# تمر (ت-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - م - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء الميم معهما
ر ت م، م ر ت، م ت ر، ت م ر مستعملات
رتم:
الرَّتَمُ خَيط يُعقَد على الإِصبِع أو الخاتَم للعلامة وهي الرَّتيمةُ.
والرَّتَمَةُ: نَباتٌ من دِقِّ الشَّجَر، ومن دِقَّته شُبِّهَ بالرَّتَم، ورَتَمْتُ ارتِمُ رَتْماً، قال:
هلْ يَنفَعَنْكَ اليومَ إن هَمَّتْ بهم		كَثرةُ ما تُوصي وتَعقادُ الرَّتَمْ
مرت:
مرت: أرض مَرْتٌ، ومكان مَرْتٌ بَيِّنُ المُروتةِ، قال:
مَرْتٍ يُناصي خَرْقَها مَروتُ
متر:
المَتْرُ: السَّلْحُ إذا رُمِيَ به.
والنّارُ إذا قَدِحَت رأيتَها تَتَماتَرُ أي تَتَساقطُ.
تمر:
أَتمَرَتِ النَّخْلةُ، وأَتْمَرَ الرُّطَبُ، والتَّمْرُ حَملُ النخلةِ.
والتَّتْمير: القَديدُ يَيْبَس فيصير تَتميراً، اسماً له.
وتَمَرَني فلانٌ: أَطعَمَني تَمْراً، ويقال عليك بالمَّرانِ والسَّمْنانِ.
ورجلٌ تامِرٌ إي ذو تَمْر.
والتُّمَّرةُ: طائرٌ أصغَرُ من العُصفور.
والمُتْمَئرّ: الشّابُّ.
وتَمرَةُ الغُراب: أطيبي التَّمر لأنه لا يقصد إلاّ الطيِّب فإذا سَقَطَتْ بادَرُوا إلى أخذِها.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الراء** **الميم** معهما
**ر ت م**، **م ر ت**، **م ت ر**، **ت م ر** kullanımdadır.

**رتم**:
**الرَّتَمُ**: işaret için parmağa veya yüzüğe bağlanan bir iptir; o da **الرَّتيمةُ**dur.
**الرَّتَمَةُ**: ince ağaçtan bir bitkidir; inceliğinden dolayı **الرَّتَم** ile benzetilmiştir. “**رَتَمْتُ** **ارتِمُ** **رَتْماً**” (yaptım/yaparım/yapış) (denir). Şöyle dedi:
Bugün sana fayda verir mi, onlarla kastettiğinde		çokça vasiyet etmen ve **الرَّتَمْ** bağlamaların

**مرت**:
**مرت**: **مَرْتٌ** bir yer; ve **مَرْتٌ** bir mekân, **المُروتةِ**si (mürüvveti) açık-seçik olandır. Şöyle dedi:
**مَرْتٍ** onun yarığını **مَروتُ** (mürüvvet) karşılar

**متر**:
**المَتْرُ**: atıldığında **السَّلْحُ**tur.
Ateş çakıldığında onu **تَتَماتَرُ** görürsün; yani **تَتَساقطُ** (dökülür).

**تمر**:
Hurma ağacı **أَتمَرَتِ**; yaş hurma **أَتْمَرَ**; ve **التَّمْرُ** hurma ağacının yüküdür (meyvesidir).
**التَّتْمير**: **القَديدُ** kurur da **تَتميراً** olur; onun için bir isimdir.
“Falan bana **تَمَرَني**”: bana **تَمْراً** yedirdi. Ve “üzerine (gerekir) **المَّرانِ** ve **السَّمْنانِ**” denir.
Ve **تامِرٌ** bir adam: yani **تَمْر** sahibi.
**التُّمَّرةُ**: serçeden daha küçük bir kuştur.
**المُتْمَئرّ**: gençtir.
**تَمرَةُ الغُراب**: hurmanın en iyisidir; çünkü o ancak iyiyi kasteder; düştüğünde onu almaya koşarlar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَمْرُ: اسم جنسٍ، الواحدة منها تَمْرَةٌ، وجمعها تَمراتٌ بالتحريك. وجمع التَمْرِ تُمورٌ وتُمْرانٌ بالضم. ويراد به الأنواعُ، لأنَّ الجنس لا يجمع في الحقيقة. والتامِرٌ: الذي عنده التَمْرُ، يقال رجلٌ تامِرٌ ولابِنٌ، أي ذو تَمْرٍ ولبنٍ. وقد يكون من قولك: تَمَرْتُهُمْ فأنا تامِرٌ، أي أطْعَمْتُهُمْ التَمْرَ. والتَمَّارُ: الذي يبيعه. والتَمْريُّ: الذي يحبُّه. والمُتْمِرُ: الكثيرُ التَمْرِ. يقال: أَتْمَرَ الرجلُ، إذا كَثُرَ عنده التَمْرُ. والمَتْمورُ: المُزَوَّدُ تَمْراً. والتامورَةُ: الصَومَعَةُ. وقولهم: فلانٌ أسدٌ في تامورَتِهِ، أي في عَرينه. والتامورَةُ: غِلاف القَلْب. والتامورَةُ: الإبريقُ. قال الأعشى يصف خمَّارةً:
فإذا لها تامـورَةٌمَرفوعَةٌ لشَرابِها
وما بالدار تامورٌ، أي أحدٌ، غير مهموز. والتامورُ: الدمُ، ويقال النَفْسُ. قال أوس:
أُنْبِئْتُ أَنَّ بَني سُحَيمٍ أدخلواأَبْيَاتَهُمْ تامورَ نَفْسِ المُنْذِرِ
قال الأصمعيّ: يعني مُهجَةَ نفسِه. وكانوا قتلوه. وما في الرَكِيَّةِ تامورٌ، أي شيءٌ من ماءٍ. وما بالدار تومُريٌّ بغير همز. وبلادٌ خلاءٌ ليس بها تومُريٌّ، أي أحدٌ. وما رأيت تومُرِيَّاً أحسنَ منها، للمرأة الجميلة، أي لم أر خَلْقاً. وما رأيت تومُرِياً أحسنَ منه. وتَتْميرُ اللحمِ والتَمْرِ: تجفيفهما.

