# تل (ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التَّاء واللام
تل ، لت : ( مستعملان ) .
تل : سلمة عن الفراء : تَلّ إذا صَبّ ، والتَّلّةُ الصَّبَّةُ ، والتَّلّةُ الضَّجْعةُ والكسل ، قال : والتَّلّة بقيّة الدّيْن .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : تَلّ يَتُلُّ إذا صَبّ ، وتَلّ يَتِلّ إذا سقط .
وحدثنا عبد الله بن هَاجَك ، قال : حدثنا علي بن حجر عن إسماعيل بن جعفر عن محمد بن عمرو عن أبي سلمة عن أبي هريرة : أن النبي قال : ( نُصِرْتُ بالرُّعب وأُوتِيتُ جوامعَ الكلم ، وبينا أنا نائِم أُتِيتُ بمفاتيح خزائن الأرض فَتُلَّتُ في يدِي ) .
قلت : معناه فصُبَّتْ في يدي .
وقال ابن الأعرابي : المُتَلَّلُ الصّرِيعُ وهو المشَغْزَبُ .
قلت : وتأويل قوله : وأُتِيتُ بمفاتيح خزائن الأرض فتُلَّتْ في يدي : ما فَتَحهُ الله جلّ ثناؤه لأُمَّتِه بعد وفاته من خزائن ملوك الفُرْس ، وملوك الشام ، وما استولى عليه المسلمون من البلاد ، حقّق الله تعالى رؤياه التي رآها بعد وفاته من لَدُنْ خِلافة عمرَ بن الخطاب إلى يومنا هذا .
وقال الليث يقال : تَلَلْتُ في يديه أي دفَعْتُ إليه سَلْماً ، قال : والتَّلُّ الرابيةُ من التراب مَكْبُوساً ليس خِلْقَة .
قلت : هذا غَلَطٌ ، التِّلال عند العرب الرَّوابي المخلوقة .
وروى شمر عن ابن شميل أنه قال : التَّل من أَصاغر الآكام ، والتَّل طولُه في السماء مثلُ البيت عَرْضُ ظهرهِ نحو عَشرة أَذْرع ، وهو أصْغر من الأَكَمة ، وأقلُّ حجارةً من الأكمة ، ولا يُنْبِتُ التل خيراً ، وحِجارةُ التَّل عَاضٌّ بعضُها ببعض مثلُ حِجارة الأَكمة سواء .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : للهمِنَ الصَّابِرِينَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } ( الصافات : 103 ) ، معنى تَلّه صَرَعه .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التّلِيلُ والمتْلُول : الصّريع ، وقال في قول لبيد :
أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْيوع مِتَلِّ
أي يصرعَ به .
وروى شمر عن ابن الأعرابي : مِتلٌّ شديدٌ والجون فرسه .
وقال شمر : أراد بالجون جَمله والْمربوع
جَرير ضُفِرَ على أربع قوى .
وروى سعيد عن قتادة في قوله تعالى : ( فَلَمَّا أَسْلَمَا ( ، قال : كَبَّه لفيه وأَخَذَ الشَّفْرة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن الفراء : رجل مِتلٌ إذا كان غليظاً شديداً .
قال : المِتلُّ الذي يُتَل به ، ورمح مِتلٌ غليظ شديد وهو العُرُدُّ أيضاً .
وقال الليث وغيره : التَّلِيلُ : العُنُق قال لَبيد :
يَتَّقيني بتليلٍ ذِي خُصَل
أي بِعُنُق ذي خُصَل من الشعر ، وقال الليث : التّليلةُ الإقلاقُ والحَرَكةُ ، ثعلب عن ابن الأعرابي : التّلْتَلَةُ قِشْرُ الطّلْعة يُشْرَبُ فيه النبيذ ، وقال : تُلَّ : إذا صُرِعَ ، وكذلك قال الفراء : رجل مِتَلٌّ أي مُنتصبٌ في الصّلاة وأنشد :
رجال يتلُّون الصلاة قيام
قلت : هذا خطأ ، وإنما هو رجال يُتلَّون الصلاة قيام ، من تَلَّى يُتَلَّى : إذا أتبع الصلاةَ الصلاة .
قال شمر : تَلَّى فلان صلاتَه المكتوبة بالتطوّع أي أتْبع ، قال البعيث :
على ظَهْرِ عَادِيَ كأَنَّ أُرُومَه
رجالٌ يُتَلَّونَ الصلاةَ قيامُ
أبو عبيد عن الكسائي : هو ضالٌّ تَالٌّ آلٌّ وجاء بالضَّلالة ، والتَّلالة والألالة ؛ وقال أبو تراب : البلابل والتّلاتل الشدائد .
وقال أبو الحسن : يقال : إن جَبينه لَيَتِلُّ أَشَدَّ التَّل ، وما هذه التَّلة بفيك أي البِلّة ، قال : وسألتُ عن ذلك أبا السميدع فقال : التّلَلُ والبَلَلُ والتِّلَّة والبِلَّة شيء واحد ، قلت : وهذا عندي من قولهم : تَلّ أي صَبّ ، ومنه قيل لِلْمشْرِبة : تَلْتَلَة ، لأنه يُصب ما فيها في الحَلْق .
لت : قال الليث : اللّتُّ الفِعل من اللُّتات ، وكل شيء يُلَتُّ به سَويقٌ أو غيره نحو السمن وما إليه .
وقال الفراء : حدثني القاسم بن معن عن منصور بن المعتمر عن مجاهد قال : كان رجل يَلُتُّ السويق لهم ، وقرأها : ( الْكُبْرَى أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى ) ( النجم : 19 ) بالتشديد .
قال الفراء : القراءة اللات ، بتخفيف التاء الأصل اللاتّ بالتشديد لأن الصنم إنما سمِّي باسم اللاّت الذي كان يَلُتَّ عند هذه الأصنام لها السويقَ ، فخفف وجُعل اسماً للصنم .
وكان الكسائي يقف على اللات بالهاء ويقول : اللاه ، قال أبو إسحاق : وهذا قياس ، والأجود اتِّباعُ المصحفِ ، والوقوف عليها بالتاء ، قلت : وقول الكسائي يوقف عليها بالهاءِ ، يَدُل على أنه لم يجعَلْهما من اللَّت ؛ وكأنَّ المشركين الذين عبدوها عارضوا باسمها اسمَ الله ،
تعالى الله علواً كبيراً عن إفكهم ومعارضتهم وإلحادهم ، لعنهم الله في اسم الله العظيم ، وقال ابن السكيت : اللَّت بَلُّ السوِيق والْبَسُّ أشدُّ من اللَّتّ .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : اللّتّ الفَتُّ .
قلت : وهذا حرف صحيح أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنه قال في باب التيمم : ولا يجوز التيمم بِلُتَاتِ الشجر وهو ما فُتّ من قِشْره اليابس الأعلى .
قال الأزهري : لا أدري لُتات أم لِتات ، وفي بعض الحديث : فما أبقى المرض مني إلا لُتاتاً . قال : اللُّتات ما فُتَّ من قِشر الشجر كأنه يقول : ما أبقى مني إلا جِلداً يابساً . قال امرؤ القيس في اللَّت بمعنى الفتّ :
تَلُتُّ الحصى لَتّاً بسُمْرٍ رزينة
موارِد لا كُزْمٍ ولا مَعِراتِ
يصف الخمر وكسرها الحصى .

