# تم (ت-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التَّاء والميم
تم ، مت : ( مستعملان ) .
( تم ) : قال الليث : تَمَّ الشيء يَتِمَّ تَماماً وتَمَّمَهُ الله تَتْمِيماً وتَتِمَّةً قال : وتَتِمَّةُ كلِّ شيء ما يكون تَمام غايته كقولك : هذه الدراهم تَمامُ هذه المائة ، وتَتِمَّة هذه المائة ، والتِّم الشيءُ التَّام يقال : جعلتُه لكِ تِمَّا أي : بتمامهِ قال : والتَّميمةُ قِلادة من سيور ، وربما جعلت العُوذَة التي تُعَلَّق في أعناق الصبيان .
وفي حديث ابن مسعود : إنَّ التَّمائمَ والرُّقى والتِّوَلةَ من الشرك .
قلت : التَّمائم واحدتها تميمةٌ وهي خَرَزَات كانت الأعراب يُعلقونها على أولادهم يَتَّقون بها النَّفْس والعَيْن بزعمهم ، وهو باطل ، وإياها أراد أبو ذؤيب الهذليّ بقوله :
وإذا المنيةُ أَنْشَبَتْ أَظْفَارها
أَلْفَيْتَ كلَّ تميمةٍ لا تنفعُ
وقال آخر :
إذا ماتَ لم تُفْلِحْ مُزَيْنَةُ بعدَه
فَتُوطى عليه يا مُزينُ التَّمائما
وجعلها ابن مسعود : من الشرك لأنهم جعلوها وَاقية من المقادير والموت ، فكأنهم جعلوا لِلَّهِ شريكاً فيما قَدَّر وكتب من آجال العباد والأعراض التي تصيبهم ، ولا دَافع لما قَضى ، ولا شريك له عزّ وجلّ فيما قدَّرَ ، قلتُ : ومن جَعل التمائم سيوراً فغَيْرُ مُصيبٍ ، وأما قول الفرزدق :
وكيْفَ يضلُّ العنْبَرِيُّ ببلدةٍ
بها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائم
فإنه أضاف السيور إلى التمائم لأن التمائم خَرَزٌ يُثْقَبُ ويُجعل فيها سيورٌ وخيوطٌ تُعلَّق بها ، ولم أرَ بين الأعراب خلافاً ، أَنّ التميمة هي الخرزةُ نفسُها ، وعلى هذا قول الأئمة ، ثعلب عن ابن الأعرابي :
تمَّ إذا كُسِرَ وتَمَّ إذا بَلَّغَ
وقال رؤبة :
في بطْنِهِ غَاشيةٌ تُتَمّمُهُ
قال شمر : الغاشيةُ وَرَمٌ في البَطنِ .
وقال تُتَمّمُهُ أي تُهلكهُ وتُبَلِّغُهُ أَجَلَه .
وقال ذو الرمة :
إذا نال مِنها نظرةً هِيضَ قَلْبُه
بها كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَمِّمِ
يقال : ظلعَ فلانٌ ثُمَّ تَتَمَّمَ تَتَمُّمَا أي تمَّ عَرَجُه كَسْراً من قوله تُمَّ إذا كُسر .
وقال الليث : التَّمْتَمَةُ من الكلام ألاَّ يُبَيِّن اللسانُ ، يُخطىء مَوضع الحرفِ فيرجِع إلى لفظٍ كأنه التاء أو الميم وإن لم يكن بَيِّنا ، ورجل تَمتامٌ .
وأخبرني المنذري عن محمد بن يزيد أنه قال : التَّمْتَمَةُ التّردِيدُ في التاء والفأفأة الترديد في الفاء .
وقال أبو زيد : التّمتامُ هو الذي يَعْجَلُ في الكلام ولا يكاد يُفْهِمُك .
قال : والفأفاءُ الذي يَعْسرُ عليه خروجُ الكلام .
وقال أبو عبيد : التَّمِيمُ الصُّلْب وأَنشد :
وصُلبِ تميم يبهر اللِّبْد جَوْرُه
أي يضيق منه اللبد لتمامه . أبو عبيد : ولد فلان لتَمامٍ ، وتِمامٍ وليلُ التِّمام بالكسر لا غير .
وأخبرني المنذريّ عن الصَيْداويّ عن الرياشي قال : نهارٌ نحْبٌ مِثْلُ ليلٍ تِمام أطول ما يكون .
وقال الأصمعي : ليلُ التِّمام في الشتاء أطولُ ما يكون من الليل .
قال : ويطول ليلُ التِّمام حين تَطلعُ فيه النجوم كلُّها ، وهي ليلةُ ميلادِ عيسى عليه السلام ، والنصارى تُعَظِّمُها وتقوم فيها .
وحكى ثابت بن أبي ثابت عن أبي عمرو الشيباني أنه قال : ليلُ تِمام إذا كان الليلُ ثلاث عشرة ساعة إلى خمسَ عشرةَ ساعة .
وقال الليثُ : ليلُ التِّمام أطولُ ليلةٍ في السنة .
ويقال : هي ثلاثُ ليالٍ لا يُسْتَبان فيها نُقْصانها مِن زيادتها .
قال وقال بعضُهم : يقال : لِليلة أربع عشرةَ ، وهي الليلة التي يَتم فيها القمرُ : ليلةُ التَّمام بفتح التاء .
وروي عن عائشة أنها قالت : كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقوم اللَّيلَةَ التِّمام فيقرأ سورة البقرة وآل عمران ، وسورة النساء ولا يمر بآية إلا دعا الله فيها .
وقال شمر : قال ابن شميل : ليلُ التِّمام في الشِّتاء أطولُ ما يكون الليلُ ، ويكون لكل نجمٍ هَوِيٌّ من الليل يَطْلُع فيه حتى تَطْلُعَ كلها فيه فهذا ليل التِّمام .
ويقال : سافرنا شهرَنا ليلَ التِّمام لا نُعَرِّسُه .
