# تلع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%84%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: تلع

باب العين والتّاء والّلام معهما
ع ت ل، ت ل ع يستعملان فقط
عتل:

العَتَلَةُ: حديدةٌ كحد فأس عريضة ليست بمتعقّفة الرأس كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة، في أصلها خشبة يحفر بها الأرض والحيطان.
ورجل عُتُلٌّ أي: أكولٌ مَنُوع.
والعَتْلُ: أن تأخذ بتلبيب رجل فَتَعْتِلَهُ، أي: تجرّه إليك، وتذهب به إلى حبس أو عذاب.
وتقول: لا أَنْعتِلُ معك، أي: لا أَنْقاد معك. وأخذ فلان بزمام النّاقة فَعَتَلَها، وذلك إذا قَبَض على أصْلِ الزِّمام عند الرأس فقادها قوداً عنيفاً.
وقال بعضهم: العتلة عصاً من حديد ضخمةٌ طويلةٌ لها رأسٌ مُفَلْطَح مثل قَبيعةِ السيف مع البناة يهدمون بها الحيطان.
والعَتَلَةُ: الهراوة الغليظة من الخشب، والجميع عَتَلٌ. قال الراجز:
وأينما كنت من البلاد
فاجتنبنّ عرمَ الذّوّاد
وضّرْبَهم بالعَتَلِ الشِّداد
يعني عرامهم وشِرّتهم.
تلع:
التَّلَعُ: ارتفاع الضّحى. وتَلَعَ النّهار ارتفع. قال:
وكأنّهم في الآل إذ تَلَع الضّحى
وتَلَع فلان إذا أخرج رأسه من كلّ شيء كان فيه وهو شبهُ طَلَعَ، غير أنّ طَلَعَ أعمُّ.
وتَلَعَ الشاةُ يعني الثورَ، أي أخرج رأسَه من الكناس. وأَتْلَعَ رأسَهُ، فنظر إتلاعاً، لأنّ فعلَه يجاوز، كما تقول: أطْلَعَ رأسه إطلاعاً. قال ذو الرّمة:
كما أَتْلَعَتْ من تحتِ أَرْطَى صريمةٍ		ألى نبأةِ الصوتِ الظِّباءُ الكوانِـسُ
والأتلع من كلّ شيء: الطويلُ العُنُقِ. والأنثَى: تلعاء.
والتّلِعُ والتَّرِعُ هو الأتلع، لأن الفَعِلَ يدخُلُ على الأَفْعَل. قال:
وعَلَّقوا في تِلَعِ الرأسِ خَدِبْ
يعني بعيراً طويل العنق.
وسيد تَلِعٌ، ورجلٌ تَلِعٌ، أي كثيرُ التلفّت حوله.
ولزم فلانٌ مكانه فما يتتلّع، أي ما يرفع رأسه للنّهوض ولا يريد البراح. قال أبو ذؤيب:
فَوَردنَ والعَيُّوقُ مَعْقَدَ رابئ الضُّرَباءِ فوقَ النَّظْمِ لا يتتلَّعُ
ويقال: إنّه لَيتتالَعُ في مشيِهِ إذا مدَّ عُنُقه ورفَع رأسَه. ومُتالع: اسم جبل بالحمى. ومُتالع اسم موضع بالبادية. قال لبيد:
دَرَسَ المَنَا بمُتالعٍ فَأَبـانِ		فتقادَمَتْ بالحُبْسِ فالسُّوبانِ
والتّلعةُ: أرضٌ مرتفعة غليظة، وربما كانت مع غِلَظِها عريضة يتردّد فيها السّيلُ ثم يدفع منها إلى تلعةٍ أسفلَ منها. قال النابغة:
فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
ويقال: التَّلعَةُ مقدار قفيزٍ من الأرض، والذي يكون طويلاً ولا يكون عريضاً. والقرارة أصغرُ من التّلعة، والدّمعة أصغر من ذلك. ورجلٌ تليع، وجيدٌ تليع، أي طويل. قال:
جيدٍ تليعٍ تَزينُهُ الأَطْواقُ

### Türkçe

باب **العين** ve **التّاء** ve **الّلام** onlarla birlikte
**ع ت ل**، **ت ل ع** yalnızca kullanılırlar