##### Türkçe

**التَمْرُ**: bir cins ismidir; onun bir tanesi **تَمْرَةٌ**’dir; onun çoğulu harekeleme ile **تَمراتٌ**’tır. **التَمْرِ**’in çoğulu zamme ile **تُمورٌ** ve **تُمْرانٌ**’dır. Ondan murad edilen türlerdir; çünkü cins hakikatte çoğul yapılmaz. **التامِرٌ**: yanında **التَمْرُ** bulunan kimsedir; “**تامِرٌ** ve **لابِنٌ** bir adam” denir; yani **تَمْرٍ** ve süt sahibi. Ve “**تَمَرْتُهُمْ**; ben **تامِرٌ**’im” sözünden de olabilir; yani onları **التَمْرَ** ile doyurdum. **التَمَّارُ**: onu satan kimsedir. **التَمْريُّ**: onu seven kimsedir. **المُتْمِرُ**: **التَمْرِ**’i çok olan. “Adam **أَتْمَرَ**” denir; yanında **التَمْرُ** çoğaldığı zaman. **المَتْمورُ**: **تَمْراً** ile azıklandırılmış olan. **التامورَةُ**: manastır hücresi. Onların sözü: “Falan, **تامورَتِهِ**’nde aslandır”; yani ininde. **التامورَةُ**: kalbin kılıfı. **التامورَةُ**: ibrik. A‘şâ, bir meyhaneciyi vasfederek dedi:
فإذا لها **تامـورَةٌ**مَرفوعَةٌ لِشَرابِها
Ve evde **تامورٌ** yoktur; yani hiç kimse; hemzesiz. **التامورُ**: kandır; ve “can” denir. Evs dedi:
أُنْبِئْتُ أَنَّ بَني سُحَيمٍ أدخلواأَبْيَاتَهُمْ **تامورَ** نَفْسِ المُنْذِرِ
Asma‘î dedi: yani onun canının iliğini. Ve onu öldürmüşlerdi. Kuyuda **تامورٌ** yoktur; yani sudan bir şey. Evde hemzesiz **تومُريٌّ** yoktur. Ve ülkeler ıssızdır; içinde **تومُريٌّ** yoktur; yani hiç kimse. Ondan daha güzel bir **تومُرِيَّاً** görmedim; güzel kadın için; yani bir yaratılış görmedim. Ondan daha güzel bir **تومُرِياً** görmedim. **تَتْميرُ** etin ve **التَمْرِ**’in: ikisini kurutmaktır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر م
رتم ، متر ، تمر ، مرت ، ترم : مستعملة .
رتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الرّتْمُ الدَّقُ والكَسْرُ يقال : قد رَتَمَّ أَنفَهُ رَتْماً ، وقال أَوْسُ بنُ حجر :
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقَاق الحَصَى
مَكان النّبيِّ مِن الكَاثِبِ
والرّتْمُ والرَّثْمُ بالتّاء والثَّاء واحدٌ ، وقد رَتَمَ أَنْفَه ورَثمه ، ورُوِي البيت بالتّاء والثَّاء ، ومعناهما واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ما رَتم فلانٌ بكلمة وما نَبَس بها بمعنى واحد ، والمصدر الرَّتْمُ أيضاً .
وقال ابن السكيت : الرَّتَمُ بفتح التّاء شَجَرٌ .
وقال الراجز :
نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينة النَّهَمْ
إلى سَنَا نَارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ
وقال ابن الأعرابي : الرَّتمُ المَزَادةُ الممْلُوءَة ماءً ، قال : والرَّتْمَاء النّاقة التي تحمل الرّتَمَ ، والرَّتَمُ المحجَّة ، والرّتَمُ الكلامُ الخَفِيُّ .
قال : والرّتَمُ الحَيَاءُ التّام ، والرَّتَمُ ضَرْبٌ مِن النبات .
وقال الليث : الرّتَمُ : خَيط يُعْقد على الإصبع أو الخَاتَم للعلامة ، والرّتيمةُ والرّتَمةُ نباتٌ من دِقِّ الشجر كأَنه من دِقَّته يُشَبَّه بالرّتَم ، والفِعْل أَرْتَمَ إرتاماً .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْتَمْتُ الرجلَ إرْتَاماً إذا عَقَدْتَ في إصبَعه خيطاً يَسْتَذكِرُ به حَاجَته ، واسم ذلك الخيط الرّتمَةَ والرّتيمةُ ، وأنشدنا :
هَلْ يَنْفَعَنكَ الْيَوْمَ إنْ هَمّت بِهِمْ
كَثْرةُ ما توصِي وتعْقَاد الرّتَمْ
وقال شمر : قال سَلَمة عن عاصم قال الأصمعيّ في قوله : تَعْقَاد الرّتم كان الرجل يَخْرُج في سَفْرةٍ فَيَعْمِدُ إلى غُصنين أو شجرتين فَيعْقِدُ غُصناً إلى غُصْن ، ويقول : إن كانت المرْأَةُ على العَهْد بَقِيَ هذا على حَاله مَعْقُوداً ، وإلاَّ فقد نَقَضَتِ العهد ونحو ذلك .
قال ابن السكيت : في تفسير هذا البيت : ويقال : ما زلتُ رَاتِماً على هذا الأمر ورَاتباً أي مُقيماً .
وقال ابن الأعرابي : الرّتِيمُ خيطُ التذْكِرة ، وغَيْره يقُولُ : الرّتيمة .
مرت : شمر قال الأصمعيّ وغيره : المرْتُ الأرض التي لا نَباتَ فيها .
وقال ابن شميل : المرْتُ الذي ليس به شيءٌ قليلٌ ولا كثيرٌ ، وأرض مَرْتٌ ومَرُوتٌ . قال : فإن مُطِرتْ في الشّتاء فإنها لا يقال لها مَرْتٌ لأن بها حينئذٍ رَصَدا ، والرَّصَدُ الرَّجاءُ لها كما تُرجَى الحاملَة ، ويقال : أرض مُرْصِدةٌ وهي التي قد مُطِرتْ ، وهي تُرْجَى لأن تُنْبِتَ .
وقال رؤبة :
مَرْتٌ يُنَاصِي خَرْقَها مَرُوتُ
وقال ذو الرمة :
يَطْرَحْنَ بالمهارِقِ الأغْفال
كلَّ جَنِينٍ لَثِقِ السِّرْبالِ
حَيِّ الشَّهِيقِ مَيِّتِ الأوْصالِ
مَرْتِ الحَجَاجَيْنِ مِن الإِعجالِ
يصف إبلاً أَجْهَضَت أولادَها قبل نَباتِ الوَبَر عليها ، يقول : لم يَنْبُتْ شَعْر حَجاجَيْه .
قلت : كأن التاء مُبْدَلةٌ من الطاء في المرتِ .
متر : قال الليث : المَتَرُ : السَّلْحُ إذا رُمِيَ به .
قال : والنَّارُ إذا قُدِحَتْ رأيتها تَتَماتَرُ .
قلت : هذا حرف لم أسمع به لغير الليث .
ترم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : التَّرِيمُ مِن الرجال المُلَوَّث بالمعايبِ والدَّرَن .
قال : والتَّرِيمُ المتواضِع لِلَّهِ ، والتَّرَمُ وَجَعُ الخَوْرَانِ .
تمر : الليث : التَّمْرُ : حَمْل النَّخْلِ وأَثْمرتْ
النَّخلُ وأَثْمَرَ الرُّطَب ، وجمع التمر تُمورٌ وتمْرانٌ ، ورجل تَامِرٌ ذو تَمْرٍ ، وتَمَرني فلانٌ ، أي أَطْعَمَنِي تَمْراً ، وتَمْرتُه أنا وأَتْمَرتُه .
وقال الأصمعي : التُّمَّرةُ طائرٌ أَصْغَرُ من العُصفور ويقال لها التُّمَّرَةُ ، ونحو ذلك قال الليث .
شمر عن أبي نصير عن الأصمعي : التامور الدم والخمر والزعفران .
أبو عُبيد عن أبي زيد : التامُورةُ الإبريق ، وقال الأعشى :
وإذَا لهَا تَامُورَةٌ
مَرفُوعَةٌ لِشَرابِها
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تَامُورُ الرجل قَلْبُه ، يقال : حَرْفٌ في تامورك خيرٌ مِن عَشرةٍ في وِعَائِك .
ويقال : احذر الأسد في تَامُورتِه ومِحْرَابه وغِيلهِ وعِرْزَالِه .
قال : ويقال : ما بالدار تُومُور ، أي ليس بها أحد .
وقال ابن السكيت : ما بها تُومُرِيٌّ ، وما بها تُومُرِيٌّ أَحْسَن منها ، للمرأة الجميلة ، أي خَلْقاً ، وما رأيت تُومُرِياً أحسن منه .
قال : ويقال : أَكَلَ الذِّئْبُ الشاة فما ترك منها تامُوراً ، وأكلنا جَزَرَةً فما تركنا منها تامُوراً أي شيئاً .
وقال أوس بن حجر :
أُنْبِئْتُ أَنَّ بني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُم تَامُورَ نَفْسِ المُنْذِرِ
قال الأصمعيّ : أي مُهجةَ نَفْسِه وكانوا قَتَلُوهُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : ما بها تأمُورٌ ، مهموز ، أي ما بها أحد .
قال : ويقال : ما في الرّكِيَّة تأمُورٌ ، يعني الماءَ ، وهو قياس على الأول .
وقال أبو زيد : يقال : لقد تامُورُكَ ذاك أي قَدْ عَلِمتَ نفسك ذاك .
وسأل عمر بن الخطاب عَمْرو بنَ مَعدي كَرِبَ عن سَعْدٍ ، فقال : أسَدٌ في تامُورَتِه .
والتَّامُورُ أيضاً : صَوْمَعَةُ الراهب .
وقال ربيعة بن مَقْرومٍ الضَّبيُّ :
لَرنا لِبَهجَتِهَا وحُسْنِ حَدِيثها
وَلَهَمَّ مِن تَامُورِهِ يَتَنَزَّلُ
والتَّتْمِيرُ : التَّقْدِيدُ ، يقال : تَمَّرْتُ القَديد فهو مُتَمَّرٌ .
وأنشد اللحياني فقال :
لها أَشَاريرُ مِن لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْرٌ مِن أَرَانِيهَا
أي مُقَدّدَةً .
أبو زيد : اتْمأَرَّ الرّمحُ اتمِئراراً فهو مُتْمَئِرٌ ، إذا كان غَليظاً مُسْتقيماً ، والله تعالى أعلم .

##### Türkçe

ت ر م
**رتم** ، **متر** ، **تمر** ، **مرت** ، **ترم** : kullanımdadır.

**رتم** : el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **الرّتْمُ** dövme ve kırmadır; denilir: “Burnunu **رَتَمَّ** etti, **رَتْماً**”; ve Evs b. Ḥacer dedi ki:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقَاق الحَصَى
مَكان النّبيِّ مِن الكَاثِبِ
Ve **الرّتْمُ** ile **الرَّثْمُ** (ت ve ث ile) birdir; burnunu **رَتَمَ** etti ve **رَثمه** etti; beyit ت ve ث ile rivayet edilmiştir; ikisinin manası birdir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: “Falan bir kelime ile **رَتم** etmedi ve onunla **نَبَس** etmedi”; bir mana üzeredir; mastar **الرَّتْمُ** da böyledir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الرَّتَمُ** (ت’nin fethiyle) bir ağaçtır.

Ve recez söyleyen dedi ki:
نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينة النَّهَمْ
إلى سَنَا نَارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الرَّتمُ** su ile dolu kırbadır; dedi ki: **الرَّتْمَاء** **الرّتَمَ** taşıyan dişi devedir; **الرَّتَمُ** ana yol; **الرّتَمُ** gizli sözdür.

Dedi ki: **الرّتَمُ** tam hayâdır; **الرَّتَمُ** bitkiden bir türdür.

Leys dedi ki: **الرّتَمُ**: işaret için parmağa veya yüzüğe bağlanan iptir; **الرّتيمةُ** ve **الرّتَمةُ** ince ağaçtan bir bitkidir; sanki inceliğinden dolayı **الرّتَم**e benzetilir; fiil **أَرْتَمَ**dır, **إرتاماً**.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: “Bir erkeği **أرْتَمْتُ** (ona) **إرْتَاماً** ettim” (şu durumda): parmağına, ihtiyacını onunla hatırlayacağı bir ip bağladığında; o ipin adı **الرّتمَةَ** ve **الرّتيمةُ**dur; bize inşad etti:
هَلْ يَنْفَعَنكَ الْيَوْمَ إنْ هَمّت بِهِمْ
كَثْرةُ ما توصِي وتعْقَاد الرّتَمْ

Şemmer dedi ki: Seleme, Âsım’dan: el-Asmaʿî, “**تَعْقَاد الرّتم**” sözü hakkında dedi ki: adam bir sefere çıkar, iki dala veya iki ağaca yönelir; bir dalı bir dala bağlar ve der ki: “Eğer kadın ahit üzere ise bu, bağlı olarak hâli üzere kalır; yoksa ahdi bozmuştur” ve bunun benzeri.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bu beytin tefsirinde: denilir: “Bu iş üzerinde hâlâ **رَاتِماً** ve **رَاتباً**yım”, yani mukim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الرّتِيمُ** hatırlatma ipidir; başkası **الرّتيمة** der.

**مرت** : Şemmer dedi ki: el-Asmaʿî ve başkaları dedi ki: **المرْتُ** bitki olmayan arazidir.

İbn Şümeyl dedi ki: **المرْتُ** kendisinde az da çok da hiçbir şey olmayan şeydir; **أرض مَرْتٌ** ve **مَرُوتٌ**. Dedi ki: Kışın yağmur alırsa ona **مَرْتٌ** denilmez; çünkü o vakit onda **رَصَدا** vardır; **الرَّصَدُ** ona ümittir; hamileye ümit edildiği gibi ona da ümit edilir; denilir: **أرض مُرْصِدةٌ**; o, yağmur almış olandır; bitirmesi umulur.

Rü’be dedi ki:
مَرْتٌ يُنَاصِي خَرْقَها مَرُوتُ

Zü’r-Rumme dedi ki:
يَطْرَحْنَ بالمهارِقِ الأغْفال
كلَّ جَنِينٍ لَثِقِ السِّرْبالِ
حَيِّ الشَّهِيقِ مَيِّتِ الأوْصالِ
مَرْتِ الحَجَاجَيْنِ مِن الإِعجالِ
Yün bitmeden önce yavrularını düşüren develeri vasfeder; der ki: iki **حَجَاجَيْه**inin kılı bitmedi.

Dedim ki: sanki **المرتِ**teki ت, ط’dan بدل edilmiştir.

**متر** : Leys dedi ki: **المَتَرُ**: atıldığında olan dışkıdır.

Dedi ki: Ateş çakıldığında onu **تَتَماتَرُ** görürsün.

Dedim ki: Bu, Leys’ten başkası için işitmediğim bir harftir.

**ترم** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **التَّرِيمُ** erkeklerden ayıplar ve kir ile lekelenmiş olandır.

Dedi ki: **التَّرِيمُ** Allah için tevazu gösteren olandır; **التَّرَمُ** **الخَوْرَانِ**ın ağrısıdır.

**تمر** : Leys: **التَّمْرُ**: hurma ağacının yüküdür; hurma ağacı meyve verdi; ve yaş hurma meyve verdi; **التمر**in çoğulu **تُمورٌ** ve **تمْرانٌ**dur; **رجل تَامِرٌ**: hurması olan (kimse); “Falan bana **تَمَرني** etti”, yani bana hurma yedirdi; “Ben ona **تَمْرتُه** ettim ve **أَتْمَرتُه** ettim.”

el-Asmaʿî dedi ki: **التُّمَّرةُ** serçeden daha küçük bir kuştur; ona **التُّمَّرَةُ** denilir; bunun benzerini Leys söyledi.