وهذه ليالي التِّمامِ أي شهراً في ذلك الزمان .
قال وقال أبو عمرو : ليلُ التِّمام ستةُ أشهر ، ثلاثةُ أشهر حين تزيد على ثِنْتَيْ عشرةَ ساعة ، وثلاثَةُ أشهر حين ترْجع .
قال : وسمعت ابن الأعرابيّ يقول : كلُّ ليلةٍ طالت عليك فلم تَنمْ فهي ليلةُ التِّمامِ أو هي كليلةِ التِّمامِ .
ويقال : ليلُ التِّمام وليلٌ تِمامِيٌ أيضاً .
قال الفرزدق :
تِماميّاً كأنَ شآمِياتٍ
رَجَجْنَ بجانِبَيْه مِن الغُؤُورِ
وقال ابن شميل : يعني نحوها شآمية . ليلةُ السَّواءِ ليلةُ ثلاثَ عشرةَ ، وفيها يستوي القمر وهي ليلةُ التِّمام وليلةُ تَمامِ القمر هذا بفتح التاء والأول بالكسر .
وقال أبو خيرةَ : أبى قائلها إلاَّ تُمَّا .
وقال : رئي الهلالُ لِتِمِّ الشهر .
وقوله تعالى : ( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَحْسَنَ ) ( الأنعام : 154 ) .
قال الزجاج :
يجوز أنه يعني تماماً على المُحسن ، أراد تَماماً من الله على المحسنين ، ويكون تَماماً على الذي أَحْسَنَه مُوسى من طاعةِ الله واتِّباع أمره ، ويجوزُ تَمَاماً على الذي هو أحسن الأشياء ، وتماماً منصوب مفعول به ، وكذلك : ( وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ ) ( الأنعام : 115 ) أي حَقّت وَوَجبت ) وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَىْءٍ ) ( الأنعام : 154 ) ،
المعنى آتيناه لهذه العلة أي للتَّمام والتَّفْصِيلِ .
قال : وَالقِراءة على الذي أحسنَ بفتح النون ، ويجوز أحسنُ ، على إضمار على الذي هو أحسنُ وأَجاز الفراء : أن تكون أحسنُ في مَوضِع خَفْضٍ وأن يكون مِن صفة الذي ، وهو خَطَأ عند البصريين لأنهم لا يَعْرِفُون الَّذي إلاَّ موصولة ، ولا توصف إلا بعد تمام صِلتها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التِّمُ الناسُ وجمعه تِمَمَة قال : والتميمُ الطويلُ ، والتَّمِيمُ العُوذُ واحدتها تميمة ، قلت : أراد الخرزَ التي تُتَّخذُ عُوَذاً .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا فاز قَدْح الرجلِ مرة بعد مرة فأَطْعَمَ لحمَه المساكينَ ، سمي مُتَمِّماً ، ومنه قول النابغة :
إني أُتَمِّم أَيْسارِي وأمْنَحُهُمْ
مَثْنى الأَيَادِي وأَكْسُو الجفْنَة الأُدُما
وقال غيره : التَّمِيمُ في الأيسار أن ينقص الأيْسَارُ في الجزور ، فيأخذ رجلٌ ما بقي حتى يُتَمِّمَ الأَنصباء ، وهو قول اللحياني .
وقال الليث : تَمَّمَ الرجُل إذا صار تَمِيمِيَّ الرَّأْي والهَوَى والمَحَلَّةِ قلت : وقياس ما جاء في هذا الباب : تَتَمَّمَ بتاءين كما يقال تَمَضَّر وتَنزَّر وكأنهم حذفوا إحدى التاءين استثقالاً للجمع بينهما .
مت : قال الليث : مَتّ اسم أعجمي .
قال : والمَتُّ كالمَدِّ إلا أن المَتَّ توصُّل بقرابة ودَالَّةٍ يُمَتُّ بها . وأنشد فقال :
إنْ كُنْتَ في بكر يُمَتُّ خُؤولَةً
فأنا المُقاتِلُ في ذُرَى الأعْمامِ
قال : ويُونُس بن مَتَّى نَبِيٌّ كان أبوه يُسمَّى مَتّى على فَعْلَى فُعلِ ذلك أنهم لَمّا لم يكن لهم في كلامهم في آخر الاسم بعد فَتْحة على بناءِ مَتّى حملوا الياء على الفتحة التي قبلها فجعلوها ألفاً كما يَقولون : مِن غَنّيْتُ غَنّى ومن تَفَنَّيْتُ تَفَنَّى ، وهي بِلغة السريانية مَتّى .
وأنشد أبو حاتم قول مُزَاحِمٍ العُقَبْلِي :
أَلَمْ تَسْأَلِ الأطْلاَلَ مَتّى عُهودُها
وهل تَنْطِقَنْ بَيْدَاءُ قَفْرٌ صَعِيدُها
قال أبو حاتم : سألت الأصمعي عن مَتَّى في هذا البيت فقال : لا أدري .
وقال أبو حاتم : ثَقَّلَها كما تُثَقّلُ ربّ وتُخَفَّفُ وهي مَتَى خَفِيفَةً فَثَقَّلَها .
قال أبو حاتم : وإن كان يريدُ مصدرَ مَتَتُّ مَتّاً أي طويلاً أو بَعيداً عهودُها بالناس فلا أدري .
ثعلب عن ابن الأعرابي : مَتْمَتَ الرجلُ إذا تقرّب بمودَّة أو قَرابة .
قال : والمَتُّ مَدُّ الحبل وغيره ، يقال : مَتَّ ومَطَّ ومَطَلَ ومَغَطَ وشَبَحَ بمعنى واحد .
وقال النضر : مَتَتُّ إليه بِرَحمٍ أي مَدَدت إليه وتَقَرَّبتُ إليه ، قال : وبَيْنَنَا رحم ماتَّة أي قريبةٌ .

