# تمم (ت-م-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%85%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çiçeklenmiş ağaç demektir

- Harfler: ت - م - م
- Kur'an'da: 22 geçiş · 20 ayet · 19 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (19)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَتَمَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | وَفَعَلَتْ | Ve tam oldu; Tam oldu | 3 | 3 | [6:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/6:115.md) |
| [يُتِمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | يُفْعِلَ | Tamamlar | 2 | 2 | [2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:233.md) |
| [أَتَمَّهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلَهَا | Onu tamamladı | 1 | 1 | [12:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/12:6.md) |
| [أَتِمُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعِلُوا | Tamamlayın | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:187.md) |
| [أَتْمَمْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | أَفْعَلْتَ | Tamamladın | 1 | 1 | [28:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/28:27.md) |
| [أَتْمِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%85%D9%90%D9%85%D9%92.md) | أَفْعِلْ | Tamamla | 1 | 1 | [66:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/66:8.md) |
| [تَمَامًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Tam olmak | 1 | 1 | [6:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/6:154.md) |
| [فَأَتَمَّهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَأَفْعَلَهُنَّ | Onları tamamladı | 1 | 1 | [2:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:124.md) |
| [فَأَتِمُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَأَفْعِلُوا | Tamamlayın | 1 | 1 | [9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/9:4.md) |
| [فَتَمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | فَفَعَلَ | Tam oldu | 1 | 1 | [7:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/7:142.md) |
| [مُتِمُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91.md) | مُفْعِلُ | Tamamlayan | 1 | 1 | [61:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/61:8.md) |
| [وَأَتِمُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعِلُوا | Ve tamamlayın | 1 | 1 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:196.md) |
| [وَأَتْمَمْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | وَأَفْعَلْتُ | Ve tamamladım | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/5:3.md) |
| [وَأَتْمَمْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَأَفْعَلْنَاهَا | Ve onu tamamladık | 1 | 1 | [7:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/7:142.md) |
| [وَلِأُتِمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%A3%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | وَلِأُفْعِلَ | Tamamlamam için | 1 | 1 | [2:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:150.md) |
| [وَلِيُتِمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | وَلِيُفْعِلَ | Tamamlaması için | 1 | 1 | [5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/5:6.md) |
| [وَيُتِمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | وَيُفْعِلَ | Ve tamamlar | 1 | 1 | [48:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/48:2.md) |
| [وَيُتِمُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91.md) | وَيُفْعِلُ | Ve tamamlar | 1 | 1 | [12:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/12:6.md) |
| [يُتِمُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%91.md) | يُفْعِلُ | Tamamlar | 1 | 1 | [16:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/16:81.md) |

## Mücavir kökler — 62 mücavir (251 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 28 · Tam
2. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 23 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
3. [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · TFV Tafve(tı ile) kaynayan tencerede taşan köpük demektir
4. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
5. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Hacebe kaş demektir
6. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · “On” demektir
7. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Kelime
8. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Sume” damga demektir
9. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Onların ağızları ile
10. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
11. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Baş demektir
12. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Hiram keçe demektir
13. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Bürde” gocuk demektir
14. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
15. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Yırtıcı hayvan demektir
16. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sülle çokluk demektir
17. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Su birikintisidir
18. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
19. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
20. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hoşlanmadı
21. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Söz
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 12 ortak ayet · G² 8 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
23. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
24. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
25. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
26. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Süllem” merdiven demektir
27. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
28. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kadınlar
29. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
30. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İbrahim
31. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
32. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ateş demektir
33. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
34. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Eveye yuva demektir
35. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
36. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
37. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
38. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
39. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
40. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Şey
42. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
43. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Musa
44. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
45. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
46. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
47. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
49. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
50. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
51. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
52. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
53. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
54. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
55. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
56. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
57. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
58. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
59. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
60. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%85%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تمم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md), [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin son parçasının eklenmesiyle bütünlenmesi, kesintiye uğramadan nihai sınırına varması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimetin, nurun, sürenin, ahdin ve kelimenin hiçbir gedik kalmaksızın tamamına erdirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçsel bütünlük, akitlerin noksansız ifası ve taahhütlerin açık uç bırakılmadan kapatılması |
| Kritik Hata Riski | Sürecin nihai sınıra ulaştırılmasını ifade eden tamam kavramını, mahiyet olgunluğunu ifade eden kemal kavramıyla karıştırıp lafız nüansını yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تم | Birikerek sona doğru ilerleme, ardışık adımların toplanıp bir sınıra dayanması | م | Kapanma ve toparlanma bildiren mîm harfinin yinelenmesiyle hareket, dağılmayı önleyen ve eksik parçayı bütüne ekleyerek yapıyı nihai sınırında sabitleyen kesin bir bütünlenmeye dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Sürecin ulaşacağı nihai hedefi, belirlenmiş sınırı ve tamamlanma noktasını işaret eder |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Sürecin içindeki unsurların toplanıp birbirine eklemlenerek akmasını ve birikmesini temsil eder |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | İlk akışın nihai havuzda birleşmesi gibi, toplanan tüm unsurların son bir hamleyle birleşip boşluksuz bir bütün oluşturmasını pekiştirir |
| تمم | Belirlenmiş bir sınıra doğru biriken unsurların, son parçanın da eklenmesiyle hiçbir eksik bırakmaksızın birleşmesi ve yapının nihai haline kavuşması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokumacılıkta kumaşın bitirilmesi için gereken son yün parçasının (tümme) eklenmesi; ayın dolunay evresine gelerek yuvarlağını tamamlaması ve sayının son birimle denkleştirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde, devenin kusursuzluğunu ve sahibinin ona olan bağlılığını anlatırken yardım dileyen kimseye karşı bile eksiltilmeden korunmasını ifade etmek üzere bu kökten türeyen formu kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mes‘ûd’dan nakledilen rivayette, çocukların afetten korunup gelişimlerini tamamlamaları inancıyla boyunlarına asılan nazarlıklar temîme olarak adlandırılmış ve şirk kapsamında değerlendirilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça تمم kökü, Kuzeybatı Sami dilleri başta olmak üzere Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede yer alan *t-m-m* (ת-מ-ם) kökü tükenmek, sonuna varmak, tamam olmak ve lekesiz/bütün olmak anlamlarını taşırken, Süryanicede *t-m-m* (ܬܡ) biçimi sona erme, yetinme ve durulma anlam alanını muhafaza eder. Akadca *tamû* kökünde ise antlaşmanın bağlanması ve yeminin nihayete erdirilmesi yönünde semantik bir özelleşme görülür. Sami dillerindeki ortak semantik matris, parçalı haldeki bir yapının ya da zaman diliminin ardışık adımlarla ilerleyerek eksik kısmını kapatması ve nihai hududuna ulaşmasıdır. Arapçada bu çekirdek, hem maddî nesnelerin (dokuma tezgahındaki kumaşın son ipi, sayının denkliği) hem de soyut ve ahdî süreçlerin (vaadin gerçekleşmesi, nimetin ihsanı, ibadetin süresinin doldurulması) açık bırakılmaksızın nihayete erdirilmesi yönünde berraklaşmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kumaşın son atkısı (tümme), dolunay (bedr-i tamâm) ve muska (temîme) | Dokumayı bitiren son iplik veya çocuğu koruyup ömrünü tamamlatacağı sanılan nesne üzerinden son parçayı ekleme anlamı gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tāmam, Süryanice tammâ, Akadca tamû | Niceliğin tükenmesi, sürenin dolması ve ahdin bağlanması ekseninde ortak Kuzeybatı Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik dallarda düzenli fonetik denkliği gösteren kesin veri bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Gesenius, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تمم | Anlamlı | Tamamlanmak, bitmek | Bir şeyin son parçasının eklenmesiyle sona ermesi ve eksiksiz olması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| متم | Anlamlı | Bir yere çekilmek, toplanmak | Kişinin bir yerde ikamet etmesi veya toplanıp kalması anlamında nadir kullanım | Kur'an'da geçmez; ortak çekirdekten toplanma nüansı taşır |
| ممت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تمم | Merkez | Bütünlenme ve sona varma | Bir sürecin, sürenin veya yapının son parçası eklenerek açığın kapatılması | Eksikliğin giderilmesi ve nihai sınıra eriş |
| [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yetkinlik ve olgunluk | Bir şeyin özünde, vasıflarında ve niteliğinde en üst kemal derecesine varması | Niteliksel mükemmellik; tamam niceliksel ve süreçsel bitişi de içerirken kemal zati olgunluğu öne çıkarır |
| [قضى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Komşu | İcra ve sonlandırma | Bir emrin, hükmün veya fiilin kesin olarak yerine getirilip dosyasının kapatılması | Yargısal ve iradi bir kesip bitirme eylemidir |
| [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) | Komşu | Ulaşma ve erişme | Bir hedefe, mekana veya yaş sınırına intikal edip oraya dahil olma | Mesafenin veya yaşın katedilmesi boyutunu vurgular |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme ve noksanlık | Bütünü oluşturan parçalardan birinin zayi olması veya eksik kalması | Tamamın karşıtı olarak yapıda gedik açılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تمم | Tamamlanmak, eksiksiz olmak | Sürecin son parçasının eklenerek nihayete ermesi | Kesin |
| Latince | complere, consummare | Doldurmak, sonuna vardırmak | Complere boşluğu doldurarak tam yapmayı, consummare ise nihai toplamına ulaştırmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | complete, consummate, fulfill | Tamamlamak, sonlandırmak, ifa etmek | Complete parçaları birleştirip bitirmeyi, fulfill ise bir taahhüdü noksansız yerine getirmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | vollenden, abschließen | Tamamına erdirmek, kapatmak | Vollenden sürecin nihai amacına ulaşmasını, abschließen ise devrenin açık uç kalmadan kapatılmasını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | achever, compléter | Bitirmek, tamamlamak | Achever sona erdirmeyi, compléter eksik unsuru katarak bütünü elde etmeyi vurgular | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İbadet ve amel süresini doldurma | Belirlenmiş vaktin sonuna kadar ameli kesintisiz sürdürme | Orucun geceye kadar tamamlanması bağlamı (Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)); hac ve umrenin eksiksiz edası (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md)) |
| Ahdi ve sözleşmeyi noksansız ifa etme | Taahhüt edilen süreyi veya şartları harfiyen yerine getirme | Müşriklerle yapılan antlaşma süresinin sonuna kadar korunması (Tevbe [9:4](https://lisan.digital/tr/ayet/9:4.md)); Hz. Musa'nın mehir süresini tamamlaması (Kasas [28:27](https://lisan.digital/tr/ayet/28:27.md)) |
| İlahi nimetin ikmali ve genişletilmesi | İnsana lütfedilen hidâyet, zafer ve esenliğin kesintisiz nihayete erdirilmesi | Peygamberlere ve müminlere verilen nimetin tamamlanması (Yûsuf [12:6](https://lisan.digital/tr/ayet/12:6.md), Nahl [16:81](https://lisan.digital/tr/ayet/16:81.md), Fetih [48:2](https://lisan.digital/tr/ayet/48:2.md)) |
| Nurun ve ilahi takdirin galebesi | Engellemelere rağmen hakkın ve nurun nihai zaferine ulaştırılması | İnkarcıların söndürmek istediği ilahi nurun kemale erdirilmesi (Tevbe [9:32](https://lisan.digital/tr/ayet/9:32.md), Saf [61:8](https://lisan.digital/tr/ayet/61:8.md)); müminlerin nur talebi (Tahrîm [66:8](https://lisan.digital/tr/ayet/66:8.md)) |
| Hükmün ve kelimenin tahakkuku | İlahi vaadin ve adaletin şüpheye yer bırakmayacak şekilde tecelli etmesi | Rabbin kelimesinin doğruluk ve adaletle tamam olması (En‘âm [6:115](https://lisan.digital/tr/ayet/6:115.md), A‘râf [7:137](https://lisan.digital/tr/ayet/7:137.md), Hûd [11:119](https://lisan.digital/tr/ayet/11:119.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kelam ve nurun itmamı | Kelimâtullah'ın tam oluşu (eksiklik ve tahrif kabul etmemesi) ve ilahi nurun tamamlanmasının vaad-vaid eksenindeki kesinliği | İlahi iradenin engellenemezliği ve vahyin ontolojik eksiksizliği |
| Fıkıh | İbadet ve akitlerin itmamı | Başlanmış bir ibadetin (oruç, hac) bozulmadan son sınırına ulaştırılması zorunluluğu ve sözleşmelerdeki vadelerin noksansız infazı | Hukuki geçerlilik, eksik ifanın geçersizliği ve sürenin dolumu |
| Tefsir | Kemal ve tamam ayrımı | Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md) ayetindeki dinin ikmali ile nimetin itmamı arasındaki lafız farkı üzerinden yürütülen kavramsal tahliller | Dinin öz ve hüküm bakımından yetkinleşmesi kemal, nimetin pratik olarak yayılıp son sınırına varması tamam olarak yorumlanır |
| Hadis | Câhiliye adetleri ve dualar | Çocuğa takılan muskaların (temîme) şirk sayılması ve ezan duasında İslam çağrısının ed-da‘vetü’t-tâmme olarak nitelenmesi | Batıl koruma araçlarının reddi; hak davetin ise noksansız ve kuşatıcı oluşu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve nimetin tamamlanması | İtmâm-ı Nimet | Sürecin nihayete erdirilmesi | İlahi hidâyetin hiçbir açık nokta bırakılmaksızın hayata geçirilmesi ve müminlerin kemale erdirilmesi | Kesin |
| İlmi | Metodolojik bütünlük | Aksiyomatik tamamlama | Boşluksuz sistem kurma | Bir nazariyenin veya mantıksal kurgunun tüm öncüllerinin birbirini tamamlayarak tutarlı bir bütüne ulaşması | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası muahedeler | Ahde vefa ve süreyi ikmal | Meşruiyeti koruma | Devletler arası antlaşma şartlarının ve barış vadelerinin keyfi kesintiye uğratılmadan sonuna kadar yürütülmesi | Kesin |
| İktisadi | Akdi ifa ve teslimat | Eksiksiz ödeme ve teslim | Güven ve istikrar tesisi | Borç, istihdam ve ticaret sözleşmelerinde taahhüt edilen miktarın ve sürenin noksansız kapatılması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Belirli integral ve küme tümleme | Bir eğrinin altında kalan alanın belirlenmiş sınırlar arasında boşluksuz toplanması veya bir alt kümenin evrensel kümeyi tamamlayacak şekilde tümleyeniyle birleşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Borcun tam ifası ve Gestalt tamamlama ilkesi | Hukukta edimin eksiksiz yerine getirilerek borcun sukut etmesi; psikolojide zihnin eksik bırakılmış figürleri boşlukları doldurarak tam bir bütün olarak algılama eğilimi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İtmam kavramını alelade bir kronolojik bitiş, mekanik bir sonlandırma veya sadece bir şeyin arkasını getirme olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da itmam; ilahi kelimenin tahakkuku, nurun karanlıkları bastırması, nimetin kemale erdirilmesi ve ibadetin ruhuna uygun biçimde son anına kadar sabırla korunmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki itmam emirlerini yüzeysel bir formalite veya sadece vakit doldurma sayarak, sürecin gerektirdiği hakkaniyeti, iç tutarlılığı ve ahde vefayı ihmal etmek; ayrıca kemal ile tamam arasındaki ince farkı kaybederek Kur'an lafızlarının özgül ağırlığını silikleştirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bu kök, ilahi projenin ve tekliflerin rastlantısal veya yarım bırakılmış süreçler olmadığını; her hükmün, vaadin ve ibadetin belirlenmiş bir gayeye ve nihai sınıra doğru eksiksiz biçimde yürütüldüğünü kavramak için zorunludur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dinin ve nimetin ikmalini ilan eden teşri ayetlerinde (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)), ibadet sürelerini tayin eden ahkam ayetlerinde (Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md), [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md)), peygamberlerin taahhüt ve imtihan kıssalarında (Bakara [2:124](https://lisan.digital/tr/ayet/2:124.md), Kasas [28:27](https://lisan.digital/tr/ayet/28:27.md)) ve nurun galebesini bildiren tebşir ayetlerinde (Tevbe [9:32](https://lisan.digital/tr/ayet/9:32.md), Saf [61:8](https://lisan.digital/tr/ayet/61:8.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların taahhütlerini yarıda bırakabileceği veya şartları kendi lehlerine tek taraflı esnetebileceği zannını yıkar; ilahi kelamın ve vaadin hiçbir şüphe ve eksiklik barındırmaksızın kesin bir biçimde yerine geleceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kumaşın dokunmasını bitiren son ipin eklenmesi, sayının veya sürenin son parçayla birleşerek eksiksiz bir bütün haline gelmesi.
- Soyut anlam: Bir sürecin, taahhüdün, ilahi vaadin ya da nimetin hiçbir gedik ve açık nokta bırakılmaksızın nihai hedefine ve sınırına ulaştırılması.
- Sistematik karşılık: Sistematik bütünlenme, akitlerin noksansız ifası, süreçsel döngülerin açık uç bırakılmadan kapatılması ve ilahi takdirin tam tahakkuku.
- LaTeX modeli: $$\lim_{k \to n} \left( T - \sum_{i=1}^{k} x_i \right) = 0 \implies \sum_{i=1}^{n} x_i = T$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $T$ nihai hedefi, belirlenmiş süreyi veya tam bütünü temsil eder. $x_i$ sisteme ardışık olarak eklenen her bir parçayı, ameli veya süreci simgeler. Toplamın indisi $k$, belirlenmiş son sınır olan $n$ değerine ulaştığında, hedeflenen tam değer $T$ ile gerçekleşen toplam arasındaki fark sıfıra iner. Bu durum, son parçanın da eklenmesiyle yapıda hiçbir açığın kalmadığı ve itmam hareketinin kesin bir eşitlikle kapandığı matematiksel durumunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (20 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%85%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:124.md) — فَأَتَمَّهُنَّ

وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hani, İbrahim’i Rabb’ı bir takım kelimelerle imtihan etmişti de o da bunları tamamlayınca, Seni insanlara imam kılacağım, buyurmuştu. O da: Soyumdan da, demişti. Allah da; zalimler ahdime eremez buyurmuştu.

### [Bakara 2:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:150.md) — وَلِأُتِمَّ

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:187.md) — أَتِمُّوا

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:196.md) — وَأَتِمُّوا

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/2:233.md) — يُتِمَّ

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/5:3.md) — وَأَتْمَمْتُ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/5:6.md) — وَلِيُتِمَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [En'am 6:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/6:115.md) — وَتَمَّتْ

وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Rabbının sözü; doğruluk ve adalet yönünden tam kemalindedir. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. O; Semi’dir, Alim’dir.

### [En'am 6:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/6:154.md) — تَمَامًا

ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Sonra Biz, Musa’ya bir bütün halinde, her şeyi apaçık göstermek, hidayet ve rahmet olmak üzere o kitabı verdik. Belki Rabblarına kavuşacaklarına artık inanırlar.

### [Araf 7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/7:137.md) — وَتَمَّتْ

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Hor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.

### [Araf 7:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/7:142.md) — وَأَتْمَمْنَاهَا · فَتَمَّ

وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Musa’ya otuz gece vade verdik. Sonra bunu on ile tamamladık. Böylece Rabbının ta’yin ettiği vakit, kırk gece olarak tamamlandı. Musa kardeşi Harun’a dedi ki: Kavmim içinde, benim yerime geç. Islah et ve fesadçıların yoluna uyma.

### [Tevbe 9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/9:4.md) — فَأَتِمُّوا

إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Yalnız muahede yaptığınız müşriklerden, muahede hükümlerinde size karşı bir eksiklik yapmayan ve aleyhinizde kimseye yardım etmeyenler, müstesnadır. O halde anlaşmayı, sonuna kadar tamamlayın. Muhakkak ki Allah, müttakileri sever.

### [Tevbe 9:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/9:32.md) — يُتِمَّ

يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Halbuki Allah nurunu mutlaka tamamlayacaktır. İsterse kafirler hoşlanmasınlar.

### [Hud 11:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/11:119.md) — وَتَمَّتْ

إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Esasen onları bunun için yaratmıştır. Rabbının rahmet ettikleri müstesnadır. Bununla beraber, Rabbının şu sözü de tamamen yerine gelmiştir: Şüphesiz ki Ben, cehennemi hep insan ve cinn ile dolduracağım.

### [Yusuf 12:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/12:6.md) — وَيُتِمُّ · أَتَمَّهَا

وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Rabbın seni böylece beğenip seçecek, sana rüyaların yorumlanmasına dair bilgi verecek ve daha önce ataların İbrahim’e ve İshak’a nimetlerini tamamladığı gibi, sana ve Ya’kup hanedanına da tamamlayacaktır. Muhakkak ki Rabbın, Alim’dir, Hakim’dir.

### [Nahl 16:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/16:81.md) — يُتِمُّ

وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ

Meal (IK): Allah; yaratıklarından sizin için gölgeler yapmış, dağlarda sığınacağınız barınaklar var etmiş, sizi sıcaktan koruyacak elbiseler, harbde muhafaza edecek zırhlar vermiştir. Müslüman olasınız diye, size olan nimetini işte böylece tamamlamıştır.

### [Kasas 28:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/28:27.md) — أَتْمَمْتَ

قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): O da dedi ki: Bana sekiz yıl çalışmana karşılık, bu iki kızımdan birini sana nıkahlamak istiyorum. Şayet on yıla tamamlarsan o, senden bir lutuf olur. Ama sana zorluk çektirmek istemem. İnşaallah beni salihlerden bulacaksın.

### [Fetih 48:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/48:2.md) — وَيُتِمَّ

لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا

Meal (IK): Ta ki Allah; senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın. Sana olan nimetini tamamlasın ve seni doğru yola eriştirsin.

### [Saff 61:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/61:8.md) — مُتِمُّ

يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Onlar, Allah’ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Halbuki kafirler istemeseler de; Allah, nurunu tamamlayacaktır.

### [Tahrim 66:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/ayet/66:8.md) — أَتْمِمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a nasuh tevbesi ile tevbe edin. Umulur ki Rabbınız kötülüklerinizi örter ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. O gün, Allah; peygamberini ve onunla beraber olan mü’minleri utandırmayacak. Onların nurları önlerinde ve sağlarında koşacak; Rabbımız, ışığımızı tamamla, bizi bağışla. Şüphesiz ki Sen, her şeye kadirsin, diyecekler.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çiçeklenmiş ağaç demektir. Kemal ise meyve vermiş ağaç demektir.
Çiçeklenmiş bitki demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والميم
ت م، م ت يستعملان
تم:
تَمَّ الشيءُ يتِمُّ تَماماً، تَمَّمَه اللهُ تَتميماً وتَتِمَّةً.
وتَتِمَّةُ كلّ شيءٍ ما يكون تماماً لغايته كقولك: هذه الدراهِمُ تمام هذه المائة، وتَتِمَّةُ هذه المائة.
والتِّمُّ: الشيءُ التامُّ يقال: جَعَلتُه تِمّاً، أي بتمامِه.
والتَّميمةُ: قلادة من سُيُور، ورُبَّما جُعِلَت العُودة التي تُعَلَّقُ في أعناق الصِّبيان، قال:
وكيف يضِلُّ العَنْبَريُ ببَلْـدَةٍ		بها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائِم
وفي حديث ابن مسعود: أن التَّمائِمَ والرُّقَى والتِّوَلة من الشِّرْكِ.
واتَمَمْته إمتماً: عَلَّقْتُ عليه التَّميمةَ.
واستَتَمَّ نِعمةَ اللهِ بالشكر.
والتَّمْتَمةُ في الكلام ألاّ يُبَيِّنَ اللسلان، يُخطِئُ موضِعَ الحرف فيرجع إلى لفظٍ كأنَّه التاء والميم.
ورجلٌ تَمْتامٌ.
وتَمَّمَ الرجل إذا صارَ تَميميَّ الرأيِ والهَوَى.
والتِّمامُ: أطوَلُ ليلةٍ في السنة، ويقال: ليلة التِّمام ثلاث لا يستبان فيها نُقصان من زيادة، وقيل: بل ليلةُ أربعَ عْشَرةَ، وهي ليلة البَدْر، وفي الليلة التي يتِمُّ فيها القَمَرُ فيصير بدراً.
والتَّميم في لغة،: التَّمام، قال رؤية:
جَرَت تَميماً لم تخنِّقْ جَهضاً
والتَّميمُ: الشديدُ.
ويقال: أَبَى قائلُها إلا تِمّاً أي أَبَى إلاّ أن يُتِمَّ على ما قال.
مت:
المَتُ كالمَدِّ، إِلاّ أنّ المَتَّ يُوصَل بقَرابةٍ ودالةٍ يُمَتُّ بها، وأنشدَ فقال:
إنْ كنتَ في بَكرٍ تَمُتُّ خُؤولةً		فأنا المقابَلُ في ذُرَى الأَعمامِ
ومَتَّى اسمُ والدِ يُونُسَ -عليه السلام- بوزن فَعلَى، وذلك أَنّهم لمّا لم يكنْ في كلانهم في آخر الاسم بعد فتحةٍ على بناء مَتى حَمَلوا الياءَ على الفتحة التي قبلها فجعَلوها ألفاً كما يقولون: من غَنَّيْت غَنَّى، ومن تَغَنَّيْتُ تَغَنَّى، وهي بلغة السريانية مَتّي.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الميم**
**ت م**، **م ت** kullanılırlar
**تم**:
**تَمَّ** şey **يتِمُّ** **تَماماً**; Allah onu **تَمَّمَه** **تَتميماً** ve **تَتِمَّةً**.
Her şeyin **تَتِمَّةُ**’si, gayesine tamamlık olacak şeydir; senin “bu dirhemler bu yüzün tamamıdır ve bu yüzün **تَتِمَّةُ**’sidir” demen gibi.
**التِّمُّ**: tam olan şeydir; “onu **تِمّاً** yaptım” denir; yani onun tamamıyla.
**التَّميمةُ**: kayışlardan bir gerdanlıktır; bazen de çocukların boyunlarına asılan çubuk yapılır; dedi ki:
وكيف يضِلُّ **العَنْبَريُ** ببَلْـدَةٍ		بها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ **التَّمائِم**
İbn Mesud’un hadisinde: **التَّمائِمَ** ve **الرُّقَى** ve **التِّوَلة** şirktendir.
Onu **اتَمَمْته** **إمتماً**: ona **التَّميمةَ** astım.
Allah’ın nimetini şükürle **استَتَمَّ**.
Sözde **التَّمْتَمةُ**, dilin açıklıkla beyan etmemesidir; harfin yerinde hata eder de bir lafza döner; sanki o **التاء** ve **الميم** gibidir.
Ve **تَمْتامٌ** bir adam.
Adam **تَمَّمَ** ettiğinde: görüş ve hevada **تَميميَّ** olur.
**التِّمامُ**: senedeki en uzun gecedir; ve “**التِّمام** gecesi üçtür; onda artmadan eksilme seçilmez” denir; ve denildi ki: bilakis on dördün gecesidir; o **البَدْر** gecesidir; ve ayın **يتِمُّ** olduğu gecede, böylece bedir olur.
Bir dilde **التَّميم**: **التَّمام**’dır; Ru’ye dedi:
جَرَت **تَميماً** لم تخنِّقْ جَهضاً
**التَّميمُ**: şiddetli olandır.
Ve denir: söyleyeni onu ancak **تِمّاً** olarak reddetti; yani söylediği şey üzerine tamamlamaktan başka bir şeyi reddetti.
**مت**:
**المَتُ** **المَدِّ** gibidir; ancak **المَتَّ**, onunla **يُوصَل** olunan bir akrabalık ve bir **دالةٍ** ile **يُوصَل** olur; onunla **يُمَتُّ** olunur; ve şiir okudu, şöyle dedi:
إنْ كنتَ في بَكرٍ تَمُتُّ خُؤولةً		فأنا المقابَلُ في ذُرَى الأَعمامِ
Ve **مَتَّى** Yunus’un -aleyhisselam- babasının adıdır; **فَعلَى** veznindedir; bu, onların kelamında ismin sonunda bir fethadan sonra **مَتى** binası üzere (bir harf) bulunmadığı için, ondan önceki fethaya **الياءَ**’yı hamlettiler de onu **ألفاً** yaptılar; “**غَنَّيْت** (sen) **غَنَّى** dedi” ve “**تَغَنَّيْتُ** (ben) **تَغَنَّى** dedi” demeleri gibi; ve o Süryanice dilinde **مَتّي**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تمَّ الشيءُ تمَاماً. وأَتَمَّهُ غيره وتَمَّمَهُ واسْتَتَمَّهُ بمعنى. وأَتَمَّتِ الحُبْلى فهي مُتِمٌّ، إذا تَمَّتْ أيامُ حَملها. وولدتْ لِتَمامٍ وتِمامٍ، ووُلِدَ المولود لتَمامٍ وتمامٍ. وقمرٌ تَمامٌ وتِمامٌ، إذا تَمَّ ليلةَ البدر. وليل التمامِ مكسور لا غير، وهو أطولُ ليلةٍ في السنة. وقال:
فَبِتُّ أكابدُ لـيلَ الـتِـمـامِ والقلبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِرُّ
ويقال: أبى قائلها إلاَّ تَمّاً وتَمًَا وتِماً، ثلاث لغات، أي تماماً، ومضَى على قوله ولم يرجع عنه.
أبو عبيد: التَميمُ: الشديد. والتَميمَة: عُوذَةٌ تعلَّق على الإنسان. وتَتامّثوا، أي جاءوا كلُّهم وتَمُّوا.

