتى لا يَمنَعُوا ذنَبَ تَلْعة. ابن الأَعرابي: ويقال في مثل: ما أَخاف إِلا من سيْل تَلْعَتي أَي من بني عمي وذوي قرابَتي، قال: والتَّلْعَةُ مَسيلُ الماء لأَن من نزل التلْعة فهو على خَطَر إِن جاء السيلُ جرَفَ به، قال: وقال هذا وهو نازل بالتلعة فقال: لا أَخاف إِلاَّ من مَأْمَني. وقال شمر: التِّلاعُ مَسايِلُ الماء يسيل من الأَسْناد والنِّجاف والجبال حتى يَنْصَبَّ في الوادي، قال: وتَلْعة الجبل أَن الماء يجيء فيخُدُّ فيه ويحْفِرُه حتى يَخْلُصَ منه، قال: ولا تكون التِّلاع إِلا في الصحارى، قال: والتلْعة ربما جاءت من أَبْعَد من خمسة فراسخ إِلى الوادي، فإِذا جرت من الجبال فوقعت في الصَّحارى حفرت فيها كهيئة الخَنادق، قال: وإِذا عظُمت التلْعة حتى تكون مثل نصف الوادي أَو ثُلُثَيْه فهي مَيْثاء. وفي حديث الحجاج في صفة المطر: وأَدْحَضت التِّلاعَ أَي جعلَتْها زَلَقاً تَزْلَق فيها الأَرجُل. والتلْعةُ: ما انهَبط من الأرض، وقيل: ما ارْتَفَع، وهو من الأَضْداد، وقيل: التَّلْعةُ مثل الرَّحَبةِ، والجمع من كل ذلك تَلْعٌ وتِلاعٌ؛ قال عارِق الطائي:
وكُنَّا أُناساً دائِنينَ بغِبْطةٍ،
يَسِيلُ بِنا تَلْعُ المَلا وأَبارِقُهْ
وقال النابغة:
عَفا ذو حُساً من فَرْتَنى فالفَوارِعُ،
فَجَنْبا أَرِيكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
حكى ابن بري عن ثعلب قال: دخلت على محمد بن عبد الله بن طاهر وعنده أَبو مُضَر أَخو أَبي العَمَيْثَلِ الأَعرابي فقال لي: ما التَّلْعةُ؟ فقلت: أَهل الرواية يقولون هو من الأَضداد يكون لما عَلا ولما سَفَل؛ قال الراعي في العلو:
كدُخانِ مُرْتَجِلٍ بأَعْلى تَلْعةٍ،
غَرْثانَ ضَرَّمَ عَرْفَجاً مَبْلُولا
وقال زهير في الانهباط:
وإِني مَتى أَهْبِطُ من الأَرضِ تَلْعةً،
أَجِدْ أَثَراً قَبْلي جَدِيداً وعافِيا
قال: وليس كذلك إِنما هي مَسِيل ماء من أَعلى الوادي إِلى أَسفله، فمرة يُوصَفُ أَعلاها ومرة يوصف أَسفلها. وفي الحديث: أَنه كان يَبْدُو (* قوله«
كان يبدو» يعني رسول الله،صلى الله عليه وسلم، كما في هامش النهاية) إِلى هذه التِّلاع؛ قيل في تفسيره: هو من الأَضداد يقع على ما انحدر من الأَرض وأَشْرَفَ منها. وفلان لا يُوثَقُ بسَيْل تَلْعَته: يوصف بالكذب أَي لا يوثقُ بما يقول وما يجيء به. فهذه ثلاثة أَمثال جاءت في التلْعةِ؛ وقول كثيِّر عَزَّةَ:
بكلِّ تِلاعةٍ كالبَدْرِ لَمّا
تَنَوَّرَ، واسْتَقَلَّ على الحِبالِ
قيل في تفسيره: التِّلاعةُ ما ارتفع من الأَرض شبَّه الناقة به، وقيل: التلاعةُ الطويلةُ العُنُقِ المرتفِعَتُه والباب واحد. وتَلْعَةُ: موضع؛ قال جرير:
أَلا رُبَّما هاجَ التذَكُّرُ والهَوَى،
بتَلْعةَ، إِرْشاشَ الدُّموعِ السَّواجِم
وقال أَيضاً:
وقد كان في بَقْعاء رِيٌّ لِشائكُمْ،
وتَلْعةَ والجَوْفاء يَجْرِي غَدِيرُها
ويروى:
وتَلْعةُ والجوفاءُ يجري غديرها
أَي يَطَّرِدُ عند هُبوب الرِّيح.
ومُتالِعٌ، بضم الميم: جبل؛ قال لبيد:
دَرَسَ المَنا بمُتالِعٍ فأبانِ
بالحِبْسِ، بين البيدِ والسُّوبانِ
وقال ابن بري عجزه:
فتَقادَمَت بالحبْس فالسوبانِ
أَراد المَنازِل فحذف وهو قبيح. قال الأَزهري: مُتالع جبل بناحية البحرين بين السَّوْدةِ والأَحْساء، وفي سَفْح هذا الجبل عين يَسيح ماؤه يقال له عين مُتالع.
والتَّلَعُ شبيه بالتَّرَع: لُغَيّةٌ أَو لُثْغة أَو بدل. ورجل تَلِعٌ: بمعنى التَّرِعِ.
توع: تاعَ اللِّبَأَ والسَّمْن يَتوعه توْعاً إِذا كسره بقِطعة خبز أَو أَخذه بها. حكى الأَزهري عن الليث قال: التوْعُ كَسْرُك لِباً أَو سَمناً بكِسْرة خبز ترفَعُه بها، تقول منه: تُعْتُه فأَنا أَتُوعه تَوْعاً.

##### Türkçe

**تَلعَ النهارُ** **يَتْلَعُ** **تَلْعاً** ve **تُلُوعاً** ve **أَتْلَع**: yükseldi.

**وتَلَعَتِ الضُّحَى** **تُلُوعاً** ve **أَتْلَعَت**: yayıldı. **وتَلَعُ الضُّحى**: onun **تُلُوعِها** vakti; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

أَأَنْ غَرَّدَتْ في بَطنِ وادٍ حَمامةٌ
بَكَيْتَ، ولم يَعْذِرْكَ بالجَهْلِ عاذِرُ
تَعالَيْن في عُبْرِيّه، **تَلَعَ الضُّحَى**،
على فَنَنٍ، قد نَعَّمَتْه السَّرائر

**وتَلَع الظبْيُ والثَّوْرُ من كِناسه**: başını çıkardı ve boynuyla yükseldi.

**وأَتْلَع رأْسَه**: onu çıkardı da baktı; Zü’r-Rumme dedi:

كما أَتْلَعَتْ، من تَحْتِ أَرْطَى صَرِيمةٍ
إِلى نَبْأَةِ الصوْتِ، الظِّباءُ الكَوانِسُ

**وتَلَع الرجلُ رأْسَه**: içinde bulunduğu bir şeyden onu çıkardı; ve o, **طَلَع** gibidir; ancak **طلَع** daha geneldir. Ezherî dedi: Arapların sözünde: **أَتْلَع رأْسَه**; **أَطلَع** ettiği zaman. Ve **وتَلَع الرأْسُ نفْسُه**; ve Zü’r-Rumme’nin beytini inşâd etti.