##### Türkçe

باب **التَّاء** ve **اللام**
**تل** ، **لت** : (ikisi de kullanılandır).
**تل** : Seleme, el-Ferrâ’dan: **تَلّ**; döktüğü zaman; **التَّلّةُ** döküş/dökme; **التَّلّةُ** yatış ve tembellik; dedi ki: **التَّلّة** borcun kalıntısıdır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَلّ يَتُلُّ**; döktüğü zaman; ve **تَلّ يَتِلّ**; düştüğü zaman.
Bize Abdullah b. Hâcek rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Hacer, İsmâil b. Ca‘fer’den, Muhammed b. Amr’dan, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den rivayet etti: Peygamberin şöyle dediğini: “(Korku ile yardım olundum ve bana sözün kapsamlıları verildi; ben uyurken, bana yerin hazinelerinin anahtarları getirildi de **فَتُلَّتُ** elimde.)”
Dedim: Manası: elime döküldü.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُتَلَّلُ** yere serilmiş olandır; o da **المشَغْزَبُ**’dir.
Dedim: Onun sözü “ve bana yerin hazinelerinin anahtarları getirildi de **فتُلَّتْ** elimde”nin te’vili: Allah’ın, yüce övgüsü, onun vefatından sonra ümmetine Fars krallarının hazinelerinden, Şam krallarının hazinelerinden ve Müslümanların beldelerden ele geçirdiklerinden açtığı şeydir; Allah Teâlâ, onun vefatından sonra gördüğü rüyasını, Ömer b. el-Hattâb’ın hilafetinden günümüze kadar tahkik etti.
Leys dedi: Denilir: **تَلَلْتُ في يديه**; yani ona bir **سَلْماً** verdim; dedi ki: **التَّلُّ** topraktan yığılmış bir tümsektir; yaratılış (tabiî) değildir.
Dedim: Bu bir yanlıştır; **التِّلال** Araplar katında yaratılmış tümsekliklerdir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **التَّل** küçük tepeciklerin en küçüğündendir; **التَّل**’in göğe doğru uzunluğu ev gibidir; sırtının genişliği yaklaşık on arşındır; o, **الأَكَمة**’den daha küçüktür ve **الأكمة**’den daha az taşlıdır; **التل** hayır bitirmez; **التَّل**’in taşları, **الأَكمة**’nin taşları gibi, birbirine kenetlenmiş (sıkı)dır; eşittir.
Ebû İshâk, Allah’ın yüce ve aziz sözü hakkında: { ... **فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ** } (الصافات: 103): **تَلّه**’nin manası: onu yere serdi.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den, dedi ki: **التّلِيلُ** ve **المتْلُول**: yere serilmiş (kimse); Lebîd’in sözü hakkında da:
أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْيوع مِتَلِّ
yani onunla yere serer.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **مِتلٌّ** şiddetlidir; ve **الجون** onun atıdır.
Şemmer dedi: **الجون** ile onun devesini kastetti; ve **الْمربوع**
dört kuvvet üzerine örülmüş bir iptir.
Saîd, Katâde’den, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında rivayet etti: (**فَلَمَّا أَسْلَمَا**), dedi ki: Onu yüzüstü devirdi ve bıçağı aldı.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; el-Ferrâ’dan: **رجل مِتلٌ**; kalın, şiddetli olduğu zaman.
Dedi ki: **المِتلُّ** kendisiyle **يُتَل** olunandır; ve **رمح مِتلٌ** kalın, şiddetlidir; o aynı zamanda **العُرُدُّ**’dür.
Leys ve başkaları dedi: **التَّلِيلُ**: boyundur; Lebîd dedi:
يَتَّقيني بتليلٍ ذِي خُصَل
yani saçtan perçemleri olan bir boyunla benden sakınır; Leys dedi: **التّليلةُ** huzursuzluk ve harekettir; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التّلْتَلَةُ** hurma tomurcuğunun kabuğudur; içinde nebîz içilir; dedi ki: **تُلَّ**; yere serildiği zaman; el-Ferrâ da böyle dedi: **رجل مِتَلٌّ**; yani namazda dik duran; ve şu beyti okudu:
رجال يتلُّون الصلاة قيام
Dedim: Bu hatadır; ancak o, **رجال يُتلَّون الصلاة قيام**’dır; **تَلَّى يُتَلَّى**’dan: namazı namaza tâbi kıldığı zaman.
Şemmer dedi: Falan, farz namazını nafile ile **تَلَّى** etti; yani tâbi kıldı; el-Ba‘îs dedi:
على ظَهْرِ عَادِيَ كأَنَّ أُرُومَه
رجالٌ يُتَلَّونَ الصلاةَ قيامُ
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: O, sapıktır: **تَالٌّ** **آلٌّ**; ve sapıklıkla geldi; ve **التَّلالة** ve **الألالة**; Ebû Turâb dedi: **البلابل** ve **التّلاتل** şiddetlerdir.
Ebû’l-Hasen dedi: Denilir: Onun alnı, en şiddetli **التَّل** gibi mutlaka akar; ve “bu **التَّلة** senin ağzında değildir” yani **البِلّة**; dedi ki: Bunu Ebû’s-Semîde‘a sordum, dedi ki: **التّلَلُ** ve **البَلَلُ** ve **التِّلَّة** ve **البِلَّة** bir tek şeydir. Dedim: Bu, benim yanımda onların “**تَلّ**” yani döktü sözündendir; ondan dolayı içeceklik kaba **تَلْتَلَة** denildi; çünkü içindekiler boğaza dökülür.