##### Türkçe

**تَم** ، **مَت** : (ikisi de kullanılandır).

(**تَم**) : Leys dedi: **تَمَّ** şey **يَتِمَّ** **تَماماً**; ve Allah onu **تَتْمِيماً** ve **تَتِمَّةً** ile **تَمَّمَهُ**. Dedi: Ve her şeyin **تَتِمَّةُ**’si, onun gayesinin tamamı olan şeydir; senin sözün gibi: “Bu dirhemler, bu yüzün **تَمامُ**’ıdır ve bu yüzün **تَتِمَّة**’sidir.” Ve **التِّم**: **الشيءُ التَّام**; denir: “Onu sana **تِمَّا** yaptım” yani: onun tamamıyla. Dedi: Ve **التَّميمةُ** kayışlardan bir gerdanlıktır; bazen de çocukların boyunlarına asılan **العُوذَة** yapılır.

İbn Mesud’un hadisinde: “Şüphesiz **التَّمائمَ** ve **الرُّقى** ve **التِّوَلةَ** şirktendir.”

Dedim: **التَّمائم**; tekili **تميمةٌ**’dir; o, bedevîlerin çocuklarına astıkları boncuklardır; onunla, zanlarınca, **النَّفْس** ve **العَيْن**’den korunurlar; bu bâtıldır. Ve onu, Ebû Züeyb el-Hüzelî şu sözüyle kastetmiştir:
وإذا المنيةُ أَنْشَبَتْ أَظْفَارها
أَلْفَيْتَ كلَّ تميمةٍ لا تنفعُ

Ve bir başkası dedi:
إذا ماتَ لم تُفْلِحْ مُزَيْنَةُ بعدَه
فَتُوطى عليه يا مُزينُ التَّمائما

Ve İbn Mesud onu şirktendir yaptı; çünkü onları, takdirlerden ve ölümden koruyucu kıldılar; sanki Allah’a, kulların ecellerinden ve onlara isabet eden arazlardan takdir edip yazdığı şeyde bir ortak kılmış oldular. Ve hükmettiğini defeden yoktur; ve O’nun, عزّ وجلّ, takdir ettiği şeyde ortağı yoktur. Dedim: Kim **التمائم**’i kayışlar kılarsa, isabet etmiş değildir. Ama Ferazdak’ın sözü:
وكيْفَ يضلُّ العنْبَرِيُّ ببلدةٍ
بها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائم

Şüphesiz o, kayışları **التمائم**’e izafe etti; çünkü **التمائم** delinir ve içine kayışlar ve ipler konur, onlarla asılır; bedevîler arasında bir ihtilaf görmedim: **التميمة** bizzat boncuğun kendisidir. Ve imamların sözü bunun üzerinedir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den:
**تمَّ**: kırıldığı zaman; ve **تَمَّ**: ulaştırdığı zaman.

Ve Rü’be dedi:
في بطْنِهِ غَاشيةٌ تُتَمّمُهُ

Şemmer dedi: **الغاشيةُ** karında bir şişliktir.

Ve “**تُتَمّمُهُ**” dedi; yani onu helâk eder ve onun eceline ulaştırır.

Ve Zü’r-Rumme dedi:
إذا نال مِنها نظرةً هِيضَ قَلْبُه
بها كانْهِياض المُعْنَتِ المُتَمِّمِ

Denir: Falan topalladı, sonra **تَتَمَّمَ تَتَمُّمَا**; yani onun topallığı tamam oldu; “**تُمَّ**: kırıldığı zaman” sözünden, kırılma olarak.

Ve Leys dedi: **التَّمْتَمَةُ** sözden şudur: dilin açıklamaması; harfin yerini şaşırır da, açık olmasa bile sanki **التاء** veya **الميم** gibi bir lafza döner; ve **رجل تَمتامٌ**.

Ve Münzirî bana, Muhammed b. Yezîd’den haber verdi; dedi ki: **التَّمْتَمَةُ** **التّردِيدُ**’dir **التاء**’da; ve **الفأفأة** **الترديد**’dir **الفاء**’da.

Ebû Zeyd dedi: **التّمتامُ**; sözde acele eden ve neredeyse sana anlatamayan kimsedir.

Dedi: Ve **الفأفاءُ**; sözün çıkışı kendisine zor gelen kimsedir.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّمِيمُ** serttir. Ve inşad etti:
وصُلبِ تميم يبهر اللِّبْد جَوْرُه

Yani: onun tamlığından dolayı keçeyi daraltır. Ebû Ubeyd: Falan, **لِتَمامٍ** ve **تِمامٍ** için doğdu; ve **ليلُ التِّمام** (kesre ile) başka değil.

Münzirî bana, Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi; dedi: **نهارٌ نحْبٌ**; en uzun olduğu vakitte, **ليلٍ تِمام** gibi.

Asma‘î dedi: Kışta **ليلُ التِّمام** geceden en uzun olanıdır.

Dedi: **ليلُ التِّمام** uzar; onda yıldızların hepsi doğar; ve o, Îsâ عليه السلام’ın doğum gecesidir; Hristiyanlar onu yüceltir ve onda ayakta dururlar.

Sâbit b. Ebî Sâbit, Ebû Amr eş-Şeybânî’den hikâye etti; dedi ki: **ليلُ تِمام**; gece on üç saatten on beş saate kadar olduğu zaman.

Leys dedi: **ليلُ التِّمام** senedeki en uzun gecedir.

Ve denir: O, üç gecedir; onun artışından eksilişi seçilemez.

Dedi; ve bazıları dedi: On dördüncü gece için denir; o, ayın tamam olduğu gecedir: **ليلةُ التَّمام** (tâ’nın fethiyle).

Âişe’den rivayet olundu; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **اللَّيلَةَ التِّمام**’da kalkar, Bakara sûresini ve Âl-i İmrân’ı ve Nisâ sûresini okurdu; bir âyete uğramazdı ki onda Allah’a dua etmesin.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: Kışta **ليلُ التِّمام** gecenin en uzun olduğu vakittir; ve her yıldız için geceden bir **هَوِيٌّ** olur; onda doğar; ta ki hepsi onda doğuncaya kadar; işte bu **ليل التِّمام**’dır.

Ve denir: Ayımızı, **ليلَ التِّمام**’da yolculuk ettik; onda konaklamayız.

Ve bunlar **ليالي التِّمامِ**’dır; yani o zamanda bir ay.

Dedi; Ebû Amr dedi: **ليلُ التِّمام** altı aydır: üç ay, on iki saatin üzerine arttığı vakit; ve üç ay, geri döndüğü vakit.

Dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi işittim; diyordu: Sana uzun gelen ve uyumadığın her gece, **ليلةُ التِّمامِ**’dır; yahut **كليلةِ التِّمامِ** gibidir.

Ve denir: **ليلُ التِّمام** ve ayrıca **ليلٌ تِمامِيٌ**.

Ferazdak dedi:
تِماميّاً كأنَ شآمِياتٍ
رَجَجْنَ بجانِبَيْه مِن الغُؤُورِ

İbn Şümeyl dedi: Yani ona benzer, Şâmî. **ليلةُ السَّواءِ** on üçüncü gecedir; onda ay eşit olur; ve o, **ليلةُ التِّمام**’dır ve **ليلةُ تَمامِ القمر**’dır; bu, tâ’nın fethiyle; birincisi kesre iledir.

Ebû Hayra dedi: Onu söyleyen, ancak **تُمَّا**’yı kabul etti.

Ve dedi: Hilâl, ayın **لِتِمِّ**’i için görüldü.

Ve O’nun تعالى sözü: **( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى أَحْسَنَ )** (el-En‘âm: 154).

Zeccâc dedi:
Caizdir ki o, muhsin üzerine bir tamam demektir; Allah’tan muhsinlere bir tamam murad etti. Ve Musa’nın Allah’a itaatten ve emrine uymaktan **أَحْسَنَهُ** ettiği şey üzerine bir tamam olur. Ve caizdir: en güzel şey olan şey üzerine bir tamam. Ve **تَمَاماً** mansubdur, mef‘ûl bih olarak. Ve bunun gibi: **( وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ )** (el-En‘âm: 115); yani hak oldu ve vacip oldu. **( وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَىْءٍ )** (el-En‘âm: 154). Mana: onu bu illet için verdik; yani **التَّمام** ve **التَّفْصِيل** için.