**والأَتْلَعُ** ve **التَّلِعُ** ve **التَّلِيعُ**: uzun; ve denildi ki: boynu uzun; ve Ezherî, **بتع** maddesinin tercümesinde dedi: **والبَتِعُ** boynu uzun olandır; **والتَّلِعُ** sırtı uzun olandır. Ebû Ubeyd dedi: **الأَتلع** ile en çok murad edilen boynu uzundur; ve **تَلِعَ** **تَلَعاً**; o hâlde o **تَلِعٌ**dir, **بيّن التَّلَعِ**; ve Ghaylân er-Raba‘î’nin sözü:

يَسْتَمْسِكُونَ، من حِذارِ الإِلْقاء،
بتَلِعاتٍ كجُذُوعِ الصِّيصاء

Burada **بالتّلِعات** ile gemilerin dümenlerini kasteder; ve **من حِذار الإِلقاء** sözüyle, denize düşüp helâk olmalarından korkudan (dolayı) kastetti; ve **كجُذُوعِ الصِّيصاء** sözü: yani bu geminin yelkenleri uzundur; ta ki sanki **جُذُوع الصّيصاء** gibidir; o ise hurmanın bir türüdür; onun hurma ağaçları uzundur. Ve **امرأَة تَلْعاء**: **بيِّنة التلَعِ**; ve **عُنق أَتْلَع** ve **تَلِيعٌ**: müzekker kılınanda (yani erkek için) uzun; ve müennes kılınanda **تَلْعاء**; A‘şâ dedi:

يومَ تُبْدِي لنا قُتَيْلةُ عن جِيـ
ـدٍ **تَلِيعٍ**، تَزِينُه الأَطْواقُ

Ve denildi ki: **التَّلَعُ** onun uzunluğu, dikliği, kökünün kalınlığı ve üstünün bükümlülüğüdür.

Ve **والأَتْلَع** da, ve **التَّلِعُ**: **من الادبَ**’den uzun olan
(* **قوله« من الادب»**: asılda böyledir; belki **من الآدمي**’dendir); dedi ki:

وعَلَّقُوا في **تَلِعِ الرأْسِ** خَدِبْ

Ve dişisi **تَلِعةٌ** ve **تَلْعاء**. Ve **التَّلِعُ**: çevresine çok dönüp bakandır; ve denildi ki: **تَلِيعٌ**; ve **وسيِّد تَلِيعٌ** ve **تَلِعٌ**: yüce. Ve **تَتَلَّع** yürüyüşünde ve **تَتالَع**: boynunu uzattı ve başını kaldırdı.

Ve **وتتلَّع**: kalkmak için boynunu uzattı. Denir ki: falan yerini tuttu, oturdu; artık **ما يَتتلَّع**: yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmayı istemez. Ve **التَّتلُّع**: ilerleme; Ebû Züeyb dedi:

فوَرَدْنَ، والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئِ الضْـ
ـضُرَباء فوقَ النجْمِ، لا يَتتلَّعُ

İbn Berrî dedi: doğrusu **خلفَ النجم**’dir; Sîbeveyh’in rivayeti de böyledir. Ali’nin hadisinde: “Muhakkak onlar boyunlarını, ehli olmadıkları bir işe doğru **أَتْلَعُوا**; sonra onun önünde **فوُقِصُوا**” yani onları kaldırdılar. Ve **التَّلْعةُ**: selin içinde gidip geldiği, sonra ondan daha aşağı bir **تَلْعة**’ye ittiği, kalın, yüksek bir arazi; ve o, bitkilerin yetiştiği yerlerden bir **مَكْرَمةٌ**dir.

Ve **التَّلْعةُ**: vadinin yukarısından yerin diplerine doğru suyun akacağı yer; çoğulu **التِّلاعُ**. Arapların darb-ı mesellerinden: “Falan, bir **تَلْعة**’nin kuyruğunu engellemez”; zelil, hakir adam için darb olunur. Hadiste: “Sonra bir yağmur gelir; ondan bir **تَلْعة** kuyruğu engellenmez”; onun çokluğunu ve ondan bir yerin boş kalmadığını ister. Ve hadiste: “Müminler mutlaka onlara vuracaklar; ta ki bir **تَلْعة** kuyruğunu engellemesinler.” İbnü’l-A‘râbî: Bir meselde de denir: “Ben ancak **سيْل تَلْعَتي**’den korkarım”; yani amcaoğullarım ve akrabalarım(dan). Dedi ki: **والتَّلْعَةُ** suyun akış yeridir; çünkü **التلْعة**’ye inen kimse tehlike üzeredir; eğer sel gelirse onu sürükler. Dedi ki: Bunu, o **بالتلعة**’de inmiş iken söyledi; sonra dedi ki: “Ben ancak emniyetimden korkarım.” Şemmer dedi:

**التِّلاعُ** suyun akış yerleridir; **الأَسْناد**’dan, **النِّجاف**’dan ve dağlardan akar; ta ki vadiye dökülünceye kadar. Dedi ki: Dağın **تَلْعة**’si: su gelir de onda yarık açar ve onu kazar; ta ki ondan çıkıp kurtuluncaya kadar. Dedi ki: **التِّلاع** ancak çöllerde olur. Dedi ki: **التلْعة** bazen beş fersahtan daha uzaktan vadiye gelir; dağlardan akıp çöllere düştüğünde, hendekler biçiminde orada kazar. Dedi ki: **التلْعة** büyüyüp de vadinin yarısı yahut üçte ikisi gibi olunca, o **مَيْثاء**’dır. Yağmurun vasfında Haccâc’ın hadisinde: “Ve **أَدْحَضت التِّلاعَ**”; yani onları kaygan kıldı; ayaklar içinde kayar.