**لت** : Leys dedi: **اللّتُّ**; **اللُّتات**’tan fiildir; ve kendisiyle her şeyin **يُلَتُّ** edildiği şey: kavut veya başkası; mesela sade yağ ve ona benzer.
El-Ferrâ dedi: Bana el-Kâsım b. Ma‘n, Mansûr b. el-Mu‘temir’den, Mücâhid’den haber verdi, dedi ki: Onlar için kavutu **يَلُتُّ** eden bir adam vardı; ve onu şöyle okudu: (**أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى**) (النجم: 19) şeddeli olarak.
El-Ferrâ dedi: Kıraat **اللات**’tır; **التَّاء**’yı hafifletmekle; asıl olan **اللاتّ** şeddeli idi; çünkü put, ancak bu putların yanında onlar için kavutu **يَلُتَّ** eden **اللاّت**’ın adıyla adlandırıldı; sonra hafifletildi ve puta isim kılındı.
El-Kisâî, **اللات** üzerinde **الهاء** ile vakfederdi ve “**اللاه**” derdi; Ebû İshâk dedi: Bu kıyastır; daha iyi olan mushafa tâbi olmak ve onun üzerinde **التاء** ile vakfetmektir. Dedim: el-Kisâî’nin “üzerinde **الهاءِ** ile vakfedilir” sözü, onun ikisini **اللَّت**’ten kılmadığına delalet eder; sanki onu ibadet eden müşrikler, onun adıyla Allah’ın adını karşılaştırdılar; Allah, onların iftiralarından, karşılaştırmalarından ve ilhadlarından yüce bir yücelikle yücedir; Allah, onları Allah’ın yüce adında lanetledi. İbnü’s-Sikkît dedi: **اللَّت** kavutu ıslatmaktır; **الْبَسُّ** ise **اللَّتّ**’ten daha şiddetlidir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللّتّ** ufalamadır.
Dedim: Bu sahih bir harftir; bize Abdülmelik haber verdi; er-Rebî‘den; eş-Şâfiî’den: Teyemmüm babında şöyle dedi: Ağaçların **لُتَاتِ**’ı ile teyemmüm caiz olmaz; o, üst kuru kabuğundan ufalanmış olandır.
El-Ezherî dedi: Bilmiyorum **لُتات** mı yoksa **لِتات** mı; ve bazı hadiste: “Hastalık benden ancak **لُتاتاً** bıraktı.” Dedi ki: **اللُّتات** ağaç kabuğundan ufalanmış olandır; sanki diyor ki: benden ancak kuru bir deri bıraktı. İmruü’l-Kays, **اللَّت**’i ufalama manasında söyledi:
تَلُتُّ الحصى لَتّاً بسُمْرٍ رزينة
موارِد لا كُزْمٍ ولا مَعِراتِ
Şarabı ve onun çakılı kırmasını vasfeder.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب مُضاعَفاً أو مطابقاً([1]) وأوله تاء)
(تخ) التاء والخاء في المضاعف ليس أصلاً يُقاسُ عليه أو يفرَّع منه، والذي ذُكر منه فليس بذلك المعوَّل عليه. قالوا: والتّختخة حكايةُ صوتٍ. والتَّخُّ العجين الحامِض، تَخَّ تُخوخَة، وأَتَخَّهُ صاحبُه إتخاخاً.
(تر) التاء والراء قريبٌ من الذي قبلَه. وفيه من اللغة الأصلية كلمةٌ واحدة، وهو قولهم بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ، إذا كانَ ذا سِمَن وبَضَاضة. وقد تَرَّ. قال الشاعر:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])وأمّا التَّراتِرُ فالأمورُ العِظام، وليست [أصلاً]؛ لأنّ الرّاء مبدلةٌ من لامٍ([3]). وقولهم تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها([4]) تَتِرُّ، فهذا قريبٌ مما قبلَه. وكذلك الخيط الذي يُسمَّى "التُّرّ" وهو الذي يمدُّه الباني، فلا يكاد مِثْلُه يصحّ. وكذلك قولهم إن الأُتْرُور: الغلامُ الصغير. ولولا وِجْداننا ذلك في كُتُبهم لكان الإعراضُ عنه أصوبَ. وكيف يصحُّ شيءٌ يكونُ شاهدُه مثلَ هذا الشِّعر:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])ومثلُه ما حُكي عن الكسائيّ: تَرّ الرّجلُ عن بِلادِهِ: تَباعَدَ. وأَتَرَّهُ القَضاءُ: أبعَدَه.
(تع) التاء والعين من الكلام الأصيل الصَّحيح، وقياسُه القَلَقُ والإكراه. يقال تَعْتَعَ الرَّجُلُ إذا تَبَلَّدَ في كلامه. وكلُّ من أُكرِهَ في شيءٍ حتى يَقْلَقَ [فقد([6])] تُعْتِعَ. وفي الحديث: "حتى يُؤخَذَ للضَّعيف حقُّه من القوِيّ غيْرَ مُتَعْتَعٍ". ويقال تَعْتَعَ الفَرَسُ إذا ارْتَطَمَ. قال:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])ويقال: وقع القوم في تَعاتِعَ، أي أراجِيفَ وتَخْليطٍ.
(تغ) التاء والغين ليس أصلاً. ويقولون: التغتغة حكايةُ صوت أو ضَحِك.
(تف) التاء والفاء كالذي قبله. على أنّهم ([8]) يقولون: التُّفُّ وسَخ الظُّفُرِ.
(تق) التاء والقاف كالذي قبله. يقولون تَتَقْتَقَ من الجَبَلِ إذا وَقَع.
(تك) التاء والكاف ليس أصلاً. ويُضْعِف أمرَه قِلّةُ ائتلافِ التاء والكاف في صَدْر الكلام، وقد جاءَ التِّكَّة، وتَكَكْتُ الشيءَ: وطِئْته. والتّاك: الأحْمَق. وما شاءَ الله جلَّ جلالُه أنْ يصِحَّ فهو صحيح.
(تل) التاء واللام في المضاعف أصلٌ صحيح، وهو دليل الانتصاب وضِدِّ الانتصاب.
فأمَّا الانتصاب فالتلّ، معروف. والتَّليل العُنُق. وتَلَلْتُ الشيءَ في يَدِه. والتَّلْتَلة الإقلاق، وهو ذلك القياس.
وأمّا ضِدُّه فَتَلَّه أي صَرَعَه. وهذا جنسٌ من المقابلة. والمِتَلُّ: الرُّمح الذي يُصْرَع به. قال الله تعالى: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. ثم قال لبيد:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])يقول: أعطفه ومَعِي رُمْحٌ مِتلٌّ.
(تم) التاء والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو دليلُ الكمال. يقال تمَّ الشيءُ، إذا كَمَل، وأتممْتُه أنا.
ومن هذا الباب التَّميمة: كأنَّهم يريدون أنّها تَمام الدَّواءِ والشِّفاءِ المطلوب. وفي الحديث: "مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه" والتّميم أيضاً: الشيءُ الصُّلب. ويقال امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ، ووَلَدَتْ لتَمامٍ، وليلُ التِّمام لا غير. وتتميم الأيْسارِ أن تُطْعِمَهم فَوْزَ قِدْحِك، فلا تَنْتقِص منه شيئاً. قال النابغة:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])والمستَتمّ: الذي يطلُب شيئاً من صوف أو وَبَر يُتمُّ به نَسْج كِسائِهِ. قال أبو دُوَاد:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])والموهوب تِمَّةٌ وتُمّة.
وأما قولـه المتَتَمِّم المتكَسِّر، فقد يكون من هذا، لأنه يتنَاهَى حتى يتكسَّر. ويجوز أنْ يكون التَّاء بدلاً من ثاءٍ كأنه مُتَثمِّم، وهو الوجه. ويُنشَد فيه:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *
(تن) التاء والنون كلمتانِ ما أدري ما أصْلُهما، إلا أنّهم يُسَمُّون التِّرْب: التِّن([13]). ويقولون: أَتَنَّهُ المرضُ، إذا قَصَعَهُ وهو لا يكاد يَشِبُّ([14]).
(ته) التاء والهاء ليس بأصلٍ، ولم يجئْ فيه كلمةٌ تتفرّع. إنما يقولون التَّهاتهُ الباطل. قال القُطاميّ:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])قالوا: والتَّهتَهَةُ: اللُّكُنْة في اللّسان.
(تو) التاء والواو كلمة واحدة وهي التَّوُّ، وهو الفَرْد. وفي الحديث: "الطَّوَافُ تَوٌّ". ويقال سافَرَ سَفَراً تَوّاً، وذلك أن لا يُعَرِّج، فإن عَرَّجَ بمكانٍ وأنشأ سَفَراً آخَرَ فليس بتَوٍّ.
(تب) التاء والباء كلمةٌ واحدة، وهي التّباب، وهو الخُسْران. وتبّاً للكافر، أي هلاكاً لـه. وقال الله تعالى: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]، أي تخسير. وقد جاءَت في مقابلتهما كلمةٌ، يقولون استَتَبَّ الأمر إذا تهيّأَ. فإن كانت صحيحةً فللباب إذاً وجهان: الخُسْران، والاستِقامة.
 --------------ــــ
([1]) يعني بالمطابق المكرر التضعيف، نحو تعتع وتهته. وفي الأصل: "أوله مطابقاً"، وكلمة "له" مقحمة. وفي المجمل: "ما جاء من كلام العرب أوله تاء في الذي تسميه المضاعف والمطابق".
([2]) البيت لرجل من بني الحرماز كما في اللسان (طلفح). وأنشده أيضاً في (ترر).
([3]) يعني أن أصلها: "التلاتل" وهي الشدائد. قال: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) المرضاح، بالحاء المهملة: الحجر يدق به النوى. وفي اللسان: "والخاء لغة ضعيفة". وقد ورد في المجمل بالحاء.
([5]) البيت في اللسان: (5: 158).
([6]) هذه التكملة في المجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (9: 384).
([8]) في الأصل: "على النهم".
([9]) ديوان لبيد 14 طبع فينا 1881 واللسان (تلل).
([10]) في ديوانه 67 واللسان (تمم). وقبله في الديوان:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
 ([11]) يصف إبلا، يقول: قد سمنت وألقت أوبارها، فليس يوجد فيها ما يوهب للمستتم. والبيت في اللسان (تمم).
([12]) أنشد هذا الجزء في اللسان (تمم) برواية "المعنت المتتمم". والبيت لذي الرمة في ديوانه 629. وهو بتمامه كما في الديوان واللسان (تعب):
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
          وجاء في المجمل:             * أو كانهياض المتعب المتمم *
          تحريف. وانظر ما سيأتي في روايته في مادة (تعب).
([13]) في حديث عمار: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم تِنِّي وتِرْبي".
([14]) في اللسان: "إذا قصعه فلم يلحق بأتنانه، أي بأقرانه، فهو لا يشب".
([15]) ديوان القطامي 68 واللسان (17: 375).
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden **مُضاعَفاً** veya **مطابقاً** olarak gelen şey ve başı **تاء** olan)