Dedi: Kıraat, **أحسنَ** (nûn’un fethiyle) üzerinedir. Ve **أحسنُ** caizdir; “en güzel olan şey” olan **الذي** üzerine “على”yı gizleyerek. Ferrâ, **أحسنُ**’un cer yerinde olmasını ve **الذي**’nin sıfatından olmasını caiz gördü; bu, Basralılara göre hatadır; çünkü onlar **الَّذي**’yi ancak mevsûl olarak bilirler; ve sıfatlanmaz, ancak sılası tamam olduktan sonra.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّمُ** insanlar; cem‘i **تِمَمَة**. Dedi: Ve **التميمُ** uzun olandır. Ve **التَّمِيمُ** **العُوذُ**’dur; tekili **تميمة**. Dedim: **عُوَذاً** olarak edinilen boncukları murad etti.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: Adamın **قَدْح**’ı bir kere sonra bir kere daha kazanınca, etini miskinlere yedirirse, **مُتَمِّماً** diye adlandırılır. Ve ondan Nâbiga’nın sözü:
إني أُتَمِّم أَيْسارِي وأمْنَحُهُمْ
مَثْنى الأَيَادِي وأَكْسُو الجفْنَة الأُدُما

Ve başkası dedi: **التَّمِيمُ** **الأيسار**da şudur: deve üzerinde **الأيْسَارُ** eksilir; bir adam kalanını alır, ta ki payları **يُتَمِّمَ** edinceye kadar; bu, Lihyânî’nin sözüdür.

Leys dedi: Adam **تَمَّمَ** eder; **تَمِيمِيَّ** görüş, heva ve mahalle sahibi olduğu zaman. Dedim: Bu bapta gelenin kıyası: iki tâ ile **تَتَمَّمَ**’dır; **تَمَضَّر** ve **تَنزَّر** denildiği gibi; sanki iki tâ’yı bir araya getirmeyi ağır görerek onlardan birini hazfettiler.

(**مَت**) : Leys dedi: **مَتّ** yabancı bir isimdir.

Dedi: Ve **المَتُّ** **المَدِّ** gibidir; ancak **المَتَّ** akrabalık ve bir **دَالَّةٍ** ile ulaşmadır; onunla **يُمَتُّ** edilir. Ve inşad etti:
إنْ كُنْتَ في بكر يُمَتُّ خُؤولَةً
فأنا المُقاتِلُ في ذُرَى الأعْمامِ

Dedi: Ve **يُونُس بن مَتَّى** bir nebîdir; babası **مَتّى** diye adlandırılırdı; **فَعْلَى** üzere. Bunun yapılması şudur: Onların sözlerinde, ismin sonunda bir fetha’dan sonra **مَتّى** binası üzere bir şey olmadığı için, yâ’yı ondan önceki fetha üzerine taşıdılar da onu elif yaptılar; **غَنّيْتُ**’tan **غَنّى** dedikleri gibi ve **تَفَنَّيْتُ**’ten **تَفَنَّى**; ve o, Süryânî dilinde **مَتّى**’dır.

Ebû Hâtim, Müzâhim el-Ukablî’nin sözünü inşad etti:
أَلَمْ تَسْأَلِ الأطْلاَلَ مَتّى عُهودُها
وهل تَنْطِقَنْ بَيْدَاءُ قَفْرٌ صَعِيدُها

Ebû Hâtim dedi: Asma‘î’ye bu beyitteki **مَتَّى** hakkında sordum; dedi: Bilmiyorum.

Ebû Hâtim dedi: Onu, **ربّ** ağırlaştırıldığı gibi ağırlaştırdı; o hafif olarak **مَتَى**’dır; onu ağırlaştırdı.

Ebû Hâtim dedi: Eğer **مَتَتُّ مَتّاً** masdarını murad ediyorsa; yani “onun ahitleri insanlardan uzun yahut uzak” ise, bilmiyorum.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **مَتْمَتَ** eder; bir sevgi yahut akrabalık ile yakınlaştığı zaman.

Dedi: Ve **المَتُّ** ipi ve başkasını germektir; denir: **مَتَّ** ve **مَطَّ** ve **مَطَلَ** ve **مَغَطَ** ve **شَبَحَ**; mana bakımından birdir.