Ve **والتلْعةُ**: yerden alçalan şey; ve denildi ki: yükselen şey; o, zıt anlamlılardandır. Ve denildi ki: **التَّلْعةُ** **الرَّحَبةِ** gibidir; bütün bunların çoğulu **تَلْعٌ** ve **تِلاعٌ**dur; ‘Âriq et-Tâî dedi:

وكُنَّا أُناساً دائِنينَ بغِبْطةٍ،
يَسِيلُ بِنا **تَلْعُ** المَلا وأَبارِقُهْ

Ve Nâbiga dedi:

عَفا ذو حُساً من فَرْتَنى فالفَوارِعُ،
فَجَنْبا أَرِيكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ

İbn Berrî, Sa‘leb’den nakletti; dedi ki: Muhammed b. Abdullah b. Tâhir’in yanına girdim; yanında, A‘râbî Ebû’l-‘Ameysel’in kardeşi Ebû Muḍar vardı; bana dedi ki: **ما التَّلْعةُ؟** Dedim ki: Rivayet ehli, onun zıt anlamlılardan olduğunu söyler; yükselen için de, alçalan için de olur. Râ‘î, yükseklikte şöyle dedi:

كدُخانِ مُرْتَجِلٍ بأَعْلى **تَلْعةٍ**،
غَرْثانَ ضَرَّمَ عَرْفَجاً مَبْلُولا

Ve Züheyr, inişte şöyle dedi:

وإِني مَتى أَهْبِطُ من الأَرضِ **تَلْعةً**،
أَجِدْ أَثَراً قَبْلي جَدِيداً وعافِيا

Dedi ki: Öyle değildir; ancak o, vadinin yukarısından aşağısına suyun akış yeridir; bir kere yukarısı vasfedilir, bir kere aşağısı vasfedilir. Hadiste: onun **يَبْدُو** olduğu
(* **قوله« كان يبدو»**: yani Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, nihâye’nin hâmişinde olduğu üzere) bu **التِّلاع**’a. Onun tefsirinde denildi ki: zıt anlamlılardandır; yerden inen ve ondan yükselip görünen şeye vâki olur. Ve “Falanın **سَيْل تَلْعَته**’sine güvenilmez”: yalanla vasfedilir; yani söylediğine ve getirdiğine güvenilmez. İşte **التلْعة** hakkında gelen üç mesel bunlardır. Ve Kesîr ‘Azze’nin sözü:

بكلِّ **تِلاعةٍ** كالبَدْرِ لَمّا
تَنَوَّرَ، واسْتَقَلَّ على الحِبالِ

Onun tefsirinde denildi ki: **التِّلاعةُ** yerden yükselen şeydir; deveyi onunla benzetti. Ve denildi ki: **التلاعةُ** boynu uzun, yükselmiş olandır; bab (kök) birdir. Ve **تَلْعَةُ**: bir yer adıdır; Cerîr dedi:

أَلا رُبَّما هاجَ التذَكُّرُ والهَوَى،
بتَلْعةَ، إِرْشاشَ الدُّموعِ السَّواجِم

Ve yine dedi:

وقد كان في بَقْعاء رِيٌّ لِشائكُمْ،
وتَلْعةَ والجَوْفاء يَجْرِي غَدِيرُها

Ve şöyle rivayet olunur:

وتَلْعةُ والجوفاءُ يجري غديرها

Yani rüzgârın esmesi sırasında sürüp gider.

Ve **مُتالِعٌ** (mîm’in dammesiyle): bir dağ; Lebîd dedi:

دَرَسَ المَنا بمُتالِعٍ فأبانِ
بالحِبْسِ، بين البيدِ والسُّوبانِ

İbn Berrî dedi: onun ikinci mısraı:

فتَقادَمَت بالحبْس فالسوبانِ

**المَنازِل**’i kastetti; sonra onu hazfetti; bu çirkindir. Ezherî dedi: **مُتالع** Bahreyn tarafında, **السَّوْدةِ** ile **الأَحْساء** arasında bir dağdır; bu dağın eteğinde suyu akıp giden bir pınar vardır; ona **عين مُتالع** denir.

Ve **والتَّلَعُ** **التَّرَع**’a benzer: bir lehçe yahut pelteklik yahut bedel. Ve **ورجل تَلِعٌ**: **التَّرِعِ** manasında.

**توع**: **تاعَ اللِّبَأَ والسَّمْن** **يَتوعه** **توْعاً**: onu bir parça ekmekle kırdığı yahut onunla aldığı zaman. Ezherî, Leys’ten nakletti; dedi ki: **التوْعُ** senin bir **لِباً** yahut bir yağı, onunla kaldırdığın bir parça ekmekle kırmandır; ondan şöyle dersin: **تُعْتُه**; ben onu **أَتُوعه** **تَوْعاً**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ل ع * * التَّلْعَةُ * بوزن القلعة ما ارتفع من الأرض وما انهبط وهو من الأضداد عن أبي عبيدة

##### Türkçe

* ت ل ع * * **التَّلْعَةُ** * (vezin olarak) **القلعة** vezninde: yerden yükselen şey ve alçalan şey; o, zıt anlamlılardandır; Ebû Ubeyde’den.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التلعة: ما ارتفع من الأرض وأشرف، وأيضا: ما انهبط منها وانحدر، نقلهما أبو عبيدة، وهو من الأضداد عنده، كما في الصحاح. وحكى ابن بري عن ثعلب قال: دخلت على محمد بن عبد الله بن طاهر، وعنده أبو مضر أخو أبي العميثل الأعرابي، فقال لي: ما التلعة? فقلت: أهل الرواية يقولون: هو من الأضداد، لما علا ولما سفل، قال الراعي في العلو:
  كدخان مرتجل بأعلى تلـعة                      غرثان ضرم عرفجا مبلولا وقال زهير في الانهباط:
  وإني متى أهبط من الأرض تلعةأجد أثرا قبلي جديدا وعافيا