##### Türkçe

**تمَّ** şey **تمَاماً** (tam olarak) tamamlandı. Başkası onu **أَتَمَّهُ** ve **تَمَّمَهُ** ve **اسْتَتَمَّهُ** etti; (hepsi) aynı mânâdadır. **الحُبْلى** **أَتَمَّتِ**; o hâlde o **مُتِمٌّ**dur; hamlinin günleri tamam olduğunda. Ve **لِتَمامٍ** ve **تِمامٍ** için doğurdu; ve doğan çocuk **لِتَمامٍ** ve **تمامٍ** için doğdu. Ve **قمرٌ تَمامٌ** ve **تِمامٌ**; dolunay gecesinde tamam olduğunda. Ve **ليل التمامِ** (yalnızca) kesreli (olarak gelir), başka değil; ve o, senedeki en uzun gecedir. Ve dedi ki:
فَبِتُّ أكابدُ لـيلَ الـتِـمـامِ والقلبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِرُّ
Ve denilir: Onun söyleyeni, ancak **تَمّاً** ve **تَمًَا** ve **تِماً** (demekten) kaçınmadı; üç lugat; yani **تماماً**; ve sözü üzere geçti ve ondan geri dönmedi.
Ebû Ubeyd: **التَميمُ**: şiddetli (olan). **التَميمَة**: insana asılan bir **عُوذَةٌ** (muska). Ve **تَتامّثوا**; yani hepsi geldiler ve tamam oldular.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت م م
تـم تمامـاً وأتمـه وتممـه واستتمه واستتم نعمة الله بالشكر‏.‏
وذهبت فلانة إلى جارتها تستتمها أي تطلب منها تمة وهي ما تتم به نسجها من صوف أو شعر أو وبر‏.‏
قال أبو دؤاد في صفة الإبل‏:‏ فهي كالبيض في الأداحي ما يو - هب منها لمستتم عصام لعزتهـا علـى أهلهـا‏.‏
وهـذه الدراهـم تمـام المائة وتتمتها‏.‏
وقد تممت المائة تتمة‏.‏
ورجل تميم وامرأة تميمة‏:‏ تاماً الخلق وثيقاه‏.‏
واجتمعوا فتتاموا عشرة‏.‏
وجعلته لك تماً أي بتمامه‏.‏
قال طفيل‏:‏ عوازب لم تسمـع نبـوح مقامـة ولـم تر ناراً تم حول مجرم وأبـى قائلهـا إلا تمـا أي تماماص ومضيا فيها‏.‏
وأحيا ليل التمام والتمام وهو أطول ليلة في السنة‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ فبت أكابد ليل الثما - م والقلب من خشية مقشعر وهذه ليلة الثمام والتمام‏:‏ لليلة تمام القمر‏.‏
وولدت لتمام وتمام‏.‏
وألقت ولدها لغير تمام وتمام‏.‏
وقد أتمت فهي متم كما تقول‏:‏ مقرب‏.‏
ومدن للتي دنا نتاجها‏.‏
قال‏:‏ زفير المتم بالمشيأ طرقت بكاهله فمـا يريـم الملافيـا وصبي متمم‏:‏ علقت عليه التمائم‏.‏
وتممت عنه العين أتمها تماً أي دفعتها عنه بتعليق التميمة عليه‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ من علق تميمة فلا أتم الله له ‏"‏‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ تـم علـى الجريـح إذا أجهـز عليـه‏.‏
وتـم علـى أمـره‏:‏ مضـى عليـه‏.‏
وتـم علـى أمـرك وتم إلى مقصدك وتم تمامه‏.‏

##### Türkçe

ت م م
**تـم** bütünüyle tamam oldu; **وأتمـه** onu tamamladı; **وتممـه** onu tamamladı; **واستتمه** onu tamamlanmış hâle getirmesini istedi; **واستتم نعمة الله بالشكر** şükür ile Allah’ın nimetini tamamlanmış hâle getirdi.‏
Ve falanca kadın komşusuna gitti, **تستتمها**; yani ondan **تمة** talep eder; o da, dokumasını tamamladığı şeydir: yün veya kıl veya tüyden.‏
Ebû Düâd develerin vasfında dedi ki: Şu hâlde onlar, **الأداحي** içindeki yumurta gibidir; onlardan, bir **مستتم عصام** için bağışlanan şey yoktur; onların, ehilleri üzerindeki izzetlerinden dolayı.‏
Ve bu dirhemler, yüzün **تمـام**’ı ve onun **تتمتها**’dır.‏
Ve ben yüzü **تتمة** olarak tamamladım.‏
Ve bir erkek **تميم** ve bir kadın **تميمة**: yaratılışça tam, ikisi de sağlamdır.‏
Ve toplandılar da on kişi olarak **فتتاموا** oldular.‏
Ve onu sana **تماً** yaptım; yani onun tamamıyla.‏
Tufeyl dedi ki:
عوازب لم تسمـع نبـوح مقامـة ولـم تر ناراً تم حول مجرم
Ve onun söyleyeni, ancak **تمـا**’yı (yani bütünüyle) istedi; ve onda ilerlediler.‏
Ve **ليل التمام**’ı ve **التمام**’ı ihyâ etti; o, senedeki en uzun gecedir.‏
İmru’ul-Kays dedi ki:
فبت أكابد ليل الثما - م والقلب من خشية مقشعر
Ve bu, **ليلة الثمام والتمام**’dır: dolunayın tamam olduğu gece içindir.‏
Ve **لتمام وتمام**’a doğurdu.‏
Ve çocuğunu **لغير تمام وتمام**’a attı.‏
Ve **أتمت**; artık o **متم**’dir; senin “**مقرب**” dediğin gibi.‏
Ve **مدن**: doğumu yaklaşmış olana (denir).‏
Dedi ki:
زفير المتم بالمشيأ طرقت بكاهله فمـا يريـم الملافيـا
Ve **صبي متمم**: ona **التمائم** asıldı.‏
Ve **تممت عنه العين أتمها تماً**: yani ona **التميمة** asmakla gözü ondan defettim.‏
Ve hadiste: “Kim **تميمة** asarsa, Allah ona tamamlamasın.”‏
Ve mecazdan: **تـم علـى الجريـح**: onu bitirdiği zaman (işini tamamladığı zaman).‏
Ve **تـم علـى أمـره**: onun üzerinde yürüdü (onu sürdürdü).‏
Ve **تـم علـى أمـرك** ve **تم إلى مقصدك** ve **تم تمامه**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَمَّ الشي يَتِمُّ تَمّاً وتُمّاً وتَمامةً وتَماماً وتِمامةً وتُماماً وتِماماً وتُمَّة وأَتَمَّه غيره وتَمَّمَه واسْتَتَمَّه بمعنىً، وتَمَّمَه الله تَتْميماً وتَتِمَّةً، وتَمامُ الشيء وتِمامَتُه وتَتِمَّتُه: ما تَمَّ به. قال الفارسي: تَمامُ الشيء ما تمَّ به، بالفتح لا غير؛ يحكيه عن أَبي زيد. وأَتمَّ الشيءَ وتَمَّ به يَتِمُّ: جعله تامّاً؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
إنْ قلتَ يوماً نَعَمْ بَدْأً، فَتِمَّ بها،
فإنَّ إمْضاءَها صِنْف من الكَرَم
وفي الحديث أَعوذ بكلمات الله التامَّاتِ؛ قال ابن الأَثير: إنما وصف كلامه بالتمام لأَنه لا يجوز أَن يكون في شيء من كلامه نَقْص أَو عَيْبٌ كما يكون في كلام الناس، وقيل: معنى التَّمام ههنا أَنها تنفَع المُتَعَوِّذ بها وتَحْفَظه من الآفات وتَكْفيه. وفي حديث دُعاء الأَذان: اللهمَّ رَبَّ هذه الدَّعْوة التامَّة؛ وصَفَها بالتَّمام لأَنها ذِكْر الله ويُدْعَى بها إلى عِبادته، وذلك هو الذي يستحِق صِفَة الكمال والتمام. وتَتِمَّة كل شيء: ما يكون تَمام غايته كقولك هذه الدراهم تمام هذه المائة وتَتِمَّة هذه المائة. والتِّمُّ: الشيء التامُّ، وقوله عز وجل: وإذ ابْتَلَى إبراهيمَ رَبُّه بكلِمات فأَتَمَّهُنَّ؛ قال الفراء: يريد فَعمِل بهنّ، والكلمات عَشْر من السُّنَّة: خَمْسٌ في الرأس، وخَمْسٌ في الجَسد، فالتي في الرأس: الفَرْق وقَصُّ الشارب والمَضْمَضةُ والاسْتِنْشاقُ والسِّواكُ، وأما التي في الجسَد فالخِتانةُ وحَلْقُ العانةِ وتَقْليمُ الأظفار ونتفُ الرُّفْغَيْن والإستِنْجاءُ بالماء. ويقال: تَمَّ إلى كذا وكذا أَي بَلغه؛ قال العجاج:
لما دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
إلى المَعالي، وبهنَّ سُمُّوا
وفي حديث معاوية: إن تَمَمْتَ على ما تريد؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي مُخَفَّفاً وهي بمعنى المشدّد. يقال: تَمَّ على الأَمر وتَمَمَ عليه، بإِظهار الإِدغام، أَي استمرَّ عليه. وقوله في الحديث: تَتامَّتْ إليه قُرَيش أَي أَجابته وجاءَتْه مُتوافِرة مُتَابعة. وقوله عز وجل: وأَتِمُّوا الحَجَّ والعُمْرة لله؛ قيل: إتْمامهما تَأدِيةُ كلِّ ما فيهما من الوقوف والطَّواف وغير ذلك. ووُلِدَ فلان لِتَمامٍ
(* قوله «وولد فلان لتمام إلخ»
عبارة القاموس: وولدته لتم وتمام ويفتح الثاني) ولِتِمام، بالكسر. وليلُ التِّمامِ، بالكسر لا غير، أَطول ما يكون من ليَالي الشِّتاء؛ ويقال: هي ثلاث ليال لا يُسْتَبان زيادتُها من نُقْصانها، وقيل: هي إذا بَلَغَت اثنَتَيْ عَشْرة ساعة فما زاد؛ قال امرؤ القَيس:
فَبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّما
مِ، والقَلْبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِر
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها قال: كان رسول الله.، صلى الله عليه وسلم، يقوم الليلةَ التِّمام فيقرأُ سورة البقرة وآل عمران وسورة النساء ولا يَمرُّ بآية إلاّ دعا الله فيها؛ قال ابن شميل: ليل التِّمام أَطول ما يكون من الليل، ويكون لكل نجْم هَوِيّ من الليل يَطْلُع فيه حتى تَطْلُع كلها فيه، فهذا ليل التِّمام. ويقال: سافرنا شهرنا ليل التِّمام لا نُعَرِّسُه، وهذه ليالي التِّمام، أَي شَهْراً في ذلك الزمان. الأَصمعي: ليل التِّمام في الشتاء أَطول ما يكون من الليل، قال: ويَطُول لَيْلُ التِّمام حتى تَطْلُع فيه النُّجوم كلها، وهي ليلة ميلاد عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، والنصارى تعظِّمُها وتقوم فيها. حكي عن أَبي عمرو الشيباني أَنه قال: ليل تِمام إذا كان الليل ثلاثَ عشرة ساعة إلى خمس عشرة ساعة. ويقال لليلة أربع عشرة وهي الليلة التي يَتِمُّ فيها القمر ليلة التَّمام، بفتح التاء. وقال أَبو عمرو: ليلُ التِّمام ستة أَشهر: ثلاثة أَشهر حين يزيد على ثنتَيْ عشْرة ساعة، وثلاثة أَشهر حين يَرْجِع، قال: وسمعت ابن الأَعرابي يقول: كل ليلة طالت عليك فلم تَنَمْ فيها فهي ليلة التِّمام أَو هي كليلة التِّمام. ويقال: ليلٌ تِمامٌ وليلُ تِمام، على الإضافة، وليلُ التِّمام وليلٌ تِمامِيٌّ أَيضاً؛ وقال الفرزدق: تِمامِيّاً، كأَنَّ شَآمِياتٍ
رَجَحْنَ بِجانِبَيْه من الغُؤُور
وقال ابن شميل: ليلة السَّواء ليلة ثلاث عشرة وفيها يَسْتوي القمر، وهي ليلة التَّمام. وليلة تَمامِ القمر، هذا بفتح التاء، والأَول بالكسر. ويقال: رُئِيَ الهلال لِتمِّ الشهر، وولدت المرأة لِتِمٍّ وتِمام وتَمامٍ إذا أَلْقَتْه وقد تَمَّ خَلْفه. وحكى ابن بري عن الأَصمعي: ولدَتْه للتَّمام، بالأَلف واللام، قال: ولا يَجيء نكِرةً إلاّ في الشعر. وأَتَمَّت المرأة، وهي مُتِمٌّ: دنا وِلادُها. وأَتَمَّت الحْبْلى، فهي مُتِمٌّ إذا تَمَّت أَيامُ حَمْلِها. وفي حديث أَسماء: خرجْت وأَنا مُتِمٌّ؛ يقال: امرأَة مُتِمٌّ للحامل إِذا شارَفَتِ الوَضْع، ووُلِد المَوْلود لِتِمامِ وتِمامٍ. وأَتَمَّت الناقة، وهي مُتِمٌّ: دنا نتاجها. وأَتَمَّ النَّبْتُ: اكْتَهل. وأَتَمَّ القمرُ: امْتلأَ فبَهَر، وهو بدْرُ تَمامٍ وتِمامٍ وبدرٌ تَمامٌ. قال ابن دريد: وُلِد الغلام لِتِمٍّ وتِمامٍ وبدرُ تِمامٍ وكل شيء بعد هذا فهو تَمامٌ، بالفتح. غيره: وقمرُ تَمامٍ وتِمامٍ إذا تَمَّ ليلة البَدْر. وفي التنزيل العزيز: ثم آتينا موسى الكتاب تَماماً على الذي أَحسَنَ؛ قال الزجاج: يجوز أَن يكون تَماما على المُحْسِن، أَراد تَماماً من الله على المُحْسِنين، ويجوز تَماماً على الذي أَحسنه موسى من طاعة الله واتِّباع أَمره، ويجوز تَماماً على الذي هو أَحسن الأَشياء، وتَماماً منصوب مفعول له، وكذلك وتَفْصِيلاً لكل شيء؛ المعنى: آتيناه لهذه العِلَّة أَي للتَّمام والتَّفصيل؛ قال: والقراءة على الذي أَحسَنَ، بفتح النون؛ قال: ويجوز أَحسنُ على إضمار الذي هو أَحسنُ، وأَجاز القُراءُ أَن يكون أَحسَن في موضع خفض، وأَن يكون من صفة الذي، وهو خطأٌ عند البصريين لأَنهم لا يعرفون الذي إلاَّ موصولة ولا تُوصَف إلا بعد تمام صِلَتها.
والمُسْتَتِمُّ في شِعر أَبي دُواد: هو الذي يطلب الصُّوفَ والوَبَرَ لِيُتِمَّ
به نَسْجَ كِسائه، والمَوْهوب تُمَّةٌ؛ قال ابن بري: صوابه عن أَبي زيد، والجمع تِمَمٌ، بالكسر، وهو الجِزَّة من الصُّوف أَو الشعَر أَو الوَبَر؛ وبيت أَبي دواد هو قوله:
فَهْيَ كالبَيْضِِ، في الأَداحِيّ، لا يُو
هَبُ منها لِمُسْتَتِمٍّ عِصامُ
أَي هذه الإِبل كالبَيْض في الصِّيانة، وقيل في المَلاسة لا يُوهب منها لمُسْتَتِمّ أَي لا يُوجد فيها ما يُوهَب لأَنها قد سَمِنت وأَلْقَت أَوْبارَها؛ قال: والمُسْتَتِمُّ الذي يطلُب التُّمَّةَ، والعِصامُ: خيط القِرْبة.
والمُتَتَمِّمُ: المتكسِّر؛ قال الشاعر
إِذا ما رآها رُؤيةً هِيضَ قَلْبه
بها، كانْهِياضِ المُتْعَب المُتَتَمِّمِ
وتَمَّمَ على الجَريح: أَجْهِزَ. وتَمَّ على الشيء: أَكمله؛ قال الأَعشى:فتَمَمَّ على مَعْشوقَةٍ لا يَزيدُها
إِليه، بَلاءُ السُّوءِ، إِلاَّ تَحبُّبا
قال ابن سيده: وقول أَبي ذؤيب:
فَباتَ بجَمْعٍ ثم ثابَ إِلى مِنىً،
فأَصْبَحَ رَأْداً يبتغي المَزْجَ بالسَّحْل
قال: أَراه يعني
(* قوله «أراه يعني إلخ» هكذا في الأصل، ولعل الشاهد في
بيت ذكره ابن سيده غير هذا، وأما هذا البيت فهو في الأصل كما ترى ولا شاهد فيه وقد تقدم مع بيت بعده في مادة سحل). بتَمَّ أََكْمَل حَجَّه. واسْتَتَمَّ النِّعْمة: سأَل إِتْمامها. وجعله تِمّاً أَي تَماماً. وجعلْته لك تِمّاً أَي بِتَمامه. وتَمَّمَ الكَسْر فَتَمَّمَ وتَتَمَّم: انصَدَعَ ولم يَبِنْ، وقيل: إِذا انصَدَعَ ثم بانَ. وقالوا: أَبى قائلُها إِلاَّ تَمّاً وتُمّاً وتِمّاً، ثلاث لغات، أَي تَماماً، ومضى على قوله ولم يرجع عنه، والكسر أَفصح؛ قال الراعي:
حتى وَوَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ
جُدّاً، تَعاوَرَه الرياحُ وَبيلاً
بائصٍ: بعيدٍ شاقٍّ، ووَبِيلاً: وَخِيماً.
والتَّمِيمُ: الطويلُ؛ وأَنشد بيت العجاج:
لنا دَعَوْا يال تَمِيمٍ تَمُّوا
والتَّمِيمُ: التامُّ الخلْق. والتَّمِيمُ: الشاذُّ الشديدُ. والتَّميمُ: الصُّلْب؛ قال:
وصُلْب تَمِيم يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُه،
إِذا ما تَمَطَّى في الحِزام تَبَطَّرا
أَي يَضيق عنه اللِّبْد لتَمامه، وقيل: التَّمِيمُ
التامُّ الخلْقِ الشديده من الناس والخَيْل. وفي حديث سليمان بن يَسار: الجَذَعُ التامُّ التِّمُّ يُجْزئ؛ قال ابن الأَثير: يقال تِمٌّ وتَمٌّ بمعنى التامِّ، ويروى الجَذَع التامُّ التَّمَمُ، فالتامُّ الذي استوفى الوقت الذي يسمَّى فيه جَذَعاً وبَلغ أَن يسمَّى ثَنِيّاً، والتَّمَمُ التامُّ الخلْق، ومثله خلْق عَمَمٌ. والتَّمِيمُ: العُوَذ، واحدتها تَمِيمةٌ. قال أَبو منصور: أَراد الخَرز الذي يُتَّخَذ عُوَذاً. والتَّمِيمةُ: خَرزة رَقْطاء تُنْظَم في السَّير ثم يُعقد في العُنق، وهي التَّمائم والتَّمِيمُ؛ عن ابن جني، وقيل: هي قِلادة يجعل فيها سُيُورٌ وعُوَذ؛ وحكي عن ثعلب: تَمَّمْت المَوْلود علَّقْت عليه التَّمائم. والتَّمِيمةُ: عُوذةٌ تعلق على الإِنسان؛ قال ابن بري: ومنه قول سلَمة بن الخُرْشُب:
تُعَوَّذُ بالرُّقى من غير خَبْلٍ،
وتُعْقَد في قَلائدها التَّمِيمُ
قال: والتَّمِيمُ جمع تمِيمةٍ؛ وقال رفاع
(* قوله «رفاع»
هكذا في الأصل رفاع بالفاء، وتقدم في مادة نوط: رقاع منقوطاً بالقاف ومصله في شرح القاموس هنا وهناك) بن قيس الأَسدي:
بِلادٌ بها نِيطَتْ عليَّ تَمائِمي
وأَوَّل أَرضٍ مَسَّ جِلدي تُرابُها
وفي حديث ابن عَمرو
(* قوله «وفي حديث ابن عمرو» هكذا في الأصل ونسخة من
النهاية بفتح أوله، وفي نسخة من النهاية: عمر بضم أوله): ما أُبالي ما أَتيت إِن تعلقت تَمِيمةً. وفي الحديث: مَن عَلَّق تَمِيمةً فلا أَتَمَّ الله له؛ ويقال: هي خَرزة كانوا يَعْتَقِدون أَنها تَمامُ الدَّواء والشِّفاء، قال: وأَمّا المَعاذاتُ إِذا كُتِب فيها القرآن وأَسماءُ الله تعالى فلا بأْسَ بها. والتَّمِيمةُ: قِلادةٌ من سُيورٍ، وربما جُعِلَتِ العُوذةَ التي تعلَّق في أَعناق الصبيان. وفي حديث ابن مسعود: التَّمائمُ والرُّقى والتِّوَلةُ من الشِّرْك. قال أَبو منصور: التَّمائمُ واحدتُها تَمِيمةٌ، وهي خَرزات كان الأعرابُ يعلِّقونها على أَولادِهم يَنْفون بها النفْس والعَين بزَعْمهم، فأَبطله الإِسلامُ؛ وإِيّاها أَراد الهُذَلي بقوله:وإِذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَها،
أَلْفَيْتَ كلَّ تَمِيمة لا تَنْفَعُ
وقال آخر:
إِذا مات لم تُفْلِحْ مُزَيْنةُ بعدَه،
فتُوطِي عليه، يا مُزَيْنُ، التَّمائما
وجعلها ابن مسعود من الشِّرْك لأَنهم جَعلوها واقِيةً من المَقادِير والموْتِ وأَرادُوا دَفْعَ ذلك بها، وطلبوا دَفْعَ الأَذى من غير الله الذي هو دافِعُه، فكأَنهم جعلوا له شريكاً فيما قَدّر وكَتَب من آجال العِبادِ والأَعْراضِ التي تُصيبهم، ولا دافع لما قَضى ولا شريك له تعالى وتقدّس فيما قَدّر. قال أَبو منصور: ومن جَعل التَّمام سُيوراً فغيرُ مُصِيبٍ؛ وأَما قول الفرزدق:
وكيف يَضِلُِّ العَنْبَرِيُّ ببلْدةٍ،
بها قُطِعَتْ عنه سُيور التَّمائِم؟
فإِنه أَضاف السُّيورَ إِلى التَّمائم لأَن التمائم خَرز تُثْقَب ويجعل فيها سُيورٌ وخُيوط تُعلَّق بها. قال: ولم أَرَ بين الأَعراب خلافاً أَنّ التَّميمةَ هي الخرزة نفسُها، وعلى هذا مذهب قول الأَئمة؛ وقول طُفَيل: فإِلاَّ أَمُتْ أَجْعَلْ لِنَفْرٍ قِلادَةٌ،
يُتِمُّ بها نَفْرٌ قَلائدَه قَبْلُ
قال: أَي عاذه
(* قوله «قال أي عاذه إلى قوله إلى الواسطة» هكذا في
الأصل). الذي كان تقلَّده قبل؛ قال: يُتِمُّ يحطها تَمِيمةَ خَرزِ قلائده إِلى الواسطة، وإِنما أَراد أُقَلِّده الهِجاء. ابن الأَعرابي: تُمَّ إِذا كُسِر وتَمَّ إِذا بلَّغ
(* قوله «وتم إذا بلغ إلخ» هكذا في الأصل
والتكملة والتهذيب، وأما شارح القاموس فذكر هذا الشطر عقب قول المتن: وتمم الشيء أهلكه وبلغه أجله، ثم قال في المستدرك: تم إذا كسر وتم إذا بلغ، ولم يذكر شاهداً عليه)؛ وقال رؤبة:
في بَطْنه غاشيةٌ تُتَمِّمُهْ
قال شمر: الغاشية وَرَم يكون في البطْن، وقال: تُتَمِّمُهُ أَي تُهْلِكه وتبلِّغه أَجَلَه؛ وقال ذو الرمة:
كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَتَمِّمِ
يقال: ظَلَع فلان ثم تَتَمَّم تَتَمُّماً أَي تَمَّ عَرَجُه كَسْراً، من قولك تُمَّ إِذا كسر. والمُتَمُّ: منقَطَع عِرْق السُّرَّة. والتُّمَمُ والتِّمَمُ من الشعَر والوَبر والصُّوف: كالجِزَزِ، الواحدة تُمَّة. قال ابن سيده: فأَمَّا التَّمُّ فأَراده اسماً للجمع. واسْتَتَمَّه: طلب منه التِّمَمَ، وأَتَمَّه: أَعطاه إِياها. ابن الأَعرابي: التِّمُّ الفأْس، وجمعه تِمَمةٌ.
والتَّامُّ من الشِّعْر
(* قوله «والتام من الشعر إلخ» هكذا في الأصل،
وعبارة التكملة: ومن القاب العروض التام وهو ما استوفى نصفه نصف الدائرة وكان نصفه الاخير بمنزلة الحشو يجوز فيه ما جاز فيه): ما يمكن أَن يَدْخُله الزِّحافُ فيَسلَمُ منه، وقد تم الجُزء تَماماً، وقيل: المُتَمَّمُ كلُّ ما زدت عليه بعد اعتدالِ
البيت، وكانا من الجُزْء الذي زِدْتَه عليه نحو فاعِلاتُنْ في ضرب الرمل، سمي مُتَمَّماً لأَنك تَمَّمْتَ أَصل الجُزْء.
ورجل مُتَمِّم إِذا فازَ قِدْحُه مرَّة بعد مرَّة فأَطعَم لَحْمَه المساكين. وتَمَّمَهم: أَطعمهم نَصِيبَ قِدْحه؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد قول النابغة:
إِني أُتَمِّمُ أَيْساري وأَمْنَحُهُمْ
مَثْنى الأَيادي، وأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما
أَي أُطْعِمهم ذلك اللَّحْم.
ومُتَمِّمُ بن نُويْرة: من شُعرائهم شاعرُ
بني يَرْبوع؛ قال ابن الأَعرابي: سمي بالمُتَمِّم الذي يُطْعِم اللَّحْم المساكين والأَيْسار؛ وقيل: التَّتْمِيمُ في الأَيسار أَن ينقُص الأَيْسار في الجَزُور فيأْخذ رجُل ما بَقِي حتى يُتَمِّم الأَنْصِباء. وتَمِيمٌ: قَبيلةٌ، وهو تَمِيمُ بنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَة بنِ إِلْياسَ بن مُضَرَ؛ قال سيبويه: من العرب من يقول هذه تَميمٌ يجعله اسماً للأَب ويصرِف، ومنهم مَن يجعله اسماً للقبيلة فلا يَصْرِف، وقال: قالوا تَميم بنتُ مُرٍّ فأَنَّثوا ولم يقولوا ابن. وتَمَّمَ الرجلُ: صار هَواه تَمِيمِيّاً. وتَمَّم: انتَسب إِلى تَمِمٍ؛ وقول العجاج: إِذا دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
قال ابن سيده: أَراه من هذا أَي أَسرعوا إلى الدعوة. الليث: تَمَّم الرجلُ إِذا صار تَميميَّ الرأْي والهوى والمَحَلَّة. قال أَبو منصور: وقياسُما جاء في هذا الباب تَتَمَّم، بتاءين، كما يقال تَمَضَّر وتَنَزَّر، وكأَنهم حذفوا إِحدى التاءين استثقالاً للجمع. وتتامُّوا أَي جاؤوا كلهم وتَمُّوا.
والتَّمْتَمةُ: ردُّ الكلام إِلى التاء والميم، وقيل: هو أَن يَعْجَل بكلامه فلا يكاد يُفْهِمك، وقيل: هو أَن تسبِق كلمتُه إِلى حَنَكِه الأَعْلى، والفأْفاء: الذي يعسُر عليه خروج الكلام، ورجل تَمْتام، والأُنْثى تَمْتامةٌ. وقال الليث: التَّمْتَمةُ في الكلام أَن لا يبين اللسان يُخْطئ موضع الحرف فيرجِع إِلى لفظ كأَنه التاء والميم، وإِن لم يكن بَيِّناً. محمد ابن يزيد: التَّمْتَمَة الترديد في التاء، والفأْفأَة الترديد في الفاء.

##### Türkçe

**تَمَّ** şey **يَتِمُّ** **تَمّاً** ve **تُمّاً** ve **تَمامةً** ve **تَماماً** ve **تِمامةً**
ve **تُماماً** ve **تِماماً** ve **تُمَّة**; başkası onu **أَتَمَّه** ve **تَمَّمَه** ve **اسْتَتَمَّه** aynı anlamdadır;
ve Allah onu **تَمَّمَه** **تَتْميماً** ve **تَتِمَّةً**; ve şeyin **تَمامُ**’ı ve **تِمامَتُه**’u
ve **تَتِمَّتُه**: onunla tamam olan şeydir. el-Fârisî dedi: şeyin **تَمامُ**’ı, onunla tamam olan şeydir; fetha ile, başka değil;
bunu Ebû Zeyd’den nakleder. Ve şeyi **أَتمَّ** etti ve onunla **تَمَّ** etti, **يَتِمُّ**: onu tam yaptı;
ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
إنْ قلتَ يوماً نَعَمْ بَدْأً، فَتِمَّ بها،
فإنَّ إمْضاءَها صِنْف من الكَرَم

Ve hadiste: “Allah’ın **التامَّاتِ** kelimelerine sığınırım”; İbnü’l-Esîr dedi:
Onun sözünü ancak tamlıkla niteledi; çünkü O’nun sözünün herhangi bir yerinde eksiklik veya ayıp bulunması caiz değildir;
insanların sözünde olduğu gibi. Ve denildi ki: buradaki **التَّمام**’ın anlamı, onunla sığınanın fayda görmesi,
onu afetlerden koruması ve ona yetmesidir. Ezan duası hadisinde: “Allah’ım,
bu **التامَّة** davetin Rabbi”; onu **التَّمام** ile niteledi; çünkü o Allah’ın zikridir
ve onunla O’na ibadete çağrılır; işte bu, kemal ve tamlık sıfatını hak edendir.

Her şeyin **تَتِمَّة**’si: nihayetinin tamamı olan şeydir; senin “bu dirhemler bu yüzün tamamıdır” demen gibi,
ve “bu yüzün **تَتِمَّة**’si”. Ve **التِّمُّ**: tam şeydir. Aziz ve celil olanın sözü: “Ve İbrahim’i Rabbi kelimelerle imtihan etti de onları **أَتَمَّهُنَّ**”;
Ferrâ dedi: yani onlarla amel etti; ve kelimeler sünnetten ondur: beşi başta, beşi bedendedir. Baştakiler:
**الفَرْق** ve bıyığı kısaltmak ve **المَضْمَضةُ** ve **الاسْتِنْشاقُ** ve **السِّواكُ**;
bedendekiler ise: sünnet olmak ve kasık tıraşı ve tırnak kesmek
ve **الرُّفْغَيْن**’i yolmak ve su ile **الإستِنْجاءُ**. Ve denilir: **تَمَّ** şuna şuna, yani ona ulaştı; ‘Accâc dedi:
لما دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
إلى المَعالي، وبهنَّ سُمُّوا

Muâviye hadisinde: “Eğer istediğin üzere **تَمَمْتَ**”; İbnü’l-Esîr dedi: böyle, hafifletilmiş olarak rivayet edildi ve şeddeli olanın anlamındadır. Denilir:
**تَمَّ** iş üzerine ve **تَمَمَ** onun üzerine, idğamı izhar ederek; yani onun üzerinde devam etti. Hadisteki sözü:
“**تَتامَّتْ** إليه قريش” yani ona icabet etti ve ona topluca, ardı ardına geldi. Aziz ve celil olanın sözü: “Ve haccı ve umreyi Allah için **أَتِمُّوا**”;
denildi ki: ikisini **إتْمام** etmek, ikisinde bulunan her şeyi; vakfe, tavaf ve bunun dışındakileri eda etmektir. Ve falan, **لِتَمامٍ** için doğdu
(* “وولد فلان لتمام إلخ” sözü: Kâmûs’un ibaresi: “Onu **لِتم** ve **تمام** için doğurdu; ikincisi fetha ile de olur”) ve **لِتِمام** için, kesra ile. Ve **ليلُ التِّمامِ**, yalnız kesra ile:
kış gecelerinin en uzun olanıdır; ve denilir: üç gecedir; artışı eksilişinden seçilmez; ve denildi ki: on iki saate ulaştığında ve daha fazlası olduğunda; İmru’ul-Kays dedi:
فَبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّما
مِ، والقَلْبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِر

Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, **الليلةَ التِّمام**’da kalkar, Bakara sûresini, Âl-i İmrân’ı ve Nisâ sûresini okurdu;
ve bir ayete uğramazdı ki onda Allah’a dua etmesin. İbn Şümeyl dedi: **ليل التِّمام** gecenin en uzun olduğu zamandır; ve her yıldız için geceden bir düşüş vakti olur,
onda doğar; hepsi onda doğuncaya kadar; işte bu **ليل التِّمام**dır. Ve denilir: **ليل التِّمام**’ı ayımız boyunca yolculuk ettik, onda konaklamayız; ve bunlar **ليالي التِّمام**dır;
yani o zamanda bir ay. el-Asma‘î: kışta **ليل التِّمام** gecenin en uzun olduğu zamandır; dedi: **ليل التِّمام** uzar da onda yıldızların hepsi doğar;
ve o, Îsâ’nın doğum gecesidir; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; Hristiyanlar onu yüceltir ve onda ibadet için kalkarlar. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî’den nakledildi: dedi ki:
**ليل تِمام** gece on üç saatten on beş saate kadar olduğunda. Ve on dört gecesine denilir; o, ayın tamamlandığı gecedir: **ليلة التَّمام**; tâ’nın fethasıyla. Ebû ‘Amr dedi:
**ليلُ التِّمام** altı aydır: üç ay, on iki saatten fazla arttığı vakit; ve üç ay, geri döndüğü vakit. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim:
sana uzun gelen ve onda uyumadığın her gece **ليلة التِّمام**dır; yahut **كليلة التِّمام** gibidir. Ve denilir: **ليلٌ تِمامٌ** ve izafetle **ليلُ تِمام**;
ve **ليلُ التِّمام** ve ayrıca **ليلٌ تِمامِيٌّ**; Ferazdak dedi:
تِمامِيّاً، كأَنَّ شَآمِياتٍ
رَجَحْنَ بِجانِبَيْه من الغُؤُور

İbn Şümeyl dedi: **ليلة السَّواء** on üç gecesidir; onda ay eşit olur; ve o **ليلة التَّمام**dır. Ve **ليلة تَمامِ القمر**; bu, tâ’nın fethasıyladır;
birincisi ise kesra iledir. Ve denilir: hilâl, ayın **لِتمِّ**’i için görüldü; ve kadın **لِتِمٍّ** ve **تِمام** ve **تَمامٍ** için doğurdu; onu, yaratılışı tamam olmuş olarak düşürdüğünde.
İbn Berî, el-Asma‘î’den nakletti: onu **للتَّمام** için doğurdu; elif ve lâm ile; dedi: nekre olarak ancak şiirde gelir. Ve kadın **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**dur: doğumu yaklaştı.
Ve hamile **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**dur: hamlinin günleri tamam olduğunda. Esmâ hadîsinde: “Çıktım ve ben **مُتِمٌّ** idim”; denilir: hamile için kadın **مُتِمٌّ**,
doğuma yaklaştığında; ve doğan, **لِتِمامِ** ve **تِمامٍ** için doğdu. Ve deve **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**dur: yavrulaması yaklaştı. Ve bitki **أَتَمَّ**: olgunlaştı.
Ve ay **أَتَمَّ**: doldu da parladı; o, **بدرُ تَمامٍ** ve **تِمامٍ** ve **بدرٌ تَمامٌ**dur. İbn Düreyd dedi: oğlan **لِتِمٍّ** ve **تِمامٍ** için doğdu;
ve **بدرُ تِمامٍ**; ve bundan sonra her şey **تَمامٌ**dur, fetha ile. Başkası: **قمرُ تَمامٍ** ve **تِمامٍ**; dolunay gecesinde tamam olduğunda. Aziz tenzilde:
“Sonra Mûsâ’ya kitabı, iyilik yapan üzerine **تَماماً** olarak verdik”; Zeccâc dedi: **تَماما**’nın muhsin üzerine olması caizdir; Allah’tan muhsinlere bir tamamlama murad etti;
ve Mûsâ’nın Allah’a itaat ve emrine uymaktan yaptığı iyilik üzerine **تَماماً** olması da caizdir; ve en güzel şey olan üzerine **تَماماً** olması da caizdir.
Ve **تَماماً** mef‘ûl leh olarak mansuptur; aynı şekilde “ve her şey için **وتَفْصِيلاً**”; anlam: onu bu illet için verdik; yani tamamlama ve tafsil için.
Dedi: kıraat “**أَحسَنَ**” üzerinedir; nûn’un fethasıyla. Dedi: “**أَحسنُ**” da caizdir; “en güzel olan”ın hazfi takdiriyle. Kurrâ, **أَحسَن**’ın cer mahallinde olmasını
ve **الذي**’nin sıfatından olmasını caiz gördüler; bu, Basralılara göre hatadır; çünkü onlar **الذي**’yi ancak mevsûl olarak bilirler; ve sıfat, sılası tamam olduktan sonra olur.