Nadr dedi: Ona bir rahim ile **مَتَتُّ**; yani ona uzattım ve ona yaklaştım. Dedi: Ve aramızda **رحم ماتَّة** vardır; yani yakın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب مُضاعَفاً أو مطابقاً([1]) وأوله تاء)
(تخ) التاء والخاء في المضاعف ليس أصلاً يُقاسُ عليه أو يفرَّع منه، والذي ذُكر منه فليس بذلك المعوَّل عليه. قالوا: والتّختخة حكايةُ صوتٍ. والتَّخُّ العجين الحامِض، تَخَّ تُخوخَة، وأَتَخَّهُ صاحبُه إتخاخاً.
(تر) التاء والراء قريبٌ من الذي قبلَه. وفيه من اللغة الأصلية كلمةٌ واحدة، وهو قولهم بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ، إذا كانَ ذا سِمَن وبَضَاضة. وقد تَرَّ. قال الشاعر:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])وأمّا التَّراتِرُ فالأمورُ العِظام، وليست [أصلاً]؛ لأنّ الرّاء مبدلةٌ من لامٍ([3]). وقولهم تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها([4]) تَتِرُّ، فهذا قريبٌ مما قبلَه. وكذلك الخيط الذي يُسمَّى "التُّرّ" وهو الذي يمدُّه الباني، فلا يكاد مِثْلُه يصحّ. وكذلك قولهم إن الأُتْرُور: الغلامُ الصغير. ولولا وِجْداننا ذلك في كُتُبهم لكان الإعراضُ عنه أصوبَ. وكيف يصحُّ شيءٌ يكونُ شاهدُه مثلَ هذا الشِّعر:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])ومثلُه ما حُكي عن الكسائيّ: تَرّ الرّجلُ عن بِلادِهِ: تَباعَدَ. وأَتَرَّهُ القَضاءُ: أبعَدَه.
(تع) التاء والعين من الكلام الأصيل الصَّحيح، وقياسُه القَلَقُ والإكراه. يقال تَعْتَعَ الرَّجُلُ إذا تَبَلَّدَ في كلامه. وكلُّ من أُكرِهَ في شيءٍ حتى يَقْلَقَ [فقد([6])] تُعْتِعَ. وفي الحديث: "حتى يُؤخَذَ للضَّعيف حقُّه من القوِيّ غيْرَ مُتَعْتَعٍ". ويقال تَعْتَعَ الفَرَسُ إذا ارْتَطَمَ. قال:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])ويقال: وقع القوم في تَعاتِعَ، أي أراجِيفَ وتَخْليطٍ.
(تغ) التاء والغين ليس أصلاً. ويقولون: التغتغة حكايةُ صوت أو ضَحِك.
(تف) التاء والفاء كالذي قبله. على أنّهم ([8]) يقولون: التُّفُّ وسَخ الظُّفُرِ.
(تق) التاء والقاف كالذي قبله. يقولون تَتَقْتَقَ من الجَبَلِ إذا وَقَع.
(تك) التاء والكاف ليس أصلاً. ويُضْعِف أمرَه قِلّةُ ائتلافِ التاء والكاف في صَدْر الكلام، وقد جاءَ التِّكَّة، وتَكَكْتُ الشيءَ: وطِئْته. والتّاك: الأحْمَق. وما شاءَ الله جلَّ جلالُه أنْ يصِحَّ فهو صحيح.
(تل) التاء واللام في المضاعف أصلٌ صحيح، وهو دليل الانتصاب وضِدِّ الانتصاب.
فأمَّا الانتصاب فالتلّ، معروف. والتَّليل العُنُق. وتَلَلْتُ الشيءَ في يَدِه. والتَّلْتَلة الإقلاق، وهو ذلك القياس.
وأمّا ضِدُّه فَتَلَّه أي صَرَعَه. وهذا جنسٌ من المقابلة. والمِتَلُّ: الرُّمح الذي يُصْرَع به. قال الله تعالى: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. ثم قال لبيد:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])يقول: أعطفه ومَعِي رُمْحٌ مِتلٌّ.
(تم) التاء والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو دليلُ الكمال. يقال تمَّ الشيءُ، إذا كَمَل، وأتممْتُه أنا.
ومن هذا الباب التَّميمة: كأنَّهم يريدون أنّها تَمام الدَّواءِ والشِّفاءِ المطلوب. وفي الحديث: "مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه" والتّميم أيضاً: الشيءُ الصُّلب. ويقال امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ، ووَلَدَتْ لتَمامٍ، وليلُ التِّمام لا غير. وتتميم الأيْسارِ أن تُطْعِمَهم فَوْزَ قِدْحِك، فلا تَنْتقِص منه شيئاً. قال النابغة:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])والمستَتمّ: الذي يطلُب شيئاً من صوف أو وَبَر يُتمُّ به نَسْج كِسائِهِ. قال أبو دُوَاد:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])والموهوب تِمَّةٌ وتُمّة.
وأما قولـه المتَتَمِّم المتكَسِّر، فقد يكون من هذا، لأنه يتنَاهَى حتى يتكسَّر. ويجوز أنْ يكون التَّاء بدلاً من ثاءٍ كأنه مُتَثمِّم، وهو الوجه. ويُنشَد فيه:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *
(تن) التاء والنون كلمتانِ ما أدري ما أصْلُهما، إلا أنّهم يُسَمُّون التِّرْب: التِّن([13]). ويقولون: أَتَنَّهُ المرضُ، إذا قَصَعَهُ وهو لا يكاد يَشِبُّ([14]).
(ته) التاء والهاء ليس بأصلٍ، ولم يجئْ فيه كلمةٌ تتفرّع. إنما يقولون التَّهاتهُ الباطل. قال القُطاميّ:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])قالوا: والتَّهتَهَةُ: اللُّكُنْة في اللّسان.
(تو) التاء والواو كلمة واحدة وهي التَّوُّ، وهو الفَرْد. وفي الحديث: "الطَّوَافُ تَوٌّ". ويقال سافَرَ سَفَراً تَوّاً، وذلك أن لا يُعَرِّج، فإن عَرَّجَ بمكانٍ وأنشأ سَفَراً آخَرَ فليس بتَوٍّ.
(تب) التاء والباء كلمةٌ واحدة، وهي التّباب، وهو الخُسْران. وتبّاً للكافر، أي هلاكاً لـه. وقال الله تعالى: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]، أي تخسير. وقد جاءَت في مقابلتهما كلمةٌ، يقولون استَتَبَّ الأمر إذا تهيّأَ. فإن كانت صحيحةً فللباب إذاً وجهان: الخُسْران، والاستِقامة.
 --------------ــــ
([1]) يعني بالمطابق المكرر التضعيف، نحو تعتع وتهته. وفي الأصل: "أوله مطابقاً"، وكلمة "له" مقحمة. وفي المجمل: "ما جاء من كلام العرب أوله تاء في الذي تسميه المضاعف والمطابق".
([2]) البيت لرجل من بني الحرماز كما في اللسان (طلفح). وأنشده أيضاً في (ترر).
([3]) يعني أن أصلها: "التلاتل" وهي الشدائد. قال: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) المرضاح، بالحاء المهملة: الحجر يدق به النوى. وفي اللسان: "والخاء لغة ضعيفة". وقد ورد في المجمل بالحاء.
([5]) البيت في اللسان: (5: 158).
([6]) هذه التكملة في المجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (9: 384).
([8]) في الأصل: "على النهم".
([9]) ديوان لبيد 14 طبع فينا 1881 واللسان (تلل).
([10]) في ديوانه 67 واللسان (تمم). وقبله في الديوان:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
 ([11]) يصف إبلا، يقول: قد سمنت وألقت أوبارها، فليس يوجد فيها ما يوهب للمستتم. والبيت في اللسان (تمم).
([12]) أنشد هذا الجزء في اللسان (تمم) برواية "المعنت المتتمم". والبيت لذي الرمة في ديوانه 629. وهو بتمامه كما في الديوان واللسان (تعب):
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
          وجاء في المجمل:             * أو كانهياض المتعب المتمم *
          تحريف. وانظر ما سيأتي في روايته في مادة (تعب).
([13]) في حديث عمار: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم تِنِّي وتِرْبي".
([14]) في اللسان: "إذا قصعه فلم يلحق بأتنانه، أي بأقرانه، فهو لا يشب".
([15]) ديوان القطامي 68 واللسان (17: 375).
ـ