  قال: وليس كذلك إنما هي مسيل الماء من أعلى الوادي إلى أسفله، فمرة يوصف أعلاها، ومرة يوصف أسفلها. قلت: وهو قول ابن الأعرابي.
 وقال ابن دريد: التلعة ما اتسع من فوهة الوادي، قال:وربما سميت القطعة المرتفعة من الأرض تلعة، والأول هو الأصل. وقال غيره: التلعة: أرض مرتفعة غليظة يتردد فيها السيل، ثم يدفع منها إلى تلعة أسفل منها، وهي مكرمة للنبات.
 ج: تلعات، محركة، وتلع، كتمرات وتمر، وتلاع، كقلعة وقلاع. قال ربيعة بن مقروم الضبي:
  كأنها ظبية بكر أطـاع لـهـا                      من حومل تلعات الجو أو أودا وقال أبو كبير الهذلي:
  هل أسوة لك في رجال قتلوا                      بتلاع تريم هامهم لم تقبـر أو التلاع: مجاري أعلى الأرض إلى بطون الأودية، نقله الجوهري عن أبي عمرو، وقال شمر: التلاع: مسايل الماء تسيل من الأسناد والنجاف والجبال حتى ينصب في الوادي قال: وتلعة الجبل أن الماء يجيء فيخد فيه ويحفره حتى يخلص منه، قال: ولا تكون التلاع إلا في الصحارى، قال: وربما جاءت التلعة من أبعد من خمسة فراسخ إلى الوادي، فإذا جرت من الجبال فوقعت في الصحارى حفرت فيها كهيئة الخندق، قال: وإذا عظمت التلعة حتى تكون مثل نصف الوادي أو ثلثيه، فهي ميثاء. وفي حديث الحجاج في وصفه المطر: وأدحضت التلاع أي جعلتها زلقا تزلق فيها الأرجل. وفي المثل: فلان لا يمنع ذنب تلعة يضرب للذليل الحقير. وقال ابن شميل: من أمثالهم: لا أثق بسيل تلعتك يضرب لمن لا يوثق به، أي لا أثق بما تقول، وبما تجيء به. يوصف بالكذب.
 وقال ابن الأعرابي: من أمثالهم: ما أخاف إلا من سيل تلعتي، قال: أي من بني عمي وأقاربي، لأن من نزل التلعة وهي مسيل الماء فهو على خطر، إن جاء السيل جرف به، قال: وقال هذا وهو نازل بالتلعة، فقال: لا أخاف إلا من مأمني، فهذه ثلاثة أمثال جاءت في التلعة.
 والتلاعة، بالفتح: ماءة لكنانة، قال بديل بن عبد مناة الخزاعي:
  ونحن صبحنا بالتلاعة داركمبأسيافنا يسبقن لوم العواذل وقال الليث: التلع، محركة: شبيه الترع، في بعض المعاني. وقال أبو عبيد: أكثر ما يراد بالتلع طول العنق، وقال غيره: هو انتصابه، وغلظ أصله، وجدل أعلاه. وقد تلع، ككرم وفرح، تلعا، فهو أتلع وتليع، يقال: عنق أتلع وتليع فيمن ذكر، أي طويل، وتلعاء، فيمن أنث. وجيد تليع: طويل. قال الأعشى:
  يوم تبدي لنا قتيلة عن جي                      د تليع تزينه الأطـواق ومن المجاز: تلع النهار، كمنع، يتلع تلعا وتلوعا: ارتفع كما في المحكم والعباب والأساس. وفي الصحاح: طلع. وقال ابن دريد: تلعت الضحى تلوعا، إذا انبسطت. وأنشد الليث:
  وكأنهم في الآل إذ تلع الضحى                      سفن تعوم قد ألبست أجـلالا

  قال: وتقول: تلع الرجل: إذا أخرج رأسه كل شيء كان فيه، وهو شبه طلع، إلا أن طلع أعم. وتلع الظبى والثور من الكناس، إذا أخرج رأسه منه وسما بجيده، عن ابن دريد، كأتلع. يقال: أتلع رأسه، أي أطلع لينظر، نقله الأزهري. قال ذو الرمة:
  كما أتلعت من تحت أرطى صريمةإلى نبأة الصوت الظباء الكوانس ونقله الليث أيضا هكذا. وإناء تلع، ككتف: ملآن، لغة في ترع، أو لثغة، كما في الصحاح، زاد في اللسان: أو بدل. وتولع كجوهر، ويقال: مثل فوفل: ع، قال عبد الله بن سلمة:
  لمن الديار بتولـع فـيبـوس                      فبياض ريطة غير ذات أنيس وقد تقدم إنشاده في ي ب س. ويقال: أتلع الرجل، إذا مد عنقه متطاولا ومنه حديث علي رضي الله عنه: لقد أتلعوا أعناقهم إلى أمر لم يكونوا أهله، فوقعوا دونه أي رفعوها.
 وقال ابن عباد: المتلع، كمحسن: المرأة الحسناء، لأنها تتلع، أي تمد رأسها، تتعرض للناظرين إليها. والمتتلع: الشاخص للأمر. والذي في العباب والتكملة: يقال: رأيته مستتلعا للخبر، أي شاخصا له. والمتتلع: الرافع رأسه، يقال لمن لزم مكانه: قعد فما يتتلع، أي فما يرفع رأسه للنهوض ولا يريد البراح. كما في الصحاح.
 ويقال: المتتلع: المتقدم، قال أبو ذؤيب يصف الحمير:
  وردن والعيوق مقعد رابئ ال                      ضرباء فوق النجم لا يتتلـع قال ابن بري: صوابه خلف النجم، وكذلك رواه سيبويه. قلت: وروى أبو سعيد دون النجم وفي رواية: فوق النظم. والمتتلع: فرس مزيدة الحارثي، كما في العباب، ووقع في التكملة: المحاربي، ورواه ابن بري في ب ل ع، بالموحدة، وقد أشرنا إلى ذلك هناك.
 وتتالع في مشيه، إذا مد عنقه ورفع رأسه، وكذلك تتلع.
 ومتالع، بالضم: جبل بالبادية، في بلاد طيئ ملاصق لأجأ، بينهما طريق لبني جوين بن جرم طيئ، ويقال له: متالع الأبيض، وجبل أيضا في بلادهم لبني صخر بن جرم، بينه وبين أجأ ليلة، يقال له: متالع الأسود وأنشد الجوهري للبيد رضي الله عنه:
  درس المنا بمتالع فأبان قال: أراد المنازل فحذف، وهو قبيح. قلت: وعجزه فيما رواه الصاغاني وابن بري:
  فتقادمت بالحبس فالسوبان ويروى:
  بالحبس بين البيد والسوبان أو جبل لغنى بالحمى، أو جبل لبني عميلة: قال صدقة بن نافع العميلي:
  وهل ترجعن أيامنا بمتالـع                      وشرب بأوشال لهن طلال أو جبل بناحية البحرين بين السودة والأحساء، كذا في التهذيب وفي المعجم وراء طخفة، وفي سفحه عين تسيح ماء، يقال له: عين متالع. وفي المعجم: يقال لها: الخرارة، وقال ذو الرمة يصف حمارا وأتانه:
  نحاها لثأج نحوة، ثم إنهتوخى بها العينين عيني متالع وقال كثير يذكر روايته السائب - رجلا من سدوس -:
  بكى سائب لما رأى رمل عالـج                      أتى دونه والهضب هضب متالع