Şemmer, Ebû Naṣîr’den, el-Asmaʿî’den: **التامور** kan, şarap ve safrandır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **التامُورةُ** ibriktir; ve el-Aʿşâ dedi ki:
وإذَا لهَا تَامُورَةٌ
مَرفُوعَةٌ لِشَرابِها

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **تَامُورُ** adamın kalbidir; denilir: “Senin **تامورك**inde bir harf, kabında ondan hayırlıdır.”

Ve denilir: Aslandan onun **تَامُورتِه**inde, **مِحْرَابه**inde, **غِيلهِ**inde ve **عِرْزَالِه**inde sakın.

Dedi ki: Ve denilir: “Evde **تُومُور** yok”, yani onda kimse yoktur.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Onda **تُومُرِيٌّ** yoktur”; ve “Onda ondan daha güzel **تُومُرِيٌّ** yoktur” (güzel kadın için), yani yaratılışça; ve “Ondan daha güzel bir **تُومُرِياً** görmedim.”

Dedi ki: Ve denilir: “Kurt koyunu yedi de ondan **تامُوراً** bırakmadı”; ve “Bir deve kestik de ondan **تامُوراً** bırakmadık”, yani bir şey.

Evs b. Ḥacer dedi ki:
أُنْبِئْتُ أَنَّ بني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُم تَامُورَ نَفْسِ المُنْذِرِ
el-Asmaʿî dedi ki: yani onun canının iliği; ve onu öldürmüşlerdi.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: “Onda **تأمُورٌ** yoktur” (hemzeli), yani onda kimse yoktur.

Dedi ki: Ve denilir: “Kuyuda **تأمُورٌ** yoktur”, yani su; bu, birincisine kıyas üzeredir.

Ebû Zeyd dedi ki: denilir: “Şüphesiz senin **تامُورُكَ**ın o”, yani sen kendin onu bilmişsindir.

Ömer b. el-Hattâb, ʿAmr b. Maʿdî Kerib’e Saʿd hakkında sordu; o da dedi ki: “Onun **تامُورَتِه**inde bir aslan.”

Ve **التَّامُورُ** ayrıca: rahibin hücresidir.

Rabîʿa b. Maḳrûm ed-Ḍabbî dedi ki:
لَرنا لِبَهجَتِهَا وحُسْنِ حَدِيثها
وَلَهَمَّ مِن تَامُورِهِ يَتَنَزَّلُ

Ve **التَّتْمِيرُ**: kurutmadır; denilir: “Kurutulmuş eti **تَمَّرْتُ** ettim”; o da **مُتَمَّرٌ**dur.

el-Luḥyânî inşad etti; dedi ki:
لها أَشَاريرُ مِن لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْرٌ مِن أَرَانِيهَا
Yani kurutulmuş.

Ebû Zeyd: **اتْمأَرَّ الرّمحُ** **اتمِئراراً**; o da **مُتْمَئِرٌ**dur; kalın ve dosdoğru olduğunda; Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والميم وما يثلثهما)
(تمه) التاء والميم والهاء كلمةٌ واحدةٌ تدلّ على تغيّر الشّيء. يقال تَمِه الطّعامُ إذا فسدَ. وتَمِهَ اللّبَنُ: تغيَّرتْ رائحتُه. وشاةٌ مِتْماهٌ: يَتْمَهُ لبنُها حين يُحلَب. والتَّمَهُ في اللبَن كالنَّمَسِ(1)في الدُّهن.‏
(تمر) التاء والميم والراء كلمةٌ واحدة، ثم يشتقّ منها، وهي التَّمر المأكول. ويقال للذي عِنده التَّمْر تامِرٌ، وللذي يُطْعِمُه أيضاً تامر، يقال تَمَرْتُهم أتْمُرهم، إذا أطعَمْتَهم. قال:‏
وغَرَرْتَني وزعَمْت أ *** نّكَ لابِنٌ بالصَّيْف تامِرْ(2)‏
والمتمِّرُ للذي يُيَبِّسُه. ويقال تُمِّرَ اللّحمُ إذا جُفِّفَ. وهو مشتقٌّ من التّمْر. قال:‏
* لها أشاريرُ من لَحْمٍ تتمِّرُهُ(3) *‏
والمتْمِرُ الكثير التّمر؛ يقال أتْمَرَ كما يقال ألْبَنَ إذا كثُر لبنُه، وأَلْبَأَ إذا كثر لِبَؤُه(4). والتّمَّار: الذي يبيع التّمر. والتّمْري الذي يحبُّه.‏
(تمك) التاء والميم والكاف كلمةٌ واحدة، وهو ارتفاعُ الشيء. يقال تَمَكَ السَّنامُ إذا عَلا؛ وهو سنامٌ تامِك. وذكر ابنُ دريد: أتْمكَها الكلأ إذا أَسْمَنَها. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "كالنس"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) للحطيئة في ديوانه 17 واللسان (لبن): والكلمة الأخيرة ساقطة من الأصل ثابتة في (لبن).‏
(3) لأبي كاهل اليشكري، كما في اللسان (تمر). وعجزه: * من الثعالي ووخز من أرانيها *‏
(4) اللبأ، كعنب: أول اللبن في النتاج.‏

ـ

##### Türkçe

(تاء, ميم ve onların üçüncüsü olan şey babı)

(**تمه**) **التاء** ve **الميم** ve **الهاء** bir tek kelimedir; bir şeyin değişmesine delâlet eder. Denir ki: yemek bozulduğu zaman **تَمِه** oldu. Ve **تَمِهَ** süt: kokusu değişti. Ve **مِتْماهٌ** koyun: sağıldığı zaman sütü değişir. Ve sütteki **التَّمَهُ**, yağdaki **النَّمَسِ** gibidir.‏

(**تمر**) **التاء** ve **الميم** ve **الراء** bir tek kelimedir; sonra ondan türetilir; o da yenilen **التَّمر**’dir. Ve yanında **التَّمْر** bulunan kimseye **تامِرٌ** denir; onu yediren kimseye de **تامر** (denir). Denir ki: onları yedirdiğin zaman **تَمَرْتُهم** **أتْمُرهم**. Dedi ki:‏
وغَرَرْتَني وزعَمْت أ *** نّكَ لابِنٌ بالصَّيْف **تامِرْ**‏

Ve **المتمِّرُ**, onu kurutan kimse içindir. Ve denir ki: et kurutulduğu zaman **تُمِّرَ** et. Ve o, **التّمْر**’den türetilmiştir. Dedi ki:‏
* لها أشاريرُ من لَحْمٍ **تتمِّرُهُ** *‏

Ve **المتْمِرُ** çok hurmalı (kimsedir); denir ki: sütü çoğaldığı zaman denildiği gibi **أتْمَرَ**; ve ilk sütü çoğaldığı zaman **أَلْبَأَ**. Ve **التّمَّار**: hurma satan kimsedir. Ve **التّمْري**: onu seven (kimsedir).‏

(**تمك**) **التاء** ve **الميم** ve **الكاف** bir tek kelimedir; o, şeyin yükselmesidir. Denir ki: hörgüç yükseldiği zaman **تَمَكَ** hörgüç; ve o, **تامِك** bir hörgüçtür. İbn Düreyd zikretti: otu onu semirttiği zaman **أتْمكَها**. Ve Allah daha iyi bilir.‏

--------------ـــ
(1) Asılda: “كالنس”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(2) Divanında 17’de ve **اللسان** (**لبن**)’de Hutay’a’nındır: ve son kelime asıldan düşmüştür, (**لبن**)’de sabit(tir).‏
(3) **اللسان** (**تمر**)’de olduğu üzere Ebû Kâhil el-Yeşkürî’nindir. Ve ikinci mısraı: * من الثعالي ووخز من أرانيها *‏
(4) **اللبأ**, üzüm gibi: doğumda sütün ilki.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت م ر
أعط أخاك تمره فإن أبى فجمره‏.‏
وعليك بالتمران والسمنان‏.‏
وأتمرت النخلة‏.‏
وتمرني فلان‏:‏ أطعمنـي التمـر‏.‏
وعـن أبي الجراح‏:‏ ما نعجز عن ضيف في بدونا إن ذبحنا له وإلا تمرناه ولبناه‏.‏
وقال‏:‏ إذا نحن لم نقر المضاف ذبيحـة تمرناه تمـراً أو لبنـاه راغيـاً أي لبناً له رغوة‏.‏
وفلان تامر مثمر تمار تمري‏:‏ أي ذو تمر مكثر منه بياع تمر محب له‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تمر اللحم‏:‏ قدده ولحم متمر وقد تتمر‏.‏
وقال الأبيرد بن المعذر‏:‏ ونفسه تمرة بكذا أي طيبة‏.‏
ودعني إن نفسي ليست بتمرة‏.‏
ووجد عنده تمرة الغراب أي ما أرضاه‏.‏
وبارك الله فيه وملح وأتمر‏.‏
قال‏:‏ فلعمـر نعمتـي التـي لـم تجزها ولعمـر طعنتـك التـي لم تتمر أي لم يبارك فيها‏.‏