(باب التاء والعين وما يثلثهما)
(تعب) التاء والعين والباء كلمةٌ واحدة، وهو الإعياء حتّى يقال: تَعِبَ تَعَباً، وهو تَعِبٌ، ولا يقال متعوبٌ. وأَتْعَبْـتُهُ أنا إتعاباً. فأما قولهم أُتْعِبَ العظمُ، إذا هِيضَ بعد الجَبْرِ، فليس بأصلٍ، إنّمَا هو مقلوبٌ من أُعْتِبَ. وقد ذُكر في بابه. قال:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏
(تعر) التاء والعين والراء ليس بشيء، إلاّ تِعَار، وهو جَبَل.‏
(تعس) التاء والعين والسين كلمةٌ واحدة وهو الكَبُّ، يقال تَعَسَه الله وأتعسَه. قال:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏
(تعص) التاء والعين والصاد كلمةٌ واحدة. ذكر ابنُ دريد أنّ التَّعِصَ الذي يشتكي عُنقَه من المَشْيِ(2).‏
__________________
(1) البيت لذي الرمة، وقد سبق الكلام عليه في حواشي (تم) ص340. وقافيته في الديوان وفيما سبق: "المتتمم". لكن كذا وردت روايته في المقاييس والمجمل: "المتهشم".‏
(2) نص الجمهرة (2: 18): "تعص يتعص تعصا إذا اشتكى عصبه من شدة المشي".‏

ـ

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden **مُضاعَفاً** veya **مطابقاً** olarak gelen şey babı([1]); ve onun evveli **تاء**’dır)

(**تخ**) **التاء** ve **الخاء** ikilemede asl değildir; üzerine kıyas yapılacak veya ondan dallandırılacak bir şey değildir; ondan zikredilen de buna dayanılan değildir. Dediler ki: **التّختخة** bir sesin taklididir. Ve **التَّخُّ** ekşi hamurdur; **تَخَّ** **تُخوخَة** (olarak); ve sahibi onu **أَتَخَّهُ** **إتخاخاً** (olarak).

(**تر**) **التاء** ve **الراء** kendinden öncekine yakındır. Ve onda aslî dilden bir tek kelime vardır; o da onların “**بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ**” demeleridir; semizlik ve dolgunluk sahibi olduğu zaman. Ve **تَرَّ** etmiştir. Şair dedi ki:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])
Ama **التَّراتِرُ** büyük işlerdir; ve asl değildir; çünkü **الرّاء** bir **لام**’dan بدل edilmiştir([3]). Ve onların “**تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها** **تَتِرُّ**” demeleri; bu, kendinden öncekine yakındır. Ve yine “**التُّرّ**” diye adlandırılan ip; o, yapıcının uzattığıdır; bunun benzeri neredeyse sahih olmaz. Ve yine onların “**الأُتْرُور**: küçük oğlan” demeleri. Onu onların kitaplarında bulmuş olmasaydık, ondan yüz çevirmek daha isabetli olurdu. Ve nasıl sahih olur; şahidi bunun gibi bir şiir olan bir şey:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])
Ve onun benzeri, **الكسائيّ**’den hikâye edilendir: “**تَرّ** adam, ülkesinden: uzaklaştı.” Ve “**أَتَرَّهُ** kaza: onu uzaklaştırdı.”

(**تع**) **التاء** ve **العين** aslî sahih sözden (gelir); ve onun kıyası huzursuzluk ve zorlamadır. Denir: **تَعْتَعَ** adam; konuşmasında ağırlaştığı zaman. Ve bir şeyde zorlanan herkes, ta ki huzursuz oluncaya kadar, [artık([6])] **تُعْتِعَ** edilmiştir. Ve hadiste: “... zayıf için hakkı güçlüden alıncaya kadar, **غَيْرَ مُتَعْتَعٍ**.” Denir: **تَعْتَعَ** at; çarpıp tosladığı zaman. Dedi ki:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])
Ve denir: kavim **تَعاتِعَ** içine düştü; yani uydurma haberler ve karıştırma.

(**تغ**) **التاء** ve **الغين** asl değildir. Ve derler: **التغتغة** bir sesin veya gülmenin taklididir.

(**تف**) **التاء** ve **الفاء** kendinden önceki gibidir. Şu var ki onlar([8]) derler: **التُّفُّ** tırnağın kiridir.

(**تق**) **التاء** ve **القاف** kendinden önceki gibidir. Derler: **تَتَقْتَقَ** dağdan; düştüğü zaman.

(**تك**) **التاء** ve **الكاف** asl değildir. Ve onun işini zayıflatan, sözün başında **التاء** ile **الكاف**’ın uyuşmasının azlığıdır. Ve **التِّكَّة** gelmiştir; ve “**تَكَكْتُ** şeyi”: onu çiğnedim. Ve **التّاك**: ahmak. Allah—celâl ve celâli yüce olsun—neyin sahih olmasını dilerse o sahih olur.

(**تل**) **التاء** ve **اللام** ikilemede sahih bir asıldır; ve doğrulmanın delilidir ve doğrulmanın zıddıdır.
Doğrulma ise **التلّ**’dir; bilinir. Ve **التَّليل** boyundur. Ve “**تَلَلْتُ** şeyi onun elinde.” Ve **التَّلْتَلة** huzursuz etmedir; ve o, o kıyastır.
Zıddı ise: “**تَلَّهُ**” yani onu yere serdi. Ve bu, karşılaştırmadan bir cinstir. Ve **المِتَلُّ**: onunla yere serilen mızraktır. Allah تعالى dedi ki: ﴿**وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ**﴾ [الصافات 103]. Sonra **لبيد** dedi:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])
Der ki: onu çeviririm; ve benimle **مِتَلّ** bir mızrak vardır.

(**تم**) **التاء** ve **الميم** kıyaslanan tek bir asıldır; ve kemâlin delilidir. Denir: “**تمَّ** şey”; tamam olduğu zaman. Ve ben onu “**أتممْتُه**”.
Ve bu babdandır **التَّميمة**: sanki onun, istenen ilacın ve şifanın tamamı olmasını istiyorlar. Ve hadiste: “Kim bir **تميمة** asarsa, Allah ona tamamlamasın.” Ve **التّميم** de: katı şeydir. Ve denir: “**امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ**”; ve “**وَلَدَتْ لتَمامٍ**”; ve “**ليلُ التِّمام**” başka değil. Ve **تتميم الأيْسارِ**: onlara, senin okunun kazanımını yedirmen; ondan hiçbir şeyi eksiltmemen. **النابغة** dedi:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])
Ve **المستَتمّ**: yün veya kıldan bir şey isteyen; onunla abasının dokumasını tamamlar. **أبو دُوَاد** dedi:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])
Ve bağışlanan: **تِمَّةٌ** ve **تُمّة**’dir.
Ve “**المتَتَمِّم**” (yani) kırılıp dökülen sözüne gelince; bu, bundan olabilir; çünkü kırılıncaya kadar sona erer. Ve caizdir ki **التَّاء**, bir **ثاء**’dan بدل olsun; sanki **مُتَثمِّم**; vech budur. Ve onda şu okunur:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *

(**تن**) **التاء** ve **النون** iki kelimedir; asılları nedir bilmiyorum; ancak onlar **التِّرْب**’e **التِّن** adını verirler([13]). Ve derler: “**أَتَنَّهُ** hastalık”; onu ezip çökerttiği zaman; hâlbuki o neredeyse büyümez([14]).