  وزاد في المعجم: ومتالع أيضا: جبل في أرض كلاب بين الرمة وضرية، وشعب فيه نخل لبني مرة بن عوف، وقيل: جبل في ديار أسد، وقيل: موضع بين فزارة وطيئ، حيث يلتقي رعى الحيين. ومما يستدرك عليه: أتلع النهار: ارتفع. ذكره ابن سيده والزمخشري، وهو مجاز. وأتلعت الضحى: انبسطت، ذكره ابن دريد. وتلع الضحى: وقت تلوعها، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  أأن غردت في بطن واد حمامة                      بكيت، ولم يعذرك بالجهل عاذر
  تعالين في عبريه تلع الضحـى                      على فنن قد نعمته الـسـرائر وتلع الرأس نفسه، إذا خرج. نقله الأزهري. والأتلع والتلع والتليع: الطويل. وقيل: الطويل العنق. وقال الليث: والتلع أيضا: الأتلع، لأن فعلا قد يدخل على أفعل. وقال الأزهري في ترجمة بتع البتع: الطويل العنق. والتلع: الطويل الظهر. ويقال: رجل تلع بين التلع، وامرأة تلعاء بينة التلع. ويقال: تلعة وتليعة، الأخيرة عن ابن عباد.
 والتلعات: جمع تلعة، بكسر اللام، وهي قلوع السفن، وبه فسر قول غيلان الربعي:
  يستمسكون من حذار الإلقاء
  بتلعات كجذوع الصيصاء أراد من خشية أن يقعوا في البحر فيهلكوا، فيتعلقون بقلوع هذه السفينة الطويلة حتى كأنها جذوع النخلة. ورجل تلع: كثير التلفت حوله، نقله الجوهري، وكذلك رجل تليع. وسيد تليع وتلع: رفيع، نقله الليث. وفي الحديث: فيجيء مطر لا يمتنع منه ذنب تلعة، يريد كثرته، وأنه لا يخلو منه موضع. وفي حديث آخر ليضربنهم المؤمنون حتى لا يمنعوا ذنب تلعة. وقيل: التلعة مثل الرحبة، والجمع تلع. قال عارق الطائي:
  وكنا أناسا دائنين بغـبـطة                      يسيل بنا تلع الملا وأبارقه والتلاعة، بالكسر: ما ارتفع من الأرض، ويشبه به الناقة، ومنه قول كثير عزة:
  بكل تلاعة كالبدر لـمـا                      تنور واستقل على الجبال وقيل: التلاعة هنا: الطويلة العنق المرتفعته. وتلعة، بالفتح: موضع قرب اليمامة، قال جرير:
  ألا ربما هاج التذكر والهـوى                      بتلعة إرشاش الدموع السواجم وقال أيضا:
  وقد كان في بقعاء ري لشائكم                      وتلعة والجوفاء يجري غديرها وهكذا فسره أبو عبيدة، كما سيأتي في ج و ف.

##### Türkçe

**التلعة**: yerden yükselen ve (üzerine) hâkim olan şey; ayrıca: ondan alçalan ve aşağı inen şey; ikisini de Ebû Ubeyde nakletti; ve onun katında, **الصحاح**’ta olduğu üzere, zıt anlamlılardan (**الأضداد**)dır. İbn Berrî, Sa‘leb’den hikâye etti, dedi ki: Muhammed b. Abdullah b. Tâhir’in yanına girdim; yanında, Ebû’l-‘Umeysil el-A‘râbî’nin kardeşi Ebû Muḍar vardı; bana dedi ki: **التلعة** nedir? Dedim: rivayet ehli der ki: o, zıt anlamlılardandır; yükselene de, alçalana da (denir). Er-Râ‘î yükseliş hakkında dedi ki:
  “En yukarı **تلعة**’nın üzerinde, acele yakılmış duman gibi;
  aç, ıslatılmış **عرفج**’ı tutuşturdu.”
Züheyr iniş hakkında dedi ki:
  “Ben ne zaman yerden bir **تلعة**’ya insem,
  benden önce (geçmiş) yeni ve silinmemiş bir iz bulurum.”

Dedi ki: öyle değildir; ancak o, vadinin yukarısından aşağısına suyun akıntı yeridir; bazen onun yukarısı vasfedilir, bazen onun aşağısı vasfedilir. Dedim: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür.
İbn Düreyd dedi ki: **التلعة** vadinin ağzından genişleyen şeydir; dedi ki: bazen yerden yüksek parça da **تلعة** diye adlandırılır; birincisi asıldır. Başkası dedi ki: **التلعة**: içinde selin gidip geldiği, sonra ondan daha aşağı bir **تلعة**’ya itildiği, yüksek, sert bir arazidir; ve o, bitki için bereketlidir.
Çoğulu: **تلعات** (harekeli), ve **تلع** ( **تمرات** ve **تمر** gibi), ve **تلاع** ( **قلعة** ve **قلاع** gibi). Rabî‘a b. Mukarrum ed-Dubbî dedi ki:
  “Sanki o, genç bir ceylan; ona itaat etti
  **حومل**’den, havanın **تلعات**’ı yahut **أود**.”
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “Öldürülen adamlarda sana bir örnek var mı;
  **تلاع** **تريم**’de, başları gömülmedi.”
Veya **التلاع**: yerin üst kısımlarından vadilerin diplerine (inen) akış yollarıdır; Cevherî bunu Ebû ‘Amr’dan nakletti. Şemmer dedi ki: **التلاع**: **الأسناد**’dan, **النجاف**’tan ve dağlardan akan su akıntılarıdır; ta ki vadiye dökülür. Dedi ki: dağın **تلعة**’sı, suyun gelip onda yarık açması ve onu kazmasıdır; ta ki ondan çıkıp kurtulur. Dedi ki: **التلاع** ancak çöllerde olur. Dedi ki: bazen **التلعة** beş fersahtan daha uzaktan vadiye gelir; dağlardan akıp çöllere düştüğünde, hendek biçimi gibi orada kazar. Dedi ki: **التلعة** büyüyüp vadinin yarısı yahut üçte ikisi gibi olunca, o **ميثاء**’dır. Haccâc’ın yağmuru vasfında hadisinde: “**وأدحضت التلاع**” yani onları kaygan yaptı; ayaklar içinde kayar. Meselde: “Falan, bir **تلعة**’nın kuyruğunu engellemez”; zelil, hakir kimse için darb-ı meseldir. İbn Şümeyl dedi ki: onların mesellerinden: “**لا أثق بسيل تلعتك**”; güvenilmeyen kimse için darb-ı meseldir; yani söylediğine ve getirdiğine güvenmem. Yalanla vasfedilir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onların mesellerinden: “**ما أخاف إلا من سيل تلعتي**”; dedi ki: yani amcaoğullarımdan ve akrabalarımdan; çünkü suyun akıntı yeri olan **التلعة**’ya inen tehlike üzerindedir; sel gelirse onu sürükler. Dedi ki: bunu, **التلعة**’da konaklamışken söyledi; dedi ki: “Güvenliğimden başka korkmam”; işte **التلعة** hakkında gelen üç mesel bunlardır.
**التلاعة** (fetih ile): Kinâne’ye ait bir su yeridir; Büdeyl b. ‘Abd Menât el-Huzâ‘î dedi ki:
  “Biz **التلاعة**’da sizin yurdunuza sabahladık;
  kılıçlarımızla; kınayanların kınamasını geçerler.”
Leys dedi ki: **التلع** (harekeli): bazı anlamlarda **الترع**’a benzer. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **التلع** ile en çok murad edilen boynun uzunluğudur. Başkası dedi ki: o, onun dikilişi; kökünün kalınlığı; üstünün bükümlülüğüdür. Ve **تلع** etti ( **كرم** ve **فرح** gibi), **تلعا**; o hâlde o **أتلع** ve **تليع**’dir. Denir ki: erkekte **عنق أتلع** ve **تليع**; yani uzun; dişide **تلعاء**. Ve **جيد تليع**: uzun. A‘şâ dedi ki:
  “O gün bize, boynundan bir öldürülmüş kadın gösterir;
  **جيد تليع**; onu gerdanlıklar süsler.”
Mecazen: **تلع النهار** ( **منع** gibi), **يتلع** **تلعا** ve **تلوعا**: yükseldi; **المحكم** ve **العباب** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta: **طلع**. İbn Düreyd dedi ki: **تلعت الضحى تلوعا**; yayıldığı zaman. Leys şu beyti şahit getirdi:
  “Sanki onlar serap içinde, kuşluk yükseldiğinde;
  yüzen gemiler; onlara örtüler giydirilmiş.”