##### Türkçe

ت م ر
Kardeşine **تمره**sini ver; eğer karşı koyarsa, onu **جمره**le.‏
Üzerine **التمران** ve **السمنان** ile (ol)‏.‏
Hurma ağacı **أتمرت**.‏
Falan bana **تمرني** etti: bana **التمر** yedirdi.‏
Ebû’l-Cerrâh’tan: Biz, bedevîliğimizde bir misafirden âciz olmayız; eğer onun için kesersek (keseriz), yoksa onu **تمرناه** ederiz ve onu **لبناه** ederiz.‏
Ve dedi: Biz misafire bir kesilmiş (hayvan) ikram etmezsek, onu **تمرناه** ederiz, **تمراً**; yahut onu **لبناه** ederiz, **راغياً**; yani köpüğü olan süt, ona (veririz).‏
Falan **تامر**، **مثمر**، **تمار**، **تمري**: yani **تمر** sahibi; ondan çokça (bulunduran); **تمر** satıcısı; ona muhib.‏
Mecazdan: **تمر اللحم**: onu şerit şerit kesti; ve **لحم متمر**; ve muhakkak **تتمر** etti.‏
El-Ebîred b. el-Muʿezzir dedi: “Ve nefsi, şu ile **تمرة**” yani hoş (iyi)‏.‏
“Beni bırak; şüphesiz nefsim **بتمرة** değildir.”‏
Onun yanında **تمرة الغراب** buldu; yani onu razı eden şey.‏
Allah onda bereket verdi; ve **ملح** etti; ve **أتمر** etti.‏
Dedi: “Andolsun nimetimin ömrüne ki onu karşılamadın; ve andolsun mızrak darbenin ömrüne ki **تتمر** etmedi” yani onda bereket verilmedi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّمْرُ: حَمْلُ النخل، اسم جنس، واحدته تمرة وجمعها تمرات، بالتحريك. والتُّمْرانُ والتُّمورُ، بالضم: جمع التَّمْرِ؛ الأَوَّل عن سيبويه، قال ابن سيده: وليس تكسير الأَسماء التي تدل على الجموع بمطرد، أَلا بمطرد، أَلا ترى أَنهم لم يقولوا أَبرار في جمع بُرٍّ؟ الجوهري: جمع التَّمر تُمُورٌ وتُمْرانٌ، بالضم، فتراد به الأَنواع لأَن الجنس لا يجمع في الحقيقة.
وتَمَّرَ الرُّطَبُ وأَتْمَرَ، كلاهما: صار في حد التَّمْرِ. وتَمَّرَتِ النخلة وأَتْمَرَت، كلاهما: حَمَلَتِ التمر. وتَمَرَ القَوْمَ يَتْمُرُهُمْ تَمْراً وتَمَّرَهُمْ وأَتْمَرَهُمْ: أَطعمهم التمر. وتَمَّرَني فلان: أَطعمني تَمْراً. وأَتْمَرُوا، وهم تامِرُونَ: كَثُرَ تَمْرُهم؛ عن اللحياني؛ قال ابن سيده: وعندي أَن تامِراً على النسب؛ قال اللحياني: وكذلك كل شيء من هذا إِذا أَردت أَطعمتهم أَو وهبت لهم قلته بغير أَلف، وإِذا أَردت أَن ذلك قد كثر عندهم قلت أَفْعَلُوا.
ورجل تامِرٌ: ذو تمر. يقال: رجل تامر ولابن أَي ذو تمر وذو لبن، وقد يكون من قولِكَ تَمَرْتُهم فأَنا تامِرٌ أَي أَطعمتهم التمر. والتَّمَّار: الذي يبيع التمر. والتَّمْرِيُّ: الذي يحبه. والمُتْمِرُ: الكثير التَّمْرِ. وأَتْمَرَ الرجلُ إِذا كثر عنده التمر. والمَتْمُورُ: المُزَوَّدُ تَمْراً؛ وقوله أَنشده ثعلب:
لَسْنَا مِنَ القَوْمِ الذين، إِذا
جاءَ الشتاءُ، فَجارُهم تَمْرُ
يعني أَنهم يأْكلون مال جارهم ويَسْتَحلُونه كما تَسْتَحْلي الناسُ التمر في الشتاء؛ ويروى:
لَسْنَا كَأَقْوَامٍ، إِذا كَحَلَتْ
إِحدى السِّنِينَ، فجارُهُمْ تَمْرُ
والتَّتْمِيرُ: التقديد. يقال: تَمَّرْتُ القَدِيدَ، فهو مُتَمَّرٌ؛ وقال أَبو كاهل اليشكري يصف فرخة عقاب تسمى غُبَّة، وقال ابن بري يصف عُقاباً شبه راحلته بها:
كأَنَّ رَحْلي على شَغْواءَ حادِرَةٍ
ظَمْياءِ، قَدْ بُلَّ مِنْ طَلٍّ خَوافيها
لها أَشارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
من الثَّعالي، وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها
أَراد الأَرانب والثعالب أَي تقدّده؛ يقول: إِنها تصيد الأَرانب والثعالب فأَبدل من الباء فيهما ياء، شبه راحلته في سرعتها بالعقاب، وهي الشغواء، سميت بذلك لاعوجاجِ منقارها. والشَّغاء: العِوَجُ. والظمياء: العطشى إِلى الدم. والخوافي: قصار ريش جناحها. والوخز: شيء ليس بالكثير. والأَشارير: جمع إِشرارة: وهي القطعة من القديد. والثعالي: يريد الثعالب، وكذلك الأَراني يريد الأَرانب فأَبدل من الباء فيهما ياء للضرورة. والتَّتْمِيرُ: التَّيْبِيسُ. والتَّتْمير: أَن يقطع اللحم صغاراً ويجفف. وتَتْمِيرُ اللحم والتمر: تَجْفِيفُهما. وفي حديث النخعي: كان لا يرى بالتتمير بأْساً؛ التتمير: تقطيع اللحم صغاراً كالتمر وتجفيفه وتنشيقه، أَراد لا بأْس أَن يَتَزَوَّدَهُ المُحْرِمُ، وقيل: أَراد ما قُدِّدَ من لحوم الوحوش قبل الإِحرام. واللحمُ المُتَمَّرُ: المُقَطَّع.
والتامور والتَّامُورة جميعاً: الإِبريق؛ قال الأَعشى يصف خَمَّارة: وإِذا لَها تامُورَةٌ
مرفوعةٌ لِشَرابِها
ولم يهمزه، وقيل: حُقَّة يجعل فيها الخمر: وقيل: التامور والتامورة الخمر نفسها. الأَصمعي: التامور الدم والخمر والزعفران. والتامور: وزير الملك. والتامور: النَّفْسُ. أَبو زيد: يقال لقد علم تامورُك ذلك أَي قد علمت نفسُك ذلك. والتامور: دم القلب، وعمَّ بعضهم به كل دم؛ وقول أَوْسِ بن حَجَرٍ:
أُنْبِئْتُ أَنَّ بَني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُمْ تامورَ نَفْسِ المُنذِرِ
قال الأَصمعي: أَي مُهْجَةَ نَفْسه، وكانوا قتلوه؛ وقال عمر بن قُنْعاسٍ المرادي، ويقال قُعاس:
وتامُورٍ هَرَقْتُ، وليس خَمْراً،
وحَبَّةِ غَيْرِ طاحيَةٍ طَحَيْتُ
وأَورده الجوهري:
وحبة غير طاحنة طحنت
بالنون. قال ابن بري: صواب إِنشاده: وحبة غير طاحية طحيت، بالياء فيهما، لأَن القصيدة مردفة بياء وأَوّلها:
أَلا يا بَيْتُ بالعَلْيَاءِ بَيْتُ،
ولولا حُبُّ أَهْلِكَ ما أَتَيْتُ
قال ابن بري: ورأَيته بخط الجوهري في نسخته طاحنة طحنت، بالنون فيهما. وقد غيره من رواه طحيت، بالياء، على الصواب. ومعنى قوله: حبة غير طاحية، بالياء، حبة القلب أَي رب علقة قلب مجتمعة غير طاحية هرقتها وبسطتها بعد اجتماعها. الجوهري: والتَّامُورَةُ غِلافُ القلب. ابن سيده: والتامور غلاف القلب، والتامور حبة القلب، وتامور الرجل قلبه. يقال: حَرْفٌ في تامُورك خير من عشرة في وعائك. وعَرَّفْتُه بِتامُوري أَي عَقْلي. والتَّامُور: وعاء الولد. والتَّامُور: لَعِبُ الجواري، وقيل: لعب الصبيان؛ عن ثعلب. والتَّامُور: صَوْمَعَةُ الراهب. وفي الصحاح: التامورة الصومعة؛ قال ربيعة ابن مَقْرومٍ الضَّبّيُّ:
لَدَنا لبَهْجَتِها وحُسْنِ حَدِيثِها،
ولَهَمَّ مِنْ تامُورِهِ يَتَنَزَّلُ
ويقال: أَكل الذئبُ الشاةَ فما ترك منها تاموراً؛ وأَكلنا جَزَرَةً، وهي الشاة السمينة، فما تركنا منها تاموراً أَي شيئاً. وقالوا: ما في الرَّكِيَّةِ تامُورٌ يعني الماء أَي شيء من الماء؛ حكاه الفارسي فيما يهمز وفيما لا يهمز. والتَّامُورُ: خِيسُ الأَسد، وهو التامورة أَيضاً؛ عن ثعلب. ويقال: احذر الأَسد في تاموره ومِحْرابِهِ وغِيلِهِ وعِرْزاله. وسأَل عمر ابن الخطاب، رضي الله عنه، عمرو بن معد يكرب عن سعد فقال: أَسد في تامورته أَي في عَرِينِهِ، وهو بيت الأَسد الذي يكون فيه، وهي في الأَصل الصومعة فاستعارها للأَسد. والتَّامُورَةُ والتامور: عَلَقَةُ القلب ودَمُه، فيجوز أَن يكون أَراد أَنه أَسَدٌ في شدّة قلبه وشجاعته. وما في الدار تامُورٌ وتُوموُرٌ وما بها تُومُريٌّ، بغير همز، أَي ليس بها أَحد. وقال أَبو زيد: ما بها تأْمور، مهموز، أَي ما بها أَحد. وبلادٌ خَلاءٌ ليس بها تُومُرِيٌّ أَي أَحد. وما رأَيت تُومُرِيّاً أَحْسَنَ من هذه المرأَة أَي إِنسيّاً وخَلْقاً. وما رأَيت تُومُرِيّاً أَحْسنَ منه.
والتُّمارِيُّ: شجرة لها مُصَعٌ كَمُصَعِ العَوْسَجِ إِلاَّ أَنها أَطيب منها، وهي تشبه النَّبْعَ؛ قال:
كَقِدْحِ التُّماري أَخْطَأَ النَّبْعَ قاضبُهْ
والتُّمَّرَةُ: طائر أَصغر من العصفور، والجمع تُمَّرٌ، وقيل: التُّمَّرُ طائر يقال له ابن تَمْرَة وذلك أَنك لا تراه أَبداً إِلا وفي فيه تَمْرَةٌ.
وتَيْمَرى: موضع؛ قال امرؤ القيس:
لَدَى جانِب الأَفْلاج من جَنْبِ تَيْمَرى
واتْمَأَرَّ الرمح اتْمِئْراراً، فهو مُتْمَئِرٌّ إِذا كان غليظاً مستقيماً. ابن سيده: واتّمَأَرَّ الرمح والحبل صلب، وكذلك الذكر إِذا اشتدَّ نَعْظُه. الجوهري: اتْمَأَرَّ الشيءُ طال واشتد مثل اتْمَهَلَّ واتْمَأَلَّ؛ قال زهير بن مسعود الضبي:
ثَنَّى لها يَهْتِكُ أَسْحَارَها
بِمْتمَئِرٍّ فيه تَخْزِيبُ

##### Türkçe

**التَّمْرُ**: hurma ağacının yükü (meyvesi); cins ismidir; onun teki **تمرة**’dir, çoğulu **تمرات**’tır, harekeli (fethalı). Ve **التُّمْرانُ** ve **التُّمورُ**, dammeli: **التَّمْرِ**’in çoğuludur; birincisi Sîbeveyh’tendir. İbn Sîde dedi: Cem‘lere delâlet eden isimlerin kırılması (cem‘-i teksîri) düzenli değildir; görmez misin ki **بُرٍّ**’ün cem‘inde **أَبرار** demediler? Cevherî: **التَّمر**’in cem‘i **تُمُورٌ** ve **تُمْرانٌ**’dır, dammeli; böylece onunla türler kastedilir; çünkü cins hakikatte cem‘ edilmez.

Ve **تَمَّرَ** **الرُّطَبُ** ve **أَتْمَرَ**, ikisi de: **التَّمْرِ** sınırına girdi (hurma hâline geldi). Ve **تَمَّرَتِ** **النخلة** ve **أَتْمَرَت**, ikisi de: hurma taşıdı. Ve **تَمَرَ** **القَوْمَ** **يَتْمُرُهُمْ** **تَمْراً** ve **تَمَّرَهُمْ** ve **أَتْمَرَهُمْ**: onlara hurma yedirdi. Ve **تَمَّرَني** falan: bana hurma yedirdi. Ve **أَتْمَرُوا**—ve onlar **تامِرُونَ** iken: hurmaları çoğaldı; Lihyânî’den. İbn Sîde dedi: Bana göre **تامِراً** nisbet üzerinedir. Lihyânî dedi: Bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” yahut “onlara bağışladım”ı kast edersen, onu elifsiz söylersin; eğer “o, onların yanında çoğaldı”yı kast edersen **أَفْعَلُوا** dersin.