(**ته**) **التاء** ve **الهاء** asl değildir; ve onda dallanan bir kelime gelmemiştir. Ancak derler: “**التَّهاتهُ** bâtıl.” **القُطاميّ** dedi:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])
Dediler ki: **التَّهتَهَةُ**: dilde peltekliktir.

(**تو**) **التاء** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da **التَّوُّ**’dur; ve o, tektir. Ve hadiste: “**الطَّوَافُ تَوٌّ**.” Ve denir: “**سافَرَ** bir yolculuk **تَوّاً**”; bu, sapmamasıdır; eğer bir yerde sapar ve başka bir yolculuk başlatırsa, **بتَوٍّ** değildir.

(**تب**) **التاء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o da **التّباب**’dır; ve o, ziyan etmektir. Ve “**تبّاً** kâfire”; yani ona helâk. Ve Allah تعالى dedi ki: ﴿**وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ**﴾ [هود 101]; yani ziyana sokma. Ve onların ikisine karşılık bir kelime gelmiştir; derler: “**استَتَبَّ** iş”; hazır hâle geldiği zaman. Eğer sahih ise, o vakit babın iki vechi vardır: ziyan; ve doğruluk.

--------------ــــ
([1]) **المطابق** ile, tekrarlanan ikileme kastedilir; **تعتع** ve **تهته** gibi. Asılda: “**أوله مطابقاً**”; ve “**له**” kelimesi araya sokulmuştur. Ve **المجمل**’de: “Arapların sözünden, senin **المضاعف** ve **المطابق** diye adlandırdığında evveli **تاء** olan şey.”
([2]) Beyit, **بني الحرماز**’dan bir adama aittir; **اللسان**’da (**طلفح**) olduğu gibi. Onu (**ترر**)’de de okuttu.
([3]) Yani aslı: “**التلاتل**”dir; ve o, şiddetlerdir. Dedi: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) **المرضاح**, noktasız **حاء** ile: onunla çekirdek dövülen taştır. **اللسان**’da: “Ve **الخاء** zayıf bir lehçedir.” Ve **المجمل**’de noktasız **حاء** ile vârid olmuştur.
([5]) Beyit **اللسان**’da: (5: 158).
([6]) Bu tamamlama **المجمل**’dedir.
([7]) Beyit **المجمل**’de ve **اللسان**’da (9: 384).
([8]) Asılda: “**على النهم**”.
([9]) **ديوان لبيد** 14; **فينا** 1881 baskısı; ve **اللسان** (**تلل**).
([10]) Divanında 67; ve **اللسان** (**تمم**). Ve divanda ondan önce:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
([11]) Develeri vasfeder; der ki: semirmiş ve kıllarını dökmüştür; bu yüzden **المستتمّ** için bağışlanacak bir şey bulunmaz. Beyit **اللسان**’da (**تمم**).
([12]) Bu parçayı **اللسان**’da (**تمم**) “**المعنت المتتمم**” rivayetiyle okuttu. Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 629. Ve tamamı, divanda ve **اللسان**’da (**تعب**) olduğu üzere:
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
Ve **المجمل**’de: * أو كانهياض المتعب المتمم *
tahrif. Ve (تعب) maddesinde rivayetinde gelecek olana bak.
([13]) **عمار** hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم benim **تِنِّي**’m ve **تِرْبي**’mdir.”
([14]) **اللسان**’da: “Onu ezip çökerttiği zaman; **بأتنانه**’ye, yani akranlarına yetişmez; o hâlde büyümez.”
([15]) **ديوان القطامي** 68; ve **اللسان** (17: 375).

(باب **التاء** ve **العين** ve onların üçüncülendiği şey)

(**تعب**) **التاء** ve **العين** ve **الباء** tek bir kelimedir; ve o, yorgunluktur; ta ki denir: “**تَعِبَ** **تَعَباً**”; ve o, **تَعِبٌ**’dir; ve **متعوبٌ** denmez. Ve ben onu “**أَتْعَبْـتُهُ** **إتعاباً**” (yaptım). Ama onların “**أُتْعِبَ** kemik”; cebirden sonra kırıldığı zaman; bu asl değildir; ancak **أُعْتِبَ**’den çevrilmiştir. Ve babında zikredilmiştir. Dedi:‏
إذا ما رآها رَأْيَةً هِيضَ قَلْبُه *** بها كانْهِياضِ المُتْعَبِ المتهشِّمِ(1)‏

(**تعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir şey değildir; ancak **تِعَار**; ve o, bir dağdır.‏

(**تعس**) **التاء** ve **العين** ve **السين** tek bir kelimedir; ve o, yüzüstü düşürmedir. Denir: “Allah onu **تَعَسَه** ve **أتعسَه**.” Dedi:‏
غداةَ هَزَمْنا جَمْعَهم بمُتالعٍ *** فآبوا بإتعاسٍ على شَرِّ طائرِ‏

(**تعص**) **التاء** ve **العين** ve **الصاد** tek bir kelimedir. **ابنُ دريد** zikretti ki: **التَّعِصَ**; yürüyüşten boynundan şikâyet eden kimsedir(2).‏

__________________
(1) Beyit **ذي الرمة**’nindir; ve (تم) haşiyelerinde s340’ta onun hakkında söz geçti. Ve kafiyesi divanda ve daha önce: “**المتتمم**”. Lâkin **المقاييس** ve **المجمل**’de rivayeti böyle vârid olmuştur: “**المتهشم**”.‏
(2) **الجمهرة** (2: 18) metni: “**تعص** **يتعص** **تعصا**; yürüyüşün şiddetinden sinirinden şikâyet ettiği zaman.”‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- تمام الشيء: انتهاؤه إلى حد لا يحتاج إلى شيء خارج عنه، والناقص: ما يحتاج إلى شيء خارج عنه. ويقال ذلك للمعدود والممسوح، تقول: عدد تام وليل تام، قال: ﴿وتمت كلمة ربك﴾ [الأنعام/115]، ﴿والله متم نوره﴾ [الصف/8]، ﴿وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه﴾ [الأعراف/142].