Dedi ki: ve dersin: **تلع الرجل**: içinde bulunduğu her şeyden başını çıkardığı zaman; o, **طلع**’a benzer; ancak **طلع** daha geneldir. Ve **تلع الظبى والثور من الكناس**: ondan başını çıkardığı ve boynunu yükselttiği zaman; İbn Düreyd’den; **كأتلع** gibi. Denir ki: **أتلع رأسه**; yani bakmak için başını çıkardı; Ezherî nakletti. Zü’r-Rumme dedi ki:
  “Tıpkı, **أرطى** altından bir parça (çıkarıp) yükselttiği gibi;
  sesin yükselişine doğru, yuvalanan ceylanlar.”
Leys de bunu böyle nakletti. Ve **إناء تلع** ( **كتف** gibi): dolu; **ترع**’da bir dildir; yahut pelteklik; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **اللسان**’da artırdı: yahut bedel. Ve **تولع** ( **جوهر** gibi); ve denir ki: **مثل فوفل**: ‘ayn (harfiyle). Abdullah b. Seleme dedi ki:
  “Kime aittir yurtlar **بتولع**’da, **فيبوس**’ta;
  içinde ünsiyet olmayan beyaz bir **ريطة**.”
Onun inşadı **ي ب س**’te geçmişti. Ve denir ki: **أتلع الرجل**: boynunu uzatıp yukarıdan bakınırsa; ve ondan, Ali رضي الله عنه hadisi: “**لقد أتلعوا أعناقهم** bir işe; onun ehli değillerdi; onun önünde düştüler”; yani onları yükselttiler.
İbn ‘Abbâd dedi ki: **المتلع** ( **محسن** gibi): güzel kadın; çünkü **تتلع** eder; yani başını uzatır; kendisine bakanlara görünür. Ve **المتتلع**: iş için dikilen. **العباب** ve **التكملة**’de olan: denir ki: “Onu haber için **مستتلعا** gördüm”; yani ona dikilmiş. Ve **المتتلع**: başını kaldıran; yerinden ayrılmayan kimse için denir: “Oturdu da **فما يتتلع**”; yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmak istemez; **الصحاح**’ta olduğu gibi.
Ve denir ki: **المتتلع**: öne geçen. Ebû Züeyb, yaban eşeklerini vasfederken dedi ki:
  “Geldiler; ve **العيوق** oturmuş; gözetleyen bir bekçi;
  **الضرباء**’nın üzerinde; yıldızın üstünde; **لا يتتلع**.”
İbn Berrî dedi ki: doğrusu “yıldızın arkasında”dır; Sîbeveyh de onu böyle rivayet etti. Dedim: Ebû Sa‘îd “yıldızın altında” rivayet etti; ve bir rivayette: “**فوق النظم**”. Ve **المتتلع**: Mezîde el-Hârisî’nin atıdır; **العباب**’ta olduğu gibi; **التكملة**’de: **المحاربي** (diye) vaki oldu; İbn Berrî onu **ب ل ع**’da, **ب** ile rivayet etti; orada buna işaret ettik.
Ve yürüyüşünde **تتالع** etti: boynunu uzatıp başını kaldırdığı zaman; aynı şekilde **تتلع**.
**متالع** (zamm ile): çölde bir dağdır; Tayy diyarında; **أجأ**’ya bitişik; aralarında, Tayy’dan Cüveyn b. Cerm oğulları için bir yol vardır; ona **متالع الأبيض** denir. Ve onların diyarında, Cerm b. Sahr oğulları için bir dağ daha; onunla **أجأ** arasında bir gece (mesafe) vardır; ona **متالع الأسود** denir. Cevherî, Lebîd رضي الله عنه’dan şu beyti şahit getirdi:
  “**متالع**’da konak yerleri silindi; sonra **أبان**.”
Dedi ki: **المنازل**’i kastetti; hazf etti; bu çirkindir. Dedim: Sâgânî ve İbn Berrî’nin rivayetinde onun ikinci mısraı:
  “Sonra **الحبس** ile **السوبان**’da eskidi.”
Ve rivayet olunur:
  “**الحبس**’te, **البيد** ile **السوبان** arasında.”
Veya **الحمى**’da Gınâ’ya ait bir dağ; yahut Benî ‘Umeyle’ye ait bir dağ: Sadaka b. Nâfi‘ el-‘Umeylî dedi ki:
  “Günlerimiz **بمتالع**’da geri döner mi;
  ve **أوشال** ile içiş; onlar için **طلال**.”
Veya Bahreyn tarafında, **السودة** ile **الأحساء** arasında bir dağ; **التهذيب**’te böyle. **المعجم**’de: **طخفة**’nın arkasında. Ve onun eteğinde, suyu akan bir pınar vardır; ona **عين متالع** denir. **المعجم**’de: ona **الخرارة** denir. Zü’r-Rumme, bir erkek eşek ve dişisini vasfederken dedi ki:
  “Onu, bir yönelişle **ثأج**’a yöneltti; sonra o,
  onunla iki gözü, **متالع**’ın iki gözü olan pınarı hedefledi.”
Kesîr, Sâib’in rivayetini zikrederken —Südûs’tan bir adam— dedi ki:
  “Sâib ağladı; **رمل عالج**’ı görünce;
  onun önünde geldi; ve tepeler, **متالع** tepeleri.”