Ebû Duvâd’ın şiirinde **المُسْتَتِمُّ**: elbisesinin dokumasını onunla tamamlamak için yün ve kıl isteyen kimsedir; ve bağışlanan **تُمَّةٌ**’dir. İbn Berî dedi: doğrusu Ebû Zeyd’dendir;
çoğulu **تِمَمٌ**, kesra ile; ve o, yünden veya kıldan veya **الوَبَر**’den bir kırpıntıdır. Ebû Duvâd’ın beyti şudur:
فَهْيَ كالبَيْضِِ، في الأَداحِيّ، لا يُو
هَبُ منها لِمُسْتَتِمٍّ عِصامُ

Yani bu develer, korunmada yumurta gibidir; ve denildi ki: pürüzsüzlükte; onlardan **مُسْتَتِمّ** için bir şey bağışlanmaz; yani bağışlanacak bir şey bulunmaz; çünkü semirmiş ve
kıllarını dökmüştür. Dedi: **المُسْتَتِمُّ** **التُّمَّة**’yi arayan kimsedir; ve **العِصامُ**: kırba ipi.

Ve **المُتَتَمِّمُ**: kırık dökük olan; şair dedi:
إِذا ما رآها رُؤيةً هِيضَ قَلْبه
بها، كانْهِياضِ المُتْعَب المُتَتَمِّمِ

Ve yaralı üzerine **تَمَّمَ**: işini bitirdi (öldürdü). Ve şey üzerine **تَمَّ**: onu tamamladı; A‘şâ dedi:
فتَمَمَّ على مَعْشوقَةٍ لا يَزيدُها
إِليه، بَلاءُ السُّوءِ، إِلاَّ تَحبُّبا

İbn Sîde dedi: Ebû Züeyb’in sözü:
فَباتَ بجَمْعٍ ثم ثابَ إِلى مِنىً،
فأَصْبَحَ رَأْداً يبتغي المَزْجَ بالسَّحْل
Dedi: sanırım **تَمَّ** ile, haccını tamamladı demek istiyor. **اسْتَتَمَّ النِّعْمة**: onun tamamlanmasını istedi. Onu **تِمّاً** yaptı; yani **تَماماً**.
Onu senin için **تِمّاً** yaptım; yani onun tamamıyla. Kırığı **تَمَّمَ** etti; o da **تَمَّمَ** ve **تَتَمَّم**: çatladı da ayrılmadı; ve denildi ki: çatlayıp sonra ayrıldığında.
Ve dediler: söyleyeni ancak **تَمّاً** ve **تُمّاً** ve **تِمّاً** (üç lehçe) dedi; yani **تَماماً**; sözünde devam etti ve ondan dönmedi; kesra daha fasîhtir. Râ‘î dedi:
حتى وَوَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ
جُدّاً، تَعاوَرَه الرياحُ وَبيلاً
**بائصٍ**: uzak, meşakkatli; ve **وَبِيلاً**: ağır, kötü.

Ve **التَّمِيمُ**: uzun olan; ‘Accâc’ın beytini okudu:
لنا دَعَوْا يال تَمِيمٍ تَمُّوا
Ve **التَّمِيمُ**: yaratılışı tam olan. Ve **التَّمِيمُ**: aykırı, şiddetli olan.
Ve **التَّميمُ**: sert olan; dedi ki:
وصُلْب تَمِيم يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُه،
إِذا ما تَمَطَّى في الحِزام تَبَطَّرا
Yani onun tamlığından dolayı **اللِّبْد** ona dar gelir; ve denildi ki: **التَّمِيمُ**, insanlardan ve atlardan yaratılışı tam, şiddetli olandır. Süleyman b. Yesâr hadîsinde:
“**الجَذَعُ التامُّ التِّمُّ** yeter”; İbnü’l-Esîr dedi: **تِمٌّ** ve **تَمٌّ** tam anlamındadır; ve “**الجَذَع التامُّ التَّمَمُ**” diye de rivayet edilir.
**التامُّ**: **جَذَعاً** denildiği vakti tamamlayan ve **ثَنِيّاً** denilecek seviyeye ulaşandır; ve **التَّمَمُ**: yaratılışı tam olandır; bunun benzeri: **خلْق عَمَمٌ**.

Ve **التَّمِيمُ**: muska; tekili **تَمِيمةٌ**. Ebû Mansûr dedi: muska olarak edinilen boncuğu kastetti.
Ve **التَّمِيمةُ**: alaca bir boncuktur; kayışa dizilir, sonra boyunda düğümlenir; bunlar **التَّمائم** ve **التَّمِيمُ**’dur; İbn Cinnî’den. Ve denildi ki:
içine kayışlar ve muskalar konulan bir gerdanlıktır. Sa‘leb’den nakledildi: “Doğanı **تَمَّمْت**”: ona **التَّمائم** astım.
Ve **التَّمِيمةُ**: insana asılan bir muska; İbn Berî dedi: bunun örneği Seleme b. el-Hurşub’un sözü:
تُعَوَّذُ بالرُّقى من غير خَبْلٍ،
وتُعْقَد في قَلائدها التَّمِيمُ
Dedi: **التَّمِيمُ**, **تمِيمةٍ**’nin çoğuludur. Ve Rifâ‘ (* “رفاع” sözü: asılda fâ ile; ve **نوط** maddesinde kāf ile **رقاع** olarak geçti; doğrusu burada ve orada Kâmûs şerhindedir) b. Kays el-Esedî dedi:
بِلادٌ بها نِيطَتْ عليَّ تَمائِمي
وأَوَّل أَرضٍ مَسَّ جِلدي تُرابُها

İbn ‘Amr hadîsinde (* “وفي حديث ابن عمرو” sözü: asılda böyle; ve Nihâye’nin bir nüshasında başı fetha ile; bir nüshasında: **عمر** başı damma ile):
“Bir **تَمِيمةً** takındıysam ne yaptığım umurumda değil.” Hadiste: “Kim bir **تَمِيمةً** asarsa Allah ona **أَتَمَّ** etmesin”; ve denilir:
o, onların, onun ilacın ve şifanın tamamı olduğuna inandıkları bir boncuktur. Dedi: Kur’an ve Allah’ın isimleri yazılan **المَعاذاتُ**’a gelince, onda sakınca yoktur.
Ve **التَّمِيمةُ**: kayışlardan bir gerdanlık; bazen çocukların boyunlarına asılan muska yapılır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**التَّمائمُ** ve **الرُّقى** ve **التِّوَلةُ** şirktendir.”
Ebû Mansûr dedi: **التَّمائمُ**’ın tekili **تَمِيمةٌ**’dir; bunlar, bedevîlerin çocuklarına taktıkları boncuklardı; onunla, iddialarınca, canı ve gözü defederlerdi; İslâm onu iptal etti;
Hüzeylî’nin şu sözüyle kastettiği de odur:
وإِذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَها،
أَلْفَيْتَ كلَّ تَمِيمة لا تَنْفَعُ
Ve bir başkası dedi:
إِذا مات لم تُفْلِحْ مُزَيْنةُ بعدَه،
فتُوطِي عليه، يا مُزَيْنُ، التَّمائما

İbn Mes‘ûd onu şirkten saydı; çünkü onlar onu, kaderlerden ve ölümden koruyucu yaptılar ve onunla bunu defetmek istediler; ve eziyeti, onu defeden Allah’tan başkasından defetmeyi istediler;
sanki O’na, kulların ecellerinden ve onlara isabet eden arazlardan takdir edip yazdığı şeyde ortak koşmuş oldular. O’nun hükmettiğini defeden yoktur; ve O, takdir ettiğinde ortağı yoktur;
yücedir ve mukaddestir. Ebû Mansûr dedi: kim **التَّمام**’ı kayışlar yaptıysa isabet etmemiştir. Ferazdak’ın sözüne gelince:
وكيف يَضِلُِّ العَنْبَرِيُّ ببلْدةٍ،
بها قُطِعَتْ عنه سُيور التَّمائِم؟
o, kayışları **التَّمائم**’e izafe etti; çünkü **التمائم** delinen boncuklardır; onlara kayışlar ve ipler konur, onlarla asılır. Dedi:
Araplar arasında, **التَّميمة**’nin bizzat boncuğun kendisi olduğu hususunda ihtilaf görmedim; imamların sözünün mezhebi de bunun üzerinedir. Tufeyl’in sözü:
فإِلاَّ أَمُتْ أَجْعَلْ لِنَفْرٍ قِلادَةٌ،
يُتِمُّ بها نَفْرٌ قَلائدَه قَبْلُ
Dedi: yani daha önce taktığı şeyi ona muska yaptı (* “قال أي عاذه إلى قوله إلى الواسطة” sözü: asılda böyle). Dedi: **يُتِمُّ**: onu indirir; gerdanlıklarının boncuk muskası olarak, göğüs ortasına kadar;
aslında hicvi taktırmak istedi.

İbnü’l-A‘râbî: **تُمَّ** kırıldığında; ve **تَمَّ** ulaştığında (* “وتم إذا بلغ إلخ” sözü: asılda ve Tekmile ve Tehzîb’de böyle; Kâmûs şârihi ise bunu, metnin “**وتمم الشيء أهلكه وبلغه أجله**” sözünün ardından zikretti; sonra Müstedrek’te: “**تم إذا كسر وتم إذا بلغ**” dedi ve buna şahit zikretmedi); Ru’be dedi:
في بَطْنه غاشيةٌ تُتَمِّمُهْ
Şemmer dedi: **الغاشية** karında olan bir şişliktir; dedi: **تُتَمِّمُهُ** yani onu helâk eder ve eceline ulaştırır. Zü’r-Rumme dedi:
كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَتَمِّمِ
Denilir: falan topalladı, sonra **تَتَمَّم** **تَتَمُّماً**; yani topallığı kırık gibi tamam oldu; “kırıldığında **تُمَّ**” sözünden.

Ve **المُتَمُّ**: göbek bağı damarı kopuk olan. Ve **التُّمَمُ** ve **التِّمَمُ** kıl, **الوَبر**, yün cinsinden: kırpıntılar gibidir; tekili **تُمَّة**. İbn Sîde dedi:
**التَّمُّ**’a gelince, onu cem‘ için isim olarak istedi. Ve **اسْتَتَمَّه**: ondan **التِّمَمَ** istedi; ve onu **أَتَمَّه**: onu ona verdi. İbnü’l-A‘râbî: **التِّمُّ** balta; çoğulu **تِمَمةٌ**.

Ve şiirde **التَّامُّ** (* “والتام من الشعر إلخ” sözü: asılda böyle; Tekmile’nin ibaresi: “Aruz lakaplarından **التام**: dairenin yarısının yarısını tamamlayan; ve son yarısı, haşv menzilesinde olup onda caiz olan onda da caiz olur”):
ona **الزِّحافُ**’ın girebildiği ve ondan selâmetle çıktığı şeydir; ve cüz’ **تَماماً** tamam oldu. Ve denildi ki: **المُتَمَّمُ**,
beytin itidalinden sonra ona eklediğin her şeydir; ve o ikisi, ona eklediğin cüz’dendir; **فاعِلاتُنْ** gibi, remelin darbında; ona **مُتَمَّماً** denildi; çünkü cüz’ün aslını tamamladın.

Ve adam **مُتَمِّم**’dir; oku bir kere sonra bir kere daha kazandığında, etini miskinlere yedirirse. Ve onları **تَمَّمَهم**: okunun payını onlara yedirdi; İbnü’l-A‘râbî nakletti;
Nâbiga’nın sözünü okudu:
إِني أُتَمِّمُ أَيْساري وأَمْنَحُهُمْ
مَثْنى الأَيادي، وأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما
Yani onlara o eti yediririm.

Ve **مُتَمِّمُ** b. Nüveyre: onların şairlerindendir; Benî Yerbû‘un şairi. İbnü’l-A‘râbî dedi: miskinlere ve **الأَيْسار**’a et yediren **المُتَمِّم** ile adlandırıldı.
Ve denildi ki: **الأَيسار**’da **التَّتْمِيمُ**, deve kesiminde **الأَيْسار** eksik kalınca bir adamın kalanını almasıdır; ta ki **الأَنْصِباء**’ı tamamlasın.

Ve **تَمِيمٌ**: bir kabiledir; o, **تَمِيمُ** b. Mürr b. Üdd b. Tâbiha b. İlyâs b. Mudar’dır. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi “bu **تَميمٌ**” der; onu baba için isim yapar ve tenvinli kullanır;
ve onlardan kimi onu kabile için isim yapar, tenvinlemez. Dedi: “**تَميم** bint Mürr” dediler; dişil yaptılar ve “ibn” demediler. Ve adam **تَمَّمَ**: hevesi **تَمِيمِيّاً** oldu.
Ve **تَمَّم**: **تَمِمٍ**’e nisbet etti. ‘Accâc’ın sözü:
إِذا دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
İbn Sîde dedi: sanırım bu babdandır; yani çağrıya çabuk koştular. Leys: adam **تَمَّم** eder; görüşü, hevesi ve yerleşimi **تَميميّ** olduğunda. Ebû Mansûr dedi:
bu babda gelenin kıyası **تَتَمَّم**’dir; iki tâ ile; **تَمَضَّر** ve **تَنَزَّر** denildiği gibi; sanki iki tâ’yı bir araya getirmeyi ağır bulduklarından birini düşürdüler.
Ve **تتامُّوا**: yani hepsi geldiler; ve **تَمُّوا**.

Ve **التَّمْتَمةُ**: sözü tâ ve mîm’e döndürmektir; ve denildi ki: konuşmasında acele etmesidir; neredeyse sana anlatamaz. Ve denildi ki: kelimesinin üst damağına önce varmasıdır.
Ve **الفأْفاء**: sözün çıkması ona zor gelen kimsedir. Ve adam **تَمْتام**; dişisi **تَمْتامةٌ**. Leys dedi: konuşmada **التَّمْتَمةُ**, dilin açıklık göstermemesi;
harfin yerinde hata edip, sanki tâ ve mîm lafzına dönmesidir; açık olmasa bile. Muhammed b. Yezîd: **التَّمْتَمَة** tâ’da tekrardır; ve **الفأْفأَة** fâ’da tekrardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت م م * * تَمَّ * الشيء يتم بالكسر * تَمَاما * و * أتَمَّهُ * غيره و * تَمَّمَهُ * و * اسْتَتَمَهُ * بمعنى و * أتَمّتِ * الحبلى فهي * مُتِمُّ * إذا أتمت أيام حملها ﴿وولدت * لِتَمَامٍ * وتِمَامٍ * وولد المولود لتمام وتمام وقمر تَمام وتِمام إذا تم ليلة البدر و * لَيْلُ التّمِام * مكسور لا غير وهو أطول ليلة في السنة و * التَّمِيمةُ * عوذة تعلق على الإنسان وفي الحديث﴾ من علق تميمة فلا أتم الله له { قيل هي خرزة وأما المعاذات إذا كتب فيها القرآن وأسماء الله تعالى فلا بأس بها و * التَّمْتَامُ * الذي فيه * تَمْتمةٌ * وهو الذي يتردد في التاء و * تَتَامُّوا * أي جاءوا كلهم وتموا

##### Türkçe

* ت م م * **تَمَّ** şey, kesre ile **يتم**; **تَمَاما** (olarak) ve başkası onu **أتَمَّهُ**; ve onu **تَمَّمَهُ** ve onu **اسْتَتَمَهُ** aynı anlamdadır. Ve gebe **أتَمّتِ**; o hâlde o, hamlinin günlerini tamamladığında **مُتِمُّ**’dür. ﴿Ve **لِتَمَامٍ** ve **تِمَامٍ** için doğurdu. Ve doğan, **لتمام** ve **تمام** için doğdu. Ve ay, dolunay gecesinde tamam olduğunda **تَمام** ve **تِمام** (dır). Ve **لَيْلُ التّمِام**—başka değil—kesrelidir; ve o, senedeki en uzun gecedir. Ve **التَّمِيمةُ**, insana asılan bir muska/üfürük (türünden)dir. Ve hadiste:﴾ “Kim bir **تميمة** asarsa, Allah ona tamamlamasın.” { Denildi ki: o bir boncuktur. Kur’ân ve Allah Teâlâ’nın isimleri yazılan sığınmalar/korunmalar ise, onlarda bir beis yoktur. Ve **التَّمْتَامُ**, kendisinde **تَمْتمةٌ** bulunan kimsedir; ve o, **التاء**’da tereddüt eden kimsedir. Ve **تَتَامُّوا**: yani hepsi geldiler ve tamam oldular.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( * ! تَمَّ ) الشَّيْءُ ( * ! يَتِمُّ * ! تَمًّا * ! وَتَمامًا مُثَلَّثَتَيْن | * ! وتَمامَةً ) بالفتح ، ( ويُكْسَرُ ) ويُقال : إِنَّ | الكَسْر في التِّمِّ أَفْصَحُ . قالوا : أَبَى | قائلُها إِلاَّ * ! تِمًّا ، مثلَّثة ، أي : * ! تَمامًا ، | ومَضَى على قَوْله ولم يَرْجِع عنه ، | قال الراعي : | | % ( حَتَّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ % | جُدًّا تُغادِرُه الرِّياحُ وَبِيلاَ ) % | | ( * ! وأَتَمَّه ) * ! إِتْماماً ، ( * ! وَتَمَّمَهُ ) * ! تَتْمِيمًا | * ! وَتَتِمَّةً ، ( * ! واسْتَتَمَّهُ * ! وَتَمَّ به ، و ) * ! تَمَّ | ( عَلَيْه ) : إذا ( جَعَلَهُ * ! تَامًّا ) . وقوله | تعالَى : ! 2 \< * ! فأتمهن > 2 ! قال الفَرَّاء : | يريد فَعَمِلَ بِهِنَّ . وقوله تَعالَى : | ! 2 \< * ! وأتموا الحج والعمرة لله > 2 ! قِيل : | * ! إِتْمامُها تَأْدِيَةُ كُلِّ ما فِيهما من | الوُقُوفِ والطَّواف وغير ذلك . | | ويقال : * ! تَمَّ عليه ؛ أي : اسْتَمَرَّ عليه ، | وأنشد ابنُ الأعرابيّ : | % ( إِنْ قُلْتَ يَوْمًا نَعَمْ بَدْأً * ! فَتِمَّ بِها % | فإنّ إِمْضاءَها صِنْفٌ من الكَرَمِ ) % | | ( * ! وتَمامُ الشَّيْءِ * ! وَتَمامَتُه * ! وَتَتِمَّتُهُ : ما | * ! يَتِمُّ به ) . وقال الفارسيُّ : * ! تَمامُ | الشيءِ : ما * ! تَمَّ به ، بالفَتْح لا غير ، | يحكيه عن أبي زيد . * ! وَتَتِمَّةُ كُلِّ |

| شيء : ما يكونُ * ! تَمامَ غايَتِه ، كقولك : | هذه الدراهِمُ * ! تَمامُ هذِهِ المائةِ ، * ! وَتَتِمَّةُ | هذِهِ المائة . | | قال شيخُنا : وقد سَبَقَ في ( ( ك م ل ) ) | أنّ * ! التَّمامَ والكَمالَ مُترادِفان عند | المُصَنّف وغيره ، وأنَّ جَماعةً | يفرقون بَيْنَهما بما أَشَرْنا إليه . وزعم | العَيْنِيُّ أنّ بينهما فَرْقاً ظاهِرًا ولم | يُفْصِحْ عنه ، وقال جماعةٌ : التّمامُ : | الإِتْيانُ بما نَقَص من الناقِص ، | والكَمالُ : الزِّيادةُ على التَّمامِ ، فلا | يَفْهَمُ السامعُ عَرَبِيًّا أو غيره مِنْ رجُلٍ | تامّ الخَلْقِ إِلاّ أَنّه لا نَقْصَ في | أَعْضائه ، وَيَفْهَمُ من كاملٍ وَخَصَّه | بِمَعْنَى زائدٍ على التَّمامِ كالحُسْنِ | والفَضْلِ الذاتيِّ أو العَرَضي ، | فالكَمال تَمامٌ وزِيادَة ، فهو أَخَصُّ | وقد يُطْلَق كُلٌّ على الآخَرِ تَجَوُّزًا ، | وعليه قولُه تَعالَى : ! 2 \< اليوم أكملت لكم دينكم * ! وأتممت عليكم نعمتي > 2 ! | | كذا في كتاب التَّوْكِيد لابن أبِي | الإِصْبعَ . وقيل : التّمام يَسْتَدْعِي سَبْقَ | نَقْصٍ بِخِلاف الكَمال . وقيل : غير | ذلك مِمّا حَرَّره البَهاءُ السُّبْكِيُّ في | عَرُوسِ الأَفْراح وابنُ الزَّمْلَكاني في | شَرْحِ التِّبْيان وغير واحد . قلت : | وقال الحَرَالِيُّ : الكَمالُ : الانْتِهاء إلى | غايَةٍ ليس وَراءها مَزِيدٌ من كُلِّ | وَجْه . وقال ابنُ الكَمال : : كَمالُ | الشَّيْءِ حُصولُ ما فِيه الغَرَضُ مِنْه ، | فإذا قيل : كَمُلَ فَمَعْناهُ حَصَلَ ما هُوَ | الغَرَض مِنْه . | | ( ولَيْلُ * ! التِّمامِ ، كَكِتابٍ ) ، ولَيْلُ | * ! تِمام ، كلاهما بالإضافة ، ( ولَيْلٌ ) | تِمامٌ ، ولَيْلٌ ( * ! تِمامِيٌّ ) كِلاهُما على | النَّعْت : ( أَطْوَلُ ) ما يكونُ من ( لَيالِي | الشِّتاءِ ) ، قال الأصمعيُّ : وَيَطُولُ لَيْلُ | التِّمام حَتَّى تَطْلع فيه النُّجُوم كلّها ، | وهي لَيْلَة ميلادِ عِيسَى على نَبِيّنا | وعليه أفضلُ الصَّلاةِ والسَّلام ، | والنَّصارَى تَعظّمها وتقوم فيها . ( أوْ |

| هِيَ ثَلاث ) لَيالٍ ( لا يُسْتَبانُ نُقْصانها ) | مِنْ زِيادتِها ، ( أو هِيَ إِذا بَلَغَتْ اثْنَتَيْ | عَشْرَةَ ساعَةً فَصاعِدًا ) ، أو إِذا بَلَغَت | ثلاثَ عَشَرَةَ ساعةً إلى خَمْسَ عشَرَة | ساعةً ، قال امرؤْ القَيْس : | % ( فبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّمامِ % | والقَلْبُ مِنْ خَشْيَةٍ مُقْشَعِرّْ ) % | | وقال أبو عَمْرٍ و : لَيْلُ التِّمام ستَّةُ | أَشْهُرٍ ، ثلاثةُ أَشْهُرٍ حين يَزِيدُ على | ثِنْتَيْ عَشَرَة ساعةً ، وثلاثةُ أَشْهُرٍ | حين يَرْجِع ، قال : وسمعتُ ابنَ | الأعرابيّ يقول : كُلُّ لَيْلَةٍ طالتْ | عليك فلم تَنَمْ فيها فَهي لَيْلَةُ التِّمام ، | أو هي كَلَيْلَةِ التِّمامِ . وقال الفَرَزْدَق : | % ( * ! تِمامِيَّا كَأَنَّ شَآمِياتٍ % | رَجَحْنَ بجانِبَيْه من الغُؤُورِ ) % | | وقال ابنُ شُمَيْل : لَيْلَةُ السَّواءِ لَيْلَةُ | | ثَلاثَ عَشَرَة ، وفيها يَسْتَوِي القَمَرُ ، | وهي لَيْلَةُ التَّمام ، ولَيْلَة تَمامِ القَمَر ، | وهذا بفَتْح التاء ، والأوَّلُ بالكَسْر . | | ( و ) يُقالُ : ( وَلَدَتْهُ * ! لِتِمٍّ * ! وتِمامٍ ) ، | بكَسْرِهما ، ( ويُفْتَحُ الثَّانِي ، أي ) | بَلَّغَتْه ( تَمام الخَلْق ) ، أي : تَمَّ | خَلْقُه ، وحكَى ابنُ بَرِّي عن | الأصمعيِّ : وَلَدَتْه التَّمامَ ، بالألف | واللام ، قال : ولا تجيءُ نَكرَةً إِلاّ | في الشِّعْر . | | ( * ! وَأَتَمَّتْ ) المرأةُ ( فَهِيَ * ! مُتِمٌّ : دَنا | وِلادُها ) ، * ! وأَتَمَّتِ الحُبْلَى : إِذا تَمَّتْ | أيامُ حَمْلِها ، وَأَتَمَّتِ الناقَةُ : دَنا | نِتاجُها ، وفي حديث أسماء : | ( ( خَرَجْتُ وَأَنا * ! مُتِمٌّ ) ) ، يقال : امرأةٌ | مُتِمٌّ ؛ للحامِلِ إذا شارَفَت الوَضْعَ . | | ( و ) * ! أَتَمَّ ( النَّبْتُ : اكْتَهَلَ . و ) أَتَمَّ | ( القَمَرُ : امْتَلأَ فَبَهَرَ ، فَهُوَ بَدْرُ * ! تَمامٍ ، | ويُكْسَرُ ، ويُوصَفُ به ) ، ويقال : قَمَرُ | تَمامٍ * ! وتِمامٍ : إذا تَمَّ لَيْلَةَ البَدْرِ . وقال | ابنُ دُرَيْد : وُلِدَ الغلامُ * ! لِتمٍّ وتِمامٍ ، |

| وبَدْرُ تِمامٍ ، وكلُّ شيءٍ بعد هذا فهو | تَمامٌ ، بالفتح . | | ( * ! واسْتَتَمَّ النِّعْمَةَ ) بالشُّكْرِ : ( سَأَل | * ! إِتْمامَها ) . | | ( * ! وتَمَّمَ الكَسْرُ : انْصَدَعَ ولم يَبِنْ ، | أو انْصَدَع ثُمَّ بانَ ، * ! كَتَمَّ فيهما ) ، | قال ذو الرُّمَّةِ : | * % ( كانْهِياضِ المُعْنَتِ * ! المُتَتَمِّمِ % ) % * | | أي : تَمَّ عَرَجُه كَسْرًا . كذا في | النسخ والصواب : * ! كَتَتمَّمَ فيهما ، | أي : بتاءين . | | ( و ) * ! تَمَّمَ ( على الجَريحِ : أَجْهَزَ ) ، | وهو مجازٌ . | | ( و ) * ! تَمَّمَ ( القَوْمَ : أَعْطَاهُمْ نَصِيبَ | قِدْحِهِ ) ، عن ابن الأعرابيِّ ، وأنشد : | | % ( إنّي * ! أُتَمِّمُ أَيْسارِي وَأَمْنَحُهم % | مَثْنَى الأيادِي وَأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما ) % | | أي : أُطْعِمُهُم ذلك اللَّحْمَ ، قيل : | وبه سُمِّيَ الرجلُ مُتَمِّمًا . | | ( و ) * ! تَمَّمَ الرجلُ : ( صارَ هَواهُ أو رَأْيُه | أو مَحَلَّتُه * ! تَمِيمِيًّا ) ، نقله اللَّيث ، ( كَتَمَمَّمَ ) | بتاءَيْن ، كما يُقال : تَمَضَّرَ وَتَنَزَّرَ ، | وكأنّهم حَذَفُوا إِحدَى التاءَيْن استثقالاً | للجَمْعِ ، قال الأزهريُّ : وهذا هو | القِياس فيما جاءَ في هذا الباب . | | ( و ) تَمَّمَ ( الشَّيْءَ : أَهْلَكَه وَبَلَّغَه | أَجَلَه ) ، قاله شَمِرٌ ، وأنشد لِرُؤْبَة : | * % ( في بَطْنِه غاشِيَةٌ * ! تُتَمِّمُهْ % ) % * | | قال والغاشِيَةُ : وَرَمٌ يكون في | البَطْنِ . | | ( * ! والتَّمِيمُ ) ، كأميرٍ : ( التَّامُّ الخَلْقِ ، | و ) أَيضًا : ( الشَّدِيدُ ) الخَلْقِ من الناسِ | والخَيْلِ ، وهي بهاءٍ ، قال : |

| % ( وصُلب * ! تَمِيم يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُهُ % | إِذا ما تَمَطَّى في الحِزامِ تَبَطَّرا ) % | | ( و ) التِّمِيمُ : ( جَمْعُ * ! تَمِيمَةٍ ، | * ! كالتَّمائِمِ ) اسمٌ ( لِخَرَزَةٍ رَقْطاءَ تُنْظَمُ | في السَّيْرِ ثمّ يُعْقَدُ في العُنُقِ ) ، قال | سَلَمَةُ بنُ خُرْشُبٍ : | % ( تُعَوَّذُ بالرُّقَى مِنْ غَيْرِ خَبْلٍ % | ويُعْقَدُ في قَلائِدِها * ! التَّمِيمُ ) % | | وقال رقاعُ بن قَيْسٍ الأَسَدِيّ : | % ( بِلاَدٌ بها نِيطَتْ عَلَيَّ تَمائِمِي % | وَأَوَّلُ أَرْضٍ مَسَّ جِلْدِي تُرابُها ) % | | وقال أبو ذُؤَيْب : | % ( وإذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَهاَ % | أَلْفَيْتَ كُلَّ * ! تَمِيمَةٍ لا تَنْفَعُ ) % | | | قال الأزهريُّ : ومَنْ جعل * ! التَّمائم | سُيُورًا فغَيْرُ مُصِيبٍ ، وأمّا قولُ | الفَرَزْدَقِ : | % ( وكَيْفَ يَضِلُّ العَنْبَرِيُّ بِبَلْدَةٍ % | بِها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائِم ) % | | فإنّه أضافَ السُّيورَ إلى التَّمائِم ؛ | لأنّ التَّمائمَ خَرَزٌ يُثْقَبُ ويُجْعَل فيها | سُيُورٌ وخُيوط تُعَلّق بها . قال ولم أَرَ | بَيْنَ الأعراب خِلافًا أنّ التَّمِيمَةَ هي | الخَرَزَةُ نَفْسُها . ( * ! وَتَمَّمَ المَولُودَ | * ! تَتْمِيمًا : عَلَّقَها عَلَيْهِ ) ، عن ثعلب . | | ( * ! والمُتَمُّ ، بِفَتْحِ التاءِ ) أي : مع ضَمِّ | الميم : ( مُنْقَطَعُ عِرْق السُّرَّةِ ) . | | ( * ! والتُّمَمُ ، كُصُرَدٍ ؛ وَعِنَبٍ : الجِزَزُ | مِن الشَّعَرِ والوَبَرِ والصُّوفِ ) مِمّا تُتِمُّ | به المرأةُ نَسْجها ، ( الواحِدَةُ * ! تُمَّةٌ ) ، | بالضَّمِّ والكَسْرِ ، وفي المُحْكَمِ : ( و ) | أما ( * ! التَّمُّ بالفَتْحِ ) فهو ( اسْمُ الجَمْعِ ، | و ) * ! التِّمُّ ( بالكَسْرِ : الفَأْسُ ) ، عن ابن | الأعْرابيّ . ( و ) : قال غيره : |