(**تخ**) **التاء** ve **الخاء** ikilemede asl değildir; ona kıyas yapılmaz ve ondan dallandırılmaz; ondan zikredilen şey de buna dayanılan değildir. Dediler ki: **التّختخة** bir sesin taklididir. Ve **التَّخُّ** ekşi hamurdur; **تَخَّ** **تُخوخَة** (olarak), ve sahibi onu **أَتَخَّهُ** **إتخاخاً** (olarak).

(**تر**) **التاء** ve **الراء** kendinden öncekine yakındır. Ve onda aslî dilden bir tek kelime vardır; o da onların “**بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ**” demeleridir; semizlik ve dolgunluk sahibi olduğu zaman. Ve **تَرَّ**. Şair dedi ki:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])
Ama **التَّراتِرُ** büyük işlerdir; ve asl değildir; çünkü **الراء** bir **لام**’dan بدل edilmiştir([3]). Ve onların “**تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها** **تَتِرُّ**” demeleri; bu, kendinden öncekine yakındır. Ve aynı şekilde “**التُّرّ**” diye adlandırılan ip; o, yapıcının uzattığıdır; bunun benzeri neredeyse sahih olmaz. Ve aynı şekilde onların “**الأُتْرُور**: küçük oğlan” demeleri. Onu onların kitaplarında bulmuş olmasaydık ondan yüz çevirmek daha isabetli olurdu. Ve nasıl sahih olur ki şahidi bunun gibi bir şiir olan bir şey:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])
Ve onun benzeri, **الكسائيّ**’den hikâye edilendir: “**تَرّ** adam **عن بِلادِهِ**”: uzaklaştı. Ve “**أَتَرَّهُ** kader”: onu uzaklaştırdı.

(**تع**) **التاء** ve **العين** aslî sahih sözdendir; onun kıyası huzursuzluk ve zorlamadır. “**تَعْتَعَ** adam” denir; konuşmasında ağırlaştığı zaman. Ve bir şeyde zorlanıp da huzursuzlanan herkes [artık([6])] **تُعْتِعَ** edilmiştir. Ve hadiste: “zayıf için hakkı güçlüden alıncaya kadar, **غَيْرَ مُتَعْتَعٍ**.” Ve “**تَعْتَعَ** at” denir; çarpıp çakıldığı zaman. Dedi ki:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])
Ve denir: “kavim **تَعاتِعَ** içine düştü”; yani uydurma haberler ve karıştırma.

(**تغ**) **التاء** ve **الغين** asl değildir. Ve derler: **التغتغة** bir sesin veya gülmenin taklididir.

(**تف**) **التاء** ve **الفاء** kendinden önceki gibidir. Şu var ki onlar([8]) derler: **التُّفُّ** tırnağın kiridir.

(**تق**) **التاء** ve **القاف** kendinden önceki gibidir. “Dağdan **تَتَقْتَقَ** etti” derler; düştüğü zaman.