Ve **رجل تامِرٌ**: hurma sahibi. Denir: **رجل تامر** ve **لابن** yani hurma sahibi ve süt sahibi; ve “**تَمَرْتُهم**” sözünden de olabilir; ben **تامِرٌ**’im, yani onlara hurma yedirdim.

Ve **التَّمَّار**: hurma satan kimse. Ve **التَّمْرِيُّ**: onu seven kimse. Ve **المُتْمِرُ**: hurması çok olan. Ve **أَتْمَرَ** adam: yanında hurma çoğaldı. Ve **المَتْمُورُ**: hurma ile azıklandırılmış; ve Sa‘leb’in rivayet ettiği şu sözü:

لَسْنَا مِنَ القَوْمِ الذين، إِذا
جاءَ الشتاءُ، فَجارُهم تَمْرُ

Yani: kışın insanlar hurmayı tatlı bulduğu gibi, komşularının malını yerler ve onu helâl sayarlar; ve şöyle de rivayet edilir:

لَسْنَا كَأَقْوَامٍ، إِذا كَحَلَتْ
إِحدى السِّنِينَ، فجارُهُمْ تَمْرُ

Ve **التَّتْمِيرُ**: kurutulmuş et yapma (kaded). Denir: **تَمَّرْتُ** **القَدِيدَ**, o da **مُتَمَّرٌ**’dir. Ebû Kâhil el-Yeşkürî, **غُبَّة** denilen bir kartal yavrusunu vasfederken söyledi; İbn Berrî de, bineğini ona benzeterek bir kartalı vasfeder:

كأَنَّ رَحْلي على شَغْواءَ حادِرَةٍ
ظَمْياءِ، قَدْ بُلَّ مِنْ طَلٍّ خَوافيها
لها أَشارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
من الثَّعالي، وَوَخْزٌ مِنْ أَرَانِيها

**الأَرانِي** ve **الثَّعالي** ile, yani onu kurutulmuş et yapmayı kastetti; der ki: o, tavşanları ve tilkileri avlar; sonra ikisinde de **الباء**’dan **ياء**’ya bedel yaptı. Bineğini süratinde kartala benzetti; o **الشغواء**’dır; gagasının eğriliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الشَّغاء**: eğriliktir. Ve **الظمياء**: kana susamış olan. Ve **الخوافي**: kanadının kısa tüyleri. Ve **الوخز**: çok olmayan bir şey. Ve **الأَشارير**: **إِشرارة**’nin çoğuludur; o, kurutulmuş etten parçadır. Ve **الثعالي**: tilkileri kasteder; yine **الأَراني** ile tavşanları kasteder; zaruret için ikisinde de **الباء**’dan **ياء**’ya bedel yaptı. Ve **التَّتْمِيرُ**: kurutmadır. Ve **التَّتْمير**: eti küçük küçük kesip kurutmaktır. Ve etin ve hurmanın **تَتْمِيرُ**’i: ikisini kurutmaktır. Ve Nehaî’nin hadisinde: **بالتتمير**’de bir sakınca görmezdi; **التتمير**: eti hurma gibi küçük küçük kesmek, kurutmak ve onu ipliğe dizmektir; “muhrimin azık edinmesinde sakınca yoktur”u kastetti; ve denildi ki: ihramdan önce vahşi hayvan etlerinden kurutulmuş olanı kastetti. Ve **اللحمُ المُتَمَّرُ**: parçalanmış olandır.

Ve **والتامور** ve **التَّامُورة** birlikte: ibrik; A‘şâ, bir meyhaneciyi vasfederken dedi:

وإِذا لَها تامُورَةٌ
مرفوعةٌ لِشَرابِها

Onu hemzelemedi. Ve denildi ki: içine şarap konulan bir kutudur. Ve denildi ki: **التامور** ve **التامورة** şarabın kendisidir. Asma‘î: **التامور** kan, şarap ve safrandır. Ve **التامور**: kralın veziri. Ve **التامور**: nefistir. Ebû Zeyd: denir ki: “Şüphesiz senin **تامورُك** bunu bildi” yani nefsin bunu bildi. Ve **التامور**: kalbin kanıdır; bazıları onu her kana genelledi. Ve Evs b. Hacer’in sözü:

أُنْبِئْتُ أَنَّ بَني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُمْ تامورَ نَفْسِ المُنذِرِ

Asma‘î dedi: yani nefsinin iliği; onu öldürmüşlerdi. Ve Ömer b. Kun‘âs el-Murâdî’nin—ve **قُعاس** da denilir—sözü:

وتامُورٍ هَرَقْتُ، وليس خَمْراً،
وحَبَّةِ غَيْرِ طاحيَةٍ طَحَيْتُ

Cevherî onu şöyle getirdi:

وحبة غير طاحنة طحنت

**بالنون**. İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu: **وحبة غير طاحية طحيت**, ikisinde de **بالياء**; çünkü kaside **ياء** ile redîflidir; ve başı:

أَلا يا بَيْتُ بالعَلْيَاءِ بَيْتُ،
ولولا حُبُّ أَهْلِكَ ما أَتَيْتُ

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin nüshasında kendi hattıyla onu **طاحنة طحنت**, ikisinde de **بالنون** olarak gördüm. Onu rivayet eden, doğru üzere **طحيت**, **بالياء** ile değiştirmiştir. Sözünün mânası: **حبة غير طاحية**, **بالياء** ile: kalp tanesi; yani, toplanmış bir kalp pıhtısını—öğütücü olmayan—döktüm ve toplandıktan sonra yaydım. Cevherî: ve **التَّامُورَةُ** kalbin kılıfıdır. İbn Sîde: ve **التامور** kalbin kılıfıdır; ve **التامور** kalp tanesidir; ve adamın **تامور**’u onun kalbidir. Denir: “Senin **تامُورك**’unda bir harf, kabında ondan hayırlıdır.” Ve “Onu **بِتامُوري** ile tanıttım” yani aklımla. Ve **التَّامُور**: çocuğun kabıdır. Ve **التَّامُور**: cariyelerin oyunu; ve denildi ki: çocukların oyunu; Sa‘leb’den. Ve **التَّامُور**: rahibin hücresi. Ve **الصحاح**’ta: **التامورة** hücredir; Rabî‘a b. Makrûm ed-Dabbî dedi:

لَدَنا لبَهْجَتِها وحُسْنِ حَدِيثِها،
ولَهَمَّ مِنْ تامُورِهِ يَتَنَزَّلُ

Ve denir: kurt koyunu yedi de ondan **تاموراً** bırakmadı; ve biz semiz koyun olan bir **جَزَرَةً** yedik de ondan **تاموراً** bırakmadık, yani bir şey. Ve dediler: kuyuda **تامُورٌ** yok; yani su, yani sudan bir şey; Fârisî bunu, hemzelenen ve hemzelenmeyen hakkında nakletti. Ve **التَّامُورُ**: aslanın pisliğidir; o, **التامورة** da olur; Sa‘leb’den. Ve denir: aslandan onun **تاموره**’unda, **مِحْرابِهِ**’ında, **غِيلِهِ**’inde ve **عِرْزاله**’ında sakın. Ömer b. el-Hattâb, رضى الله عنه, Amr b. Ma‘dîkerib’e Sa‘d hakkında sordu; o dedi: “Onun **تامورته**’sinde bir aslan” yani ininde; o, aslanın içinde bulunduğu evidir; aslında o hücredir; onu aslan için ödünç aldı. Ve **التَّامُورَةُ** ve **التامور**: kalbin pıhtısı ve kanıdır; böylece, kalbinin şiddetinde ve cesaretinde onun bir aslan olmasını kastetmiş olması câizdir. Ve evde **تامُورٌ** yok, ve **تُوموُرٌ** yok, ve onda **تُومُريٌّ** yok—hemzesiz—yani onda kimse yok. Ebû Zeyd dedi: onda **تأْمور** yok—hemzeli—yani onda kimse yok. Ve boş ülkeler: onda **تُومُرِيٌّ** yok, yani kimse yok. Ve bu kadından daha güzel bir **تُومُرِيّاً** görmedim, yani bir insan ve bir yaratılış. Ve ondan daha güzel bir **تُومُرِيّاً** görmedim.

Ve **التُّمارِيُّ**: **العَوْسَجِ**’in **مُصَع**’ı gibi **مُصَع**’ı olan bir ağaçtır; ancak ondan daha hoştur; ve **النَّبْعَ**’a benzer; dedi ki:

كَقِدْحِ التُّماري أَخْطَأَ النَّبْعَ قاضبُهْ

Ve **التُّمَّرَةُ**: serçeden küçük bir kuştur; çoğulu **تُمَّرٌ**’dür. Ve denildi ki: **التُّمَّرُ** “**ابن تَمْرَة**” denilen bir kuştur; bu, onu asla görmemen, ancak ağzında bir **تَمْرَةٌ** varken görmendir.

Ve **تَيْمَرى**: bir yerdir; İmru’ul-Kays dedi:

لَدَى جانِب الأَفْلاج من جَنْبِ تَيْمَرى

Ve **اتْمَأَرَّ** mızrak **اتْمِئْراراً**; o da **مُتْمَئِرٌّ**’dir; kalın ve düzgün olduğunda. İbn Sîde: ve **اتّمَأَرَّ** mızrak ve ip serttir; ve aynı şekilde erkeklik organı, onun sertleşmesi şiddetlendiğinde. Cevherî: **اتْمَأَرَّ** şey uzadı ve şiddetlendi; **اتْمَهَلَّ** ve **اتْمَأَلَّ** gibi. Züheyr b. Mes‘ûd ed-Dabbî dedi:

ثَنَّى لها يَهْتِكُ أَسْحَارَها
بِمْتمَئِرٍّ فيه تَخْزِيبُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت م ر * * التَّمْرُ * اسم جنس الواحدة * تَمْرةٌ * وجمعها * تَمْراتٌ * بفتح الميم وجمع التمر * تُمُورٌ * و * تُمْراتٌ * بالضم ويراد به الأنواع لأن الجنس لا يجمع في الحقيقة و * التَّامِرُ * الذي عنده التمر يقال رجل تامر ولابن أي ذو تمر ولبن والتَّامِرُ أيضا مطعم التمر وبابه ضرب و * التَّمَّارُ * بالفتح والتشديد بائعه و * التَّمْريُّ * محبه و * المُتْمِرُ * الكثير التمر يقال * أَتْمَر * فلان إذا كثر عنده التمر و * المَتْمورُ * المزود تمرا