| ( المِسْحاةُ ) ، والجمع * ! تِمَمٌ | ( * ! واسْتَتَمَّهُ : طَلَبَها ) ، أي : الجِزَزَ ، | ( منه ) * ! لِيَتِمَّ بها نَسْجُه ، قال أبو دُؤاد : | % ( فَهْيَ كالبَيْضِ في الأداحِيّ لا يُوهَبُ % | مِنْها * ! لِمُسْتَتِمٍّ عِصامُ ) % | | أي : هذه الإِبِلُ كالبَيْضِ في الصِّيانَةِ | والمَلاسَةِ لا يُوجَدُ فيها ما يُوهَبُ ؛ | لأنّها قد سَمِنَت وأَلْقَت أَوْبارَها . | | * ! والمُسْتَتِمُّ : الذي يَطْلُب التِّمَّة ، | والعِصامُ : خَيْطُ القِرْبَة ، ( * ! فَأَتَمَّهُ : | أَعْطاهُ إِيَّاهَا ، * ! والتُّمَّةُ * ! والتُّمَّى ، | بضمّهما ) ، كرُبَّةٍ وَرُبَّى : ( ذلك | المَوْهُوبُ ) من الصُّوفِ أو الوَبَر . | ( و ) * ! تَمامٌ ، ( كَسَحابٍ : ثَلاثَةٌ ، | صَحابِيُّونَ ) ، وهم : تَمَامُ بنُ | العَبَّاسِ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ ابن عَمِّ | رَسُولِ اللّه صَلَّى اللّهُ تَعالَى عليه | وَسَلَّم ، قال ابنُ عَبْدِ البَرِّ : لَهُ رِوايَةٌ ، | | وَأُمُّهُ أُمُّ وَلَدٍ رُوْمِيَّة . قلتُ : وكان | آخرَ أولادِ أبيه وعاشِرَهُم ، وفيه | يقول الشاعِرُ : | * % ( * ! تَمُّوا * ! بِتَمامٍ وكانُوا عَشَرَهْ % ) % * | | * ! وتَمامُ بن عبيد الأَسَدِيّ من | أَسَد خُزَيْمَة ؛ * ! وَتَمامٌ له وِفادَةٌ مع | بَحِيرا وأبْرَهَةَ في حديثٍ ساقطٍ بمَرَّة . | ( و ) * ! تَمامُ ( بِنْتُ الحُسَيْنِ بنِ قَنانٍ | المُحَدِّثَة ) ، عن هِبَة اللّه بن الطَّبَرِيّ . | ( و ) * ! التَّمامُ ( من العَرُوضِ : ما | اسْتَوْفَى نِصْفُه نِصْفَ الدائرَةِ وكان | نِصْفُهُ الأخيرُ بمنزلة الحَشْوِ ، يَجُوزُ | فيه ما جازَ فيه ، أو ) * ! التامّ من الشِّعْرِ : | ( ما يُمْكِنُ أَنْ يَدْخُلَه الزِّحافُ فَيَسْلَمَ | منه ) ، وقد * ! تَمَّ الجُزْءُ تَمامًا . |

| | ( * ! والمُتَمَّمُ كَمُعَظَّمٍ : كُلُّ ما زِدْتَ عليه | بعد اعْتِدال ) البَيْت ، وكانا من الجُزْء | الذي زِدْتَه عليه نحو فاعِلاتُن في | ضَرْبِ الرَّمَلِ ، سُمِّيَ * ! مُتَمَّمًا ؛ لأنَّك | * ! تَمَّمْتَ أَصْلَ الجُزْءِ . | ( و ) * ! مُتَمِّمُ ( بنُ نُوَيْرَةَ ) بن جَمْرَة | ( * ! التَّمِيمِيُّ ) اليَرْبُوعِيُّ ( الشاعِرُ | الصَّحابِيُّ ) أخو مالِكٍ رضي اللّه | تعالى عَنْهما ، له شعرٌ مَلِيحٌ ، وأخوه | المذكور له وِفادةٌ . وقال ابنُ | الأعرابيّ : سُمِّيَ به لأنّه كان يُطْعِمُ | اللَّحْمَ للمَساكِينِ . | | ( و ) * ! المُتَمِّمُ ( كَمُحَدِّثٍ : مَنْ فازَ | قِدْحُه مَرَّةً بعد مَرْةٍ فَأَطْعَمَ لَحْمَه | المَساكِينَ ، أو ) * ! تَمَّمَ ( نَقَصَ أَيْسارُ | جَزُورِ المَيْسِرِ فَأَخَذَ ) رجلٌ ( ما بَقِيَ | حَتَّى يُتَمِّمَ الأَنْصِباءَ ) . | | ( و ) * ! تَمِيمُ ، ( كأَمِيرٍ ، ابنُ مُرِّ بن أُدِّ بنِ | طابِخَةَ أبو قَبِيلَةٍ ) من مُضَرَ مشهورةٌ | ( ويُصْرَفُ ) . قال شيخُنا : الصَّوابُ | | وَيُمْنَع ؛ لأنَّ الصَّرْفَ فيه أكثرُ ، وقد | يُمْنَع كغَيْرِه من أسماء القَبائل كَثَقِيفَ | وشِبهه ، والصَّرْفُ في تَمِيمٍ أَكْثَرُ . | | قلت : وقال سِيبَوَيْهِ من العَرَبِ مَنْ | يَقولُ : هذِهِ تَمِيمٌ يجعله اسمًا للأَبِ | ويَصْرِفُ ، ومنهم من يجعله اسمًا | للقَبِيلة فلا يَصْرِف ، وقال : قالوا : | * ! تَمِيمُ بنتُ مُرٍّ فَأَنَّثُوا ، ولم يَقُولوا : ابْن . | | ( و ) * ! تَمِيمٌ ( ثَمانِيَةَ عَشَرَ صَحابِيًّا ) | منهم : تَمِيمُ بن أَسِيدٍ العَدَوِيّ ؛ | * ! وَتَمِيمُ بن أَوْسٍ الدارِيُّ ؛ وَتَمِيمُ | ابن بِشْرٍ الأَنصاريّ ، وَتَمِيمُ بن | جُراشَة الثَّقَفِيُّ ؛ وَتَمِيمُ بن | الحارِث السَّهْمِيُّ ؛ وَتَمِيمُ بن حُجْرٍ | الأَسْلَمِيُّ ، وتَمِيمُ بن الحُمامِ |

| الأَنْصارِيّ ، وتَمِيمٌ مَوْلَى | خِراش ، وتَمِيمُ بنُ رَبِيعةَ | الجُهَنِيُ ؛ وتَمِيمُ بن زَيْدٍ | الأنصاريّ ؛ وتَمِيمُ بن سَعْدٍ | التَّمِيمِي ؛ وتَمِيمُ بن سَلَمَةَ ، | وتَمِيمُ بنُ عَبْد عَمْرٍ و أبُو الحَسَن ؛ | وتَمِيمٌ مَوْلَى بَني غَنْم ؛ وتَمِيمُ | ابن مَعْبَد الأنصاري ؛ وتَمِيمُ بن | نَسْر ، وتَمِيمُ بن يَزِيد ؛ | وتَمِيمُ بنُ يَعار ، رضي اللّه تعالى | عَنْهُم . | | ( وكسَفِينَةٍ ) * ! تَمِيمَةُ ( بنتُ وَهْبٍ | مُطَلَّقَة رِفاعَة القَرَظِيّ التي قيل لها | | حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَه ، ( و ) تَمِيمَةُ | ( بِنْتُ ) أبي سُفْيانَ ( أُمَيَّةَ ) بن قَيْسٍ | الأَشْهَلِيَّة ، بايَعَت : ( صحابِيَّتان ) | رضي اللّه تعالى عنهما . | | ( * ! والتَّمْتَمَةُ : رَدُّ الكَلامِ إلى التاءِ | والمِيمِ ) ، وقيل : هو أَنْ يَعْجَل | بِكَلامِه فَلا يَكادُ يُفْهِمُك ، ( أو ) هو | ( أَنْ تَسْبِقَ كَلِمَتُه إلى حَنَكِهِ الأَعْلَى ) . | | وقال اللّيْثُ : * ! التَّمْتَمَةُ في الكَلام أن لا | يُبِينَ اللِّسان ، يُخْطِيءُ مَوْضِعَ الحَرْف | فَيَرْجِع إلى لَفْظٍ كَأَنَّه التاءُ والميمُ ، | وإنْ لم يكن بَيِّنًا . وقال المُبَرّد : | التَّمْتَمَة : التَّرْدِيدُ في التَّاء ، والفَأْفَأَةُ : | التَّرْدِيدُ في الفاءِ ، ( فهو * ! تَمْتامٌ وهي | * ! تَمْتامَةٌ ) ، ولم يَقُلْ : وهي بهاءٍ ، | وكَأَنَّهُ نَسِيَ اصْطِلاحه . | | ( و ) * ! التُّمامَةُ ، ( كَثُمامَةٍ : البَقِيَّةُ ) من | كُلِّ شيء . | | ( * ! والتَّمْتامُ : لَقَبُ ) أبي جَعْفَرٍ ( مُحَمّد | ابن غالِبِ ) بن حَرٍ بٍ ( الضَّبِّيِّ التَّمّارِ ) | ويُعْرَف أيضًا ببَيّاعِ الطَّعامِ ، حَدَّث |

| عن عبد الصَّمَدِ بن النَّعْمانِ ، ومُعَلَّى | ابن مَهْدِيّ ، وَعَمّار بن زَرْبِيٍّ ، | ومُسْلِم بنِ إِبراهيم ؛ وعنه أبو بَكْر | مُحَمّدُ بنُ عبدِ اللّهِ بن إِبراهيمَ ، | وإِسماعيلُ بنُ يَعْقُوبَ بنِ إِبراهيمَ | البَغْدادِيّ ، وقد وقعت لنا أحاديثُهُ | عالِيَةً في الخلعيّات . | ( و ) * ! تَمّامٌ ، ( كَشَدّادٍ : جَماعَةٌ ) من | الناس . | | ( و ) يُقال : ( * ! تَتامُّوا ، أي : جاؤّوا | كُلُّهُمْ * ! وَتَمُّوا ) . ويقال : اجْتَمَعُوا | * ! فَتَتامُّوا عَشَرَةً . وفي الحديث : | ( ( * ! تَتامَّتْ إِلَيْهِ قُرَيْش ) ) أي : أجابَتْه | وجاءَتْه مُتَوافِرَةً مُتَتابِعَةً . | | ( * ! والتَّتَمُّمُ : مَنْ كانَ به كَسْرٌ يَمْشِي به | ثم أَبَتَّ * ! فَتَتَمَّمَ ) ، يقال : ظَلَعَ فلانٌ ثم | * ! تَتَمَّمَ * ! تَتَمُّمًا ، أي : تَمَّ عَرَجُهُ كَسْرًا . | | ( * ! والتُّمْتُمُ ، بالضَّمِّ : السُّمّاقُ ) . | | [ ] وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : | | | كلمةٌ * ! تامَّةٌ ، وَدَعْوة * ! تامَّةٌ ، وُصِفَتا | * ! بالتَّمام لأَنّهما ذِكْرُ اللّهِ فلا يَجُوزُ أَنْ | يكونَ في شَيْءٍ منها نَقْصٌ أو عَيْب . | | وَتَمَّ إلى كَذا : بَلَغَهُ ، قال العَجّاج : | * % ( لَمَّا دَعَوْا يالَ * ! تَمِيمٍ * ! تَمُّوا % * | * إلى المَعالِي وَبِهِنّ سُمُّوا ) % * | | * ! وَتَمَمَ على الأَمْرِ ، بإِظْهار الإِدغام ، | أي : اسْتَمَرَّ عليه ، وهكذا رُوِي حديثُ | مُعاوِيَة : ( ( إِنْ * ! تَمَمْتَ على ما تُرِيدُ ) ) ، قال | ابنُ الأثير : وهي بمَعْنَى المُشَدَّد . | | * ! والتَّمِيمُ من الرِّجال : الطَّوِيلُ . | | والجَذَعُ * ! التامُّ : * ! التِّمُّ : الّذِي | اسْتَوْفَى الوَقْتَ الذي يُسَمَّى فيه | جَذَعًا ، وَبَلَغَ أَنْ يُسَمَّى ثَنِيًّا . | | * ! والتَّمَمُ ، محرَّكةً : التامُّ الخَلْقَ ، | ومثلُه : خَلْق عَمَمٌ . وقال ابن | الأعرابيّ : تُمَّ ، إذا كُسِرَ . |

| | * ! وَتَمَّ : إذا بَلَغ . | | وفي الأساس : تَمَمْتُ عنه العَيْنَ : | دَفَعْتُها بِتَعْلِيقِ التَّمِيمَة [ عَلَيْهِ ] . |

##### Türkçe

* | | ( * ! **تَمَّ** ) **الشَّيْءُ** ( * ! **يَتِمُّ** * ! **تَمًّا** * ! **وَتَمامًا** مُثَلَّثَتَيْن | * ! **وتَمامَةً** ) فتحayla; ( ve kırılır ) ve denilir: Şüphesiz | **التِّمِّ**’deki kesre daha fasîhtir. Dediler: Onun söyleyeni | ancak * ! **تِمًّا**’yı, üçlü (harekeli) olarak, yani: * ! **تَمامًا**’yı, | kabul etti; ve sözü üzere yürüdü ve ondan dönmedi. | **الرَّاعي** dedi: | | % ( حَتَّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ % | جُدًّا تُغادِرُه الرِّياحُ وَبِيلاَ ) % | | ( * ! **وأَتَمَّه** ) * ! **إِتْماماً**; ( * ! **وَتَمَّمَهُ** ) * ! **تَتْمِيمًا** | * ! **وَتَتِمَّةً**; ( * ! **واسْتَتَمَّهُ** * ! **وَتَمَّ به** ، و ) * ! **تَمَّ** | ( عَلَيْه ) : ( onu * ! **تَامًّا** kıldı ) ise. Ve O’nun | yüce sözü: ! 2 \< * ! **فأتمهن** > 2 ! **الفَرَّاء** dedi: | yani onlarla amel etti. Ve O’nun yüce sözü: | ! 2 \< * ! **وأتموا الحج والعمرة لله** > 2 ! denildi: | * ! **إِتْمامُها**: ikisinde bulunanın tümünü, | vakfe, tavaf ve bunun dışındakileri eda etmektir. | | Ve denilir: * ! **تَمَّ عليه**; yani: onun üzerinde devam etti. | Ve **ابنُ الأعرابيّ** inşad etti: | % ( إِنْ قُلْتَ يَوْمًا نَعَمْ بَدْأً * ! فَتِمَّ بِها % | فإنّ إِمْضاءَها صِنْفٌ من الكَرَمِ ) % | | ( * ! **وتَمامُ الشَّيْءِ** * ! **وَتَمامَتُه** * ! **وَتَتِمَّتُهُ** : ما | * ! **يَتِمُّ به** ) . Ve **الفارسيُّ** dedi: * ! **تَمامُ** | şeyin: onunla * ! **تَمَّ** olandır; yalnızca fetih ile, | başkasıyla değil; bunu **أبي زيد**’den nakleder. * ! **وَتَتِمَّةُ كُلِّ** |

| şey: onun * ! **تَمامَ** gayesi olan şeydir; senin sözün gibi: | bu dirhemler * ! **تَمامُ** bu yüzdür; * ! **وَتَتِمَّةُ** | bu yüzdür. | | Şeyhimiz dedi: ve ( ( ك م ل ) )’de daha önce geçti ki | * ! **التَّمامَ** ile **الكَمالَ** müellif katında ve başkası katında müteradiftir; ve şüphesiz bir cemaat | ikisi arasında, işaret ettiğimiz şeyle ayırım yaparlar. Ve | **العَيْنِيُّ** ikisi arasında açık bir fark bulunduğunu iddia etti ve | onu açıklığa kavuşturmadı. Ve bir cemaat dedi: **التّمامُ**: | eksik olandan eksik olanı getirmektir; | **الكَمالُ** ise: **التَّمامِ** üzerine ziyadedir; bu sebeple | işiten, Arap olsun veya başkası, “tam yaratılışlı bir adam”dan ancak | onun uzuvlarında eksiklik bulunmadığını anlar; ve “kâmil”den, ve onu | **التَّمامِ** üzerine زائد bir mânâ ile tahsis etti: güzellik gibi | ve zâtî veya ârızî fazilet gibi; | öyleyse **الكَمال**: **تَمامٌ** ve ziyadedir; o daha özeldir. | Ve her biri diğerine mecazen ıtlak olunabilir; | ve bunun üzerinedir O’nun yüce sözü: ! 2 \< اليوم أكملت لكم دينكم * ! وأتممت عليكم نعمتي > 2 ! | | İbn Ebî’l-İṣbaʿ’ın **التَّوْكِيد** kitabında böyledir. Ve denildi: **التّمام** önceki | bir noksanı gerektirir; **الكَمال** bunun hilafınadır. Ve denildi: başka | şeyler; **البَهاءُ السُّبْكِيُّ**’nin **عَرُوسِ الأَفْراح**’ta ve **ابنُ الزَّمْلَكاني**’nin | **شَرْحِ التِّبْيان**’da ve birden fazlasının tahrir ettiği gibi. Dedim: | Ve **الحَرَالِيُّ** dedi: **الكَمالُ**: her yönden | arkasında daha fazla bulunmayan bir gayeye nihayettir. Ve **ابنُ الكَمال** dedi: : şeyin | kemali, ondan maksat olanın onda hâsıl olmasıdır; | “**كَمُلَ**” denilince mânâsı: ondan maksat olan hâsıl oldu, demektir. | | ( **ولَيْلُ التِّمامِ** ، كَكِتابٍ ) , ve **لَيْلُ** | * ! **تِمام**; ikisi de izafetle; ( ve **لَيْلٌ** ) | **تِمامٌ**; ve bir gece ( * ! **تِمامِيٌّ** ); ikisi de | sıfat üzere: ( en uzun ) olan, ( kış geceleri )ndendir. | **الأصمعيُّ** dedi: ve **لَيْلُ التِّمام** uzar; içinde bütün yıldızlar doğuncaya kadar; | ve o, Îsâ’nın doğum gecesidir; nebîmize | ve onun üzerine en faziletli salât ve selâm olsun; | ve Hristiyanlar onu tazim eder ve onda kıyam ederler. ( yahut |

| o, üç ) gecedir ( noksanı artışından seçilmez ). | ( yahut o, on iki saate ulaştığında ve yukarıya doğru )dır; yahut ulaştığında | on üç saatten on beş saate kadar. **امرؤْ القَيْس** dedi: | % ( فبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّمامِ % | والقَلْبُ مِنْ خَشْيَةٍ مُقْشَعِرّْ ) % | | Ve **أبو عَمْرٍ** dedi: **لَيْلُ التِّمام** altı | aydır: üç ay, on iki saatten fazla olduğu vakit; ve üç ay, | geri döndüğü vakit. Dedi: ve **ابنَ الأعرابيّ**’yi işittim, diyordu: sana karşı uzayan | her gece, onda uyumadığın için, o **لَيْلَةُ التِّمام**’dır; | yahut o, **لَيْلَةِ التِّمام** gibidir. Ve **الفَرَزْدَق** dedi: | % ( * ! تِمامِيَّا كَأَنَّ شَآمِياتٍ % | رَجَحْنَ بجانِبَيْه من الغُؤُورِ ) % | | Ve **ابنُ شُمَيْل** dedi: **لَيْلَةُ السَّواءِ** gecesi | | on üçüncü gecedir; onda ay eşit olur; ve o, **لَيْلَةُ التَّمام**’dır; ve ayın tamamlanma gecesidir; | ve bu, **التاء**’nın fethi iledir; birincisi ise kesre iledir. | | ( ve ) denilir: ( onu * ! **لِتِمٍّ** * ! **وتِمامٍ** doğurdu ) , | ikisinin kesresiyle; ( ve ikincisi fetholunur; yani ) | onu ( yaratılışın tamamına ) ulaştırdı; yani: onun | yaratılışı tamam oldu. Ve **ابنُ بَرِّي** **الأصمعيِّ**’den nakletti: onu **التَّمامَ** doğurdu; elif ve lâm ile. | Dedi: şiirde olmadıkça nekre gelmez. | | ( * ! **وَأَتَمَّتْ** ) kadın ( o halde o * ! **مُتِمٌّ**’dür: | doğumu yaklaştı ). * ! **وأَتَمَّتِ الحُبْلَى**: hamlinin günleri tamam olduğunda; | ve * ! **وأَتَمَّتِ الناقَةُ**: doğurması yaklaştı. Ve Esmâ hadîsinde: | ( ( çıktım ve ben * ! **مُتِمٌّ** idim ) ) ; denilir: hamile için, doğuma yaklaştığında, kadın **مُتِمٌّ**. | | ( ve ) * ! **أَتَمَّ** ( bitki: olgunlaştı. ve ) * ! **أَتَمَّ** | ( ay: doldu da parladı; o halde o, * ! **تَمامٍ** dolunaydır; | ve kırılır; ve onunla vasıflanılır ). Ve denilir: ay | **تَمامٍ** * ! **وتِمامٍ**: dolunay gecesinde tamam olduğunda. Ve **ابنُ دُرَيْد** dedi: oğlan * ! **لِتمٍّ وتِمامٍ** doğdu, |

Ve **بَدْرُ تِمامٍ**, ve bundan sonra olan her şey ise **تَمامٌ**, fetha ile.

(**واسْتَتَمَّ النِّعْمَةَ**) şükür ile: (**سَأَلَ** **إِتْمامَها**).

(**وتَمَّمَ الكَسْرُ**: yarıldı ve belirgin olmadı, yahut yarıldı sonra belirgin oldu, **كَتَمَّ** ikisinde de), Zû’r-Rumme dedi ki:
% ( كانْهِياضِ المُعْنَتِ **المُتَتَمِّمِ** % ) %

Yani: topallığı kırık olarak tamam oldu. Böyle nüshalarda; doğrusu: **كَتَتمَّمَ** ikisinde de, yani: iki **تاء** ile.

(ve) **تَمَّمَ** (yaralı üzerine: işini bitirdi), ve o mecazdır.

(ve) **تَمَّمَ** (kavmi: onlara okunun payını verdi), İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
% ( إنّي **أُتَمِّمُ** أَيْسارِي وَأَمْنَحُهم %
مَثْنَى الأيادِي وَأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما ) %

Yani: onlara o eti yediriyorum; denildi: ve bununla adama **مُتَمِّمًا** adı verildi.

(ve) **تَمَّمَ** adam: (hevesi yahut görüşü yahut yerleşimi **تَمِيمِيًّا** oldu), Leys nakletti, (**كَتَمَمَّمَ**) iki **تاء** ile; nasıl denilirse: تَمَضَّرَ ve تَنَزَّرَ; sanki iki **تاء**’dan birini, toplamayı ağır görerek, hazfettiler. Ezherî dedi ki: Bu, bu bapta gelen şeyde kıyastır.

(ve) **تَمَّمَ** (şeyi: onu helâk etti ve eceline ulaştırdı), Şemir söyledi; ve Rü’be’den inşâd etti:
% ( في بَطْنِه غاشِيَةٌ **تُتَمِّمُهْ** % ) %

Dedi ki: ve **الغاشِيَةُ**: karında olan bir şişliktir.

(**والتَّمِيمُ**), emir gibi: (yaratılışı tam olan), ve ayrıca: insanlardan ve atlardan (yaratılışı şiddetli olan); ve o, **هاء** iledir; dedi ki:
% ( وصُلب **تَمِيم** يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُهُ %
إِذا ما تَمَطَّى في الحِزامِ تَبَطَّرا ) %

(ve) **التِّمِيمُ**: (**تَمِيمَةٍ**’nin çoğulu, **كالتَّمائِمِ** gibi) bir isimdir; (yolculukta dizilen, sonra boyunda düğümlenen benekli bir boncuk için). Seleme b. Hurşub dedi ki:
% ( تُعَوَّذُ بالرُّقَى مِنْ غَيْرِ خَبْلٍ %
ويُعْقَدُ في قَلائِدِها **التَّمِيمُ** ) %

Ve Rikâ‘ b. Kays el-Esedî dedi ki:
% ( بِلاَدٌ بها نِيطَتْ عَلَيَّ تَمائِمِي %
وَأَوَّلُ أَرْضٍ مَسَّ جِلْدِي تُرابُها ) %

Ve Ebû Züeyb dedi ki:
% ( وإذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَهاَ %
أَلْفَيْتَ كُلَّ **تَمِيمَةٍ** لا تَنْفَعُ ) %

Ezherî dedi ki: Kim **التَّمائم**’i kayışlar yaparsa, isabet etmiş değildir. Ama Ferazdak’ın sözü:
% ( وكَيْفَ يَضِلُّ العَنْبَرِيُّ بِبَلْدَةٍ %
بِها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائِم ) %

Şüphesiz o, kayışları **التَّمائِم**’e izafe etti; çünkü **التَّمائم** delinen ve içine kayışlar ve onunla asılan ipler konulan boncuklardır. Dedi ki: Araplar arasında, **التَّمِيمَةَ**’nin bizzat boncuğun kendisi olduğu hususunda bir ihtilaf görmedim. (**وَتَمَّمَ المَولُودَ تَتْمِيمًا**: onu ona astı), Sa‘leb’den.

(**والمُتَمُّ، بِفَتْحِ التاءِ**) yani: mîm’in zammı ile: (göbek bağı damarının kopmuş olanı).

(**والتُّمَمُ، كُصُرَدٍ؛ وَعِنَبٍ**: saçtan, kıldan ve yünden parçalar) ki kadın onunla dokumasını tamamlar; (tekili **تُمَّةٌ**), zamme ve kesre ile. Ve **المُحْكَمِ**’de: (ve) ama (**التَّمُّ بالفَتْحِ**) ise (cem‘ ismi)dir; (ve) **التِّمُّ** (kesre ile: balta), İbnü’l-A‘râbî’den. (ve): başkası dedi ki:

(**المِسْحاةُ**), ve çoğulu **تِمَمٌ**. (**واسْتَتَمَّهُ**: onu istedi), yani: parçaları; (ondan) dokuması onunla tamamlansın diye. Ebû Dü’âd dedi ki:
% ( فَهْيَ كالبَيْضِ في الأداحِيّ لا يُوهَبُ %
مِنْها **لِمُسْتَتِمٍّ** عِصامُ ) %

Yani: bu develer, korunma ve pürüzsüzlükte yuva içindeki yumurta gibidir; onlarda bağışlanacak bir şey bulunmaz; çünkü semirmişler ve kıllarını atmışlardır.

**والمُسْتَتِمُّ**: **التِّمَّة**’yi isteyen kimsedir; ve **العِصامُ**: kırbanın ipidir. (**فَأَتَمَّهُ**: onu ona verdi; **والتُّمَّةُ** ve **التُّمَّى**, ikisinin de zammı ile), **رُبَّةٍ** ve **رُبَّى** gibi: (o bağışlanan şey) yünden yahut kıldan.

(ve) **تَمامٌ**, (**كَسَحابٍ** gibi: üç, sahâbîler), onlar: Resûlullah’ın (Allah Teâlâ ona salât ve selâm etsin) amcaoğlu **تَمَامُ بنُ العَبَّاسِ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ**; İbn Abdilberr dedi ki: onun rivayeti vardır. Ve annesi, Rûmiyye bir ümmü veleddir. Dedim ki: babasının evlâtlarının sonuncusu ve onların onuncusuydu; şair onun hakkında şöyle der:
% ( **تَمُّوا** **بِتَمامٍ** وكانُوا عَشَرَهْ % ) %

Ve **تَمامُ بن عبيد الأَسَدِيّ**, Esed Huzeyme’dendir; ve **تَمامٌ**’ın, Bâhîrâ ve Ebrehe ile, bir defada düşmüş bir hadiste bir elçiliği vardır.

(ve) **تَمامُ** (Hüseyin b. Kanân’ın kızı, muhaddise), Hibetullah b. et-Taberî’den.

(ve) **التَّمامُ** (arûzdan: yarısı dairenin yarısını tamamlayan ve son yarısı haşv menzilesinde olan; onda caiz olan şey onda caiz olur; yahut) şiirden **التامّ**: (zihâfın ona girmesi mümkün olup da ondan selâmetle çıkandır). Ve cüz’ **تَمَّ** **تَمامًا**.

| | ( * ! **والمُتَمَّمُ** كَمُعَظَّمٍ : her neyi artırdıysan | onun üzerine | evin (beytin) itidalinden sonra ) , ve ikisi de o cüz’dendi | ki onun üzerine artırdığın şeydendi; meselâ **فاعِلاتُن** gibi | **ضَرْبِ الرَّمَلِ**’de; **مُتَمَّمًا** diye adlandırıldı; çünkü sen | * ! **تَمَّمْتَ** cüz’ün aslını . | ( و ) * ! **مُتَمِّمُ** ( بنُ نُوَيْرَةَ ) بن جَمْرَة | ( * ! **التَّمِيمِيُّ** ) اليَرْبُوعِيُّ ( الشاعِرُ | الصَّحابِيُّ ) Mâlik’in kardeşidir, Allah Teâlâ | ikisinden de razı olsun; onun hoş şiiri vardır; ve zikredilen | kardeşinin bir elçiliği vardır. İbn | el-A‘râbî dedi ki: onunla adlandırıldı; çünkü o | miskinlere et yedirirdi. | | ( و ) * ! **المُتَمِّمُ** ( كَمُحَدِّثٍ : kazanan kimse | ok’u (kura çubuğu) defa defa kazanan, sonra etini | miskinlere yediren; yahut ) * ! **تَمَّمَ** ( eksik kaldı: eysârı | meysir devesinin cüz’leri, sonra aldı ) bir adam ( kalan şeyi | payları tamamlayıncaya kadar ) . | | ( و ) * ! **تَمِيمُ** ، ( كأَمِيرٍ ، ابنُ مُرِّ بن أُدِّ بنِ | طابِخَةَ أبو قَبِيلَةٍ ) Mudar’dan meşhur bir kabiledir | ( ve tenvinlenir ) . Şeyhimiz dedi ki: doğrusu | | “ve men olunur”dur; çünkü onda sarf (tenvin) daha çoktur; ve | kabile adlarından Sakîf ve benzeri gibi başkası gibi men olunabilir; | **تَمِيمٍ**’de sarf daha çoktur. | | Dedim ki: Sîbeveyh dedi: Arap’tan kimi | der ki: “bu **تَمِيمٌ**” onu babanın adı yapar | ve sarf eder; onlardan kimi de onu | kabilenin adı yapar da sarf etmez. Ve dedi ki: dediler: | * ! **تَمِيمُ** بنتُ مُرٍّ; böylece müennes yaptılar; ve “ibn” demediler. | | ( و ) * ! **تَمِيمٌ** ( on sekiz sahâbîdir ) | onlardan: **تَمِيمُ** بن أَسِيدٍ العَدَوِيّ; | * ! **وَتَمِيمُ** بن أَوْسٍ الدارِيُّ; وَ**تَمِيمُ** | ابن بِشْرٍ الأَنصاريّ, وَ**تَمِيمُ** بن | جُراشَة الثَّقَفِيُّ; وَ**تَمِيمُ** بن | الحارِث السَّهْمِيُّ; وَ**تَمِيمُ** بن حُجْرٍ | الأَسْلَمِيُّ, ve **تَمِيمُ** بن الحُمامِ | | الأَنْصارِيّ, ve **تَمِيمٌ** mevlâ | خِراش, ve **تَمِيمُ** بنُ رَبِيعةَ | الجُهَنِيُ; ve **تَمِيمُ** بن زَيْدٍ | الأنصاريّ; ve **تَمِيمُ** بن سَعْدٍ | التَّمِيمِي; ve **تَمِيمُ** بن سَلَمَةَ, | ve **تَمِيمُ** بنُ عَبْد عَمْرٍ ve أبُو الحَسَن; | ve **تَمِيمٌ** mevlâ بَني غَنْم; ve **تَمِيمُ** | ابن مَعْبَد الأنصاري; ve **تَمِيمُ** بن | نَسْر, ve **تَمِيمُ** بن يَزِيد; | ve **تَمِيمُ** بنُ يَعار, Allah Teâlâ | onlardan razı olsun. | | ( وكسَفِينَةٍ ) * ! **تَمِيمَةُ** ( بنتُ وَهْبٍ | رِفاعَة القَرَظِيّ’nin boşanmışı; kendisine denilen: | | “**حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَه**”; ( و ) **تَمِيمَةُ** | ( بِنْتُ ) أبي سُفْيانَ ( أُمَيَّةَ ) بن قَيْسٍ | الأَشْهَلِيَّة; biat etti: ( iki sahâbî kadın ) | Allah Teâlâ ikisinden razı olsun. | | ( * ! **والتَّمْتَمَةُ** : sözü **التاءِ** | ve **المِيمِ**’e döndürmektir ) , ve denildi ki: o, | sözüyle acele etmesidir; neredeyse sana anlatamaz; ( yahut ) o, | ( kelimesinin üst damağına önce varmasıdır ) . | | el-Leys dedi ki: * ! **التَّمْتَمَةُ** sözde, dilin | açıklık göstermemesidir; harfin yerinde hata eder | sonra bir lafza döner; sanki o **التاءُ** ve **الميمُ**’dir; | açık olmasa bile. el-Muberred dedi ki: | **التَّمْتَمَة**: **التَّاء**’da tekrar etmektir; ve **الفَأْفَأَةُ**: | **الفاءِ**’da tekrar etmektir; ( o hâlde o * ! **تَمْتامٌ** ve o (kadın) | * ! **تَمْتامَةٌ**’dır ) ; ve “o (kadın) **بهاءٍ** iledir” demedi; | sanki ıstılahını unuttu. | | ( و ) * ! **التُّمامَةُ** ، ( كَثُمامَةٍ : artıktır ) | her şeyden. | | ( * ! **والتَّمْتامُ** : lakabıdır ) Ebû Ca‘fer’in ( Muhammed | ابن غالِبِ ) بن حَرٍ بٍ ( **الضَّبِّيِّ التَّمّارِ** ) | ve ayrıca yiyecek satıcısı diye de bilinir; rivayet etti | | عبد الصَّمَدِ بن النَّعْمانِ’den, ve مُعَلَّى | ابن مَهْدِيّ’den, ve وَعَمّار بن زَرْبِيٍّ’den, | ve مُسْلِم بنِ إِبراهيم’den; ve ondan Ebû Bekr | Muhammed بن عبدِ اللّهِ بن إِبراهيمَ, | ve İsmâ‘îl بن يَعْقُوبَ بنِ إِبراهيمَ | البَغْدادِيّ (rivayet etti); ve onun hadisleri bize | الخلعيّات’ta âlî olarak vâki oldu. | ( و ) * ! **تَمّامٌ** ، ( كَشَدّادٍ : bir topluluktur ) | insanlardan. | | ( و ) denilir: ( * ! **تَتامُّوا** , yani: geldiler | hepsi * ! **وَتَمُّوا** ) . Ve denilir: toplandılar | * ! **فَتَتامُّوا** on kişi. Ve hadiste: | ( ( * ! **تَتامَّتْ إِلَيْهِ قُرَيْش** ) ) yani: ona icabet etti | ve ona geldi; çokça, peş peşe. | | ( * ! **والتَّتَمُّمُ** : kendisinde kırık olan kimse onunla yürür | sonra kesildi de * ! **فَتَتَمَّمَ** ) , denilir: falan topalladı sonra | * ! **تَتَمَّمَ** * ! **تَتَمُّمًا** , yani: onun topallığı kırık olarak tamam oldu. | | ( * ! **والتُّمْتُمُ** , zamme ile: sumaktır ) . | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | | bir söz * ! **تامَّةٌ** , ve bir dua * ! **تامَّةٌ** ; ikisi | * ! **بالتَّمام** ile vasfedildi; çünkü ikisi Allah’ın zikridir; caiz değildir ki | onların herhangi birinde eksiklik veya ayıp olsun. | | Ve **تَمَّ** إلى كذا: ona ulaştı. el-‘Accâc dedi ki: | * % ( لَمَّا دَعَوْا يالَ * ! **تَمِيمٍ** * ! **تَمُّوا** % * | * إلى المَعالِي وَبِهِنّ سُمُّوا ) % * | | * ! **وَتَمَمَ** على الأَمْرِ, idğamı izhar ederek, | yani: onun üzerinde devam etti; ve böylece rivayet olundu Muâviye hadisi: | ( ( إِنْ * ! **تَمَمْتَ** على ما تُرِيدُ ) ) ; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, şeddeli olanın manasındadır. | | * ! **والتَّمِيمُ** erkeklerden: uzundur. | | Ve **الجَذَعُ** * ! **التامُّ** : * ! **التِّمُّ** : o kimsedir ki | “ceza‘” diye adlandırıldığı vakti tamamladı, | ve “senî” diye adlandırılacak seviyeye ulaştı. | | * ! **والتَّمَمُ** , harekeli: yaratılışı tam olan. | ve onun benzeri: خَلْق عَمَمٌ. İbn | el-A‘râbî dedi ki: **تُمَّ** , kırıldığı zaman. | | | * ! **وَتَمَّ** : ulaştığı zaman. | | Ve **الأساس**’ta: “ondan gözü **تَمَمْتُ**”: | **التَّمِيمَة**’yi ona asmakla onu defettim [ onun üzerine ] . |

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَمَّ
تَمَّ I ( n. ac. تَمّ 1 ,  تَمَاْم 22 ,  تَمَاْمَة 22t ,  تِمَاْم 23 ,  تِمَاْمَة 23t ,  تُمَاْم 24 ),
a.  Was complete, whole, entire, finished.

b.  [ Bi or 'Ala ], Achieved, performed, accomplished, completed, finished.

c.  [ Ila ], Reached, arrived at.

d.  [ 'Ala ], Signed.