(**تك**) **التاء** ve **الكاف** asl değildir. Ve onun işini zayıflatan, sözün başında **التاء** ile **الكاف**’ın az uyuşmasıdır; ve **التِّكَّة** gelmiştir; ve “şeyi **تَكَكْتُ**”: ona bastım. Ve **التّاك**: ahmak. Allah جل جلاله neyin sahih olmasını dilerse o sahih olur.

(**تل**) **التاء** ve **اللام** ikilemede sahih bir asıldır; ve doğrulmanın delilidir ve doğrulmanın zıddıdır.
Doğrulma ise **التلّ**’dir; bilinir. Ve **التَّليل** boyundur. Ve “şeyi onun elinde **تَلَلْتُ**.” Ve **التَّلْتَلة** huzursuz etmedir; ve o, o kıyastır.
Zıddı ise “onu **تَلَّهُ**” yani onu yere serdi. Ve bu, karşılaştırmadan bir cinstir. Ve **المِتَلُّ**: onunla yere serilen mızraktır. Allah تعالى dedi ki: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. Sonra **لبيد** dedi:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])
Der ki: onu çeviririm ve benimle **مِتَلّ** bir mızrak vardır.

(**تم**) **التاء** ve **الميم** kıyaslı tek bir asıldır; ve kemalin delilidir. “Şey **تمَّ**” denir; tamam olduğu zaman; ve ben onu **أتممْتُه**.
Ve bu babdandır **التَّميمة**: sanki onun istenen ilacın ve şifanın tamamı olduğunu isterler. Ve hadiste: “Kim bir **تميمة** asarsa Allah ona tamam etmesin.” Ve **التّميم** de: sert şeydir. Ve “kadın **حُبْلَى متِمٌّ**” denir; ve “**وَلَدَتْ لتَمامٍ**”; ve “**ليلُ التِّمام**” başka değil. Ve **تتميم الأيْسارِ**: onlara senin okunun kazancını yedirmen; ondan hiçbir şeyi eksiltmemen. **النابغة** dedi ki:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])
Ve **المستَتمّ**: abasının dokumasını tamamlayacağı yün veya kıl gibi bir şey isteyen kimsedir. **أبو دُوَاد** dedi ki:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])
Ve bağışlanan **تِمَّةٌ** ve **تُمّة**’dir.
Ve “**المتَتَمِّم** kırık dökük” sözüne gelince; bu bundan olabilir; çünkü kırılıncaya kadar sona erer. Ve **التَّاء**’ın bir **ثاء**’dan بدل olması da caizdir; sanki **مُتَثمِّم** gibi; vech budur. Ve onda şu okunur:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *

(**تن**) **التاء** ve **النون** iki kelimedir; asılları nedir bilmiyorum; ancak onlar **التِّرْب**’e **التِّن** adını verirler([13]). Ve derler: “hastalık onu **أَتَنَّهُ**”; onu ezip geçtiği zaman; o ise neredeyse büyümez([14]).

(**ته**) **التاء** ve **الهاء** asl değildir; ve onda dallanacak bir kelime gelmemiştir. Ancak “batıl onu **التَّهاتهُ**” derler. **القُطاميّ** dedi ki:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])
Dediler ki: **التَّهتَهَةُ**: dilde peltekliktir.

(**تو**) **التاء** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da **التَّوُّ**’dur; ve o, tektir. Ve hadiste: “**الطَّوَافُ تَوٌّ**.” Ve “**سافَرَ سَفَراً تَوّاً**” denir; bu, sapmamasıdır; eğer bir yerde sapar ve başka bir yolculuk başlatırsa **بتَوٍّ** değildir.

(**تب**) **التاء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o da **التّباب**’dır; ve o, ziyan etmektir. “Kâfire **تبّاً**” yani ona helâk olsun. Ve Allah تعالى dedi ki: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]; yani ziyana sokma. Ve onların karşılığında bir kelime gelmiştir; derler: “iş **استَتَبَّ** etti” yani hazır oldu. Eğer sahih ise, o halde babın iki yönü vardır: ziyan, ve doğruluk.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل التل: المكان المرتفع، والتليل: العنق، ﴿وتله للجبين﴾ [الصافات/103]، أسقطه على التل، كقولك: تربه: أسقطه على التراب، وقيل: أسقطه على تليله، والمتل: الرمح الذي يتل (يتل به: يصرع به) به.

##### Türkçe

- **التل**’in aslı: yüksek yer; **التليل**: boyun; ﴿**وتله للجبين**﴾ [الصافات/103]، onu **التل** üzerine düşürdü; senin “**تربه**” demen gibi: onu toprak üzerine düşürdü; ve denildi ki: onu kendi **تليله**’si üzerine düşürdü; **المتل**: kendisiyle **يتل** olunan ( **يتل به**: onunla yere serer) mızrak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَلَّهُ
1 تَلَّهُ ألهى لها لهى لهي تل تله تلة وله ولي , (T, S, * M, Msb, K,) aor. تَلُ٣َ , inf. n. تَلٌّ, (M, Msb,) He prostrated him, or threw him down; (T, S, M, Msb, K;) [as some say,] upon the تَلّ: (TA:) or he threw him down (M, K, TA) upon his تَلِيل, i. e., (TA,) upon his neck, and his cheek: (M, K TA:) but the former is the more approved; and thus it is explained as used in the phrase وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ [in the Kur xxxvii. 103], (M,) and he prostrated him, or threw him down, (Aboo-Is-hلk, T, S, Bd,) upon his side, so that the side of his forehead fell upon the ground; (Bd;) or upon his mouth; (Katل- deh, T;) or upon his face. (Bd.) And تَلَّ النَّاقَةَ He made the she-camel to lie down upon her breast. (TA.) ― -b2- He threw it upon the ground: said of any corporeal thing. (M.) ― -b3- تَلَّ, aor. تَلُ٣َ (IAar, T, K) and تَلِ٣َ , (K,) [the latter anomalous in this case, and doubtful,] also signifies He poured (IAar, T, K, TA) into the hand of another. (TA.) And تَلَّ الشَّىْءَ فِى يَدِهِ He gave, or delivered, the thing to him: (M, K *:) or he threw, or put, the thing into his hand. (K.) The Prophet says, بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أُتِيتُ بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الأَرْضِ فَتُلَّتْ فِى يَدِى, i. e. [While I was sleeping, I had the keys of the treasures of the earth brought to me,] and they were poured into my hand: (IAar, T, M:) or were thrown, or put, into my hand. (IAmb, M.) ― -b4- Also, (K,) inf. n. تَلٌّ, (M,) He lowered, or let down, the rope into the well, (M, K,) with the hand, on the occasion of drawing water. (M.) ― -b5- سَوْءٍ ↓ تَلَّهُ بِتِلَّةِ, [aor. تَلُ٣َ , accord. to rule,] He charged him, or upbraided him, with an evil, or a foul, thing. (Th, M, K.) -A2- تَلَّ, aor. تَلِ٣َ (IAar, T, M, K) and تَلُ٣َ , (K,) [the latter anomalous in this case, and doubtful,] He was, or became, prostrated, or thrown down; (M, K) he fell, or fell down. (IAar, T, M, K.) -A3- تَلَّ جَبِينُهُ, (M, K,) aor. تَلِ٣َ (T, M, K) and تَلُ٣َ , (K,) [the latter anomalous in this case also, and doubtful,] inf. n. تَلٌّ, (T, M,) The side of his forehead sweated, or exuded sweat. (M, K.) And in like manner the verb is used in relation to a wateringtrough. (Lh, M.) -A4- تَلِلْت is an imitative sequent to ضَلِلْت. (M.)