##### Türkçe

* ت م ر * * **التَّمْرُ** * cins isimdir; onun bir tanesi **تَمْرةٌ**’dir; onun çoğulu **تَمْراتٌ**’dır; **الميم**’in fethasıyla. **التمر**’in çoğulu **تُمُورٌ** ve **تُمْراتٌ**’dır; **الميم**’in zammıyla. Bununla türler kastedilir; çünkü cins, hakikatte çoğul yapılmaz. Ve **التَّامِرُ**: yanında hurma bulunan kimse; “adam **تامر**” denir; ve “**لابن**” yani hurma ve süt sahibi. **التَّامِرُ** ayrıca hurma yediren (kimse)dir; onun bâbı **ضرب**’dır. Ve **التَّمَّارُ**: fetha ve şeddeli olarak, onun satıcısıdır. Ve **التَّمْريُّ**: onun sevenidir. Ve **المُتْمِرُ**: hurması çok olan (kimse)dir; “falanca **أَتْمَر**” denir; yanında hurma çoğalınca. Ve **المَتْمورُ**: hurma ile doldurulmuş azıktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التمر، م أي معروف، وهو حمل النخل، اسم جنس، واحدته تمرة قال شيخنا: قد عدل عن اصطلاحه الذي هو: واحده بهاء، فتأمل. ج تمرات محركة، وتمور، وتمران. بالضم فيهما، الأخير عن سيبويه. قال: ابن سيده: وليس تكسير الأسماء التي تدل على الجموع بمطرد، ألا ترى أنهم لم يقولوا: أبرار في جمع بر. وفي الصحاح: جمع التمر تمور وتمران، بالضم. وتراد به الأنواع، لأن الجنس لا يجمع في الحقيقة. والتمار: بائعه، وقد اشتهر به داوود بن صالح مولى الأنصار، روى عن سالم بن عبد الله، وعنه أهل المدينة. والتمري: محبه، وقد نسب هكذا أبو الحسن محمد بن عبد الله بن محمد بن برهان البزاز، حدث عنه علي بن إبراهيم السراج. والمتمور: المزود به أي بالتمر.
 وتمر الرطب تتميرا، وأتمر: كلاهما صار في حد التمر. تمرت النخلة وأتمرت، كلاهما: حملته، أو صار ما عليها رطبا.
 يقال: أتمر القوم يتمرهم: أطعمهم إياه، أي التمر، كتمرهم يتمرهم تمرا، وتمرهم تتميرا. وفي الأساس عن ابن الجراح، قال: ما نعجز عن ضيف في بدونا، إما ذبحنا له، وإلا تمرناه ولبناه، وقال:
  إذا نحن لم نقر المضاف ذبيحة                      تمرناه تمرا أو لبناه راغـيا. أي لبنا له رغوة.
 وأتمروا، وهم تامرون: كثر تمرهم، عن اللحياني. وقال ابن سيده: وعندي أن تامرا على النسب قال اللحياني: وكذلك كل شيء من هذا إذا أردت أطعمتهم، أو وهبت لهم، قلته بغير ألف، وإذا أردت أن ذلك قد كثر عندهم، قلت: أفعلوا. ورجل تامر: ذو تمر، ولابن: ذو لبن، وقد يكون من وقولك: تمرتهم فأنا تامر، أي أطعمتهم التمر. وفي الأساس: فلان تامر متمر تمار تمري، أي ذو تمر، مكثر منه، يباع تمر،محب له.
 من المجاز: التتمير: التيبيس. التتمير: تقطيع اللحم صغارا، وتجفيفه، يقال: تمرت القديد، فهو متمر، وقال أبو كاهل اليشكري:
  كأن رحلي على شغواء حادرة                      ظمياء قد بل من طل خوافيها.
  لها أشارير من لحم تـتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها. قال ابن بري: يصف عقابا، شبه راحلته بها في سرعتها. وتتمير اللحم والتمر: تجفيفهما، وفي حديث النخعي:  كان لا يرى بالتتمير بأسا  ، قال ابن الأثير: التتمير: تقطيع اللحم صغارا كالتمر، وتجفيفه وتنشيفه، أراد لا بأس أن يتزوده المحرم وقيل: أراد ما قدد من لحوم الوحوش قبل الإحرام. والتامور من غير همز، وكذلك التامورة في أ م ر، بناء على أنه مهموز، وقد روى بالوجهين، وهنا ذكره الجوهري وبعض أئمة الصرف، ووزنه عندهم فاعول، والتاء أصلية،وذكره ابن الأثير هنا، وفي أ م ر إشارة إلى أن كلا منهما يناسب ذكره، وقد تقدم معانيها، والبحث عن مضاربها بمعنى: الخمر، وحقه. والإبريق، والدم، والزعفران، والنفس، ودم القلب، وغلافه، حبته، ووعاء الولد، ولعب الجواري والصبيان، وصومعة الراهب. وسبق بيان شواهد ما ذكر. والتماري، بالضم: شجرة لها مصع كمصع العوسج، إلا أنها أطيب منها، وهي تشبه النبع، قال كقدح التمارى أخطأ النبع قاضبه. والتمرة كقبرة أو ابن تمرة بالضبط السابق: طائر أصغر من العصفور، وإنما قيل له ذلك، لأنك لا تراه أبدا إلا وفي فيه تمرة.
 وتيمر كحيدر: موضع، عن ابن دريد. وقيل: ة بالشام، وقيل: هو من شق الحجاز.

  وتيمرى بالألف المقصورة ع به، أي بالشام، قال امرؤ القيس:
  بعينك ظعن الحي لما تـحـمـلـوا                      على جانب الأفلاج من بطن تيمرى. وتيمرة الكبرى، و تيمرة الصغرى: قريتان بأصفهان القديمة، نقله الصغاني. وتمر، محركة: ع اليمامة، نقله الصغاني. تمير كزبير: ة بها، أي باليمامة، نقله الصغاني. وتمرة: ة أخرى بها، أي باليمامة، نقله الصغاني. وعقيق تمرة: ع بتهامة، عن يمين الفرط، نقه الصغاني. وعين التمر: قرب الكوفة، بينه وبين بغداد ثلاثة أيام غربي الفرات. وتمران، كسحبان: د، نقله الصغاني. وتيمار: بالفتح: جبل، نقله الصغاني.
 من المجاز: نفس تمرة بكذا، كفرحة، أي طيبة، ودعني إن نفسي غير تمرة. والتمرة، بالضم: عجية عند الفوق من الذكر.
 يقال: اتمأر الرمح اتمئرارا، فهو متمئر، إذا كان غليظا مستقيما، عن أبي زيد.
 وفي المحكم: اتمأر الرمح والحبل: صلب، و كذلك الذكر، إذا اشتد نعظه، أي شبقه. والمتمئر: الذكر الصلب الغليظ. المتمئر من الجردان الصلب الشديد. وقال الجوهري: اتمأر الشيء: طال واشتد مثل اتمهل واتمأل، قال زهير بن مسعود الضبي:
  ثنى لها يهتك أسحارها                      بمتمئر فيه تحـريب. قولهم: ما في الدار تامور وتومور وتومري، بضم التاء والميم غير مهموز، أي ليس بها أحد. وقال أبو زيد: ما بها تأمور،مهموز، أي بها أحد وبلاد خلاء ليس بها تؤمري، أي أحد. وما رأيت تؤمريا أحسن من هذه المرأة، أي إنسيا وخلقا. وما رأيت تؤمريا أحسن منه.
 ومما يستدرك عليه: رجل متمر، أي كثير التمر. وأنشد ثعلب:
  لسنا من القوم الـذين إذا                      جاء الشتاء فجارهم تمر. يعني أنهم يأكلون مال جارهم ويستحلونه،كما يستحلي الناس التمر في الشتاء.
 ومن أمثالهم:  أعط أخاك تمرة، وإن أبى فجمرة  ، و  عليك بالتمران والسمنان  . ومن المجاز: وجد عنده تمرة الغراب، أي ما أرضاه. ومن أمثالهم:  التمر بالسويق  ، قال اللحياني: يضرب في المكافأة. وتامراء: اسم النهروان، البلدة المعروفة، قاله ابن الكلبي في أنسابه. والتمير،كزبير: طائر، وهو التمرة الذي ذكر. وأبو تمرة: طائر آخر. وجمع التمرة التمامر، وأنشد الأصمعي:
  وفي الأشاء النابت الأصاغر                      معشش الدخل والتمامـر. وقال ابن الأعرابي: تمرة: العقرب، لا تنصرف. وبارك الله فيك وأتمر، بمعنى وتمتر: من قرى بخارا.

##### Türkçe

**التمر**: (م) yani bilinen; o, hurma ağacının meyvesidir; cins ismidir; onun teki **تمرة**’dir. Şeyhimiz dedi: Kendi ıstılahından dönmüştür ki o: “teki **ـة** iledir”; öyleyse düşün. Çoğulu **تمرات** (harekeli), ve **تمور** ve **تمران**. İkisinde de (yani **تمور** ve **تمران**’da) zamme iledir; sonuncusu Sîbeveyh’ten. Dedi: İbn Sîde: Cemaatlere delâlet eden isimlerin kırılması (tekîsîri) muttarid değildir; görmüyor musun ki **بر**’un cem‘inde **أبرار** demediler. Ve **الصحاح**’ta: **التمر**’in cem‘i **تمور** ve **تمران**’dır, zamme ile. Ve onunla türler kastedilir; çünkü cins hakikatte cem‘ olunmaz. Ve **التمار**: onun satıcısıdır; bununla Ensâr’ın mevlâsı Dâvûd b. Sâlih meşhur olmuştur; Sâlim b. Abdillâh’tan rivayet etti; ondan da Medine ehli (rivayet etti). Ve **التمري**: onun sevenidir; bu nisbetle Ebü’l-Hasen Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed b. Burhân el-Bezzâz nisbet olunmuştur; ondan Ali b. İbrâhîm es-Serrâc hadis rivayet etti. Ve **المتمور**: onunla, yani **بالتمر** ile azıklandırılmış olandır.

Ve **تمر** **الرطب** **تتميرا** ve **أتمر**: ikisi de **التمر** sınırına girdi (yani hurma oldu). **تمرت** **النخلة** ve **أتمرت**: ikisi de; onun meyve verdi, yahut üzerinde olan şey yaş hurma oldu.

Denir: **أتمر** **القوم** **يتمرهم**: onlara onu yedirdi; yani **التمر**’i; tıpkı **كتمرهم** **يتمرهم** **تمرا** ve **تمرهم** **تتميرا** gibi. Ve **الأساس**’ta İbnü’l-Cerrâh’tan: dedi: “Bedevîliğimizde bir misafire aciz kalmayız; ya onun için keseriz, yoksa onu **تمرناه** ve **لبناه**.” Ve dedi:
  إذا نحن لم نقر المضاف ذبيحة                      تمرناه تمرا أو لبناه راغـيا.
Yani ona köpüklü süt (verdik).