Ve **المعجم**’de artırdı: Ve **متالع** da: **الرمة** ile **ضرية** arasında, **كلاب** toprağında bir dağ; ve onda **بني مرة بن عوف**’a ait hurmalık bulunan bir **شعب**; ve “**أسد** diyarında bir dağ” denildi; ve “**فزارة** ile **طيئ** arasında bir yer” denildi; iki mahallenin otlağının birleştiği yer. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **أتلع النهار**: yükseldi. Onu İbn Sîde ve Zemahşerî zikretti; ve o mecazdır. Ve **أتلعت الضحى**: yayıldı; onu İbn Düreyd zikretti. Ve **تلع الضحى**: onun **تلوع** vakti; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti inşâd etti:
  “Bir vadinin karnında bir güvercin ötse mi,
  ağladım; ve cehaletle seni mazur görecek bir mazur gören seni mazur görmedi.
  **تلع الضحى**’nın gözyaşımda (akışında) yükseldiği vakitte,
  sırların yumuşattığı bir dal üzerinde (dururken) yukarı çıkın.”

Ve **تلع الرأس** bizzat kendisi: çıktığı zaman. Onu Ezherî nakletti. Ve **الأتلع** ve **التلع** ve **التليع**: uzun (boylu). Ve “uzun boyunlu” denildi. Leys dedi ki: Ve **التلع** da: **الأتلع**’dır; çünkü **فعلا** bazen **أفعل** üzerine girebilir. Ve Ezherî, **بتع** maddesinde **البتع**’ın tercümesinde dedi ki: uzun boyunlu. Ve **التلع**: uzun sırtlı. Ve denilir: **رجل تلع**: **التلع** arasında (türünde) belirgin; ve **امرأة تلعاء**: **التلع**’ı açıkça belli. Ve denilir: **تلعة** ve **تليعة**; sonuncusu İbn Abbâd’dan.

Ve **التلعات**: **تلعة**’nın cem‘i; **اللام**’ın kesresiyle; ve o, gemilerin yelkenleridir; ve bununla Gıylân er-Rab‘î’nin sözü tefsir edildi:
  “Atılmaktan sakınarak tutunurlar
  **بتلعات** ile, **الصيصاء** kütükleri gibi.”

Denizde düşüp helâk olmaktan korktukları için; bu uzun geminin yelkenlerine tutunurlar; ta ki sanki hurma ağacının kütükleri gibidir. Ve **رجل تلع**: etrafına çokça dönüp bakandır; onu Cevherî nakletti; ve aynı şekilde **رجل تليع**. Ve **سيد تليع** ve **تلع**: yüce (yüksek mertebeli); onu Leys nakletti. Ve hadiste: “Sonra bir yağmur gelir ki ondan **ذنب تلعة**’yı (bile) men edemez”; onunla çokluğunu kasteder; ve ondan bir yerin boş kalmadığını. Ve başka bir hadiste: “Müminler onları mutlaka dövecekler; ta ki **ذنب تلعة**’yı men edemesinler.” Ve “**التلعة** **الرحبة** gibidir; cem‘i **تلع**” denildi. Ârik et-Tâî dedi ki:
  “Ve biz, sevinçle borçlanan kimselerdik;
  **تلع** **الملا** ve onun şimşekleri bizi sürükleyerek akar.”

Ve **التلاعة**, kesre ile: yerden yükselen şey; ve onunla dişi deve benzetilir; ve ondan Kesîr Azze’nin sözü:
  “Her **تلاعة**’da, dolunay gibi;
  parladı ve dağlar üzerine yükseldi.”

Ve “burada **التلاعة**: uzun boyunlu, yüksek olan” denildi. Ve **تلعة**, fetih ile: Yemâme yakınında bir yer; Cerîr dedi ki:
  “Dikkat et, nice kere hatırlama ve heva coşturdu
  **بتلعة**’da; gözyaşlarının dökülenlerini akıtmak (suretiyle).”

Ve yine dedi ki:
  “Ve sizin için **بقعاء**’da bir sulanma vardı;
  ve **تلعة** ve **الجوفاء**; onun küçük deresi akar.”

Ebû Ubeyde bunu böyle tefsir etti; **ج و ف**’ta geleceği üzere.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَلْعَةٌ
تَلْعَةٌ تلعه تلعة High, or elevated, land or ground: (AO, S, K:) and low, or depressed, land or ground: (AO, S, Msb, K:) thus bearing two contr. significations, (S, K,) accord. to AO: (S:) or it has not these significations, but means a water-course from the upper part of a valley to its lower part; therefore sometimes its upper part is described [by this name], and sometimes its lower part; (IAar, IB, TA:) or it has the second of the significations above, (Msb, K,) and the first, (K,) and signifies also a water-course (Msb, K) from the upper part of a valley: (Msb:) and also, (K,) or, accord. to IDrd, (TA,) the wide part of the mouth of a valley: and a high, or an elevated, piece of land or ground: (IDrd, K:) sometimes, says IDrd, it has this last application; but the former is the original signification: (TA:) it is also said to signify high, or elevated, and rugged, land or ground, in which the torrent goes to and fro, and from which it then pours to another تلعة, lower than it; and which is fertile in plants, or herbage: (L, TA:) or a water-course from the higher part of the ground to the bottom of a valley: (AA, S:) pl. تِلَاعٌ (AA, S, Msb, K) and تَلَعَاتٌ: (K:) and, (K,) or, accord. to Sh, (TA,) تِلَاعٌ signifies water-course flowing from acclivities and the [eminences termed] نِجَاف and the mountains, until they pour into the valley: (Sh, K:) to which Sh adds, the تلعة of the mountain being formed by the water's coming and furrowing and excavating it until it escapes from it: (TA:) but تلاع are nowhere except [the word اـِلّاَ has been dropped in the CK] in the صَحَارَى [or deserts]; (Sh, K;) and sometimes a تلعة comes from a distance of five leagues (فَرَاسِخ) to the valley; and when it flows from the mountains, and falls into the صحارى [or deserts], it excavates in them what resembles a moat: when it becomes so large as to be like the half, or two thirds, of the valley, it is termed مَيْثَآءُ: (Sh, TA:) تَلْعَةٌ is also said to be like رحبة [i. e. رَحَبَةٌ or رَحْبَةٌ, app. as meaning the part of a valley in which its water flows into it from its two sides]; and the pl. [or rather coll. gen. n.] is said to be تَلْعٌ. (TA.) It is said in a trad., فَيَجِىْءُ مَطَرٌ لَا يَمْتَنِعُ مِنْهُ ذَنَبُ تَلْعَةٍ [And a rain will come, in consequence of which the end of a water-course will not be impeded]: meaning to denote its abundance, and that no place will be exempt from it. (TA.) And in a prov., فُلَانٌ لَا يَمْنَعُ ذَنَبَ تَلْعَةٍ [Such a one will not impede the end of a water-course]: (K, * TA:) applied to the abject and contemptible. (K.) And in another, (ISh,) لَا أَثِقُ بِسَيْلِ تَلْعَتكَ [I do not, or will not, trust in the flow of thy water-course]: applied to him in whom one does not trust: (ISh, K:) i. e. I do not, or will not, trust in what thou sayest, and what thou adducest: characterizing the person as a liar. (ISh.) And in another, (IAar,) مَا أَخَافُ اـِلَّا مِنْ سَيْلِ تَلْعَتِى [I fear not save from the flow of my water-course]: i. e., from the sons of my uncle, and my relations: (IAar, K:) for he who descends the water-course is in danger: if the torrent come, it sweeps him away. (IAar.)