اتلّ المَائِعَ
4 اتلّ المَائِعَ ذ He made the fluid, or liquid, to drop, or fall in drops. (K.)

تَلْتَلَهُ
R. Q. 1 تَلْتَلَهُ تلتله تلتلة , (S,) inf. n. تَلْتَلَةٌ, (M, K,) He moved him, agitated him, shook him, put him into a state of motion or commotion; (S, M, K;) or did so vehemently: (S, K, and Mgh in art. تر:) he shook him, or shook him violently, (namely, a drinker,) and ordered him to breathe in his face, that he might know whether he had drunk [wine or the like], or not; (TA in this art. and art. تر;) as also تَرْتَرَهُ, and مَزْمَزَهُ. (TA in the latter art.) ― -b2- تَلْتَلَةٌ also signifies Hard journeying: and rough, or severe, or vehement, driving. (K.) You say, تَلْتَلَ الرَّجُلُ The man was rough, or severe, or vehement, in his driving. (M.) -A2- تَلْتَلَةُ بَهْرَآءَ is [The tribe of] Bahrà's pronouncing the ت of تَفْعَلُونَ with kesr; (M, K;) saying تِفْعَلُونَ, and تِشْهَدُونَ, and the like. (M.)

تَلٌّ
تَلٌّ تل ولي , accord. to Lth, [and accord. to general present usage,] A mound, or hill, of dust, or earth, [or rubbish,] pressed together, not natural: but this is a mistake [if meant as an explanation of the proper application], for with the Arabs it signifies a natural hill: En-Nadr says that it is of the smaller sort of اـِكَام [pl. of أَكَمَةٌ]; it is of the height of a house, or tent, and the breadth of its back is about ten cubits; it is smaller than the أَكَمَة, has fewer stones, gives growth to nothing good, and its stones are compacted together exactly like those of the أَكَمَة: (T:) [the mound, or artificial hill, above mentioned, is what is meant by its being said,] the تَلّ of dust, or earth, is well known: and the word signifies also a heap of sand: (M, K:*) in both of these senses from التَّلُّ signifying “ the throwing upon the ground ” anything of a corporeal kind: (M:) also a hill (M, K, TA) overtopping what is adjacent to it: (TA:) pl. [of pauc.] أَتْلَالٌ (M, TA) and أَتُلٌّ (TA) and [of mult.] تِلَالٌ (T, S, Msb, K) and تُلُولٌ. (TA.) -A2- Also A pillow: pl. أَتْلَالٌ, which is extr.: or the pl. signifies certain sorts of cloths, or of garments: (K, TA:) or, as some say, of pillows. (TA.)

تَلَّةٌ
تَلَّةٌ ألهى لها لهى لهي تل تله تلة وله ولي [inf. n. un. of 1, by Golius erroneously written تُلَّةٌ, and wrongly explained by him,] A single act of pouring [&c.]. (T, K.) ― -b2- A single act of lying upon the side. (K.) -A2- See also تَلْتَلَةٌ.

تِلَّةٌ
تِلَّةٌ ألهى لها لهى لهي تل تله تلة وله ولي A mode, or manner, of lying upon the side. (Fr, K.) ― -b2- Sluggishness, laziness, or indolence. (Fr, T, K.) ― -b3- A state, or condition. (S, M, K) You say, هُوَ بِتِلَّةِ سَوْءٍ He is in an evil state or condition; like as you say بِبِيْئَةِ سوء: (S:) and بَاتَ بِتِلَّةِ سَوْءٍ He passed the night in an evil state or condition. (M.) ― -b4- A thing; as in the saying, تَلَّهُ بِتِلَّةِ سَوْءٍ [explained above]: see 1. (Th, M, K.) -A2- I. q. بِلَّةٌ, (T, M,) or بَلَلٌ, as also ↓ تَلَلٌ: (K:) Abu-s-Semeyda' says that تِلَّةٌ and بِلَّةٌ and تَلَلٌ and تَلَّةٌ are all one [i. e. Moisture]. (T.) One says, [app. to a person suspected of having drunk wine or the like,] مَا هٰذِهِ التِّلَّةُ بِفِيكَ i. e. البَلَّةُ [What is this moisture in thy mouth?]. (T, M.)

تَلَلٌ
تَلَلٌ تلل : see تِلَّةٌ.

التَّلَال
التَّلَال التلال تل in the phrase هُوَ الضَّلَالُ بْنُ التَّلَالِ is an imitative sequent. (S, K.)

تَلِيلٌ
تَلِيلٌ تليل Prostrated, or thrown down; as also ↓ مَتْلُولٌ: (IAar, T, M, K:) [pl. of the former تَلَّى, like as صَرْعَى is pl. of صَرِيعٌ, and قَتْلَى of قَتِيلٌ, &c.; as in the phrase] قَوْمٌ تَلَّى A company of men prostrated, or thrown down. (M, K.) -A2- The neck: (T, M, K:) and the cheek: (TA:) pl. [of pauc.] أَتِلَّةٌ and [of mult.] تُلُلٌ and تَلَائِلُ. (M, K.) You say, لَهُ تَلِيلٌ كَجِذْعِ السَّحُوقِ [He has a neck like the trunk of the tall palm-tree]. (TA.)

التَّلَالَةُ
التَّلَالَةُ التلاله التلالة is an imitative sequent to الضَّلَالَةُ. (T, * S, M, * K.)

تَلْتَلَةٌ
تَلْتَلَةٌ تلتله تلتلة inf. n. of R. Q. 1 [q. v.]. ― -b2- Also Hardship, difficulty, distress, or adversity: (M, K:) pl. تَلَاتِلُ, (TA,) signifying hardships, difficulties, &c. (Aboo-Turلb, T, S, M.) -A2- A drinking-vessel that is made of the envelope (قِيقَآءَة, S, or قِيقَآء, M and K) of the spadix of a palm-tree; (S, M, K;) so called because what it contains is poured into the throat; (T;) as also ↓ تَلَّةٌ: (M, K:) it is said that نَبِيذ is drunk with it. (TA.)