**عتل**:

**العَتَلَةُ**: başı balta gibi geniş olan bir demir; başı balta gibi kıvrık değildir, fakat sapla birlikte düzdür; aslında onunla yeri ve duvarları kazdığı bir tahta vardır.
Ve bir adam **عُتُلٌّ** yani: çok yiyen, meneden.
Ve **العَتْلُ**: bir adamın yakalığından tutup onu **فَتَعْتِلَهُ**; yani onu kendine çekmen ve onu hapse yahut azaba götürmendir.
Ve dersin ki: “Seninle birlikte **لا أَنْعتِلُ**”, yani: seninle birlikte boyun eğmem. Ve falan kimse devenin yularından tuttu da onu **فَعَتَلَها**; bu, başın yanında yuların aslını kavradığı zaman, onu şiddetli bir sevk ile sevk etmesidir.
Ve bazısı dedi ki: **العتلة** demirden bir asa; iri, uzun; onun başı kılıcın kabzası gibi yassı; inşaatçılarla birlikte onunla duvarları yıkarlar.
Ve **العَتَلَةُ**: ağaçtan kalın topuz; hepsi **عَتَلٌ**dur. **الراجز** dedi ki:
Ve nerede olursan ol beldelerden
sakın **عرمَ الذّوّاد**’dan
ve onların **بالعَتَلِ الشِّداد** ile vuruşundan
Onların azgınlıklarını ve kötülüklerini kastediyor.

**تلع**:
**التَّلَعُ**: kuşluğun yükselmesi. Ve **تَلَعَ النّهار** yükseldi. Dedi ki:
Sanki onlar serapta, kuşluk yükseldiği vakit
Ve falan **تَلَعَ**; içinde bulunduğu her şeyden başını çıkardığı zaman; o, **طَلَعَ**’a benzer; ancak **طَلَعَ** daha geneldir.
Ve **تَلَعَتِ الشاةُ** yani boğayı; yani başını ininden çıkardı. Ve **أَتْلَعَ رأسَهُ**, böylece bir **إتلاعاً** ile baktı; çünkü onun fiili geçişlidir; senin “**أطْلَعَ رأسه إطلاعاً**” demen gibi. **ذو الرّمة** dedi ki:
Nasıl ki bir sürü, bir **أَرْطَى**’nın altından başını çıkardı da		sesin yükselişine doğru inlerdeki ceylanlar
Ve her şeyden **الأتلع**: boynu uzun olan. Dişisi: **تلعاء**.
Ve **التّلِعُ** ve **التَّرِعُ** o **الأتلع**dır; çünkü **الفَعِلَ** kalıbı **الأَفْعَل** üzerine girer. Dedi ki:
Ve başın **تِلَعِ**’ına bir **خَدِبْ** astılar
Boynu uzun bir deveyi kastediyor.
Ve bir efendi **تَلِعٌ**, ve bir adam **تَلِعٌ**; yani etrafına çokça dönüp bakan.
Ve falan yerinde kaldı da **فما يتتلّع**; yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmayı istemez. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Böylece vardılar; **العَيُّوقُ** ise, **الضُّرَباءِ**’ın gözetleyicisinin bağlandığı yer; dizinin üstünde, **لا يتتلَّعُ**
Ve denir ki: yürüyüşünde **لَيتتالَعُ**; boynunu uzattığı ve başını kaldırdığı zaman. Ve **مُتالع**: **الحمى**’da bir dağın adıdır. Ve **مُتالع** çöldeki bir yerin adıdır. **لبيد** dedi ki:
**مُتالعٍ**’da konak yerleri silindi de bana belli oldu		böylece **الحُبْس** ile **السُّوبان**’da eskidi
Ve **التّلعةُ**: yüksek, sert bir arazi; bazen sertliğiyle birlikte geniş olur; sel onun içinde gidip gelir, sonra ondan daha aşağı bir **تلعة**’ya itilir. **النابغة** dedi ki:
**فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ**
Ve denir ki: **التَّلعَةُ** yerden bir kafiz miktarıdır; uzun olan ve geniş olmayan şey. **القرارة** **التّلعة**’dan daha küçüktür; **الدّمعة** ise bundan daha küçüktür. Ve bir adam **تليع**, ve bir boyun **تليع**; yani uzun. Dedi ki:
Uzun bir boyun; onu gerdanlıklar süsler