تَمَّمَ
تَمَّمَ II ,
a.  Completed, terminated, finished, accomplished; made complete, perfect.

b.  Destroyed.

c.  [ 'An ], Repelled.

أَتْمَمَ
أَتْمَمَ IV ,
a.  Was   full-grown, fully developed; was full, at the full ( moon ).

b.  see II (a) .

c.  Completed ( gestation ).

تَتَمَّمَ
تَتَمَّمَ V ,
a.  Despatched, finished off ( a wounded man ).

تَمّ
تَمّ 1 ,
a.  Completion, consummation; completeness, entireness.

تِمّ
تِمّ 2 ,
a.  see 1 .

b.  Spade, shovel; kind of hoe.

تُمّ
تُمّ 3 ,
a.  see 1 .

b.  Mouth.

تَمَم
تَمَم 4 ,
a.  Complete, entire, whole; perfect; fullgrown, fully developed.

تِمَم
تِمَم 7 ,  تُمَم 9 ,
a.  Locks ( of hair ).

تَاْمِم
تَاْمِم 21 ,
a.  see 4 .

تَمَاْم
تَمَاْم 22 ,  تِمَاْم 23 ,
a.  Conclusion, termination, finish, accomplishment.

تُمَاْمَة
تُمَاْمَة 24t ,
a.  Remainder; complement.

تَمِيْم
تَمِيْم 25 ,
a.  Well-developed, well-made, perfect.

تَمِيْمَة
تَمِيْمَة 25t , ( pl. تَمَاْئِمُ 46 ),
a.  Amulet.

تَمَامًا
تَمَامًا , بِاتِّمَام
a.  Completely, entirely, altogether.

##### Türkçe

**تَمَّ**
**تَمَّ** I ( i. is. **تَمّ** 1, **تَمَاْم** 22, **تَمَاْمَة** 22t, **تِمَاْم** 23, **تِمَاْمَة** 23t, **تُمَاْم** 24 ),
a. Tam, bütün, tüm, bitmiş idi.

b. [ Bi veya 'Ala ], Elde etti, icra etti, başardı, tamamladı, bitirdi.

c. [ Ila ], Ulaştı, vardı.

d. [ 'Ala ], İmzaladı.

**تَمَّمَ**
**تَمَّمَ** II,
a. Tamamladı, sona erdirdi, bitirdi, başardı; tam kıldı, mükemmel kıldı.

b. Yok etti.

c. [ 'An ], Defetti.

**أَتْمَمَ**
**أَتْمَمَ** IV,
a. Tam büyümüş, tamamen gelişmiş idi; dolu idi, dolunayda idi (ay).

b. II (a)’ya bak.

c. (Gebeliği) tamamladı.

**تَتَمَّمَ**
**تَتَمَّمَ** V,
a. (Yaralı bir adamı) gönderdi, işini bitirdi.

**تَمّ**
**تَمّ** 1,
a. Tamamlanma, kemale erme; tamlık, bütünlük.

**تِمّ**
**تِمّ** 2,
a. 1’e bak.

b. Bel, kürek; bir tür çapa.

**تُمّ**
**تُمّ** 3,
a. 1’e bak.

b. Ağız.