Ve **أتمروا**; ve onlar **تامرون**’dur: hurmaları çoğaldı; el-Lihyânî’den. İbn Sîde dedi: Ve benim yanımda **تامرا** nisbet üzerinedir. el-Lihyânî dedi: Bu babdan her şeyde de böyledir: Onlara yedirdim yahut onlara bağışladım demek istediğinde, onu elifsiz söylersin; ve onların yanında bunun çoğaldığını demek istediğinde, **أفعلوا** dersin. Ve bir adam **تامر**: hurma sahibi; ve **لابن**: süt sahibi; ve olabilir ki senin “**تمرتمهم** ben **تامر**’im” sözünden (olsun); yani onlara hurma yedirdim. Ve **الأساس**’ta: Falan **تامر** **متمر** **تمار** **تمري**; yani hurma sahibi, ondan çok olan, hurma satan, onu seven.

Mecazdan: **التتمير**: kurutmadır. **التتمير**: eti küçük küçük kesmek ve onu kurutmaktır; denir: **تمرت** **القديد**; o hâlde o **متمر**’dir. Ebû Kâhil el-Yeşkürî dedi:
  كأن رحلي على شغواء حادرة                      ظمياء قد بل من طل خوافيها.
  لها أشارير من لحم تـتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها.
İbn Berrî dedi: Bir kartalı vasfeder; süratini (hızını) ona benzeterek binitini ona benzetti. Ve **تتمير** etin ve hurmanın: ikisini kurutmaktır. Ve en-Neha‘î hadîsinde: “**كان لا يرى بالتتمير بأسا**”; İbnü’l-Esîr dedi: **التتمير**: eti hurma gibi küçük küçük kesmek, onu kurutmak ve suyunu çektirmektir; muradı: ihramlı kimsenin onu azık edinmesinde beis yoktur; ve denildi: muradı, ihramdan önce vahşi hayvan etlerinden kurutulmuş olan şeydir. Ve **التامور** hemzesizdir; ve **التامورة** da böyledir, **أ م ر**’de; onun hemzeli olduğu esasına binaen; iki vecihle de rivayet olunmuştur; burada onu el-Cevherî ve bazı sarf imamları zikretti; onların yanında vezni **فاعول**’dür; ve **التاء** aslîdir. İbnü’l-Esîr onu burada zikretti; ve **أ م ر**’de, ikisinden her birinin zikrinin münasip olduğuna işaret vardır; onun mânaları geçmişti; ve onun “**مضاربها**”sı hakkında, “şarap” mânasında, ve onun hakkı (bahsi); ve ibrik, ve kan, ve safran, ve nefis, ve kalp kanı, ve onun kılıfı, onun tanesi, ve çocuk kabı, ve cariyelerin ve çocukların oyunu, ve râhibin hücresi. Zikredilenin şevâhidi beyanı geçti. Ve **التماري** (zamme ile): **العوسج**’in **مصع**’ı gibi **مصع**’ı olan bir ağaçtır; ancak o ondan daha hoştur; ve o **النبع**’a benzer; (şu sözde) dedi: **كقدح التمارى أخطأ النبع قاضبه**. Ve **التمرة** “**قبرة**” gibi; yahut “**ابن تمرة**” önceki ضبط ile: serçeden daha küçük bir kuştur; ona bu denilmiştir; çünkü onu asla görmezsin, ancak ağzında bir **تمرة** varken.

Ve **تيمر** “**حيدر**” gibi: bir yerdir; İbn Düreyd’den. Ve denildi: Şam’da bir köydür; ve denildi: Hicaz’ın bir yarığındandır.

Ve **تيمرى** maksûr elif ile: (ع) onunla; yani Şam’da. İmruü’l-Kays dedi:
  بعينك ظعن الحي لما تـحـمـلـوا                      على جانب الأفلاج من بطن تيمرى.
Ve **تيمرة الكبرى** ve **تيمرة الصغرى**: eski İsfahan’da iki köydür; es-Sagânî nakletti. Ve **تمر** (harekeli): Yemâme’de bir yer; es-Sagânî nakletti. **تمير** “**زبير**” gibi: orada bir köy; yani Yemâme’de; es-Sagânî nakletti. Ve **تمرة**: orada başka bir köy; yani Yemâme’de; es-Sagânî nakletti. Ve **عقيق تمرة**: Tihâme’de bir yer; **الفرط**’un sağında; es-Sagânî nakletti. Ve **عين التمر**: Kûfe yakınında; onunla Bağdat arasında Fırat’ın batısında üç gün (mesafe) vardır. Ve **تمران** “**سحبان**” gibi: bir beldedir; es-Sagânî nakletti. Ve **تيمار**: fetih ile: bir dağdır; es-Sagânî nakletti.

Mecazdan: **نفس** **تمرة** (şu) ile; “**فرحة**” gibi; yani hoş. Ve “Beni bırak; şüphesiz nefsim **غير تمرة**.” Ve **التمرة** (zamme ile): erkeğin üst tarafında bir urdur.

Denir: **اتمأر** **الرمح** **اتمئرارا**; o hâlde o **متمئر**’dir; eğer kalın, düzgün olursa; Ebû Zeyd’den.

Ve **المحكم**’de: **اتمأر** mızrak ve ip: sert oldu; ve erkeklik organı da böyledir; eğer onun **نعظه**’u şiddetlenirse; yani şehveti. Ve **المتمئر**: sert, kalın erkeklik organıdır. **المتمئر** jerbû‘lardan (çöl sıçanlarından) sert, şiddetli olandır. el-Cevherî dedi: **اتمأر** şey: uzadı ve şiddetlendi; tıpkı **اتمهل** ve **اتمأل** gibi. Züheyr b. Mes‘ûd ed-Dabbî dedi:
  ثنى لها يهتك أسحارها                      بمتمئر فيه تحـريب.
Onların sözü: “Evde **تامور** ve **تومور** ve **تومري** yoktur”; **التاء** ve **الميم** zamme ile, hemzesiz; yani onda hiç kimse yoktur. Ebû Zeyd dedi: “Onda **تأمور** vardır”; hemzeli; yani onda biri vardır. Ve “boş beldeler; onda **تؤمري** yoktur”; yani hiç kimse. Ve “Bu kadından daha güzel bir **تؤمريا** görmedim”; yani insan ve yaratılışça. Ve “Ondan daha güzel bir **تؤمريا** görmedim.”

Ve ona istidrâk olunanlardandır: bir adam **متمر**; yani hurması çok. Sa‘leb inşâd etti:
  لسنا من القوم الـذين إذا                      جاء الشتاء فجارهم تمر.
Yani onlar komşusunun malını yerler ve onu helâl sayarlar; tıpkı insanların kışın hurmayı tatlı bulmaları gibi.

Ve onların emsâlindendir: “**أعط أخاك تمرة، وإن أبى فجمرة**”, ve “**عليك بالتمران والسمنان**”. Ve mecazdan: Onun yanında **تمرة الغراب** buldu; yani onu razı eden şeyi. Ve onların emsâlindendir: “**التمر بالسويق**”; el-Lihyânî dedi: mükâfaatta darb olunur. Ve **تامراء**: Nehrevan’ın adıdır; bilinen belde; İbnü’l-Kelbî onu ensâbında söyledi. Ve **التمير** “**زبير**” gibi: bir kuştur; o, zikredilen **التمرة**’dir. Ve **أبو تمرة**: başka bir kuştur. Ve **التمرة**’nin cem‘i **التمامر**’dir. el-Asma‘î inşâd etti:
  وفي الأشاء النابت الأصاغر                      معشش الدخل والتمامـر.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **تمرة**: akreptir; munsarif olmaz. Ve Allah seni mübârek kılsın; ve **أتمر**; “**وتمتر**” mânasında: Buhârâ köylerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَمَرَ
1 تَمَرَ أمار أمر مار مر تمر , (S, M, K, &c.,) aor. تَمُرَ , (M, TA,) or تَمِرَ , (Msb,) inf. n. تَمْرٌ; (S, Msb, K;) and ↓ تمّر, (M, K,) inf. n. تَتْمِيرٌ; (TA;) and ↓ اتمر; (M, K;) He fed people with, or gave them to eat, تَمْر [or dried dates]. (S, M, Msb, K.)

تمّر
2 تمّر أمار أمر مار مر تمر , inf. n. تَتْمِيرٌ, He dried (S, M, K) dates. (S.) ― -b2- (tropical:) He dried flesh-meat: (T, S:) or he cut flesh-meat into small pieces, (M, A, * IAth, K,) like dates, (IAth,) and dried it. (M, A, IAth, K.) It is said in a trad., كَانَ لَا يَرَى بِالتَّتْمِيرِ بَأْسًا (tropical:) He used not to see any harm in cutting flesh-meat into small pieces, like dates, and drying it: meaning, in a Mohrim's thus preparing flesh-meat for travelling-provision; or in one's drying the flesh of wild animals before the state of ihrلm. (IAth.) ― -b3- See also 1: ― -b4- and 4, in two places.

اتمر
4 اتمر اتمر ٱئتمر آتمر He possessed many, or a large quantity of, تَمْر [or dried dates]. (S, M, K.) ― -b2- اتمرت النَّخْلَةُ, (T, M, A, K,) and ↓ تمّرت, (M, K,) The palm-tree bore تَمْر [or dry dates]: (M, K:) or had ripe dates upon it. (K.) ― -b3- اتمر الرُّطَبُ; (T, K;) and ↓ تمّر, inf. n. تَتْمِيرٌ; (K;) The ripe dates became in the state in which they are termed تَمْر. (K.) ― -b4- See also 1.

تتمّر
5 تتمّر تتمر It (flesh-meat) was cut into strips, or small pieces, and dried. (A.)

تَمْرٌ
تَمْرٌ أمار أمر مار مر تمر , a coll. gen. n.; (S, A;) masc. in one dial. and fem. in another [like other nouns of the same class]; (Msb;) Dates, or the fruit of the palmtree: (M:) or dried dates, like زَبِيبٌ as applied to grapes, by general consent of the lexicologists: (Mgh, Msb:) the dates are left upon the palmtree, after they have become ripe, until they are dry, or nearly so, when they are cut, and left in the sun to dry thoroughly; and sometimes, as AHلt says, the fruit of the palm-tree is cut when full-grown but unripe, to lighten the tree, or from fear of theft, and left until it becomes تَمْر: (Msb:) the n. un. is with ة: and the pl. of تَمْرٌ is تُمُورٌ and تُمْرَانٌ, (T, S, M, Msb, K,) meaning sorts or varieties [of تَمْر]; for a coll. gen. n. has not a pl. in the proper sense: (S:) and in like manner the dual تَمْرَانِ means two sorts [of تَمْر]: (Sb cited in the M in art. بسر:) the pl. of تَمْرَةٌ is تَمَرَاتٌ. (S, K.) [See also بُسْرٌ.] Hence the prov., أَعْطِ أَخَاكَ تَمْرَةً فَاـِنْ أَبَى فَجَمْرَةً [Give thou thy brother a dried date; and if he refuse it, a live coal]. (A, TA.) And التَّمْرُ بِالسَّوِيقِ [Dried dates with meal of parched barley or wheat] is another prov., used in allusion to requital. (Lh.) And one says, وَجَدَ عِنْدَهُ تَمْرَةَ الغُرَابِ, meaning (tropical:) He found with him, or at his abode, what he approved. (A.) And نَفْسُهُ تَمْرَةٌ بِكَذَا (tropical:) His mind is pleased, or agreeably affected, with, or by, such a thing; or consents to such a thing. (A, K. * [Accord. to the TA, it is here like فَرِحَةٌ; but this seems to be true as to the meaning; not as to the form of the word. See also art. ثمر, voce ثَمِرٌ.]) And دَعْنِى اـِنَّ نَفْسِى غَيْرُ تَمْرَةٍ (tropical:) [Leave thou me, or let me alone: verily my mind is not pleased, or happy]. (A.) ― -b2- تَمْرٌ هِنْدِىٌّ [The fruit of the tamarindtree; thus called in the present day;] i. q. حُمَرٌ and حَوْمَرٌ. (K in art. حمر.)