تَلٌّ
تَلٌّ تل ولي is an imitative sequent to ضَالٌّ. (T, * S, M, * K.)

مَتَلٌّ
مَتَلٌّ متل A place of prostrating. (TA.)

مَتَلٌّ
مَتَلٌّ متل [as a subst.] A thing with which one prostrates: (M, K:) and hence a spear: (Msb:) and [as an epithet], applied to a spear, with which one prostrates: (T, * S, M:) or, applied to a spear, erect; or even and erect. (K.) ― -b2- Strong; (S, M, K;) applied to a man and to a camel (M, K, TA) &c. (TA.) ― -b3- A man erect in prayer: (T, M, K:) so accord. to Lth, who cites the saying,
رِجَالٌ يُتِلُّونَ الصَّلَاةَ قِيَامُ
but this is a mistake; for يُتِلُّونَ is from تَلَّى, and means, who make prayer to follow prayer. (T.)

مُتَلِّلٌ
مُتَلِّلٌ متلل One who prostrates much, or often; who does so by twisting his leg with the leg of another. (T.)

مَتْلُولٌ
مَتْلُولٌ متلول : see تَلِيلٌ.

##### Türkçe

**تَلَّهُ**
1 **تَلَّهُ** (T, S, * M, Msb, K,) muzâri‘i **تَلُ٣َ**, mastarı **تَلٌّ**, (M, Msb,) Onu secde ettirdi; yahut onu yere attı; (T, S, M, Msb, K;) [bazılarının dediğine göre,] **تَلّ** üzerine: (TA:) yahut onu (M, K, TA) onun **تَلِيل**’i üzerine attı; yani, (TA,) onun boynu ve yanağı üzerine: (M, K TA:) fakat birincisi daha makbuldür; ve bu şekilde **وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ** [Kur’ân xxxvii. 103’te], (M,) ibaresinde kullanıldığı üzere açıklanır; ve onu secde ettirdi, yahut yere attı, (Aboo-Is-hلk, T, S, Bd,) onun yanı üzerine; öyle ki alnının yan tarafı yere düştü; (Bd;) yahut ağzı üzerine; (Katل- deh, T;) yahut yüzü üzerine. (Bd.) Ve **تَلَّ النَّاقَةَ**: Dişi deveyi göğsü üzerine yatırdı. (TA.) ― -b2- Onu yere attı: her cisimli şey hakkında söylenir. (M.) ― -b3- **تَلَّ**, muzâri‘i **تَلُ٣َ** (IAar, T, K) ve **تَلِ٣َ**, (K,) [bu durumda ikincisi şâz ve şüphelidir,] ayrıca şu mânaya gelir: (IAar, T, K, TA) başkasının eline döktü. (TA.) Ve **تَلَّ الشَّىْءَ فِى يَدِهِ**: Şeyi ona verdi yahut teslim etti: (M, K *:) yahut şeyi onun eline attı yahut koydu. (K.) Peygamber der ki: **بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أُتِيتُ بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الأَرْضِ فَتُلَّتْ فِى يَدِى**, yani [Ben uyurken, yeryüzünün hazinelerinin anahtarları bana getirildi] ve onlar elime döküldü: (IAar, T, M:) yahut elime atıldı yahut konuldu. (IAmb, M.) ― -b4- Yine, (K,) mastarı **تَلٌّ**, (M,) kuyudan su çekme sırasında, (M, K,) eliyle ipi kuyuya indirdi. (M.) ― -b5- **تَلَّهُ بِتِلَّةِ** **سَوْءٍ**, [muzâri‘i kaideye göre **تَلُ٣َ**], onu kötü yahut çirkin bir şeyle itham etti yahut ayıpladı. (Th, M, K.) -A2- **تَلَّ**, muzâri‘i **تَلِ٣َ** (IAar, T, M, K) ve **تَلُ٣َ**, (K,) [bu durumda ikincisi şâz ve şüphelidir,] secde edilmiş yahut yere atılmış oldu; (M, K) düştü yahut yere düştü. (IAar, T, M, K.) -A3- **تَلَّ جَبِينُهُ**, (M, K,) muzâri‘i **تَلِ٣َ** (T, M, K) ve **تَلُ٣َ**, (K,) [bu durumda da ikincisi şâz ve şüphelidir,] mastarı **تَلٌّ**, (T, M,) alnının yan tarafı terledi yahut ter sızdırdı. (M, K.) Ve aynı şekilde fiil bir suluk oluğu hakkında da kullanılır. (Lh, M.) -A4- **تَلِلْت** **ضَلِلْت**’e taklitî bir ardıldır. (M.)

**اتلّ المَائِعَ**
4 **اتلّ المَائِعَ**: Akışkanı yahut sıvıyı damla damla düşürttü. (K.)

**تَلْتَلَهُ**
R. Q. 1 **تَلْتَلَهُ**, mastarı **تَلْتَلَةٌ**, (M, K,) Onu hareket ettirdi, çalkaladı, sarstı, onu bir hareket yahut çalkantı hâline soktu; (S, M, K;) yahut bunu şiddetle yaptı: (S, K, ve Mgh’de md. **تر**:) onu sarstı yahut şiddetle sarstı, (yani bir içiciyi,) ve [şarap vb. içip içmediğini] bilsin diye yüzüne nefes vermesini emretti; (TA bu maddede ve md. **تر**;) bunun gibi **تَرْتَرَهُ** ve **مَزْمَزَهُ** da. (TA son maddede.) ― -b2- **تَلْتَلَةٌ** ayrıca: Zorlu yolculuk; ve kaba yahut şiddetli sürüş. (K.) Dersin ki: **تَلْتَلَ الرَّجُلُ** Adam sürüşünde kaba yahut şiddetli idi. (M.) -A2- **تَلْتَلَةُ بَهْرَآءَ**: [Bahrâ kabilesinin] **تَفْعَلُونَ**’daki **ت**’yi kesre ile telaffuz etmesidir; (M, K;) **تِفْعَلُونَ** ve **تِشْهَدُونَ** ve benzerlerini söylemeleri. (M.)