**تَمَم**
**تَمَم** 4,
a. Tam, bütün, tüm; mükemmel; tam büyümüş, tamamen gelişmiş.

**تِمَم**
**تِمَم** 7, **تُمَم** 9,
a. (Saç) lüleleri.

**تَاْمِم**
**تَاْمِم** 21,
a. 4’e bak.

**تَمَاْم**
**تَمَاْم** 22, **تِمَاْم** 23,
a. Sonuç, sona erme, bitiş, başarı.

**تُمَاْمَة**
**تُمَاْمَة** 24t,
a. Artık; tamamlayıcı.

**تَمِيْم**
**تَمِيْم** 25,
a. İyi gelişmiş, iyi yapılmış, mükemmel.

**تَمِيْمَة**
**تَمِيْمَة** 25t, (ç. **تَمَاْئِمُ** 46),
a. Muska.

**تَمَامًا**
**تَمَامًا**, **بِاتِّمَام**
a. Tamamen, bütünüyle, tümüyle.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تمم
تَمَّ - يَتِمُّ - تَمَام - أَتَمَّ - يُتِمُّ
تَمَّ - يَتِمُّ + الشيء: ضد " نقص " : يزداد عدده تدريجياً حتى يصل إلى تمامه: يستوفي ما كان ينقصه حتى يعود كما كان: يطرأ عليه نقص في عدد أجزائه ومكوناته، ثم ينضم إليه جزء أو عدد من مثله حتى يعود عدده كما كان يعلم عنه
تَمَام : على وزن " فَعَال" اسم فعل مبالغة من " تَمَّ - يَتِمُّ ": الاكتمال: استيفاء ما كان ناقصاً: زيدت مقاديره تدريجياً حتى صار كما يعلم عنه
تَمَاماً: حال من " تمام": بشكل تام تماماً كما يعلم عنه
أَتَمَّ - يُتِمُّ : على وزن " أفعل " من " تَمَّ - يَتُمُّ " : جعله " " يَتُمُّ ": زاد فيه ما كان ينقصه تدريجياً حتى عاد كما يعلم عنه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اكتمال وتمام الشيء عند مالكه بالوفاء والتأدية كاملة "، وهي:
كَمُلَ - يَكْمُلُ (كَمَلَ - يَكْمُلُ) (كَمِلَ - يَكمَلُ)، تَمَّ - يَتِمُّ، جَزى - يَجْزِي، وَفى - يَفي، أَدَى - يَأْدِي، وَدَى - يَدِي (المتعدي)
تم - تماماً
 	﴿ثم آتينا موسى الكتاب تماما على الذي أحسن وتفصيلا لكل شيء وهدى ورحمة لعلهم بلقاء ربهم يؤمنون(154)﴾ الأنعام
 	﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه أربعين ليلة وقال موسى لأخيه هارون اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين(142)﴾ الأعراف
أتم - يتم - متم
الله يتم
نوره
﴿يريدون أن يطفئوا نور الله بأفواههم ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون (32)﴾ التوبة ﴿يريدون ليطفئوا نور الله بأفواههم والله متم نوره ولو كره الكافرون (8)﴾ الصف
	﴿ياأيها الذين آمنوا توبوا إلى الله توبة نصوحا عسى ربكم أن يكفر عنكم سيئاتكم ويدخلكم جنات تجري من تحتها الأنهار يوم لا يخزي الله النبي والذين آمنوا معه نورهم يسعى بين أيديهم وبأيمانهم يقولون ربنا أتمم لنا نورنا واغفر لنا إنك على كل شيء قدير(8)﴾ التحريم
كلماته
﴿وإذ ابتلى إبراهيم ربه بكلمات فأتمهن قال إني جاعلك للناس إماما قال ومن ذريتي قال لا ينال عهدي الظالمين(124)﴾ البقرة ﴿وتمت كلمة ربك صدقا وعدلا لا مبدل لكلماته وهو السميع العليم(115)﴾ الأنعام ﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيها وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون(137)﴾ الأعراف ﴿إلا من رحم ربك ولذلك خلقهم وتمت كلمة ربك لأملأن جهنم من الجنة والناس أجمعين (119)﴾ هود
نعمته
على أتباع محمد (ص)﴿ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجد الحرام وحيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره لئلا يكون للناس عليكم حجة إلا الذين ظلموا منهم فلا تخشوهم واخشوني ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون(150)﴾ البقرة ﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
محمد (ص)	﴿ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك وما تأخر ويتم نعمته عليك ويهديك صراطا مستقيما (2)﴾ الفتح
يوسف إبراهيم - اسحاق	﴿وكذلك يجتبيك ربك ويعلمك من تأويل الأحاديث ويتم نعمته عليك وعلى آل يعقوب كما أتمها على أبويك من قبل إبراهيم وإسحاق إن ربك عليم حكيم(6)﴾ يوسف
الناس	﴿والله جعل لكم مما خلق ظلالا وجعل لكم من الجبال أكنانا وجعل لكم سرابيل تقيكم الحر وسرابيل تقيكم بأسكمكذلك يتم نعمته عليكم لعلكم تسلمون (81)﴾ النحل
الناس يتمون
الصيام         الحج﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
الرضاعة	﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
العهد إلى مدته	﴿إلا الذين عاهدتم من المشركين ثم لم ينقصوكم شيئا ولم يظاهروا عليكم أحدا فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم إن الله يحب المتقين(4)﴾ التوبة ﴿قال إني أريد أن أنكحك إحدى ابنتي هاتين على أن تأجرني ثمانية حجج فإن أتممت عشرا فمن عندك وما أريد أن أشق عليك ستجدني إن شاء الله من الصالحين(27)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [تمم] ت م م: تَمَّ الشيء يتم بالكسر تَمَاما و أتَمَّهُ غيره و تَمَّمَهُ و اسْتَتَمَهُ بمعنى و أتَمّتِ الحبلى فهي مُتِمُّ إذا أتمت أيام حملها، وولدت لِتَمَامٍ وتِمَامٍ وولد المولود لتمام وتمام وقمر تَمام وتِمام إذا تم ليلة البدر و لَيْلُ التّمِام مكسور لا غير وهو أطول ليلة في السنة و التَّمِيمةُ عوذة تعلق على الإنسان وفي الحديث ﴿من علق تميمة فلا أتم الله له﴾ قيل هي خرزة وأما المعاذات إذا كتب فيها القرآن وأسماء الله تعالى فلا بأس بها و التَّمْتَامُ الذي فيه تَمْتمةٌ وهو الذي يتردد في التاء و تَتَامُّوا أي جاءوا كلهم وتموا
الراغب
تم
تمام الشيء: انتهاؤه إلى حد لا يحتاج إلى شيء خارج عنه، والناقص: ما يحتاج إلى شيء خارج عنه. ويقال ذلك للمعدود والممسوح، تقول: عدد تام وليل تام، قال: }وتمت كلمة ربك﴿[الأنعام/115]،﴾والله متم نوره﴿[الصف/8]،﴾وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه{ [الأعراف/142].
ملخص اللسان
1.     تَمَّ الشي يَتِمُّ تَمّاً وتُمّاً وتَمامةً وتَماماً وتِمامةً وتُماماً وتِماماً
2.     وأَتمَّ الشيءَ وتَمَّ به يَتِمُّ: جعله تامّاً؛
3.     أَعوذ بكلمات الله التامَّاتِ: التَّمام ههنا أَنها تنفَع  المُتَعَوِّذ بها وتَحْفَظه من الآفات وتَكْفيه.
4.     اللهمَّ رَبَّ هذه الدَّعْوة التامَّة؛ وصَفَها بالتَّمام لأَنها ذِكْر الله ويُدْعَى بها إلى عِبادته،
5.     وتَتِمَّة كل شيء: ما يكون تَمام غايته
6.     والتِّمُّ: الشيء التامُّ،
7.     وإذ ابْتَلَى إبراهيمَ رَبُّه بكلِمات فأَتَمَّهُنَّ: يريد فَعمِل بهنّ،
8.     تَمَّ إلى كذا وكذا أَي بَلغه؛
9.     تَمَّ على الأَمر وتَمَمَ عليه، أَي استمرَّ عليه.
10.                        تَتامَّتْ إليه قُرَيش أَي أَجابته وجاءَتْه مُتوافِرة مُتَابعة.
11.                        وأَتِمُّوا الحَجَّ والعُمْرة لله: إتْمامهما تَأدِيةُ كلِّ ما فيهما من الوقوف
12.                        ليل التِّمام أَطول ما يكون من الليل،
13.                        ويَطُول لَيْلُ التِّمام حتى تَطْلُع فيه النُّجوم كلها، وهي ليلة ميلاد عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام،
14.                        ليلة التَّمام وهي ليلة السَّواء ليلة ثلاث عشرة وفيها يَسْتوي القمر،    .
15.                        وأَتَمَّت المرأة، وهي مُتِمٌّ: دنا وِلادُها.
16.                        وأَتَمَّت الحْبْلى، إذا تَمَّت أَيامُ حَمْلِها.
17.                        امرأَة مُتِمٌّ للحامل إِذا شارَفَتِ الوَضْع،
18.                        وأَتَمَّت الناقة: دنا نتاجها.
19.                         وأَتَمَّ النَّبْتُ: اكْتَهل.
20.                        وأَتَمَّ القمرُ: امْتلأَ فبَهَر،
21.          ثم آتينا موسى الكتاب تَماماً على الذي أَحسَنَ؛ تَماماً من الله على المُحْسِنين، ويجوز تَماماً على الذي أَحسنه موسى من طاعة الله واتِّباع أَمره،
22.                        تِمَمٌ، وهو الجِزَّة من الصُّوف أَو الشعَر أَو الوَبَر؛
23.                        والمُسْتَتِمُّ الذي يطلُب التُّمَّةَ،
24.                        والمُتَتَمِّمُ: المتكسِّر؛
25.                        وتَمَّمَ على الجَريح: أَجْهِزَ.
26.                        وتَمَّ على الشيء: أَكمله؛
27.                        واسْتَتَمَّ النِّعْمة: سأَل إِتْمامها.
28.                        وتَمَّمَ الكَسْر فَتَمَّمَ وتَتَمَّم: انصَدَعَ ولم يَبِنْ،
29.                        والتَّمِيمُ: الطويلُ؛
30.                        والتَّمِيمُ: التامُّ الخلْق.
31.                        والتَّمِيمُ: الشاذُّ الشديدُ.
32.                        والتَّميمُ: الصُّلْب؛
33.                        التامُّ الذي استوفى  الوقت الذي يسمَّى فيه جَذَعاً وبَلغ أَن يسمَّى ثَنِيّاً،
34.                        والتَّمِيمُ: العُوَذ،
35.                        والتَّمِيمةُ: خَرزة رَقْطاء تُنْظَم في السَّير ثم يُعقد في العُنق،
36.                        تَمَّمْت المَوْلود علَّقْت عليه التَّمائم.
37.                        والتَّمِيمةُ: عُوذةٌ تعلق على الإِنسان؛
38.                        وتمم الشيء أهلكه وبلغه أجله،
39.                        ظَلَع فلان ثم تَتَمَّم تَتَمُّماً أَي تَمَّ عَرَجُه كَسْراً،
40.                        والمُتَمُّ: منقَطَع عِرْق السُّرَّة.
41.                        والتُّمَمُ  والتِّمَمُ من الشعَر والوَبر والصُّوف: كالجِزَزِ،
42.                        واسْتَتَمَّه: طلب منه التِّمَمَ،
43.                        التِّمُّ الفأْس،
44.                         المُتَمَّمُ كلُّ ما زدت عليه بعد اعتدالِ البيت،.
45.                         ورجل مُتَمِّم إِذا فازَ قِدْحُه مرَّة بعد مرَّة فأَطعَم لَحْمَه المساكين.
46.                         وتَمَّمَهم: أَطعمهم نَصِيبَ قِدْحه؛
47.                          المُتَمِّم الذي يُطْعِم اللَّحْم المساكين والأَيْسار؛
48.                        التَّتْمِيمُ في الأَيسار أَن ينقُص الأَيْسار في الجَزُور فيأْخذ رجُل ما بَقِي حتى يُتَمِّم الأَنْصِباء.
49.                        وتَمِيمٌ: قَبيلةٌ،
50.                        وتَمَّمَ الرجلُ: صار هَواه تَمِيمِيّاً.
51.                        وتَمَّم: انتَسب إِلى تَمِمٍ؛
52.                        تَمَّم الرجلُ إِذا صار تَميميَّ الرأْي والهوى والمَحَلَّة.
53.                        وتتامُّوا أَي جاؤوا كلهم.
54.                        والتَّمْتَمةُ: ردُّ الكلام إِلى التاء والميم،
55.                         والتَّمْتَمةُ: هو أَن يَعْجَل بكلامه فلا يكاد يُفْهِمك،
56.                         والتَّمْتَمةُ:  هو أَن تسبِق كلمتُه إِلى حَنَكِه   الأَعْلى
لسان العرب
● - تمم: تَمَّ الشي يَتِمُّ تَمّاً وتُمّاً وتَمامةً وتَماماً وتِمامةً      وتُماماً وتِماماً وتُمَّة وأَتَمَّه غيره وتَمَّمَه واسْتَتَمَّه بمعنىً،      وتَمَّمَه الله تَتْميماً وتَتِمَّةً، وتَمامُ الشيء وتِمامَتُه      وتَتِمَّتُه: ما تَمَّ به. قال الفارسي: تَمامُ الشيء ما تمَّ به، بالفتح لا غير؛      يحكيه عن أَبي زيد. وأَتمَّ الشيءَ وتَمَّ به يَتِمُّ: جعله تامّاً؛      وأَنشد ابن الأَعرابي:      إنْ قلتَ يوماً نَعَمْ بَدْأً، فَتِمَّ بها،      فإنَّ إمْضاءَها صِنْف من الكَرَم      وفي الحديث أَعوذ بكلمات الله التامَّاتِ؛ قال ابن الأَثير: إنما وصف      كلامه بالتمام لأَنه لا يجوز أَن يكون في شيء من كلامه نَقْص أَو عَيْبٌ      كما يكون في كلام الناس، وقيل: معنى التَّمام ههنا أَنها تنفَع      المُتَعَوِّذ بها وتَحْفَظه من الآفات وتَكْفيه. وفي حديث دُعاء الأَذان: اللهمَّ      رَبَّ هذه الدَّعْوة التامَّة؛ وصَفَها بالتَّمام لأَنها ذِكْر الله      ويُدْعَى بها إلى عِبادته، وذلك هو الذي يستحِق صِفَة الكمال والتمام.      وتَتِمَّة كل شيء: ما يكون تَمام غايته كقولك هذه الدراهم تمام هذه المائة      وتَتِمَّة هذه المائة. والتِّمُّ: الشيء التامُّ، وقوله عز وجل: وإذ ابْتَلَى      إبراهيمَ رَبُّه بكلِمات فأَتَمَّهُنَّ؛ قال الفراء: يريد فَعمِل بهنّ،      والكلمات عَشْر من السُّنَّة: خَمْسٌ في الرأس، وخَمْسٌ في الجَسد، فالتي      في الرأس: الفَرْق وقَصُّ الشارب والمَضْمَضةُ والاسْتِنْشاقُ والسِّواكُ،      وأما التي في الجسَد فالخِتانةُ وحَلْقُ العانةِ وتَقْليمُ الأظفار      ونتفُ الرُّفْغَيْن والإستِنْجاءُ بالماء. ويقال: تَمَّ إلى كذا وكذا أَي      بَلغه؛ قال العجاج:      لما دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا      إلى المَعالي، وبهنَّ سُمُّوا      وفي حديث معاوية: إن تَمَمْتَ على ما تريد؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي      مُخَفَّفاً وهي بمعنى المشدّد. يقال: تَمَّ على الأَمر وتَمَمَ عليه،      بإِظهار الإِدغام، أَي استمرَّ عليه. وقوله في الحديث: تَتامَّتْ إليه قُرَيش      أَي أَجابته وجاءَتْه مُتوافِرة مُتَابعة. وقوله عز وجل: وأَتِمُّوا      الحَجَّ والعُمْرة لله؛ قيل: إتْمامهما تَأدِيةُ كلِّ ما فيهما من الوقوف      والطَّواف وغير ذلك. ووُلِدَ فلان لِتَمامٍ      (* قوله «وولد فلان لتمام إلخ»      عبارة القاموس: وولدته لتم وتمام ويفتح الثاني) ولِتِمام، بالكسر. وليلُ      التِّمامِ، بالكسر لا غير، أَطول ما يكون من ليَالي الشِّتاء؛ ويقال: هي      ثلاث ليال لا يُسْتَبان زيادتُها من نُقْصانها، وقيل: هي إذا بَلَغَت      اثنَتَيْ عَشْرة ساعة فما زاد؛ قال امرؤ القَيس:      فَبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّما      مِ، والقَلْبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِر      وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها قال: كان رسول الله.، صلى الله      عليه وسلم، يقوم الليلةَ التِّمام فيقرأُ سورة البقرة وآل عمران وسورة      النساء ولا يَمرُّ بآية إلاّ دعا الله فيها؛ قال ابن شميل: ليل التِّمام      أَطول ما يكون من الليل، ويكون لكل نجْم هَوِيّ من الليل يَطْلُع فيه حتى      تَطْلُع كلها فيه، فهذا ليل التِّمام. ويقال: سافرنا شهرنا ليل التِّمام لا      نُعَرِّسُه، وهذه ليالي التِّمام، أَي شَهْراً في ذلك الزمان. الأَصمعي:      ليل التِّمام في الشتاء أَطول ما يكون من الليل، قال: ويَطُول لَيْلُ      التِّمام حتى تَطْلُع فيه النُّجوم كلها، وهي ليلة ميلاد عيسى، على نبينا      وعليه الصلاة والسلام، والنصارى تعظِّمُها وتقوم فيها. حكي عن أَبي عمرو      الشيباني أَنه قال: ليل تِمام إذا كان الليل ثلاثَ عشرة ساعة إلى خمس عشرة      ساعة. ويقال لليلة أربع عشرة وهي الليلة التي يَتِمُّ فيها القمر ليلة      التَّمام، بفتح التاء. وقال أَبو عمرو: ليلُ التِّمام ستة أَشهر: ثلاثة      أَشهر حين يزيد على ثنتَيْ عشْرة ساعة، وثلاثة أَشهر حين يَرْجِع، قال:      وسمعت ابن الأَعرابي يقول: كل ليلة طالت عليك فلم تَنَمْ فيها فهي ليلة      التِّمام أَو هي كليلة التِّمام. ويقال: ليلٌ تِمامٌ وليلُ تِمام، على      الإضافة، وليلُ التِّمام وليلٌ تِمامِيٌّ أَيضاً؛ وقال الفرزدق:      تِمامِيّاً، كأَنَّ شَآمِياتٍ      رَجَحْنَ بِجانِبَيْه من الغُؤُور      وقال ابن شميل: ليلة السَّواء ليلة ثلاث عشرة وفيها يَسْتوي القمر، وهي      ليلة التَّمام. وليلة تَمامِ القمر، هذا بفتح التاء، والأَول بالكسر.      ويقال: رُئِيَ الهلال لِتمِّ الشهر، وولدت المرأة لِتِمٍّ وتِمام وتَمامٍ      إذا أَلْقَتْه وقد تَمَّ خَلْفه. وحكى ابن بري عن الأَصمعي: ولدَتْه      للتَّمام، بالأَلف واللام، قال: ولا يَجيء نكِرةً إلاّ في الشعر. وأَتَمَّت      المرأة، وهي مُتِمٌّ: دنا وِلادُها. وأَتَمَّت الحْبْلى، فهي مُتِمٌّ      إذا تَمَّت أَيامُ حَمْلِها. وفي حديث أَسماء: خرجْت وأَنا مُتِمٌّ؛      يقال: امرأَة مُتِمٌّ للحامل إِذا شارَفَتِ الوَضْع، ووُلِد المَوْلود      لِتِمامِ وتِمامٍ. وأَتَمَّت الناقة، وهي مُتِمٌّ: دنا نتاجها. وأَتَمَّ      النَّبْتُ: اكْتَهل. وأَتَمَّ القمرُ: امْتلأَ فبَهَر، وهو بدْرُ تَمامٍ      وتِمامٍ وبدرٌ تَمامٌ. قال ابن دريد: وُلِد الغلام لِتِمٍّ وتِمامٍ وبدرُ      تِمامٍ وكل شيء بعد هذا فهو تَمامٌ، بالفتح. غيره: وقمرُ تَمامٍ وتِمامٍ إذا      تَمَّ ليلة البَدْر. وفي التنزيل العزيز: ثم آتينا موسى الكتاب تَماماً      على الذي أَحسَنَ؛ قال الزجاج: يجوز أَن يكون تَماما على المُحْسِن، أَراد      تَماماً من الله على المُحْسِنين، ويجوز تَماماً على الذي أَحسنه موسى      من طاعة الله واتِّباع أَمره، ويجوز تَماماً على الذي هو أَحسن الأَشياء،      وتَماماً منصوب مفعول له، وكذلك وتَفْصِيلاً لكل شيء؛ المعنى: آتيناه      لهذه العِلَّة أَي للتَّمام والتَّفصيل؛ قال: والقراءة على الذي أَحسَنَ،      بفتح النون؛ قال: ويجوز أَحسنُ على إضمار الذي هو أَحسنُ، وأَجاز القُراءُ      أَن يكون أَحسَن في موضع خفض، وأَن يكون من صفة الذي، وهو خطأٌ عند      البصريين لأَنهم لا يعرفون الذي إلاَّ موصولة ولا تُوصَف إلا بعد تمام      صِلَتها.      والمُسْتَتِمُّ في شِعر أَبي دُواد: هو الذي يطلب الصُّوفَ والوَبَرَ      لِيُتِمَّ      به نَسْجَ كِسائه، والمَوْهوب تُمَّةٌ؛ قال ابن بري: صوابه عن أَبي زيد،      والجمع تِمَمٌ، بالكسر، وهو الجِزَّة من الصُّوف أَو الشعَر أَو      الوَبَر؛ وبيت أَبي دواد هو قوله:      فَهْيَ كالبَيْضِِ، في الأَداحِيّ، لا يُو      هَبُ منها لِمُسْتَتِمٍّ عِصامُ      أَي هذه الإِبل كالبَيْض في الصِّيانة، وقيل في المَلاسة لا يُوهب منها      لمُسْتَتِمّ أَي لا يُوجد فيها ما يُوهَب لأَنها قد سَمِنت وأَلْقَت      أَوْبارَها؛ قال: والمُسْتَتِمُّ الذي يطلُب التُّمَّةَ، والعِصامُ: خيط      القِرْبة.      والمُتَتَمِّمُ: المتكسِّر؛ قال الشاعر      إِذا ما رآها رُؤيةً هِيضَ قَلْبه      بها، كانْهِياضِ المُتْعَب المُتَتَمِّمِ      وتَمَّمَ على الجَريح: أَجْهِزَ. وتَمَّ على الشيء: أَكمله؛ قال      الأَعشى:فتَمَمَّ على مَعْشوقَةٍ لا يَزيدُها      إِليه، بَلاءُ السُّوءِ، إِلاَّ تَحبُّبا      قال ابن سيده: وقول أَبي ذؤيب:      فَباتَ بجَمْعٍ ثم ثابَ إِلى مِنىً،      فأَصْبَحَ رَأْداً يبتغي المَزْجَ بالسَّحْل      قال: أَراه يعني      (* قوله «أراه يعني إلخ» هكذا في الأصل، ولعل الشاهد في      بيت ذكره ابن سيده غير هذا، وأما هذا البيت فهو في الأصل كما ترى ولا      شاهد فيه وقد تقدم مع بيت بعده في مادة سحل). بتَمَّ أََكْمَل حَجَّه.      واسْتَتَمَّ النِّعْمة: سأَل إِتْمامها. وجعله تِمّاً أَي تَماماً. وجعلْته      لك تِمّاً أَي بِتَمامه. وتَمَّمَ الكَسْر فَتَمَّمَ وتَتَمَّم: انصَدَعَ      ولم يَبِنْ، وقيل: إِذا انصَدَعَ ثم بانَ. وقالوا: أَبى قائلُها إِلاَّ      تَمّاً وتُمّاً وتِمّاً، ثلاث لغات، أَي تَماماً، ومضى على قوله ولم يرجع      عنه، والكسر أَفصح؛ قال الراعي:      حتى وَوَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ      جُدّاً، تَعاوَرَه الرياحُ وَبيلاً      بائصٍ: بعيدٍ شاقٍّ، ووَبِيلاً: وَخِيماً.      والتَّمِيمُ: الطويلُ؛ وأَنشد بيت العجاج:      لنا دَعَوْا يال تَمِيمٍ تَمُّوا      والتَّمِيمُ: التامُّ الخلْق. والتَّمِيمُ: الشاذُّ الشديدُ.      والتَّميمُ: الصُّلْب؛ قال:      وصُلْب تَمِيم يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُه،      إِذا ما تَمَطَّى في الحِزام تَبَطَّرا      أَي يَضيق عنه اللِّبْد لتَمامه، وقيل: التَّمِيمُ      التامُّ الخلْقِ الشديده من الناس والخَيْل. وفي حديث سليمان بن يَسار:      الجَذَعُ التامُّ التِّمُّ يُجْزئ؛ قال ابن الأَثير: يقال تِمٌّ وتَمٌّ      بمعنى التامِّ، ويروى الجَذَع التامُّ التَّمَمُ، فالتامُّ الذي استوفى      الوقت الذي يسمَّى فيه جَذَعاً وبَلغ أَن يسمَّى ثَنِيّاً، والتَّمَمُ      التامُّ الخلْق، ومثله خلْق عَمَمٌ. والتَّمِيمُ: العُوَذ، واحدتها      تَمِيمةٌ. قال أَبو منصور: أَراد الخَرز الذي يُتَّخَذ عُوَذاً.      والتَّمِيمةُ: خَرزة رَقْطاء تُنْظَم في السَّير ثم يُعقد في العُنق،      وهي التَّمائم والتَّمِيمُ؛ عن ابن جني، وقيل: هي قِلادة يجعل فيها سُيُورٌ      وعُوَذ؛ وحكي عن ثعلب: تَمَّمْت المَوْلود علَّقْت عليه التَّمائم.      والتَّمِيمةُ: عُوذةٌ تعلق على الإِنسان؛ قال ابن بري: ومنه قول سلَمة بن      الخُرْشُب:      تُعَوَّذُ بالرُّقى من غير خَبْلٍ،      وتُعْقَد في قَلائدها التَّمِيمُ      قال: والتَّمِيمُ جمع تمِيمةٍ؛ وقال رفاع      (* قوله «رفاع»      هكذا في الأصل رفاع بالفاء، وتقدم في مادة نوط: رقاع منقوطاً بالقاف      ومصله في شرح القاموس هنا وهناك) بن قيس الأَسدي:      بِلادٌ بها نِيطَتْ عليَّ تَمائِمي      وأَوَّل أَرضٍ مَسَّ جِلدي تُرابُها      وفي حديث ابن عَمرو      (* قوله «وفي حديث ابن عمرو» هكذا في الأصل ونسخة من      النهاية بفتح أوله، وفي نسخة من النهاية: عمر بضم أوله): ما أُبالي ما      أَتيت إِن تعلقت تَمِيمةً. وفي الحديث: مَن عَلَّق تَمِيمةً فلا أَتَمَّ      الله له؛ ويقال: هي خَرزة كانوا يَعْتَقِدون أَنها تَمامُ الدَّواء      والشِّفاء، قال: وأَمّا المَعاذاتُ إِذا كُتِب فيها القرآن وأَسماءُ الله تعالى      فلا بأْسَ بها. والتَّمِيمةُ: قِلادةٌ من سُيورٍ، وربما جُعِلَتِ      العُوذةَ التي تعلَّق في أَعناق الصبيان. وفي حديث ابن مسعود: التَّمائمُ      والرُّقى والتِّوَلةُ من الشِّرْك. قال أَبو منصور: التَّمائمُ واحدتُها      تَمِيمةٌ، وهي خَرزات كان الأعرابُ يعلِّقونها على أَولادِهم يَنْفون بها      النفْس والعَين بزَعْمهم، فأَبطله الإِسلامُ؛ وإِيّاها أَراد الهُذَلي      بقوله:وإِذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَها،      أَلْفَيْتَ كلَّ تَمِيمة لا تَنْفَعُ      وقال آخر:      إِذا مات لم تُفْلِحْ مُزَيْنةُ بعدَه،      فتُوطِي عليه، يا مُزَيْنُ، التَّمائما      وجعلها ابن مسعود من الشِّرْك لأَنهم جَعلوها واقِيةً من المَقادِير      والموْتِ وأَرادُوا دَفْعَ ذلك بها، وطلبوا دَفْعَ الأَذى من غير الله الذي      هو دافِعُه، فكأَنهم جعلوا له شريكاً فيما قَدّر وكَتَب من آجال العِبادِ      والأَعْراضِ التي تُصيبهم، ولا دافع لما قَضى ولا شريك له تعالى وتقدّس      فيما قَدّر. قال أَبو منصور: ومن جَعل التَّمام سُيوراً فغيرُ مُصِيبٍ؛      وأَما قول الفرزدق:      وكيف يَضِلُِّ العَنْبَرِيُّ ببلْدةٍ،      بها قُطِعَتْ عنه سُيور التَّمائِم؟      فإِنه أَضاف السُّيورَ إِلى التَّمائم لأَن التمائم خَرز تُثْقَب ويجعل      فيها سُيورٌ وخُيوط تُعلَّق بها. قال: ولم أَرَ بين الأَعراب خلافاً أَنّ      التَّميمةَ هي الخرزة نفسُها، وعلى هذا مذهب قول الأَئمة؛ وقول طُفَيل:      فإِلاَّ أَمُتْ أَجْعَلْ لِنَفْرٍ قِلادَةٌ،      يُتِمُّ بها نَفْرٌ قَلائدَه قَبْلُ      قال: أَي عاذه      (* قوله «قال أي عاذه إلى قوله إلى الواسطة» هكذا في      الأصل). الذي كان تقلَّده قبل؛ قال: يُتِمُّ يحطها تَمِيمةَ خَرزِ قلائده      إِلى الواسطة، وإِنما أَراد أُقَلِّده الهِجاء. ابن الأَعرابي: تُمَّ إِذا      كُسِر وتَمَّ إِذا بلَّغ      (* قوله «وتم إذا بلغ إلخ» هكذا في الأصل      والتكملة والتهذيب، وأما شارح القاموس فذكر هذا الشطر عقب قول المتن: وتمم الشيء      أهلكه وبلغه أجله، ثم قال في المستدرك: تم إذا كسر وتم إذا بلغ، ولم      يذكر شاهداً عليه)؛ وقال رؤبة:      في بَطْنه غاشيةٌ تُتَمِّمُهْ      قال شمر: الغاشية وَرَم يكون في البطْن، وقال: تُتَمِّمُهُ أَي تُهْلِكه      وتبلِّغه أَجَلَه؛ وقال ذو الرمة:      كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَتَمِّمِ      يقال: ظَلَع فلان ثم تَتَمَّم تَتَمُّماً أَي تَمَّ عَرَجُه كَسْراً، من      قولك تُمَّ إِذا كسر. والمُتَمُّ: منقَطَع عِرْق السُّرَّة. والتُّمَمُ      والتِّمَمُ من الشعَر والوَبر والصُّوف: كالجِزَزِ، الواحدة تُمَّة. قال      ابن سيده: فأَمَّا التَّمُّ فأَراده اسماً للجمع. واسْتَتَمَّه: طلب منه      التِّمَمَ، وأَتَمَّه: أَعطاه إِياها. ابن الأَعرابي: التِّمُّ الفأْس،      وجمعه تِمَمةٌ.      والتَّامُّ من الشِّعْر      (* قوله «والتام من الشعر إلخ» هكذا في الأصل،      وعبارة التكملة: ومن القاب العروض التام وهو ما استوفى نصفه نصف الدائرة      وكان نصفه الاخير بمنزلة الحشو يجوز فيه ما جاز فيه): ما يمكن أَن يَدْخُله      الزِّحافُ فيَسلَمُ منه، وقد تم الجُزء تَماماً، وقيل: المُتَمَّمُ كلُّ      ما زدت عليه بعد اعتدالِ      البيت، وكانا من الجُزْء الذي زِدْتَه عليه نحو فاعِلاتُنْ في ضرب      الرمل، سمي مُتَمَّماً لأَنك تَمَّمْتَ أَصل الجُزْء.      ورجل مُتَمِّم إِذا فازَ قِدْحُه مرَّة بعد مرَّة فأَطعَم لَحْمَه      المساكين. وتَمَّمَهم: أَطعمهم نَصِيبَ قِدْحه؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد      قول النابغة:      إِني أُتَمِّمُ أَيْساري وأَمْنَحُهُمْ      مَثْنى الأَيادي، وأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما      أَي أُطْعِمهم ذلك اللَّحْم.      ومُتَمِّمُ بن نُويْرة: من شُعرائهم شاعرُ      بني يَرْبوع؛ قال ابن الأَعرابي: سمي بالمُتَمِّم الذي يُطْعِم اللَّحْم      المساكين والأَيْسار؛ وقيل: التَّتْمِيمُ في الأَيسار أَن ينقُص      الأَيْسار في الجَزُور فيأْخذ رجُل ما بَقِي حتى يُتَمِّم الأَنْصِباء.      وتَمِيمٌ: قَبيلةٌ، وهو تَمِيمُ بنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَة بنِ      إِلْياسَ بن مُضَرَ؛ قال سيبويه: من العرب من يقول هذه تَميمٌ يجعله      اسماً للأَب ويصرِف، ومنهم مَن يجعله اسماً للقبيلة فلا يَصْرِف، وقال:      قالوا تَميم بنتُ مُرٍّ فأَنَّثوا ولم يقولوا ابن. وتَمَّمَ الرجلُ: صار      هَواه تَمِيمِيّاً. وتَمَّم: انتَسب إِلى تَمِمٍ؛ وقول العجاج:      إِذا دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا      قال ابن سيده: أَراه من هذا أَي أَسرعوا إلى الدعوة. الليث: تَمَّم      الرجلُ إِذا صار تَميميَّ الرأْي والهوى والمَحَلَّة. قال أَبو منصور:      وقياسُما جاء في هذا الباب تَتَمَّم، بتاءين، كما يقال تَمَضَّر وتَنَزَّر،      وكأَنهم حذفوا إِحدى التاءين استثقالاً للجمع. وتتامُّوا أَي جاؤوا كلهم      وتَمُّوا.      والتَّمْتَمةُ: ردُّ الكلام إِلى التاء والميم، وقيل: هو أَن يَعْجَل      بكلامه فلا يكاد يُفْهِمك، وقيل: هو أَن تسبِق كلمتُه إِلى حَنَكِه      الأَعْلى، والفأْفاء: الذي يعسُر عليه خروج الكلام، ورجل تَمْتام، والأُنْثى      تَمْتامةٌ. وقال الليث: التَّمْتَمةُ في الكلام أَن لا يبين اللسان يُخْطئ      موضع الحرف فيرجِع إِلى لفظ كأَنه التاء والميم، وإِن لم يكن بَيِّناً.      محمد ابن يزيد: التَّمْتَمَة الترديد في التاء، والفأْفأَة الترديد في      الفاء.
مقاييس اللغة:
تمّ التاء والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو دليلُ الكمال: يقال تمَّ الشيءُ إذا كَمَلَ، وَأتمَمْتُه أنا.
ومن هذا الباب التَّميمة، كأنَّهم يريدون أنّها تَمَام الدَّواءِ والشِّفاءِ المطلوب، وفي الحديث: «مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه». وَالتَّميم أيضاً: الشيءُ الصُّلب. ويقال امرأةٌ حُبْلَى مُتِمٌّ، وَوَلَدَتْ لتمَامٍ؛ وليلُ التِّمام، لا غير. وَتتميم الأيْسَارِ أنْ تُطْعِمَهم فَوْزَ قِدْحِك، فلا تَنْتَقِص منه شيئاً؛ قال النابغة:
أنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ
مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُو الجَفْنَةُ الأُدُمَا
وَالمستَتمّ: الذي يطلُب شيئاً من صوف أو وَبَر يُتمُّ به نَسْج كِسائِهِ، قال أبو دُوَاد:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو
هَبُ منها لمُسْتَتمَ عِصامُ
والموهوب تِمَّةٌ وتُمّة.
وأما قولهم المتَتَمِّم المتكَسِّر، فقد يكون من هذا، لأنّه يتنَاهَى حتى يتكسَّر، ويجوز أنْ يكون: كأنه مُتَثَمِّم، وهو الوجه، ويُنشَد فيه:
... كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمّمِ
القاموس المحيط:
تَمَّ يَتِمُّ تَمّاً وتَماماً، مُثَلَّثَتَيْنِ، وتَمامةً، ويُكْسَرُ، وأتَمَّه وتَمَّمَه واسْتَتَمَّه وتَمَّ به و عليه جَعَلَه تامّاً. وتَمامُ الشيءِ وتمامَتُهُ وتَتِمَّتُه ما يَتِمُّ به. ولَيْلُ التِمامِ، ككِتابٍ، ولَيْلٌ تِمامِيٌّ أطْولُ ليالي الشِتاءِ، أو هي ثلاثٌ لا يُسْتَبانُ نُقْصانُها، أو هي إذا بَلَغَتِ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ ساعةً فَصاعِداً.
ووَلَدَتْهُ لتِمٍّ وتِمامٍ، ويُفْتَحُ الثاني، أي: تَمامِ الخَلْقِ. وأتَمَّتْ، فهي مُتِمٌّ: دَنا وِلادُها، و النَّبْتُ: اكْتَهَلَ، و القَمَرُ: امْتَلأَ فَبَهَرَ، فهو بَدْرُ تَمامٍ، ويُكْسَرُ، ويوصَفُ به. واسْتَتَمَّ النِّعْمَةَ: سألَ إتْمامَها. وتَمَّمَ الكَسْرُ: انْصَدَعَ ولم يَبِنْ، أَو انْصَدَعَ ثم بانَ، كَتَمَّ، فيهما، و على الجَرِيحِ: أجْهَزَ، و القَوْمَ: أعْطاهُم نَصيبَ قِدْحِه، وصارَ هَواهُ أو رأيُه أو مَحَلَّتُه تَميميّاً، كتَتَمَّم، و الشيءَ: أهْلَكَه وبَلَّغَه أجَلَه. والتَّميمُ: التامُّ الخَلْقِ، والشديدُ، وجَمْعُ تَميمَةٍ، كالتَّمائمِ، لخَرَزَةٍ رَقْطاءَ تُنْظَمُ في السَّيْرِ، ثم يُعْقَدُ في العُنُقِ. وتَمَّمَ المَوْلودَ تَتْميماً: عَلَّقَها عليه.
والمُتَمُّ، بفتح التاءِ: مُنْقَطَعُ عِرْقِ السُّرَّةِ. والتُّمَمُ، كصُرَدٍ وعِنَبٍ: الجِزَزُ من الشَّعَرِ والوَبَرِ والصُّوفِ، الواحدةُ: تُمَّةٌ. والتَّمُّ، بالفتح: اسمُ الجمعِ، وبالكسر: الفَأسُ، والمِسْحاةُ. واسْتَتَمَّه: طَلَبَها منه، فأَتَمَّهُ: أعطاهُ إياها. والتُّمَّةُ والتُّمَّى، بضمهما: ذلك المَوْهُوبُ. وكسحابٍ: ثلاثةٌ صحابيُّونَ، وبنتُ الحُسَيْنِ بنِ قَنانٍ المُحَدِّثَةُ، و من العَروض: ما اسْتَوْفَى نِصْفُه نِصْفَ الدائرَةِ، وكان نِصْفُه الْأَخيرُ بمَنْزِلَةِ الحَشْوِ، يجوزُ فيه ما جازَ فيه، أو ما يُمْكِنُ أن يَدْخُلَه الزِّحافُ فَيَسْلَمَ منه. والمُتَمَّمُ، كمُعَظَّمٍ: كلُّ ما زِدْتَ عليه بعد اعْتِدالٍ، وابنُ نُوَيْرَةَ التَّميميُّ الشاعِرُ الصحابيُّ. وكمُحَدِّثٍ: مَن فازَ قِدْحُه مَرَّةً بعدَ مَرَّةٍ، فأَطْعَمَ لَحْمَه المساكينَ، أو نَقَصَ أيْسارُ جَزُورِ المَيْسِرِ، فأَخَذَ ما بقي حتى يُتَمِّمَ الْأَنْصِباءَ. وكأَميرٍ: ابنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَةَ، أبو قبيلةٍ، ويُصْرَفُ، وثَمانيَةَ عَشَرَ صحابيّاً. وكسفينةٍ: بنتُ وَهْبٍ، وبنتُ أُمَيَّةَ: صحابيَّتانِ.
والتَّمْتَمَةُ: رَدُّ الكلام إلى التاءِ والميمِ، أو أن تَسْبِقَ كلِمَتُه إلى حَنَكِهِ الْأَعْلى، فهو تَمْتامٌ، وهي تَمْتامَةٌ. وكثُمامةٍ: البَقِيَّةُ. والتَّمْتامُ: لَقَبُ محمدِ بنِ غالِبٍ الضَّبِّيِّ التَّمَّارِ. وكشَدَّادٍ: جماعةٌ.
وتَتامُّوا، أي: جاؤوا كُلُّهُمْ وتَمُّوا. والتَّتَمُّمُ: مَن كان به كَسْرٌ يَمْشِي به، ثم أبَتَّ فَتَتَمَّمَ.
تاج العروس:
( تم ) الشئ ( يتم تما وتماما مثلثتين وتمامة ) بالفتح ( ويكسر ) ويقال ان الكسر في انتم أفصح قالوا أبى قائلها الاتما مثلثة أي تماما ومضى على قوله ولم يرجع عنه قال الراعى حتى وردن لتم خمس بائص * جدا تغادره الرياح وبيلا ( وأتمه ) اتماما ( وتممه ) تتميا وتتمة ( واستتمه وتم به و ) تم ( عليه ) إذا ( جعله تاما ) وقوله تعالى فأتمهن قال الفراء يريد فعمل بهن وقوله تعالى وأتموا الحج والعمرة لله قيل اتمامهما تأدية كل ما فيهما من الوقوف والطواف وغير ذلك ويقال تم عليه أي استمر عليه وأنشد ابن الاعرابي ان قلت يوما نعم بد أفتم بها * فان أمضاءها صنف من الكرم ( وتمام الشئ وتمامته وتتمته ما يتم به ) وقال الفارسى تمام الشئ ماتم به بالفتح لا غير يحكيه عن أبى زيد وتتمة كل شئ ما يكون تمام غايته كقولك هذه الدراهم تمام هذه المائة وتتمة هذه المائة قال شيخنا وقد سبق في كمل أن التمام والكمال مترادفان عند المصنف وغيره وأن جماعة يفرقون بينهما بما أشرنا إليه وزعم العينى أن بينهما فرقا ظاهرا ولم يفصح عنه وقال جماعة التمام الاتيان بما نقص من الناقص والكمال الزيادة على التمام فلا يفهم السامع عربيا أو غيره من رجل تام الخلق الا انه لا نقص في أعضائه ويفهم من كامل وخصه بمعنى زائد على التمام كالحسن والفضل الذاتي أو العرضى فالكمال تمام وزيادة فهو أخص وقد يطلق كل على الآخر تجوزا وعليه قوله تعالى اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي كذا في كتاب التوكيد لابن أبى الاصبع وقيل التمام يستدعى سبق نقص بخلاف الكمال وقيل غير ذلك مما حرره البهاء السبكى في عروس الافراح وابن الزملكانى في شرح التبيان وغير واحد * قلت وقال الحر الى الكمال الانتهاء إلى غاية ليس وراءها مريد من كل وجه وقال ابن الكمال كمال الشئ حصول ما فيه الغرض منه فإذا قيل كمل فمعناه حصل ما هو الغرض منه ( وليل التمام ككتاب ) وليل تمام كلاهما بالاضافة ( وليل ) تمام وليل ( تمامى ) كلاهما
على النعت ( أطول ) ما يكون من ( ليالى الشتاء ) قال الاصمعي ويطول ليل التمام حتى تطلع فيه النجوم كلها وهى ليلة ميلاد عيسى على نبينا وعليه أفضل الصلاة والسلام والنصارى تعظمها وتقوم فيها ( أو هي ثلاث ) ليال ( لا يستبان نقصانها ) من زيادتها ( أو هي إذا بلغت اثنتى عشرة ساعة فصاعدا ) أو إذا بلغت ثلاث عشرة ساعة إلى خمس عشرة ساعة قال امرؤ القيس فبت أكابدليل التما * م والقلب من خشية مقشعر وقال أبو عمرو ليل التمام ستة أشهر ثلاثة أشهر حين يزيد على ثنتى عشرة ساعة وثلاثة أشهر حين يرجع قال وسمعت ابن الاعرابي
يقول كل ليلة طالت عليك فلم تنم فيها فهى ليلة التمام أو هي كليلة التمام وقال الفرزدق تماميا كأن شآميات * رجحن بجانبيه من الغؤور وقال ابن شميل ليلة السواء ليلة ثلاث عشرة وفيها يستوى القمر وهى ليلة التمام وليلة تمام القمر هذا بفتح التاء والاول بالكسر ( و ) يقال ( ولدته لتم وتمام ) بكسرهما ( ويفتح الثاني أي ) بلغته ( تمام الخلق ) أي تم خلقه وحكى ابن برى عن الاصمعي ولدته التمام بالالف واللام قال ولا تجئ نكرة الا في الشعر ( وأتمت ) المرأة ( فهى متم دنا ولادها ) وأتمت الحبلى إذا تمت أيام حملها وأتمت الناقة دنانتاجها وفي حديث أسماء خرجت وأنا متم يقال امرأة متم للحامل إذا شارفت الوضع ( و ) أتم ( النبت اكتهل و ) أتم ( القمر امتلا فبهر فهو بدر تمام ويكسر ويوصف به ) ويقال قمر تمام وتمام إذا تم ليلة البدر وقال ابن دريد ولد الغلام لتم وتمام وبدر تمام وكل شئ بعد هذا فهو تمام بالفتح ( واستتم النعمة ) بالشكر ( سأل اتمامها وتمم الكسر انصدع ولم يبن أو انصدع ثم بان كتم فبهما ) قال ذو الرمة * كانهياض المعنت المتتمم * أي تم عرجه كسرا كذا في النسخ والصواب كتتم فيهما أي بتاءين ( و ) تمم ( على الجريح أجهز ) وهو مجاز ( و ) تمم ( القوم أعطاهم نصيب قدحه ) عن ابن الاعرابي وأنشد انى أتمم أيساري وأمنحهم * مثنى الايادي وأكسو الجفنة الادما أي أطعمهم ذلك اللحم قيل وبه سمى الرجل متمما ( و ) تمم الرجل ( صار هواه أو رأيه أو محلته تميميا ) نقله الليث ( كتتمم ) بتاءين كما يقال ئمضر وتنزر وكأنهم حذفوا احدى التاءين استثقالا للجمع قال الازهرى وهذا هو القياس فيما جاء في هذا الباب ( و ) تمم ( الشئ أهلكه وبلغه أجله ) قاله شمر وأنشد لرؤبة * في بطنه غاشية تتمه * قال والغاشية ورم يكون في البطن ( والتميم ) كأمير ( التام الخلق و ) أيضا ( الشديد ) الخلق من الناس والخيل وهى بهاء قال وصلب تميم يبهر اللبد جوزه * إذا ما تمطى في الحزام تبطرا ( و ) التميم ( جمع تميمة كالتمائم ) اسم ( لخرزة رقطاء تنظم في السير ثم يعقد في العنق ) قال سلمة بن خرشب تعوذ بالرقى من غير خبل * ويعقد في قلائدها التميم وقال رقاع بن قيس الاسدي بلاد بها نيطت على تمائمى * وأول أرض مس جلدى ترابها وقال أبو ذؤيب وإذا المنية أنشبت أظفارها * ألفيت كل تميمة لا تنفع قال الازهرى ومن جعل التمائم سيورا فغير مصيب وأما قول الفرزدق وكيف يضل العنبري ببلدة * بها قطعت عنه سيور التمائم فانه أضاف السيور إلى التمائم لان التمائم خرزق يثقب ويجعل فيها سيور وخيوط تعلق بها قال ولم أربين الاعراب خلافا أن التميمة هي الخرزة نفسها ( وتمم المولود تتميما علقها عليه ) عن ثعلب ( والمتم بفتح التاء ) أي مع ضم الميم ( منقطع عرق السرة والتمم كصرد وعنب الجزز من الشعر والوبر والصوف ) مماتتم به المرأة نسجها ( الواحدة تمة ) بالضم والكسر وفي المحكم ( و ) أما ( التم بالفتح ) فهو ( اسم الجمع و ) التم ( بالكسر الفاس ) عن ابن الاعرابي ( و ) قال غيره ( المسحاة ) والجمع تمم ( واستتمه طليها ) أي الجزز ( منه ) ليتم بها نسجه قال أبو دواد فهى كالبيض في الاداحى لايو * هب منها لمستتم عصام أي هذه الابل كالبيض في الصيانة والملاسة لا يوجد فيها ما يوهب لانها قد سمنت وألقت أو بارها والمسئتم الذى يطلب التمة والعصام خيط القربة ( فأتمه أعطاه اياها والتمة والتمى بضمهما ) كربة وربى ( ذلك الموهوب ) من الصوف أو الوبر ( و ) تمام ( كسحاب ثلاثة صحابيون ) وهم تمام بن العباس بن عبد المطلب ابن عم رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال ابن عبد البر له رواية وأمه أم ولد رومية * قلت وكان آخر أولاد أبيه وعاشرهم وفيه يقول الشاعر * تموا بتمام وكانوا عشره * وتمام بن عبيد الاسدي من أسد خزيمة وتمام له وفادة مع بحيرا وابرهة في حديث ساقط بمرة ( و ) تمام ( بنت الحسين بن قنان المحدثة ) عن هبة الله بن الطبري ( و ) التمام ( من العروض ما استوفى نصفه نصف الدائرة وكان نصفه الاخير بمنزلة الحشو يجوز فيه ما جاز فيه أو ) التام من الشعر ( ما يمكن أن يدخله الزحاف فيسلم منه ) وقد تم الجزء تماما ( والمتمم كمعظم كل ما زدت عليه بعد اعتدال )
البيت وانا من الجزء الذى زدته عليه نحو فاعلاتن في ضرب الرمل سمى متمما لانك تممت أصل الجزء ( و ) متمم ( بن نويرة ) بن حمزة ( التميمي ) اليربوعي ( الشاعر الصحابي ) أخو مالك رضى الله تعالى عنهما له شعر مليح وأخوه المذكور له وفادة وقال ابن الاعرابي سمى به لانه كان يطعم اللحم للمساكين ( و ) المتمم ( كمحدث من فاز قدحه مرة بعد مرة فأطعم لحمه المساكين أو ) تمم ( نقص أيسار جزور الميسر فأخذ ) رجل ( ما بقى حتى يتمم الانصباء و ) تميم ( كأمير ابن مر بن أدبن طابخة أبو قبيلة ) من مضر مشهورة ( ويصرف ) قال شيخنا الصواب ويمنع لان الصرف فيه أكثر وقد يمنع كغيره من أسماء القبائل كثقيف وشبهه والصرف في تميم أكثر * قلت وقال سيبويه من العرب من يقول هذه تميم يجعله اسما للاب ويصرف ومنهم من يجعله اسما للقبيلة فلا يصرف وقال قالوا تميم بنت مرفأنثوا ولم يقولوا ابن ( و ) تميم ( ثمانية عشر صحابيا ) منهم تميم بن أسيد العودى وتميم بن أوس الدارى وتميم بن بشر الانصاري وتميمى بن حراشة
الثقفى وتميم بن الحرث السهمى وتميم بن حجر الاسلمي وتميم بن الحمام الانصاري وتميم مولى خراش وتميم بن ربيعة الجهنى وتميم بن زيد الانصاري وتميم بن سعد التميمي وتميم بن سلمة وتميم بن عبد عمرو أبو الحسن وتميم مولى بنى غنم وتميم بن معبد الانصاري وتميم بن بسر وتميم بن يزيد وتميم بن يعار رضى الله تعالى عنهم ( وكسفينة ) تميمة ( بنت وهب ) مطلقة رفاعة القرظى التى قيل لها حتى تذوقي عسيلته ( و ) تميمة ( بنت ) أبى سفيان ( أمية ) بن قيس الاشهلية بايعت ( صحابيتان ) رضى الله تعالى عنهما ( والتمتمة رد الكلام إلى التاء والميم ) وقيل هو أن يعجل بكلامه فلا يكاد يفهمك ( أو ) هو ( ان تسبق كلمته إلى حنكه الاعلى ) وقال الليف التمتمة في الكلام أن لا يبين اللسان يخطئ موضع الحرف فيرجع إلى لفظ كأنه التاء والميم وان لم يكن بينا وقال المبرد التمتمة الترديد في التاء والفأفأة الترديد في الفاء ( فهو تمتام وهى تمتامة ) ولم يقل وهى بهاء وكأنه نسى اصطلاحه ( و ) التمامة ( كثمامة البقية ) من كل شئ ( والتمتام لقب ) أبى جعفر ( محمد بن غالب ) بن حرب ( الضبى النمار ) ويعرف أيضا ببياع الطعام حدث عن عبد الصمد بن النعمان ومعلى بن مهدى وعمار بن رزبى ومسلم بن ابراهيم وعنه أبو بكر محمد بن عبد الله بن ابراهيم واسمعيل بن يعقوب بن ابراهيم البغدادي وقد وقعت لنا أحاديثه عالية في الخلعيات ( و ) تمام ( كشداد جماعة ) من الناس ( و ) يقال ( تتاموا أي جاؤا كلهم وتموا ) ويقال اجتمعوا فتتاموا عشرة توفى الحديث تتامت إليه قريش أي أجابته وجاءته متوافرة متتابعة ( والتمم من كان به كسر يمشى به ثم أبت فتتمم ) يقال ظلع فلان ثم تتمم تتما أي تم عرجه كسرا ( والتتمم يالضم السماق ) * ومما يستدرك عليه كلمة تامة ودعوة تامة وصفتا بالتمام لانهما ذكر الله فلا يجوز أن يكون في شئ منهما نقص أو عيب وتم إلى كذا بلغه قال العجاج لما دعوا يال تميم تموا * إلى المعالى وبهن سموا وتمم على الامر باظهار الادغام أي استمر عليه وهكذا روى حديث معاوية ان تممت على ما تريد قال ابن الاثير وهى بمعنى المشدد والتميم من الرجال الطويل والجذع التام التم استوفى الوقت الذى يسمى فيه جذعا وبلغ ان يسمى ثنيا والتمم محركة التام الخلق ومثله خلق عمم وقال ابن الاعرابي تم إذا كسر وتم إذا بلغ وفي الاساس تممت عنه العين دفعتها بتعليق التميمة

##### Türkçe

تمم
**تَمَّ** - **يَتِمُّ** - **تَمَام** - **أَتَمَّ** - **يُتِمُّ**
**تَمَّ** - **يَتِمُّ** + **الشيء**: “**نقص**”ın zıddı: sayısı tedricen artar, ta ki tamamına ulaşıncaya kadar: eksik olanı istîfâ eder, ta ki olduğu gibi geri dönünceye kadar: parçalarının ve bileşenlerinin sayısında bir eksiklik arız olur; sonra ona, onun mislinden bir parça yahut bir sayı eklenir, ta ki sayısı, hakkında bilindiği gibi geri dönünceye kadar.
**تَمَام**: “**فَعَال**” vezninde, **تَمَّ** - **يَتِمُّ**’den mübalağa ism-i fiil: tamamlanma: eksik olanı istîfâ etme: miktarları tedricen artırıldı, ta ki hakkında bilindiği gibi oldu.
**تَمَاماً**: **تمام**’dan hâl: tam bir şekilde; hakkında bilindiği gibi bütünüyle tam olarak.
**أَتَمَّ** - **يُتِمُّ**: **تَمَّ** - **يَتُمُّ**’den “**أفعل**” vezninde: onu “ “ **يَتُمُّ**” kıldı: onda eksik olanı tedricen artırdı, ta ki hakkında bilindiği gibi geri dönünceye kadar.
Ve lafız, “sahibinin yanında, vefâ ve edâ ile şeyin tamamlanması ve tamam olması” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**كَمُلَ** - **يَكْمُلُ** (**كَمَلَ** - **يَكْمُلُ**) (**كَمِلَ** - **يَكمَلُ**)، **تَمَّ** - **يَتِمُّ**، **جَزى** - **يَجْزِي**، **وَفى** - **يَفي**، **أَدَى** - **يَأْدِي**، **وَدَى** - **يَدِي** (**المتعدي**)

تم - تماماً
 	﴿Sonra Musa’ya kitabı, iyilik eden kimse üzerine bir **تماما** olarak ve her şey için bir tafsil ve bir hidayet ve bir rahmet olarak verdik; umulur ki Rablerinin buluşmasına iman ederler (154)﴾ **الأنعام**
 	﴿Musa’ya otuz gece vaad ettik ve onu on ile **أتممناها**; böylece Rabbinin mîkâtı kırk gece olarak **فتم**. Musa, kardeşi Harun’a dedi ki: Kavmim içinde benim yerime geç; ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma (142)﴾ **الأعراف**

أتم - يتم - متم
الله يتم
نوره
﴿Allah’ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler; kâfirler hoşlanmasa da Allah, ancak nurunu **أن يتم** diye (ister) (32)﴾ **التوبة** ﴿Allah’ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler; kâfirler hoşlanmasa da Allah, nurunu **متم**’dir (8)﴾ **الصف**
	﴿Ey iman edenler! Allah’a nasuh bir tevbe ile tevbe edin; umulur ki Rabbiniz sizden kötülüklerinizi örter ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokar; o gün Allah, peygamberi ve onunla beraber iman edenleri rezil etmez; nurları önlerinde ve sağlarında koşar; derler ki: Rabbimiz! Nurumuzu bizim için **أتمم** ve bizi bağışla; şüphesiz Sen her şeye kadirsin (8)﴾ **التحريم**