تَمْرِىٌّ
تَمْرِىٌّ أمر مر تمر تمرى تمري تمريي One who loves تَمْر [or dried dates]. (S, A, K.)

تَمَّارٌ
تَمَّارٌ أمار مارى تمار A seller of تَمْر [or dried dates]. (S, A, K.)

تَامِرٌ
تَامِرٌ أمر تأمر تامر Possessing تَمْر [or dried dates]; (S, M, A, Msb;) like لَابِنٌ “ possessing milk: ” (S, Msb:) or تَامِرٌ, (Lh, M, K,) or ↓ مُتْمِرٌ, (S, A,) signifies possessing many, or a large quantity of, تَمْر: (Lh, S, M, A, K:) the former of these two words is held by ISd to be a possessive epithet: (TA:) and sometimes it may signify feeding people with, or giving them to eat, تَمْر. (S, TA.)

تَامُورٌ
تَامُورٌ تامور and تَامُورَةٌ and تُومُورٌ and تُومُرِىٌّ &c.: see art. امر.

مُتْمِرٌ
مُتْمِرٌ متمر : see تَامِرٌ.

مَتْمُورٌ
مَتْمُورٌ متمور Furnished with تَمْر [or dried dates] for travelling-provision. (S, K.)

##### Türkçe

تَمَرَ
1 **تَمَرَ** (S, M, K, &c.,) muzârîsi **تَمُرَ** (M, TA,) veya **تَمِرَ** (Msb,) mastarı **تَمْرٌ**; (S, Msb, K;) ve ↓ **تمّر**, (M, K,) mastarı **تَتْمِيرٌ**; (TA;) ve ↓ **اتمر**; (M, K;) O, insanları **تَمْر** [yahut kuru hurma] ile besledi, yahut onlara onu yedirdi. (S, M, Msb, K.)

تمّر
2 **تمّر** mastarı **تَتْمِيرٌ**, O, (S, M, K) hurmaları kuruttu. (S.) ― -b2- (mecaz:) O, et (eti) kuruttu: (T, S:) yahut eti küçük parçalara böldü, (M, A, * IAth, K,) hurmalar gibi, (IAth,) ve onu kuruttu. (M, A, IAth, K.) Bir rivayette denilmiştir: كَانَ لَا يَرَى بِالتَّتْمِيرِ بَأْسًا (mecaz:) O, eti hurmalar gibi küçük parçalara bölüp kurutmada bir sakınca görmezdi: yani, muhrimin yol azığı için eti böyle hazırlaması; yahut ihram hâlinden önce yaban hayvanlarının etini kurutması. (IAth.) ― -b3- 1’e de bak: ― -b4- ve 4’e, iki yerde.

اتمر
4 **اتمر** **اتمر** **ٱئتمر** **آتمر** O, çok, yahut büyük miktarda, **تَمْر** [yahut kuru hurma] sahibi oldu. (S, M, K.) ― -b2- **اتمرت النَّخْلَةُ**, (T, M, A, K,) ve ↓ **تمّرت**, (M, K,) Hurma ağacı **تَمْر** [yahut kuru hurma] verdi: (M, K:) yahut üzerinde olgun hurmalar bulundu. (K.) ― -b3- **اتمر الرُّطَبُ**; (T, K;) ve ↓ **تمّر**, mastarı **تَتْمِيرٌ**; (K;) Olgun hurmalar, kendilerine **تَمْر** denilen hâle geldi. (K.) ― -b4- 1’e de bak.

تتمّر
5 **تتمّر** **تتمر** O (et), şeritler hâlinde, yahut küçük parçalar hâlinde kesildi ve kurutuldu. (A.)

تَمْرٌ
**تَمْرٌ** (S, A;) cem‘î cins isimdir; (S, A;) bir lehçede müzekker ve diğerinde müennestir [bu sınıftaki diğer isimler gibi]; (Msb;) Hurma, yahut hurma ağacının meyvesi: (M:) yahut lugatçıların genel ittifakıyla, üzüme uygulanan **زَبِيبٌ** gibi, kuru hurma: (Mgh, Msb:) hurmalar olgunlaştıktan sonra, kuruyuncaya yahut buna yakın oluncaya dek hurma ağacı üzerinde bırakılır; sonra kesilir ve tamamen kuruması için güneşte bırakılır; ve bazen, AHlât’ın dediği gibi, hurma ağacının meyvesi, ağacı hafifletmek için yahut hırsızlıktan korkulduğu için, büyümüş fakat olgunlaşmamışken kesilir ve **تَمْر** oluncaya dek bırakılır: (Msb:) tekili ة iledir: ve **تَمْرٌ**’ün çoğulu **تُمُورٌ** ve **تُمْرَانٌ**’dır, (T, S, M, Msb, K,) yani [**تَمْر**’in] türleri yahut çeşitleri; zira cem‘î cins isminin hakiki mânada çoğulu olmaz: (S:) ve aynı şekilde ikili **تَمْرَانِ** iki tür [**تَمْر**] demektir: (M’de, بسر maddesinde zikredilen Sb:) **تَمْرَةٌ**’nin çoğulu **تَمَرَاتٌ**’tır. (S, K.) [**بُسْرٌ**’e de bak.] Bundan dolayı darbımesel: أَعْطِ أَخَاكَ تَمْرَةً فَاـِنْ أَبَى فَجَمْرَةً [Kardeşine bir kuru hurma ver; eğer onu reddederse, bir kor (ver)]. (A, TA.) Ve **التَّمْرُ بِالسَّوِيقِ** [kavrulmuş arpa yahut buğday unuyla kuru hurma] başka bir darbımeseldir; karşılık vermeye işaretle kullanılır. (Lh.) Ve denir ki: وَجَدَ عِنْدَهُ تَمْرَةَ الغُرَابِ, yani (mecaz:) Onun yanında, yahut ikametgâhında, hoşuna giden şeyi buldu. (A.) Ve **نَفْسُهُ تَمْرَةٌ بِكَذَا** (mecaz:) Onun nefsi, şu şey ile, yahut şu şey sebebiyle hoşnuttur, yahut memnun olmuştur; yahut şu şeye razı olmuştur. (A, K. * [TA’ya göre burada **فَرِحَةٌ** gibidir; fakat bu, mânaca doğru görünür; kelimenin şekli bakımından değil. ثمر maddesine, **ثَمِرٌ** lafzına da bak.]) Ve **دَعْنِى اـِنَّ نَفْسِى غَيْرُ تَمْرَةٍ** (mecaz:) [Beni bırak, yahut beni kendi hâlime bırak: şüphesiz nefsim hoşnut değildir, yahut mutlu değildir]. (A.) ― -b2- **تَمْرٌ هِنْدِىٌّ** [bugün bu adla anılan, demirhindi ağacının meyvesi;] **حُمَرٌ** ve **حَوْمَرٌ** ile eş anlamlıdır. (حمر maddesinde K.)

تَمْرِىٌّ
**تَمْرِىٌّ** **تمري** **تمريي** **تَمْر** [yahut kuru hurma] seven kimse. (S, A, K.)

تَمَّارٌ
**تَمَّارٌ** **تمار** **تَمْر** [yahut kuru hurma] satıcısı. (S, A, K.)

تَامِرٌ
**تَامِرٌ** **تامر** **تَمْر** [yahut kuru hurma] sahibi olan; (S, M, A, Msb;) **لَابِنٌ** “süt sahibi” gibi: (S, Msb:) yahut **تَامِرٌ**, (Lh, M, K,) veya ↓ **مُتْمِرٌ**, (S, A,) çok, yahut büyük miktarda, **تَمْر** sahibi olmayı ifade eder: (Lh, S, M, A, K:) bu iki kelimeden birincisi ISd tarafından sahiplik sıfatı sayılmıştır: (TA:) ve bazen insanları **تَمْر** ile beslemek, yahut onlara onu yedirmek mânasına da gelebilir. (S, TA.)

تَامُورٌ
**تَامُورٌ** ve **تَامُورَةٌ** ve **تُومُورٌ** ve **تُومُرِىٌّ** &c.: امر maddesine bak.

مُتْمِرٌ
**مُتْمِرٌ** **متمر**: **تَامِرٌ**’e bak.

مَتْمُورٌ
**مَتْمُورٌ** **متمور** Yol azığı için **تَمْر** [yahut kuru hurma] ile donatılmış. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَمَرَ
تَمَرَ I ,  U ( n. ac. تَمْر 1 ),
a.  Fed on dates.

تَمَّرَ
تَمَّرَ II ,
a.  Dried dates.

b.  Produced dates.

c.  Minced ( meat ).

أَتْمَرَ
أَتْمَرَ IV ,
a.  Possessed large quantities of dates.

تَمْر
تَمْر 1 , ( pl. تُمُوْر 27 ),
a.  Date.

تَمْر
تَمْر 1
a.  [ foll. by

هِنْدِيّ
هِنْدِيّ
a.  Indian ], Tamarind.

تَمَرَة
تَمَرَة 4t ,
a.  Knot in a whip.

تَمِرَة
تَمِرَة 5t ,
a.  Good, kind.

تَمُوْز
تَمُوْز ,  تَمُّوْز
a.  July.

تِمْسَاح
تِمْسَاح ( pl. تَمَاْرِيْ٤ُ 67 ),
a.  Crocodile.

##### Türkçe

**تَمَرَ**
**تَمَرَ** I, U (mast. isim: **تَمْر** 1),
a. Hurma ile beslendi.

**تَمَّرَ**
**تَمَّرَ** II,
a. Hurmaları kuruttu.

b. Hurma üretti.

c. (Eti) kıydı.

**أَتْمَرَ**
**أَتْمَرَ** IV,
a. Büyük miktarlarda hurmaya sahip oldu.

**تَمْر**
**تَمْر** 1, (çoğul: **تُمُوْر** 27),
a. Hurma.

**تَمْر**
**تَمْر** 1
a. [ardından **هِنْدِيّ** gelir:
**هِنْدِيّ**
a. Hintli], demirhindi.

**تَمَرَة**
**تَمَرَة** 4t,
a. Kırbaçta düğüm.

**تَمِرَة**
**تَمِرَة** 5t,
a. İyi, nazik.

**تَمُوْز**
**تَمُوْز**, **تَمُّوْز**
a. Temmuz.

**تِمْسَاح**
**تِمْسَاح** (çoğul: **تَمَاْرِيْ٤ُ** 67),
a. Timsah.