##### Türkçe

**تَلْعَةٌ**
**تَلْعَةٌ** (çoğulu **تلعه** **تلعة**) yüksek yahut yükseltilmiş arazi veya yer: (AO, S, K:) ve alçak yahut çökük arazi veya yer: (AO, S, Msb, K:) böylece iki zıt anlam taşıyarak, (S, K,) AO’ya göre: (S:) yahut bu anlamlara sahip değildir; fakat bir vadinin üst kısmından alt kısmına [inen] bir su yatağı demektir; bu sebeple bazen onun üst kısmı [bu adla] vasfedilir, bazen de alt kısmı; (IAar, IB, TA:) yahut yukarıdaki anlamların ikincisine sahiptir, (Msb, K,) ve birincisine, (K,) ve ayrıca bir vadinin üst kısmından [inen] bir su yatağı (Msb, K) demektir: (Msb:) ve ayrıca, (K,) yahut IDrd’ye göre, (TA,) bir vadinin ağzının geniş kısmı: ve yüksek yahut yükseltilmiş bir arazi parçası veya yer: (IDrd, K:) bazen, der IDrd, bu son kullanımı vardır; fakat önceki asıl anlamdır: (TA:) ayrıca, selin gidip geldiği, sonra ondan daha aşağı bir başka **تلعة**’ye döküldüğü; bitkiler yahut ot bakımından verimli olan yüksek yahut yükseltilmiş ve engebeli arazi veya yer demektir, denilmiştir: (L, TA:) yahut yerin daha yüksek kısmından bir vadinin dibine [inen] bir su yatağı: (AA, S:) çoğulu **تِلَاعٌ** (AA, S, Msb, K) ve **تَلَعَاتٌ**: (K:) ve, (K,) yahut Sh’ye göre, (TA,) **تِلَاعٌ**, yamaçlardan ve **نِجَاف** diye adlandırılan [yüksekliklerden] ve dağlardan akıp vadiye dökülünceye kadar [akan] su yatağı demektir: (Sh, K:) buna Sh şunu ekler: dağın **تلعة**’si, suyun gelip onu yarıp oyup kazarak nihayet ondan çıkıp kurtulmasına kadar [bu şekilde] oluşur: (TA:) fakat **تلاع** hiçbir yerde yoktur, ancak [CK’de **اـِلّاَ** kelimesi düşürülmüştür] **صَحَارَى**’da [yahut çöllerde]; (Sh, K;) ve bazen bir **تلعة** beş fersah ( **فَرَاسِخ** ) uzaklıktan vadiye gelir; ve dağlardan akıp **صحارى**’ya [yahut çöllere] düştüğünde, onlarda hendek benzeri bir şeyi kazar: vadiyin yarısı yahut üçte ikisi gibi olacak kadar büyüdüğünde ona **مَيْثَآءُ** denir: (Sh, TA:) **تَلْعَةٌ**’nin **رحبة** gibi olduğu da söylenir [yani **رَحَبَةٌ** yahut **رَحْبَةٌ**, görünüşe göre vadinin iki yanından suyun içine aktığı kısmı anlamında]; ve çoğulunun [daha doğrusu cins isim] **تَلْعٌ** olduğu söylenir. (TA.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **فَيَجِىْءُ مَطَرٌ لَا يَمْتَنِعُ مِنْهُ ذَنَبُ تَلْعَةٍ** [Ve bir yağmur gelir; onunla bir su yatağının ucu engellenmez]: bununla onun bolluğunu ve hiçbir yerin ondan muaf olmayacağını belirtmek kastedilir. (TA.) Ve bir darbımeselde: **فُلَانٌ لَا يَمْنَعُ ذَنَبَ تَلْعَةٍ** [Falanca bir su yatağının ucunu engellemez]: (K, * TA:) zelil ve hakir olana uygulanır. (K.) Ve bir başkasında, (ISh,) **لَا أَثِقُ بِسَيْلِ تَلْعَتكَ** [Senin su yatağının akışına güvenmem yahut güvenmeyeceğim]: kendisine güvenilmeyen kimseye uygulanır: (ISh, K:) yani, senin söylediğine ve ileri sürdüğüne güvenmem yahut güvenmeyeceğim: kişiyi yalancı olarak niteleyerek. (ISh.) Ve bir başkasında, (IAar,) **مَا أَخَافُ اـِلَّا مِنْ سَيْلِ تَلْعَتِى** [Kendi su yatağımın akışından başka korkmam]: yani, amcamın oğullarından ve akrabalarımdan: (IAar, K:) çünkü su yatağından inen kimse tehlikededir: sel gelirse onu sürükleyip götürür. (IAar.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَلَعَ
تَلَعَ A ( n. ac. تَلْع 1 ),
a.  Ascended.

b.  Raised his head.

c.  Dawned ( day ).

تَلْعَة
تَلْعَة 1t , ( pl. reg. &  تِلَاْع 23 ),
a.  Height, acclivity.

b.  Watercourse, stream, waterfall.

تَلَع
تَلَع 4 ,
a.  Lankiness.

تَلِع
تَلِع 5 ,
a.  Full.

b.  Fidgety.

أَتْلَعُ
أَتْلَعُ 14 ,  تَلِيْع 25 ,
a.  Long-necked; lanky.

تِلِّغْرَاف
تِلِّغْرَاف G. ,
a.  Telegraph, telegram.

##### Türkçe

تَلَعَ
**تَلَعَ** A (mast. is. **تَلْع** 1),
a. Yükseldi.

b. Başını kaldırdı.

c. (Gün) ağardı.

تَلْعَة
**تَلْعَة** 1t, (düz. çoğ. & **تِلَاْع** 23),
a. Yükseklik, yokuş.

b. Su yatağı, dere, şelale.

تَلَع
**تَلَع** 4,
a. İncelik (uzun ve zayıf olma).

تَلِع
**تَلِع** 5,
a. Dolu.

b. Huzursuz, kıpır kıpır.

أَتْلَعُ
**أَتْلَعُ** 14, **تَلِيْع** 25,
a. Uzun boyunlu; uzun ve zayıf.

تِلِّغْرَاف
**تِلِّغْرَاف** G.,
a. Telgraf, telgrafname.