كلماته
﴿Hani İbrahim’i Rabbi birtakım kelimelerle imtihan etmişti de onları **فأتمهن**; dedi ki: Şüphesiz ben seni insanlar için imam kılacağım. Dedi ki: Zürriyetimden de? Dedi ki: Benim ahdim zalimlere erişmez (124)﴾ **البقرة** ﴿Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet olarak **وتمت**; O’nun kelimeleri için değiştirici yoktur; O işitendir, bilendir (115)﴾ **الأنعام** ﴿Ve kendileri zayıf görülen kavmi, içinde bereket kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık; Rabbinin güzel kelimesi, sabrettikleri için İsrailoğulları üzerine **وتمت**; Firavun’un ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükseltmekte olduklarını yerle bir ettik (137)﴾ **الأعراف** ﴿Ancak Rabbinin rahmet ettiği kimse müstesna; bunun için onları yarattı; Rabbinin kelimesi **وتمت**: “Cehennemi cinlerden ve insanlardan, hepsinden dolduracağım” (119)﴾ **هود**

نعمته
على أتباع محمد (ص)﴿Nereden çıktıysan yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir; siz nerede olursanız olun yüzlerinizi onun tarafına çevirin; ta ki insanlar için sizin aleyhinize bir hüccet olmasın, içlerinden zulmedenler müstesna; onlardan korkmayın, benden korkun; ve üzerinize nimetimi **ولأتم** diye; umulur ki hidayet bulursunuz (150)﴾ **البقرة** ﴿Size ölü, kan, domuz eti ve Allah’tan başkası adına kesilen; boğulmuş, vurulmuş, düşmüş, boynuzlanmış ve yırtıcı hayvanın yediği (hayvan) —kesebildikleriniz müstesna— ve dikili taşlar üzerine kesilen ve fal oklarıyla kısmet aramanız haram kılındı; bu fısktır. Bugün kâfirler dininizden ümit kesmiştir; onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün sizin için dininizi **أكملت** ve üzerinize nimetimi **وأتممت** ve sizin için din olarak İslâm’dan razı oldum. Kim açlık içinde, günaha meyletmeksizin zaruret içinde kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayandır, merhamet edendir (3)﴾ **المائدة**
 	﴿Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar yıkayın; başlarınıza mesh edin ve ayaklarınızı topuklara kadar (yıkayın). Eğer cünüp iseniz temizlenin. Eğer hasta iseniz yahut yolculukta iseniz yahut sizden biri ayakyolundan gelmişse yahut kadınlara dokunmuşsanız da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; onunla yüzlerinize ve ellerinize mesh edin. Allah üzerinize bir zorluk kılmak istemez; fakat sizi temizlemek ve üzerinize nimetini **وليتم** diye ister; umulur ki şükredersiniz (6)﴾ **المائدة**

محمد (ص)	﴿Allah senin geçmiş günahından ve sonraki (günahından) sana bağışlasın ve üzerindeki nimetini **ويتم** ve seni dosdoğru bir yola hidayet etsin (2)﴾ **الفتح**

يوسف إبراهيم - اسحاق	﴿Ve işte böyle Rabbin seni seçer ve sana sözlerin te’vilinden öğretir ve üzerindeki nimetini **ويتم** ve Yakub ailesi üzerine (de); daha önce babaların İbrahim ve İshak üzerine onu **كما أتمها** ettiği gibi. Şüphesiz Rabbin bilendir, hikmet sahibidir (6)﴾ **يوسف**

الناس	﴿Allah sizin için yarattıklarından gölgeler kıldı; dağlardan sizin için barınaklar kıldı; size sıcaktan koruyan elbiseler ve sizi savaşınızdan koruyan elbiseler kıldı; işte böyle üzerinize nimetini **يتم**; umulur ki teslim olursunuz (81)﴾ **النحل**

الناس يتمون
الصيام         الحج﴿Size oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak helal kılındı; onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah, sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul etti ve sizi affetti. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah’ın sizin için yazdığını isteyin; fecrden siyah iplikten beyaz iplik size seçilinceye kadar yiyin için; sonra orucu geceye kadar **أتموا**; mescitlerde itikâfta iken onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah’ın sınırlarıdır; onlara yaklaşmayın. İşte böyle Allah, ayetlerini insanlara açıklar; umulur ki sakınırlar (187)﴾ **البقرة** ﴿Haccı ve umreyi Allah için **وأتموا**. Eğer alıkonulursanız, hediyeden kolayınıza gelen (kurban) (gönderin). Hediye yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olursa yahut başından bir eziyeti olursa, oruçtan yahut sadakadan yahut kurbandan bir fidye (vardır). Güvene kavuştuğunuzda, umre ile hacca temettu eden kimseye, hediyeden kolayına gelen (gerekir). Kim bulamazsa, hacda üç gün oruç ve döndüğünüzde yedi; işte bunlar on tamdır. Bu, ehli Mescid-i Haram’ın hazır olanlardan olmayan kimse içindir. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah azabı şiddetli olandır (196)﴾ **البقرة**

الرضاعة	﴿Anneler, çocuklarını iki tam yıl emzirirler; emzirmeyi **أن يتم** isteyen kimse için. Çocuğun babasına, onların rızıkları ve giyimleri örfe göre (vaciptir). Hiçbir nefis, gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü kılınmaz. Ne anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılır ne de baba çocuğu sebebiyle. Varise de bunun benzeri (vaciptir). Eğer ikisi, aralarında rıza ve danışma ile sütten kesmek isterlerse, ikisine günah yoktur. Eğer çocuklarınızı sütanneye vermek isterseniz, örfe göre verdiğinizi teslim ettiğinizde size günah yoktur. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah yaptıklarınızı görendir (233)﴾ **البقرة**

العهد إلى مدته	﴿Müşriklerden kendileriyle antlaşma yaptıklarınız kimseler müstesna; sonra size hiçbir şeyi eksiltmediler ve size karşı kimseye arka çıkmadılar; o halde onlara ahitlerini müddetlerine kadar **فأتموا**. Şüphesiz Allah muttakileri sever (4)﴾ **التوبة** ﴿Dedi ki: Şüphesiz ben, şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum; bana sekiz yıl ücretli çalışman şartıyla. Eğer on (yılı) **أتممت** edersen, o senden (bir lütuftur). Sana zorluk çıkarmak istemiyorum; inşallah beni salihlerden bulacaksın (27)﴾ **القصص**

مختار الصحاح
● [تمم] ت م م: **تَمَّ** **الشيء** **يتم** (kesre ile) **تَمَاما**; başkası onu **أتَمَّهُ** etti; ve onu **تَمَّمَهُ** etti; ve onu **اسْتَتَمَهُ** etti; (hepsi) mânâca. Ve gebe **أتَمّتِ**; o halde o, hamlinin günlerini tamamladığında **مُتِمُّ**’dür. Ve **لِتَمَامٍ** ve **تِمَامٍ** için doğurdu. Ve doğan çocuk **لتمام** ve **تمام** için doğdu. Ve ay, dolunay gecesi tamam olduğunda **تَمام** ve **تِمام** (denir). Ve **لَيْلُ التّمِام** yalnızca kesreli (olarak)dır; ve o, senedeki en uzun gecedir. Ve **التَّمِيمةُ**: insana asılan bir muska. Ve hadiste: ﴿Kim bir **تميمة** asarsa, Allah ona **فلا أتم الله له**﴾. Denildi ki: o bir boncuktur. Kur’an ve Allah Teâlâ’nın isimleri yazılan sığınma (muska)larına gelince, onda bir beis yoktur. Ve **التَّمْتَامُ**: kendisinde **تَمْتمةٌ** olan kimsedir; o, **التاء**’da tereddüt eden kimsedir. Ve **تَتَامُّوا**: yani hepsi geldiler ve tamam oldular.

الراغب
تم

**تمام الشيء**: Onun, kendisinin dışından bir şeye ihtiyaç duymadığı bir sınıra varıp sona ermesidir; **والناقص**: kendisinin dışından bir şeye ihtiyaç duyan şeydir. Bu, sayılan ve ölçülen için söylenir; dersin ki: **عدد تام** ve **ليل تام**. Dedi ki: **}وتمت كلمة ربك﴿** [الأنعام/115]، **﴾والله متم نوره﴿** [الصف/8]، **﴾وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه{** [الأعراف/142].

ملخص اللسان
1. **تَمَّ** şey **يَتِمُّ** **تَمّاً** ve **تُمّاً** ve **تَمامةً** ve **تَماماً** ve **تِمامةً** ve **تُماماً** ve **تِماماً**
2. Ve **أَتمَّ** şeyi ve onunla **تَمَّ** **يَتِمُّ**: onu tam kıldı;
3. **أَعوذ بكلمات الله التامَّاتِ**: buradaki **التَّمام**, onunla sığınanın fayda görmesi, onu âfetlerden koruması ve ona yetmesidir.
4. **اللهمَّ رَبَّ هذه الدَّعْوة التامَّة**; onu **التَّمام** ile niteledi; çünkü o Allah’ın zikridir ve onunla O’na ibadete çağrılır,
5. Ve her şeyin **تَتِمَّة**’si: onun gayesinin tamamı olan şeydir.
6. **التِّمُّ**: tam olan şeydir,
7. **وإذ ابْتَلَى إبراهيمَ رَبُّه بكلِمات فأَتَمَّهُنَّ**: yani onlarla amel etti, demektir,
8. **تَمَّ** şuna şuna: yani ona ulaştı;
9. **تَمَّ** iş üzerinde ve onun üzerinde **تَمَمَ**: yani onun üzerinde devam etti.
10. **تَتامَّتْ** ona Kureyş: yani ona icabet etti ve ona, toplu halde, peş peşe geldi.
11. **وأَتِمُّوا الحَجَّ والعُمْرة لله**: ikisini **إتْمام**; ikisinde bulunan vakfelerin her birini eda etmektir.
12. **ليل التِّمام**: gecenin olabildiğince en uzun olanıdır,
13. **ويَطُول لَيْلُ التِّمام** öyle uzar ki onda yıldızların hepsi doğar; o, İsa’nın doğum gecesidir; nebimize ve ona salât ve selâm olsun,
14. **ليلة التَّمام**; o, **ليلة السَّواء**’dır; on üçüncü gecedir ve onda ay eşitlenir.
15. Kadın **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ** iken: doğumu yaklaştı.
16. **وأَتَمَّت الحْبْلى**: hamlinin günleri tamam olduğunda.
17. **امرأَة مُتِمٌّ للحامل**: doğuma yaklaştığında.
18. **وأَتَمَّت الناقة**: yavrulaması yaklaştı.
19. **وأَتَمَّ النَّبْتُ**: olgunlaştı.
20. **وأَتَمَّ القمرُ**: doldu da parladı.
21. **ثم آتينا موسى الكتاب تَماماً على الذي أَحسَنَ**; Allah’tan muhsinler üzerine bir **تَماماً**; ve Musa’nın Allah’a itaat ve emrine uymaktan **أَحسنه**’si üzerine bir **تَماماً** olması da caizdir,
22. **تِمَمٌ**: yün yahut kıl yahut deve tüyünden kırpıntı demetidir;
23. **المُسْتَتِمُّ**: **التُّمَّة**’yi isteyen kimsedir,
24. **المُتَتَمِّمُ**: kırık dökük olan;
25. Yaralı üzerine **تَمَّمَ**: işini bitirdi (öldürücü darbeyi vurdu).
26. Şey üzerine **تَمَّ**: onu tamamladı;
27. **واسْتَتَمَّ النِّعْمة**: onun tamamlanmasını istedi.
28. **وتَمَّمَ الكَسْر فَتَمَّمَ وتَتَمَّم**: yarıldı, fakat ayrılıp belirginleşmedi,
29. **التَّمِيمُ**: uzun olan;
30. **التَّمِيمُ**: yaratılışı tam olan.
31. **التَّمِيمُ**: aykırı, şiddetli olan.
32. **التَّميمُ**: katı/sert olan;
33. **التامُّ**: kendisine **جَذَعاً** denilen vakti tamamlayan ve **ثَنِيّاً** denilecek seviyeye ulaşan.
34. **التَّمِيمُ**: muska/koruyucu nesneler,
35. **التَّمِيمةُ**: kayışa dizilen, sonra boyunda düğümlenen benekli bir boncuktur,
36. **تَمَّمْت المَوْلود**: ona **التَّمائم** astım.
37. **التَّمِيمةُ**: insana asılan bir muska;
38. **وتمم الشيء**: onu helâk etti ve eceline ulaştırdı,
39. Falan topalladı, sonra **تَتَمَّم** **تَتَمُّماً**: yani onun topallığı kırık gibi tamamlandı.
40. **المُتَمُّ**: göbek bağı damarı kopmuş olan.
41. Kıl, deve tüyü ve yünden **التُّمَمُ** ve **التِّمَمُ**: kırpıntı demetleri gibidir,
42. **واسْتَتَمَّه**: ondan **التِّمَمَ**’i istedi,
43. **التِّمُّ**: balta,
44. **المُتَمَّمُ**: beytin itidalinden sonra ona eklediğin her şeydir,
45. **ورجل مُتَمِّم**: kura oku bir defadan sonra bir defa daha kazandığında, etini miskinlere yediren kimsedir.
46. **وتَمَّمَهم**: onlara kura okunun payını yedirdi;
47. **المُتَمِّم**: miskinlere ve **الأَيْسار**’a et yediren kimsedir;
48. **التَّتْمِيمُ في الأَيسار**: deve üzerinde **الأَيْسار** eksik olunca bir adam kalanını alır da payları tamamlayıncaya kadar (böyle yapar).
49. **وتَمِيمٌ**: bir kabiledir,
50. **وتَمَّمَ الرجلُ**: hevası Temîmî oldu.
51. **وتَمَّم**: **تَمِمٍ**’e nisbet etti;
52. Adam **تَمَّم**: görüş, heva ve mahalle bakımından Temîmî olduğunda.
53. **وتتامُّوا**: yani hepsi geldiler.
54. **والتَّمْتَمةُ**: sözü **التاء** ve **الميم**’e döndürmektir,
55. **والتَّمْتَمةُ**: konuşmasında acele etmesidir; neredeyse sana anlatamaz,
56. **والتَّمْتَمةُ**: kelimesinin üst damağına önce varmasıdır.

لسان العرب

● - **تمم**: **تَمَّ** şey **يَتِمُّ** **تَمّاً** ve **تُمّاً** ve **تَمامةً** ve **تَماماً** ve **تِمامةً** ve **تُماماً** ve **تِماماً** ve **تُمَّة**; başkası onu **أَتَمَّه** ve onu **تَمَّمَه** ve onu **اسْتَتَمَّه** (aynı anlamda). Ve Allah onu **تَمَّمَه** **تَتْميماً** ve **تَتِمَّةً**. Ve şeyin **تَمامُ**’ı ve **تِمامَتُه**’u ve **تَتِمَّتُه**’u: onunla tamam olan şeydir. el-Fârisî dedi: şeyin **تَمامُ**’ı, onunla tamam olan şeydir; yalnızca fetha ile, başka değil; bunu Ebû Zeyd’den nakleder. Ve şeyi **أَتمَّ** ve onunla **تَمَّ**; **يَتِمُّ**: onu tam yaptı. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
إنْ قلتَ يوماً نَعَمْ بَدْأً، فَتِمَّ بها،
فإنَّ إمْضاءَها صِنْف من الكَرَم

Ve hadiste: “Allah’ın **التامَّاتِ** kelimelerine sığınırım”; İbnü’l-Esîr dedi: Onun sözünü ancak tamlıkla niteledi; çünkü O’nun sözünün herhangi bir şeyinde, insanların sözünde olduğu gibi, bir eksiklik yahut ayıp bulunması caiz değildir. Ve denildi ki: buradaki **التَّمام**’ın anlamı, onunla sığınanın fayda görmesi, onu âfetlerden koruması ve ona yetmesidir. Ve ezan duası hadîsinde: “Allah’ım, şu **الدَّعْوة التامَّة**’nin Rabbi”; onu **التَّمام** ile niteledi; çünkü o Allah’ın zikridir ve onunla O’na ibadete çağrılır; bu da kemal ve tamlık sıfatını hak eden şeydir.

Ve her şeyin **تَتِمَّة**’si: gayesinin tamamı olan şeydir; “bu dirhemler şu yüzün tamamıdır” ve “şu yüzün **تَتِمَّة**’si” demen gibi. Ve **التِّمُّ**: tam olan şeydir. Aziz ve celil olanın sözü: “Ve hani Rabbi İbrahim’i birtakım kelimelerle imtihan etmişti de onları **فأَتَمَّهُنَّ**”; el-Ferrâ dedi: yani onlarla amel etti; kelimeler sünnetten ondur: başta beş, bedende beş. Baştakiler: **الفَرْق** ve bıyığı kısaltmak ve **المَضْمَضةُ** ve **الاسْتِنْشاقُ** ve **السِّواكُ**. Bedendekiler ise: **الخِتانةُ** ve **حَلْقُ العانةِ** ve tırnakları kesmek ve **نتفُ الرُّفْغَيْن** ve su ile **الإستِنْجاءُ**.

Ve denilir: **تَمَّ إلى** şöyle şöyle; yani ona ulaştı. el-‘Accâc dedi:
لما دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
إلى المَعالي، وبهنَّ سُمُّوا

Ve Muâviye hadîsinde: “Eğer istediğin şey üzere **تَمَمْتَ**”; İbnü’l-Esîr dedi: böylece hafifletilmiş olarak rivayet edildi ve şeddeli olanın anlamındadır. Denilir: **تَمَّ على** işe ve **تَمَمَ عليه** (idğamı izhar ederek); yani onun üzerinde devam etti. Ve hadisteki sözü: **تَتامَّتْ إليه قُرَيش**; yani ona icabet etti ve ona toplu halde, peş peşe geldi. Aziz ve celil olanın sözü: “Ve haccı ve umreyi Allah için **وأَتِمُّوا**”; denildi ki: ikisini **إتْمام** etmek, içlerindeki vakfe, tavaf ve başka her şeyi eda etmektir.

Ve falan kimse **لِتَمامٍ** doğdu
(* “وولد فلان لتمام إلخ” sözü: Kāmûs’un ibaresi: “وولدته لتم وتمام ويفتح الثاني”)
ve **لِتِمام** (kesre ile). Ve **ليلُ التِّمامِ** (yalnızca kesre ile): kış gecelerinin en uzun olanıdır; ve denilir: üç gecedir; artışı eksilişinden seçilemez; ve denildi: on iki saate ulaştığında, daha fazlası (olandır). İmruü’l-Kays dedi:
فَبِتُّ أُكابِدُ لَيْلَ التِّما
مِ، والقَلْبُ من خَشْيَةٍ مُقْشَعِر

Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun, onun dediği: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, **الليلةَ التِّمام** boyunca kalkar; Bakara sûresini, Âl-i İmrân’ı ve Nisâ sûresini okur; bir âyete uğramazdı ki onda Allah’a dua etmesin. İbn Şümeyl dedi: **ليل التِّمام** gecenin en uzun olduğu zamandır; ve geceden her yıldız için, içinde doğduğu bir **هَوِيّ** olur; ta ki hepsi onun içinde doğuncaya kadar; işte bu **ليل التِّمام**’dır. Ve denilir: **ليل التِّمام**’ı ayımız boyunca yolculuk ettik; onda konaklamayız; ve bunlar **ليالي التِّمام**’dır; yani o zamanda bir ay.

el-Asma‘î: kışın **ليل التِّمام** gecenin en uzun olduğu zamandır; dedi: ve **ليلُ التِّمام** uzar da onun içinde yıldızların hepsi doğar; o, Îsâ’nın doğum gecesidir; nebimize ve ona salât ve selâm olsun; Hristiyanlar onu yüceltir ve onda ibadet ederler. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî’den nakledildi: dedi ki: gece on üç saatten on beş saate kadar olursa **ليل تِمام**. Ve on dört gecesine de denilir; o, ayın içinde tamam olduğu gece, **ليلة التَّمام** (tâ’nın fethasıyla). Ebû ‘Amr dedi: **ليلُ التِّمام** altı aydır: üç ay, on iki saatin üzerine arttığı vakit; ve üç ay, geri döndüğü vakit. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: sana uzun gelen ve içinde uyumadığın her gece, **ليلة التِّمام**’dır; yahut **كليلة التِّمام** gibidir.

Ve denilir: **ليلٌ تِمامٌ** ve izafet üzere **ليلُ تِمام**; ve **ليلُ التِّمام** ve ayrıca **ليلٌ تِمامِيٌّ**. el-Ferazdak dedi:
تِمامِيّاً، كأَنَّ شَآمِياتٍ
رَجَحْنَ بِجانِبَيْه من الغُؤُور

İbn Şümeyl dedi: **ليلة السَّواء** on üç gecesidir; onda ay eşit olur; o, **ليلة التَّمام**’dır. Ve **ليلة تَمامِ القمر**; bu, tâ’nın fethasıyladır; birincisi kesre iledir. Ve denilir: hilâl ayın **لِتمِّ**’i için görüldü. Ve kadın **لِتِمٍّ** ve **تِمام** ve **تَمامٍ** için doğurdu; onu, yaratılışı tamam olmuş halde düşürdüğünde. İbn Berî, el-Asma‘î’den nakletti: onu **للتَّمام** (elif-lâm ile) için doğurdu; dedi: şiir dışında nekre gelmez.

Ve kadın **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**’dür: doğumu yaklaştı. Ve hamile **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**’dür: hamlinin günleri tamam olduğunda. Esmâ hadîsinde: “çıktım ve ben **مُتِمٌّ** idim”; denilir: hamile için **امرأَة مُتِمٌّ**; doğuma yaklaştığında. Ve doğan çocuk **لِتِمامِ** ve **تِمامٍ** için doğdu. Ve deve **أَتَمَّت**; o **مُتِمٌّ**’dür: yavrulaması yaklaştı. Ve bitki **أَتَمَّ**: olgunlaştı. Ve ay **أَتَمَّ**: doldu da parladı; o, **بدْرُ تَمامٍ** ve **تِمامٍ**’dır; ve **بدرٌ تَمامٌ**. İbn Düreyd dedi: oğlan **لِتِمٍّ** ve **تِمامٍ** için doğdu; ve **بدرُ تِمامٍ**; ve bundan sonra her şey **تَمامٌ**’dır (fetha ile). Başkası: **وقمرُ تَمامٍ** ve **تِمامٍ**; dolunay gecesinde tamam olduğunda.

Aziz tenzilde: “Sonra Mûsâ’ya kitabı, iyilik yapanın üzerine **تَماماً** olarak verdik”; ez-Zeccâc dedi: **تَماما**’nın, **المُحْسِن** üzerine olması caizdir; Allah’tan **المُحْسِنين** üzerine bir **تَماماً** murad etti. Ve Mûsâ’nın Allah’a itaat ve emrine uymaktan **أَحسنه** olan şey üzerine **تَماماً** olması da caizdir. Ve en güzel şey olan şeye, yani **الذي هو أَحسن الأَشياء** üzerine **تَماماً** olması da caizdir. Ve **تَماماً** mansub, mef‘ûl leh’tir; aynı şekilde “ve her şey için **وتَفْصِيلاً**” da. Mana: onu bu illet için verdik; yani **للتَّمام** ve **التَّفصيل** için. Dedi: kıraat “**على الذي أَحسَنَ**” (nûn’un fethasıyla) üzeredir. Dedi: “**أَحسنُ**” da caizdir; “**الذي هو أَحسنُ**” takdiri üzere. Kurrâ, **أَحسَن**’ın cer mahallinde olmasını ve **الذي**’nin sıfatından olmasını caiz gördüler; bu, Basralılara göre hatadır; çünkü onlar **الذي**’yi ancak mevsûl olarak bilirler; ve sıfat, sılası tamam olduktan sonra olur.

Ve Ebû Duvâd’ın şiirinde **المُسْتَتِمُّ**: yün ve kılı, onunla elbisesinin dokumasını **لِيُتِمَّ** etmek için isteyen kimsedir. Ve bağışlanan (şey) **تُمَّةٌ**’dir. İbn Berî dedi: doğrusu Ebû Zeyd’dendir; çoğulu **تِمَمٌ** (kesre ile)dir; o, yünden yahut kıldan yahut kıl-yün karışımı **الوَبَر**’den bir kırpıntıdır. Ebû Duvâd’ın beyti şudur:
فَهْيَ كالبَيْضِِ، في الأَداحِيّ،

**لا يُو      هَبُ منها لِمُسْتَتِمٍّ عِصامُ**: Yani bu develer, korunmada yumurta gibi(ler)dir; ve **المَلاسة** hakkında “**لا يُوهب منها      لمُسْتَتِمّ**” denilmiştir; yani onda bağışlanacak bir şey bulunmaz; çünkü semirmiş ve yünlerini atmıştır. Dedi ki: **والمُسْتَتِمُّ** tamamı isteyen kimsedir; **والعِصامُ**: kırba ipi.

**والمُتَتَمِّمُ**: kırık dökük olan; şair dedi ki:
إِذا ما رآها رُؤيةً هِيضَ قَلْبه
بها، كانْهِياضِ المُتْعَب المُتَتَمِّمِ

**وتَمَّمَ على الجَريح**: işini bitirdi. **وتَمَّ على الشيء**: onu tamamladı; **الأَعشى** dedi ki:
فتَمَمَّ على مَعْشوقَةٍ لا يَزيدُها
إِليه، بَلاءُ السُّوءِ، إِلاَّ تَحبُّبا

İbn Sîde dedi ki: Ebû Züeyb’in sözü:
فَباتَ بجَمْعٍ ثم ثابَ إِلى مِنىً،
فأَصْبَحَ رَأْداً يبتغي المَزْجَ بالسَّحْل
Dedi ki: bana öyle görünüyor ki o,
(* قوله «أراه يعني إلخ» هكذا في الأصل، ولعل الشاهد في
بيت ذكره ابن سيده غير هذا، وأما هذا البيت فهو في الأصل كما ترى ولا
شاهد فيه وقد تقدم مع بيت بعده في مادة سحل). **بتَمَّ**: haccını tamamladı.

**واسْتَتَمَّ النِّعْمة**: onun tamamlanmasını istedi. Onu **تِمّاً** yaptı; yani tamam(ı) yaptı. Onu senin için **تِمّاً** yaptım; yani onun tamamıyla.

**وتَمَّمَ الكَسْر فَتَمَّمَ وتَتَمَّم**: yarıldı ve ayrılmadı; ve denildi ki: yarıldığı zaman, sonra ayrıldığı zaman. Ve dediler ki: söyleyeni, ancak **تَمّاً** ve **تُمّاً** ve **تِمّاً** (demekten) kaçınmadı; üç lehçe; yani tamam(ıyla). Sözü üzerinde yürüdü ve ondan dönmedi; kesreli olan daha fasîhtir; **الراعي** dedi ki:
حتى وَوَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائصٍ
جُدّاً، تَعاوَرَه الرياحُ وَبيلاً
**بائصٍ**: uzak, meşakkatli; **ووَبِيلاً**: ağır.

**والتَّمِيمُ**: uzun olan; ve **العجاج**’ın beytini okudu:
لنا دَعَوْا يال تَمِيمٍ تَمُّوا

**والتَّمِيمُ**: yaratılışı tam olan. **والتَّمِيمُ**: aykırı, şiddetli olan.

**والتَّميمُ**: katı/sert; dedi ki:
وصُلْب تَمِيم يَبْهَرُ اللِّبْدَ جَوْزُه،
إِذا ما تَمَطَّى في الحِزام تَبَطَّرا
Yani, onun tamlığından dolayı **اللِّبْد** ona dar gelir; ve denildi ki: **التَّمِيمُ** insanlardan ve atlardan yaratılışı tam, şiddetli olan(ıdır).

Süleyman b. Yesâr hadîsinde: **الجَذَعُ التامُّ التِّمُّ يُجْزئ**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **تِمٌّ** ve **تَمٌّ**, **التامِّ** manasında söylenir; ve **الجَذَع التامُّ التَّمَمُ** diye rivayet edilir. **فالتامُّ**: **جَذَعاً** diye adlandırıldığı vakti tamamlayan ve **ثَنِيّاً** diye adlandırılacak (seviyeye) ulaşan(dır). **والتَّمَمُ**: yaratılışı tam olan; bunun benzeri: **خلْق عَمَمٌ**.

**والتَّمِيمُ**: muska(lar); tekili **تَمِيمةٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi ki: muska olarak edinilen boncuğu kastetti.

**والتَّمِيمةُ**: alaca bir boncuk; kayışa dizilir, sonra boyunda düğümlenir; bunlar **التَّمائم** ve **التَّمِيمُ**’dur; İbn Cinnî’den. Ve denildi ki: içine kayışlar ve muskalar konulan bir gerdanlıktır. Sa‘leb’den nakledildi: **تَمَّمْت المَوْلود**: ona **التَّمائم** astım.

**والتَّمِيمةُ**: insana asılan bir muska; İbn Berrî dedi ki: bunun(lar)dan Seleme b. el-Hurşub’un sözü:
تُعَوَّذُ بالرُّقى من غير خَبْلٍ،
وتُعْقَد في قَلائدها التَّمِيمُ
Dedi ki: **والتَّمِيمُ** **تمِيمةٍ**’nin çoğuludur. Ve Rifâ‘
(* قوله «رفاع»
هكذا في الأصل رفاع بالفاء، وتقدم في مادة نوط: رقاع منقوطاً بالقاف
ومصله في شرح القاموس هنا وهناك) b. Kays el-Esedî dedi ki:
بِلادٌ بها نِيطَتْ عليَّ تَمائِمي
وأَوَّل أَرضٍ مَسَّ جِلدي تُرابُها

İbn ‘Amr hadîsinde
(* قوله «وفي حديث ابن عمرو» هكذا في الأصل ونسخة من
النهاية بفتح أوله، وفي نسخة من النهاية: عمر بضم أوله): “Bir **تَمِيمةً** taktıysam, ne yaptığım umurumda değil.” Hadîste: “Kim bir **تَمِيمةً** asarsa, Allah ona tamamlamasın.” Denilir ki: o, onların, ilacın ve şifanın tamamı olduğuna inandıkları bir boncuktur. Dedi ki: ama içine Kur’an ve Allah Teâlâ’nın isimleri yazılan **المَعاذاتُ**’a gelince, onda bir beis yoktur.

**والتَّمِيمةُ**: kayışlardan bir gerdanlık; bazen, çocukların boyunlarına asılan muska yapılır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: **التَّمائمُ** ve **الرُّقى** ve **التِّوَلةُ** şirktendir. Ebû Mansûr dedi ki: **التَّمائمُ**’in tekili **تَمِيمةٌ**’dir; bunlar, bedevîlerin, iddialarınca, canı ve gözü defetmek için çocuklarına astıkları boncuklardır; İslâm onu iptal etti. Huzelî’nin şu sözüyle kastettiği de odur:
وإِذا المَنِيَّةُ أَنْشَبَتْ أَظْفارَها،
أَلْفَيْتَ كلَّ تَمِيمة لا تَنْفَعُ

Bir başkası dedi ki:
إِذا مات لم تُفْلِحْ مُزَيْنةُ بعدَه،
فتُوطِي عليه، يا مُزَيْنُ، التَّمائما

İbn Mes‘ûd onu şirktendir saydı; çünkü onlar onu, kaderlerden ve ölümden koruyucu kıldılar ve onunla bunu defetmeyi istediler; ve, defedeni olan Allah’tan başkasıyla eziyeti defetmeyi istediler; sanki, kulların ecellerinden ve onlara isabet eden arazlardan takdir edip yazdığı şeyde O’na ortak kılmış oldular. Hükmettiğini defeden yoktur; O, takdir ettiğinde ortağı yoktur; yücedir ve mukaddestir.

Ebû Mansûr dedi ki: kim **التَّمام**’ı kayışlar kılarsa, isabet etmiş değildir. Ama Ferazdak’ın sözü:
وكيف يَضِلُِّ العَنْبَرِيُّ ببلْدةٍ،
بها قُطِعَتْ عنه سُيور التَّمائِم؟
Şüphesiz o, kayışları **التَّمائم**’e izafe etti; çünkü **التمائم** delinen boncuklardır; onlara kayışlar ve ipler konur, onlarla asılır. Dedi ki: bedevîler arasında, **التَّميمةَ**’nin bizzat boncuğun kendisi olduğu hususunda bir ihtilaf görmedim; imamların sözü mezhebi de bunun üzerinedir.