**تَلٌّ**
**تَلٌّ**, Lth’ye göre, [ve genel şimdiki kullanıma göre,] tozdan yahut topraktan [yahut döküntüden] sıkıştırılmış, tabiî olmayan bir yığın yahut tepe: fakat bu [doğru kullanımın açıklaması kastedilmişse] bir hatadır; çünkü Araplarda bu, tabiî bir tepe demektir: En-Nadr der ki: o, **اـِكَام**’ın [**أَكَمَةٌ**’nin çoğulu] küçük türündendir; bir ev yahut çadır yüksekliğindedir ve sırtının genişliği yaklaşık on arşındır; **أَكَمَة**’den küçüktür, taşları daha azdır, iyi hiçbir şey bitirmez ve taşları, **أَكَمَة**’nin taşları gibi tam olarak birbirine kaynamıştır: (T:) [yukarıda anılan yığın yahut yapay tepe, onun hakkında “denildiği” şeyle kastedilen şudur:] toz yahut toprağın **تَلّ**’i meşhurdur: kelime ayrıca kum yığını mânasına da gelir: (M, K:*) bu iki mânada da, cisimli herhangi bir şeyi “yere atma” mânasındaki **التَّلُّ**’den gelir: (M:) ayrıca, (M, K, TA) bitişiğindekini aşan bir tepe: (TA:) cem‘ [kıllet] **أَتْلَالٌ** (M, TA) ve **أَتُلٌّ** (TA) ve [kesret] **تِلَالٌ** (T, S, Msb, K) ve **تُلُولٌ**. (TA.) -A2- Ayrıca: Bir yastık: cem‘i **أَتْلَالٌ**, ki bu şâzdır: yahut cem‘, kumaşların yahut elbiselerin bazı türleri mânasınadır: (K, TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, yastıkların. (TA.)

**تَلَّةٌ**
**تَلَّةٌ** [1’in bir defalık mastarı; Golius tarafından yanlışlıkla **تُّلَّةٌ** yazılmış ve onun tarafından yanlış açıklanmıştır,] Dökmenin bir defası [&c.]. (T, K.) ― -b2- Yan üzerine yatmanın bir defası. (K.) -A2- Ayrıca **تَلْتَلَةٌ**’ye bak.

**تِلَّةٌ**
**تِلَّةٌ** Yan üzerine yatmanın bir tarzı yahut şekli. (Fr, K.) ― -b2- Ağırlık, tembellik yahut uyuşukluk. (Fr, T, K.) ― -b3- Bir hâl yahut durum. (S, M, K) Dersin ki: **هُوَ بِتِلَّةِ سَوْءٍ** O, kötü bir hâl yahut durumdadır; tıpkı **بِبِيْئَةِ سوء** dediğin gibi: (S:) ve **بَاتَ بِتِلَّةِ سَوْءٍ** Geceyi kötü bir hâl yahut durumda geçirdi. (M.) ― -b4- Bir şey; **تَلَّهُ بِتِلَّةِ سَوْءٍ** sözünde olduğu gibi [yukarıda açıklanmıştır]: 1’e bak. (Th, M, K.) -A2- **بِلَّةٌ** ile aynı mânadadır, (T, M,) yahut **بَلَلٌ**; bunun gibi ↓ **تَلَلٌ** da: (K:) Abu-s-Semeyda’ der ki: **تِلَّةٌ** ve **بِلَّةٌ** ve **تَلَلٌ** ve **تَلَّةٌ** hepsi birdir [yani: nem]. (T.) Denir ki, [şarap vb. içtiğinden şüphe edilen kimseye,] **مَا هٰذِهِ التِّلَّةُ بِفِيكَ** yani **البَلَّةُ** [Ağzındaki bu nem nedir?]. (T, M.)

**تَلَلٌ**
**تَلَلٌ**: **تِلَّةٌ**’ye bak.

**التَّلَال**
**التَّلَال** **هُوَ الضَّلَالُ بْنُ التَّلَالِ** ibaresinde taklitî bir ardıldır. (S, K.)

**تَلِيلٌ**
**تَلِيلٌ** Secde edilmiş yahut yere atılmış; bunun gibi ↓ **مَتْلُولٌ** da: (IAar, T, M, K:) [birincinin çoğulu **تَلَّى**’dır; tıpkı **صَرْعَى**’nın **صَرِيعٌ**’in çoğulu olması ve **قَتْلَى**’nın **قَتِيلٌ**’in çoğulu olması gibi; şu ibarede olduğu üzere:] **قَوْمٌ تَلَّى** Secde edilmiş yahut yere atılmış bir topluluk. (M, K.) -A2- Boyun: (T, M, K:) ve yanak: (TA:) cem‘ [kıllet] **أَتِلَّةٌ** ve [kesret] **تُلُلٌ** ve **تَلَائِلُ**. (M, K.) Dersin ki: **لَهُ تَلِيلٌ كَجِذْعِ السَّحُوقِ** [Onun boynu uzun hurma ağacının gövdesi gibidir]. (TA.)

**التَّلَالَةُ**
**التَّلَالَةُ** **الضَّلَالَةُ**’ye taklitî bir ardıldır. (T, * S, M, * K.)

**تَلْتَلَةٌ**
**تَلْتَلَةٌ** R. Q. 1’in mastarıdır [ona bak]. ― -b2- Ayrıca: Meşakkat, zorluk, sıkıntı yahut musibet: (M, K:) cem‘i **تَلَاتِلُ**, (TA,) meşakkatler, zorluklar, &c. mânasında. (Aboo-Turلb, T, S, M.) -A2- Hurma ağacının tomurcuğunun kılıfından (**قِيقَآءَة**, S, yahut **قِيقَآء**, M ve K) yapılan bir içki kabı; (S, M, K;) içine konulan şey boğaza döküldüğü için böyle adlandırılmıştır; (T;) bunun gibi ↓ **تَلَّةٌ** de: (M, K:) onunla **نَبِيذ** içildiği söylenir. (TA.)

**تَلٌّ**
**تَلٌّ** **ضَالٌّ**’a taklitî bir ardıldır. (T, * S, M, * K.)

**مَتَلٌّ**
**مَتَلٌّ** Secde etme yeri. (TA.)

**مَتَلٌّ**
**مَتَلٌّ** [isim olarak] kendisiyle secde edilen bir şey: (M, K:) buradan mızrak: (Msb:) ve [sıfat olarak], kendisiyle secde edilen, mızrağa nispetle: (T, * S, M:) yahut, mızrağa nispetle, dik; yahut hem (güçlü) hem dik. (K.) ― -b2- Güçlü; (S, M, K;) erkeğe ve deveye (M, K, TA) vb. nispetle. (TA.) ― -b3- Namazda dimdik duran bir adam: (T, M, K:) Lth’ye göre böyledir; şu sözü delil getirir:
رِجَالٌ يُتِلُّونَ الصَّلَاةَ قِيَامُ
fakat bu bir hatadır; çünkü **يُتِلُّونَ** **تَلَّى**’dandır ve mânası, namazı namaza tâbi kılanlardır. (T.)

**مُتَلِّلٌ**
**مُتَلِّلٌ** Çok yahut sık secde eden; bunu, bacağını başkasının bacağıyla bükerek yapan. (T.)

**مَتْلُولٌ**
**مَتْلُولٌ**: **تَلِيلٌ**’e bak.