Tufeyl’in sözü:
فإِلاَّ أَمُتْ أَجْعَلْ لِنَفْرٍ قِلادَةٌ،
يُتِمُّ بها نَفْرٌ قَلائدَه قَبْلُ
Dedi ki: yani,
(* قوله «قال أي عاذه إلى قوله إلى الواسطة» هكذا في
الأصل). daha önce taktığı(şey)in muskası. Dedi ki: **يُتِمُّ**: onu indirir; gerdanlıklarının boncuk muskası olarak onu göğüs ortasına kadar (indirir). O, ancak hicvi ona gerdanlık yapmayı kastetti.

İbnü’l-A‘râbî: **تُمَّ**: kırıldığı zaman; **وتَمَّ**: ulaştırdığı zaman
(* قوله «وتم إذا بلغ إلخ» هكذا في الأصل
والتكملة والتهذيب، وأما شارح القاموس فذكر هذا الشطر عقب قول المتن: وتمم الشيء
أهلكه وبلغه أجله، ثم قال في المستدرك: تم إذا كسر وتم إذا بلغ، ولم
يذكر شاهداً عليه). Rü’be dedi ki:
في بَطْنه غاشيةٌ تُتَمِّمُهْ
Şemmer dedi ki: **الغاشية** karında olan bir şişliktir; ve dedi ki: **تُتَمِّمُهُ** yani onu helâk eder ve eceline ulaştırır. Zü’r-Rumme dedi ki:
كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَتَمِّمِ

Denilir ki: falan topalladı, sonra **تَتَمَّم تَتَمُّماً**; yani topallığı kırık gibi tamam oldu; “**تُمَّ**: kırıldığı zaman” sözünden. **والمُتَمُّ**: göbek bağı damarı kopmuş olan.

**والتُّمَمُ** ve **التِّمَمُ**: kıl, yün ve yapağıdan; kırpıntılar gibidir; tekili **تُمَّة**’dir. İbn Sîde dedi ki: **التَّمُّ**’a gelince, onu cem‘ için bir isim olarak istedi.

**واسْتَتَمَّه**: ondan **التِّمَمَ**’ı istedi; ve **أَتَمَّه**: onu ona verdi. İbnü’l-A‘râbî: **التِّمُّ** balta(dır), ve onun çoğulu **تِمَمةٌ**’dir.

Ve şiirden **التَّامُّ**
(* onun sözü: «والتام من الشعر إلخ» aslında böyle; ve tekmilenin ibaresi: Ve arûz lakaplarından **التام** (vardır); o, dairenin yarısının yarısını tamamlamış olan(dur); ve onun son yarısı, haşv menzilesinde olur; onda, onda câiz olan câiz olur): **الزِّحافُ**’ın içine girebileceği, sonra ondan selâmette kalacağı (şey)dir; ve cüz’ tamam bir tamamlıkla tamam olmuştur; ve denildi: **المُتَمَّمُ** her şeydir ki, beytin i‘tidâlinden sonra onun üzerine artırdığın (şey)dir; ve ikisi, onun üzerine artırdığın cüz’dendir; meselâ remel darbesinde **فاعِلاتُنْ** gibi; **مُتَمَّماً** diye adlandırıldı; çünkü sen cüz’ün aslını tamamladın.

Ve bir adam **مُتَمِّم** (olur) — eğer onun oku bir defadan sonra bir defa kazanırsa, sonra onun etini miskinlere yedirirse. Ve **تَمَّمَهم**: onlara, okunun payını yedirdi; onu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; ve Nâbiga’nın sözünü inşâd etti:
إِني أُتَمِّمُ أَيْساري وأَمْنَحُهُمْ
مَثْنى الأَيادي، وأَكْسُو الجَفْنَة الأُدُما
Yani: onlara o eti yediririm.

Ve **مُتَمِّمُ بن نُويْرة**: onların şairlerinden, Benî Yerbû‘un şairi(dir); İbnü’l-A‘râbî dedi: miskinlere ve **الأَيْسار**’a et yediren **المُتَمِّم** ile adlandırıldı; ve denildi: **التَّتْمِيمُ** **الأَيسار**’da, **الجَزُور**’da **الأَيْسار**’ın eksilmesi(dir); sonra bir adam kalan şeyi alır; tâ ki payları tamamlasın.

Ve **تَمِيمٌ**: bir kabile(dir); ve o, **تَمِيمُ بنُ مُرِّ بنِ أُدِّ بنِ طابِخَة بنِ إِلْياسَ بن مُضَرَ**’dır; Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi “bu **تَميمٌ**” der; onu babaya isim kılar ve tenvinli/çekimli yapar; ve onlardan kimi onu kabileye isim kılar, artık çekimli yapmaz; ve dedi: “**تَميم** bintü **مُرٍّ**” dediler; böylece müennes yaptılar ve “ibn” demediler. Ve **تَمَّمَ** adam: onun hevası **تَمِيمِيّاً** oldu. Ve **تَمَّم**: **تَمِمٍ**’e nisbet etti; ve ‘Accâc’ın sözü:
إِذا دَعَوْا يالَ تَمِيمٍ تَمُّوا
İbn Sîde dedi: onu bundan görüyorum; yani çağrıya sürat ettiler. Leys: adam **تَمَّم** eder — eğer görüş ve heva ve mahalle bakımından **تَميميَّ** olursa. Ebû Mansûr dedi: Bu bâbda gelenin kıyası **تَتَمَّم**’dir; iki **التاء** ile; nitekim **تَمَضَّر** ve **تَنَزَّر** denildiği gibi; sanki iki **التاء**’dan birini, toplanmayı ağır görerek, hazfettiler. Ve **وتتامُّوا** yani hepsi geldiler ve **تَمُّوا**.

Ve **التَّمْتَمةُ**: sözü **التاء** ve **الميم**’e döndürmek(tir); ve denildi: o, konuşmasıyla acele etmesidir; artık sana neredeyse anlatamaz; ve denildi: o, kelimesinin üst damağına önce varmasıdır; ve **الفأْفاء**: sözün çıkışı kendisine zor olan(dur); ve bir adam **تَمْتام** (dır); ve dişisi **تَمْتامةٌ**’dir. Leys dedi: **التَّمْتَمةُ** konuşmada, dilin açıklık göstermemesi(dir); harfin yerinde hata eder; sonra bir lafza döner; sanki o **التاء** ve **الميم**’dir; açık olmasa bile. Muhammed b. Yezîd: **التَّمْتَمَة** **التاء**’da tekrarlama(dır); ve **الفأْفأَة** **الفاء**’da tekrarlama(dır).

مقاييس اللغة:
**تمّ**; **التاء** ve **الميم** (kök itibarıyla) tek bir asıldır, kıyaslıdır; ve o, kemâlin delilidir: “Şey **تمَّ**” denir, **كَمَلَ** olduğu zaman; “Ben onu **أتمَمْتُه**” (derim).
Bu bâbdandır **التَّميمة**; sanki onlar, onun istenen ilâcın ve şifânın **تَمَام**’ı olduğunu murad ediyorlar. Hadiste: «**مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه**». Ve **التَّميم** de: sert şeydir. “Kadın **حُبْلَى مُتِمٌّ**” denir; ve “**لتمَامٍ** doğurdu”; ve “**ليلُ التِّمام**”, başkası değil. Ve **تتميم الأيْسَارِ**: onlara, senin okunun kazanmasını yedirmen; ondan hiçbir şeyi eksiltmemen; Nâbiga dedi ki:
أنِّي **أتمِّمُ أيسارِي** وأمنَحُهُمْ
مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُو الجَفْنَةُ الأُدُمَا
Ve **المستَتمّ**: bir yün yahut kıl (deve kılı)dan bir şey isteyen kimsedir; onunla, kisâsının dokumasını tamamlar; Ebû Duvâd dedi ki:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو
هَبُ منها لمُسْتَتمَ عِصامُ
Ve bağışlanan (şey) **تِمَّةٌ** ve **تُمّة**’dir.
Onların “**المتَتَمِّم المتكَسِّر**” sözüne gelince; bu, bundan olabilir; çünkü o, kırılıncaya kadar nihâyete varır. Ve şu da câizdir: sanki o **مُتَثَمِّم** gibidir; ve bu, vechdir. Ve onda şu okunur:
... كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمّمِ

القاموس المحيط:
**تَمَّ** **يَتِمُّ** **تَمّاً** ve **تَماماً**, ikisi de üçlü (üç harekeli); ve **تَمامةً**; ve (bazı yerde) kesrelenir. Ve onu **أتَمَّه** ve **تَمَّمَه** ve **اسْتَتَمَّه**; ve onunla ve onun üzerine **تَمَّ**: onu tam kıldı. Ve şeyin **تَمامُه** ve **تمامَتُه** ve **تَتِمَّتُه**: onunla tamam olan şeydir. Ve **لَيْلُ التِمامِ**, **ككِتابٍ** (vezninde); ve **لَيْلٌ تِمامِيٌّ**: kış gecelerinin en uzunu; yahut o, üçtür; eksikliği belli olmaz; yahut o, on iki saate ulaştığı zaman ve daha yukarısıdır.
Ve onu **لتِمٍّ** ve **تِمامٍ** için doğurdu; ikincisi fetha ile de gelir; yani: yaratılışın tamlığı. Ve **أتَمَّتْ**, o hâlde o **مُتِمٌّ**’dür: doğumu yaklaştı. Ve bitki: olgunlaştı. Ve ay: doldu da parladı; o hâlde o, **بَدْرُ تَمامٍ**’dır; kesre ile de gelir; ve onunla vasfedilir. Ve **اسْتَتَمَّ النِّعْمَةَ**: onun tamamlanmasını istedi. Ve **تَمَّمَ الكَسْرُ**: yarıldı da (ayrılığı) belli olmadı; yahut yarıldı sonra belli oldu; her ikisinde de **كَتَمَّ** gibidir. Ve yaralı üzerinde: işini bitirdi (öldürdü). Ve kavme: onlara, okunun payını verdi. Ve onun hevâsı yahut görüşü yahut mahallesi **تَميميّاً** oldu; **كتَتَمَّم** gibi. Ve şeyi: onu helâk etti ve eceline ulaştırdı. Ve **التَّميمُ**: yaratılışı tam olan; ve şiddetli olan; ve **تَميمَةٍ**’nin cem‘i, **كالتَّمائمِ** gibi: benekli bir boncuk için; kayışa dizilir, sonra boyunda düğümlenir. Ve doğanı **تَمَّمَ** (ona) **تَتْميماً**: onu ona astı.
Ve **المُتَمُّ**, **بفتح التاءِ**: göbek bağı damarının kesik olanı. Ve **التُّمَمُ**, **كصُرَدٍ وعِنَبٍ**: saçtan, kıldan ve yünden kırpıntılardır; bir tanesi: **تُمَّةٌ**. Ve **التَّمُّ**, fetha ile: cem‘ ismidir; kesre ile: balta ve kazmadır. Ve onu **اسْتَتَمَّه**: onu ondan istedi; böylece onu **فأَتَمَّهُ**: onu ona verdi. Ve **التُّمَّةُ** ve **التُّمَّى**, ikisi de zamme ile: o bağışlanan şeydir. Ve **كسحابٍ**: üç sahâbî (adı). Ve Hüseyin b. Kanân’ın kızı, muhaddise. Ve arûzdan: yarısı, dâirenin yarısını tamlayan şeydir; ve onun son yarısı, haşv menzilesindedir; onda câiz olan, onda câiz olur; yahut zihâfın girebilip de ondan selâmette kalabileceği şeydir. Ve **المُتَمَّمُ**, **كمُعَظَّمٍ**: bir i‘tidâlden sonra üzerine artırdığın her şeydir. Ve şair sahâbî Temîmî İbn Nüveyra’dır. Ve **كمُحَدِّثٍ**: oku bir defadan sonra bir defa kazanan kimse; böylece etini miskinlere yedirdi; yahut meysir devesinin eysârı eksildi; böylece kalanını aldı, tâ ki payları tamamlasın. Ve **كأَميرٍ**: Tâbıha’nın oğlu Üdd’ün oğlu Murr’un oğlu; bir kabilenin babasıdır; ve munsariftir; ve on sekiz sahâbî (adı). Ve **كسفينةٍ**: Vehb’in kızı; ve Ümeyye’nin kızı: iki sahâbî kadındır.
Ve **التَّمْتَمَةُ**: sözü **التاءِ** ve **الميمِ**’e döndürmektir; yahut kelimesinin, üst damağına önce varmasıdır; o hâlde o **تَمْتامٌ**’dır; ve o (kadın) **تَمْتامَةٌ**’dır. Ve **كثُمامةٍ**: artıktır. Ve **التَّمْتامُ**: Dabî Temmâr Muhammed b. Gâlib’in lakabıdır. Ve **كشَدَّادٍ**: bir topluluktur.
Ve **تَتامُّوا**: yani, hepsi geldiler ve tamam oldular. Ve **التَّتَمُّمُ**: kendisinde kırık olup onunla yürüyen kimse; sonra (kırık) kesildi de **فَتَتَمَّمَ**.

تاج العروس:
( **تم** ) şey ( **يتم** **تما** ve **تماما**; ikisi de üçlü; ve **تمامة** ) fetha ile (ve kesrelenir). Ve denilir ki: “**انتم**”deki kesre daha fasîhtir. Dediler: “Onun söyleyeni **الاتما**’yı (üçlü olarak) reddetti”; yani **تماما**; ve sözü üzere yürüdü, ondan dönmedi. Râ‘î dedi ki:
حتى وردن لتم خمس بائص * جدا تغادره الرياح وبيلا
(Ve onu **أتمه**) **اتماماً** (ve onu **تممه**) **تتميا** ve **تتمة** (ve onu **استتمه**; ve onunla ve) onun üzerine **تم**: (onu tam kıldığı zaman). Ve Yüce Allah’ın sözü: **فأتمهن**; Ferrâ dedi ki: “Muradı: onlarla amel etti.” Ve Yüce Allah’ın sözü: **وأتموا الحج والعمرة لله**; denildi ki: ikisini tamamlamak, ikisinde bulunan her şeyi; vakfe, tavaf ve başkası gibi; edâ etmektir. Ve “Onun üzerine **تم**” denilir: yani onun üzerinde devam etti. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
ان قلت يوما نعم بد أفتم بها * فان أمضاءها صنف من الكرم
(Ve şeyin **تمامه** ve **تمامته** ve **تتمته**: onunla tamam olan şeydir.) Fârisî dedi ki: “Şeyin **تمام**’ı, onunla tamam olan şeydir; fetha ile, başkası değil”; bunu Ebû Zeyd’den nakleder. Ve her şeyin **تتمة**’si: onun nihâyetinin tamlığı olan şeydir; senin “Bu dirhemler, bu yüzün **تمام**’ıdır; ve bu yüzün **تتمة**’sidir” demen gibi. Şeyhimiz dedi ki: “**كمل**’de geçti ki **التمام** ve **الكمال**, musannif ve başkası yanında müteradiftir; ve bir topluluk, ikisi arasında, işaret ettiğimiz şeyle fark yapar.” Ve Aynî, aralarında açık bir fark olduğunu iddia etti; fakat onu açıklamadı. Ve bir topluluk dedi ki: **التمام**, eksik olanın eksiğini getirmektir; ve **الكمال**, **التمام** üzerine ziyadedir. Böylece dinleyen, Arap olsun olmasın, “yaratılışı tam adam”dan, ancak uzuvlarında eksik olmadığını anlar; ve “kâmil”den, **التمام** üzerine ziyade mânâsını anlar; zâtî yahut arazî güzellik ve fazilet gibi. Böylece **الكمال**: tamlık ve ziyadedir; o hâlde daha özeldir. Ve her biri, mecazen, öteki üzerine de ıtlak olunur. Ve bunun üzerinedir Yüce Allah’ın sözü: **اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي**; İbn Ebî’l-İsba‘ın “Kitâbü’t-Tevkîd”inde böyledir. Ve denildi ki: **التمام**, önceki bir eksikliği gerektirir; **الكمال** bunun hilâfınadır. Ve denildi ki: Baha es-Sübkî’nin “عروس الافراح”ında ve İbnü’z-Zemlekânî’nin “شرح التبيان”ında ve birden fazlasında tahrîr ettiği başka şeylerdir. * Ben dedim ki: Hurrâlî dedi ki: “**الكمال**: her yönden, ötesinde isteyenin olmadığı bir gâye’ye varıştır.” Ve İbnü’l-Kemâl dedi ki: “Şeyin **كمال**’ı, onda ondan maksat olanın hâsıl olmasıdır; böylece ‘**كمل**’ denildiği zaman mânâsı: ondan maksat olan hâsıl oldu.”
(Ve **ليل التمام** **ككتاب**) ve “**ليل تمام**” ikisi de izâfetle; ve “**ليل** **تمام**” ve “**ليل** **تمامى**” ikisi de sıfat üzere: (kış gecelerinin) en uzun olanı. Asma‘î dedi ki: “**ليل التمام** uzar; tâ ki onda yıldızların hepsi doğsun; ve o, nebîmiz üzerine ve onun âli üzerine en faziletli salât ve selâm olsun, Îsâ’nın doğum gecesidir; ve Nasârâ onu tazim eder ve onda ayakta dururlar.” (Yahut o, üç) gecedir (ki artmasından eksilmesi seçilmez). (Yahut o, on iki saate ulaştığı zaman ve daha yukarısıdır.) Yahut on üç saate ulaştığı zaman, on beş saate kadar. İmruü’l-Kays dedi ki:
فبت أكابدليل التما * م والقلب من خشية مقشعر
Ve Ebû Amr dedi ki: “**ليل التمام** altı aydır: üç ay, on iki saatin üzerine arttığı zaman; ve üç ay, döndüğü zaman.” Dedi ki: “İbnü’l-A‘râbî’yi işittim...”

Her gece sana uzun gelen, içinde uyumadığın her geceye: o, **لَيْلَةُ التَّمَامِ**dır; yahut **كَلَيْلَةِ التَّمَامِ** gibidir, denir. El-Ferazdak dedi ki:

تماميا كأن شآميات * رجحن بجانبيه من الغؤور

İbn Şümeyl dedi: **لَيْلَةُ السَّوَاءِ** on üçüncü gecedir; onda ay eşitlenir; o, **لَيْلَةُ التَّمَامِ**dır ve **لَيْلَةُ تَمَامِ القَمَرِ**dır. Bu (ikincisi) **التاء**’nın fethasıyladır; birincisi ise kesre iledir.

Ve denir: **وَلَدَتْهُ لِتَمٍّ وَتَمَامٍ**; ikisi de kesre iledir. Ve ikincisi fetha ile de gelir; yani: **تَمَامَ الخَلْقِ**’a ulaştırdın; yani yaratılışı tamam oldu. İbn Berrî, el-Asma‘î’den şöyle nakletti: **وَلَدَتْهُ التَّمَامَ** (elif ve lâm ile) dedi. “Nekre olarak gelmez; ancak şiirde (gelir)” dedi.

Ve kadın **أَتَمَّتْ**; artık o **مُتِمٌّ**dur: doğumu yaklaştı. Gebe kadın, hamlinin günleri tamam olunca **أَتَمَّتْ** denir. Dişi deve de, doğumu yaklaşınca **أَتَمَّتْ**. Esmâ hadîsinde: “Çıktım; ben **مُتِمٌّ** idim.” denir. Hamile kadına, doğuma yaklaşınca **امْرَأَةٌ مُتِمٌّ** denir.

Ve **أَتَمَّ النَّبْتُ**: olgunlaştı. Ve **أَتَمَّ القَمَرُ**: doldu; parladı; o, **بَدْرٌ تَمَامٌ**dır; (bu) kesre ile de gelir ve onunla sıfat yapılır. Ve denir: **قَمَرٌ تَمَامٌ** ve **تِمَامٌ**; dolunay gecesinde tamam olunca. İbn Düreyd dedi: Oğlan **لِتَمٍّ وَتَمَامٍ** için doğar; ve **بَدْرٌ تَمَامٌ**. Bundan sonra her şey, fetha ile **تَمَامٌ**dur.

Ve **اسْتَتَمَّ النِّعْمَةَ**: şükür ile (onu) tamamlamayı istedi. Ve **تَمَّمَ الكَسْرُ**: yarıldı da ayrılmadı; yahut yarıldı sonra ayrıldı; **كَتَمَّ** gibi; ikisiyle de (kullanılır). Zû’r-Rumme dedi ki:

كانهياض المعنت المتتمم

Yani: topallığı, kırık olarak tamam oldu. Nüshalarda böyle. Doğrusu: **كَتَتَمَّ**’dir; ikisinde de; yani iki **تاء** ile.

Ve **تَمَّمَ عَلَى الجَرِيحِ**: (onu) bitirdi/son darbeyi vurdu; bu mecazdır. Ve **تَمَّمَ القَوْمَ**: onlara, kadehinin payını verdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Şu beyti okudu:

انى أتمم أيساري وأمنحهم * مثنى الايادي وأكسو الجفنة الادما

Yani: onlara o eti yediririm. Denildi ki: bununla adam **مُتِمِّمًا** diye adlandırıldı.

Ve adam **تَمَّمَ**: hevesi yahut görüşü yahut mahallesi **تَمِيمِيًّا** oldu. Bunu el-Leys nakletti. (**كَتَتَمَّمَ**) iki **تاء** ile; tıpkı **ئِمْضَرَ** ve **تَنْزَرَ** denildiği gibi. Sanki iki **تاء**’dan birini, cem‘den dolayı ağır bulup düşürdüler. El-Ezherî dedi: Bu, bu bapta gelen şeylerde kıyastır.

Ve **تَمَّمَ الشَّيْءَ**: onu helâk etti ve eceline ulaştırdı. Bunu Şemr söyledi. Ru’be’den şu beyti okudu:

في بطنه غاشية تتمه

Dedi ki: **الغاشية** karında olan bir şişliktir.

Ve **التَّمِيمُ** ( **أَمِيرٌ** gibi): yaratılışı tam olan; ve ayrıca: insanlardan ve atlardan yaratılışı şiddetli/sağlam olan. O, **هاء** iledir. Şu beyit vardır:

وصلب تميم يبهر اللبد جوزه * إذا ما تمطى في الحزام تبطرا

Ve **التَّمِيمُ** ( **تَمِيمَةٌ**’nin çoğulu **كَالتَّمَائِمِ**): (şu) isimdir: “Benekli bir boncuk; kayışa dizilir, sonra boyunda düğümlenir.” Seleme b. Harşeb dedi:

تعوذ بالرقى من غير خبل * ويعقد في قلائدها التميم

Rikâ‘ b. Kays el-Esedî dedi:

بلاد بها نيطت على تمائمى * وأول أرض مس جلدى ترابها

Ebû Züeyb dedi:

وإذا المنية أنشبت أظفارها * ألفيت كل تميمة لا تنفع

El-Ezherî dedi: Kim **التَّمَائِمَ**’i kayışlar yaparsa, isabet etmiş değildir. El-Ferazdak’ın şu sözüne gelince:

وكيف يضل العنبري ببلدة * بها قطعت عنه سيور التمائم

O, kayışları **التَّمَائِمَ**’e izafe etti; çünkü **التَّمَائِمُ** delinir ve içine kayışlar ve ipler konur; onlarla asılır. Dedi ki: Bedevî Araplar arasında, **التَّمِيمَةُ**’nin bizzat boncuğun kendisi olduğu hususunda bir ihtilaf görmedim.

Ve **تَمَّمَ المَوْلُودَ تَتْمِيمًا**: onu ona astı. Sa‘leb’den.

Ve **المُتِمُّ** ( **التاء**’nın fethasıyla), yani **الميم**’in zammıyla: göbek bağı damarı kopmuş olan. Ve **التَّمَمُ** ( **صُرَدٌ** ve **عِنَبٌ** gibi): saçtan, kıldan ve yünden kırpıntılar; kadın onunla dokumasını tamamlar. Tekili: **تُمَّةٌ**; zamme ve kesre ile. **المُحْكَم**’de:

Ve **التَّمُّ** (fetha ile): cem‘ ismidir. Ve **التِّمُّ** (kesre ile): balta; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve başkası dedi: **المِسْحَاةُ** (kazma/kürek). Çoğulu: **تِمَمٌ**.

Ve **اسْتَتَمَّهُ طَلِيَّهَا**: yani kırpıntıları; ondan; dokumasını onunla tamamlamak için. Ebû Duvâd dedi:

فهى كالبيض في الاداحى لايو * هب منها لمستتم عصام

Yani: bu develer, korunmuşluk ve pürüzsüzlükte yumurta gibidir; onlarda bağışlanacak bir şey bulunmaz; çünkü semirmişlerdir ve kıllarını atmışlardır. **المُسْتَتِمُّ**: **التُّمَّةَ**’yi isteyen kimsedir. **العِصَامُ**: kırbanın ipidir.

Artık **فَأَتَمَّهُ**: ona onu verdi. Ve **التُّمَّةُ** ve **التُّمَى** (ikisi de zamme ile): **كُرْبَةٌ** ve **رُبَى** (gibi); o bağışlanan şey; yünden yahut kıldan.

Ve **تَمَّامٌ** ( **سَحَابٌ** gibi): üç sahâbîdir. Onlar: **تَمَّامُ بْنُ العَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ**; Allah’ın Elçisi’nin (Allah Teâlâ ona salât etsin) amcaoğludur. İbn Abdilberr dedi: Onun rivayeti vardır; annesi Rûmiyye bir ümmüveleddir. *Dedim ki: babasının çocuklarının sonuncusu ve onların onuncusuydu. Şair onun hakkında şöyle der:

تموا بتمام وكانوا عشره

Ve **تَمَّامُ بْنُ عُبَيْدٍ الأَسَدِيُّ**; Esed b. Huzeyme’dendir. Ve **تَمَّامٌ**’ın, Buhayrâ ve Ebrehe ile bir heyet gelişi vardır; bir kere düşmüş bir hadiste.

Ve **تَمَّامُ**: **بِنْتُ الحُسَيْنِ بْنِ قِنَانٍ**; muhaddisedir; Hibetullâh b. et-Taberî’den.

Ve **التَّمَامُ**: arûzdan, yarım dairenin yarısını tamamlayan şeydir; ve onun son yarısı, haşv menzilesindedir; onda, onda câiz olan câiz olur. Yahut şiirin **التَّامُّ**’ı: içine zihâf girebilip de ondan selâmette kalan şeydir. Cüz, **تَمَامًا** tamam oldu.

Ve **المُتَمِّمُ** ( **مُعَظَّمٌ** gibi): evin itidalinden sonra ona eklediğin her şeydir; ve ben, ona eklediğin cüz’dendim; meselâ remelin darbında **فَاعِلَاتُنْ** gibi. Ona **مُتَمِّمٌ** denildi; çünkü cüz’ün aslını tamamladın.

Ve **مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ** b. Hamza; **التَّمِيمِيُّ**; el-Yerbû‘î; (sahâbî şair). Mâlik’in kardeşidir; Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun. Onun güzel şiiri vardır; adı geçen kardeşinin de bir heyet gelişi vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bununla adlandırıldı; çünkü miskinlere et yedirirdi.

Ve **المُتَمِّمُ** ( **مُحَدِّثٌ** gibi): kadehi bir kere sonra bir kere daha kazanan; sonra etini miskinlere yediren kimse. Yahut: **تَمَّمَ**: meysir devesinin **أَيْسَار**’ının eksiğini tamamladı; böylece bir adam, kalanını aldı; ta ki payları tamamlasın.

Ve **تَمِيمٌ** ( **أَمِيرٌ** gibi): Murr b. Udd b. Tâbiha; Mudar’dan meşhur bir kabilenin babasıdır. Ve (ismi) sarf olunur. Şeyhimiz dedi: Doğrusu: sarf olunur ve men‘ olunur; çünkü onda sarf daha çoktur; ve kabile adlarından Sakîf ve benzeri gibi, men‘ de edilebilir; sarf, **تَمِيمٌ**’de daha çoktur. *Dedim ki: Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi “**هَذِهِ تَمِيمٌ**” der; onu babanın ismi yapar ve sarf eder. Kimi de onu kabilenin ismi yapar; o zaman sarf etmez. Dedi ki: “**تَمِيمُ بِنْتُ مُرٍّ**” dediler; müennes yaptılar; “ibn” demediler.

Ve **تَمِيمٌ**: on sekiz sahâbîdir; onlardan: **تَمِيمُ بْنُ أَسِيدٍ العُودِيُّ** ve **تَمِيمُ بْنُ أَوْسٍ الدَّارِيُّ** ve **تَمِيمُ بْنُ بِشْرٍ الأَنْصَارِيُّ** ve **تَمِيمِيُّ بْنُ حَرَاشَةَ**.

**الثقفى** ve **تميم بن الحرث السهمى** ve **تميم بن حجر الاسلمي** ve **تميم بن الحمام الانصاري** ve **تميم مولى خراش** ve **تميم بن ربيعة الجهنى** ve **تميم بن زيد الانصاري** ve **تميم بن سعد التميمي** ve **تميم بن سلمة** ve **تميم بن عبد عمرو أبو الحسن** ve **تميم مولى بنى غنم** ve **تميم بن معبد الانصاري** ve **تميم بن بسر** ve **تميم بن يزيد** ve **تميم بن يعار** –Allah Teâlâ onlardan razı olsun– (ve **كسفينة**) **تميمة** (**بنت وهب**), **رفاعة القرظى**’nin boşadığı; kendisine “**حتى تذوقي عسيلته**” denilen. (Ve) **تميمة** (**بنت**) **أبى سفيان ( أمية ) بن قيس الاشهلية**, biat etti; (iki sahâbî kadın) –Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun–.

(**والتمتمة رد الكلام إلى التاء والميم**) denildi: sözün **التاء** ve **الميم**’e döndürülmesidir. Ve denildi ki: onun mânası, konuşmasında acele etmesidir; neredeyse seni anlamaz kılar. (Veya) o, (şudur:) (kelimesinin üst damağına önce varmasıdır). **الليف** dedi: sözde **التمتمة**, dilin açıklık göstermemesi; harfin yerinde hata etmesi, sonra **التاء** ve **الميم** gibi bir lafza dönmesidir; açık olmasa bile. **المبرد** dedi: **التمتمة**, **التاء**’da tekrarlamadır; **الفأفأة** ise **الفاء**’da tekrarlamadır. (O hâlde o **تمتام**dır, o da **تمتامة**dır.) “O da **تمتامة**dır” demedi; sanki kendi ıstılahını unutmuş gibidir.

(Ve) **التمامة** (tıpkı **ثمامة** gibi: artakalan), her şeyden (artakalan)dır. (Ve **التمتام** bir lakaptır:) **أبى جعفر ( محمد بن غالب ) بن حرب ( الضبى النمار )**’ın; ayrıca **بياع الطعام** diye de bilinir. **عبد الصمد بن النعمان**’dan ve **معلى بن مهدى**’den ve **عمار بن رزبى**’den ve **مسلم بن ابراهيم**’den rivayet etti; ondan da **أبو بكر محمد بن عبد الله بن ابراهيم** ve **اسمعيل بن يعقوب بن ابراهيم البغدادي** rivayet etti. **الخلعيات**’ta bize onun hadisleri âlî olarak vâki olmuştur.

(Ve) **تمام** (tıpkı **شداد** gibi: bir topluluk), insanlardan bir topluluktur. (Ve) denilir: (**تتاموا**), yani hepsi geldiler ve tamam oldular. Ve denilir: toplandılar da on kişi olarak **تتاموا** oldular. Hadiste: **تتامت إليه قريش**; yani ona icabet etti ve ona, çokça, peş peşe geldi.

(**والتمم من كان به كسر يمشى به ثم أبت فتتمم**) **التمم**, kendisinde bir kırık olup onunla yürüyen, sonra (o kırık) iyileşip de **فتتمم** olan kimsedir. Denilir: falan topalladı, sonra **تتمم تتما**; yani onun topallığı bir kırık (sebebiyle) tamam oldu.

(**والتتمم يالضم السماق**) **التتمم** (ضم ile) **السماق**’tır.

* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **كلمة تامة** ve **دعوة تامة**; ikisi de **التمام** ile vasfedildi; çünkü ikisi de Allah’ın zikridir; o ikisinin hiçbirinde noksan veya ayıp bulunması câiz olmaz. Ve **تم إلى كذا**: ona ulaştı. **العجاج** dedi:
لما دعوا يال تميم تموا *
إلى المعالى وبهن سموا

Ve **تمم على الامر**: idğâmı izhar ederek; yani onun üzerinde devam etti. Ve böylece **معاوية** hadisi rivayet edilmiştir: **ان تممت على ما تريد**. **ابن الاثير** dedi: o, “müşedded” mânasınadır. Ve erkeklerden **التميم**: uzun boylu olandır. Ve **الجذع التام التم**: **جذعا** denildiği vakti tamamladı ve **ثنيا** denilmek üzere ulaştı. Ve **التمم** (harekeli): yaratılışı tam olan; bunun benzeri: **خلق عمم**. **ابن الاعرابي** dedi: **تم**: kırıldığı zaman; ve **تم**: ulaştığı zaman. Ve **الاساس**’ta: **تممت عنه العين**: **التميمة**’yi asmakla gözü ondan defettim.