##### Türkçe

- **تمام** şey: onun, kendisinin dışından bir şeye ihtiyaç duymadığı bir sınıra varıp sona ermesidir; **الناقص** ise: kendisinin dışından bir şeye ihtiyaç duyan şeydir. Bu, sayılan ve ölçülen için söylenir; dersin ki: **عدد تام** ve **ليل تام**. Dedi: ﴿وتمت كلمة ربك﴾ [الأنعام/115]، ﴿والله متم نوره﴾ [الصف/8]، ﴿وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه﴾ [الأعراف/142].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَمَّ الشَّىْءُ
1 تَمَّ الشَّىْءُ ذ , (T, S, M, K, &c.,) aor. تَمِ٣َ , (T, M, K,) inf. n. تَمَامٌ, (T, S,) or تِمَامٌ, (M,) or both, and تُمَامٌ, (K,) and تَمَامَةٌ (M, K) and تِمَامَةٌ, (K,) and تمُّ and تَمٌّ and تُمٌّ, (M, K,) of which last three forms the first is said to be the most chaste, (TA,) [The thing was, or became, complete, entire, whole, or full; i. e., without, or free from, deficiency: and sometimes, the thing was, or became, consummate, or perfect; which latter signification is more properly expressed by كَمَلَ:] accord. to the author of the K, as is shown in art. كمل, and accord. to some others, تَمَامٌ and كَمَالٌ are syn.; but several authors make a distinction between them: the former is said to signify a thing's being, or becoming, without, or free from, deficiency; and the latter, to signify تمام and something more, as, for instance, goodliness, and excellence, essential or accidental; though each is sometimes used in the sense of the other: or, as some say, the former necessarily implies previous deficiency; but the latter does not: (MF, TA:) or, accord. to El-Harلllee, the latter signifies the attaining to the utmost point, or degree, in every respect: or, as Ibn-El-Kemلl says, when one says of a thing كَمَلَ, he means that what was desired of it became realized. (TA.) [See also تَمَامٌ, below.] You say, تَمَّ خَلْقُهُ [His make, or formation, was, or became, complete, or perfect; he (a child or the like, and a man,) was, or became, fully formed or developed, or complete in his members; and he (a man) was, or became, full-grown]: (TA:) [whence, probably,] تَمَّ الشَّىْءُ [as meaning] The thing became strong and hard. (Msb.) And تَمَّ القَمَرُ, (T, S, Msb,) or ↓ اتمّ, (M, K,) The moon became full, so that it shone brightly. (M, K) And, of her who is pregnant, تَمَّتْ أَيَّامُ حَمْلِهَا [The days of her gestation became complete]. (S.) ― -b2- تَمَّ اـِلَى كَذَا He reached, attained, arrived at, or came to, such a thing; as, for instance, eminence or nobility, or the means of acquiring eminence or nobility. (TA.) ― -b3- تَمَّ اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا, and اـِلَيْهِ ↓ اتمّ, He repaired, or betook himself, to, or towards, such a place; he went to it. (Har p. 508.) Aboo-Dhu-eyb says,
فَبَاتَ بِجَمْعٍ ثُمَّ تَمَّ اـِلَى مِنًى
[which may be rendered And he passed the night in Jema (a name of El-Muzdelifeh): then he repaired, or went, to Minè; there completing the ceremonies of the pilgrimage; wherefore ISd says,] I think that, by تمّ, [or rather تمّ الى منى,] he means he completed his pilgrimage. (M.) ― -b4- تَمَّ بِهِ, and تَمَّ عَلَيْهِ: see their syn. اتمّهُ (4). ― -b5- [Hence,] تَمَّ عَلَيْهِ He performed it, or executed it; he accomplished it; namely, an affair; a fast; a purpose, or an intention. (Mgh.) ― -b6- And He persevered in it; (Mgh, TA;) as also تَمَمَ عَلَيْهِ, without teshdeed, as in the phrase اـِنْ تَمَمَتْ عَلَى مَا أُرِيدُ [If she persevere in what I desire], occurring in a trad.; but IAth says that the verb here means ↓ تَمَّمَتْ. (TA.) You say, تَمَّ عَلَى الاـبَآءِ He persevered in refusal, or dislike, or disapproval. (Mgh.) -A2- تُمَّ It was broken. (T.) ― -b2- And i. q. بلغ [app. بُلِغَ, i. e. He was jaded, harassed, distressed, fatigued, or wearied]. (T.)

تَمَّمَهُ
2 تَمَّمَهُ تمم تممه تممة : see its syn. اتمّهُ; and see also 1, near the end of the paragraph. ― -b2- He, or it, destroyed it; made it to reach its appointed term of duration. (Sh, T, K.) ― -b3- تَمَّمَهُمْ He gave them the share of their arrow in the game called المَيْسِر; (IAar, M, K;) i. e. he gave them to eat the flesh which was their share. (M.) Accord. to Lh, التَّتْمِيمُ in the game called الميسر signifies A man's taking what has remained, so as to complete the shares, or make up their full number, when the players have diminished from the slaughtered camel [by taking their shares]. (T.) ― -b4- تّمم عَلَى الجَرِيحِ (tropical:) He hastened and completed the slaughter of the wounded man: or made his slaughter sure, or certain. (M, K, TA.) -A2- تّمم الكَسْرُ, (M, K,) and ↓ تتمّم, (M, TA,) in the copies of the K, erroneously, تَمَّ, (TA,) [in the CK, تّمم again,] i. e. [The fracture, or the broken bone, or simply the bone,] cracked, without separating (وَلَمْ يَبِنْ): or cracked, and then separated. (M, K.) You say, تَمَّمَ الكَسْرَ فَتَمَّمَ and ↓ تَتَمَّمَ [He, or it, completed the fracture, or cracked the broken bone, or the bone, and it cracked, &c.]. (M.) And ↓ ظَلَعَ فُلَانٌ ثُمَّ تَتَمَّمَ, i. e. [Such a one limped, or halted, or was slightly lame: then] his lameness became complete by fracture: from تُمَّ signifying “ it was broken: ” (T:) [or تَتَمَّمَ signifies his lameness became complete by an increased fracture, after he had had a fracture with which he was able to walk: this is what is meant by the following loose explanation:] التَّتَمُّمُ مَنْ كَانَ بِهِ كَسْرٌ يَمْشِى بِهِ ثُمَّ أَبَتَّ فَتَتَمَّمَ. (K. [In the CK, اَبَّتَ is here erroneously put for أَبَتَّ.]) -A3- تمّم الَمَوْلُودَ He hung تَمَائِم, (Th, M,) or a تَمِيمَة, (K,) upon the new-born child, or young infant. (Th, M, K.) ― -b2- تَمَّمْتُ عَنْهُ العَيْنَ I repelled from him the evil eye by hanging [upon him] the تَمِيمَة. (A, TA.) -A4- تمّم also signifies He became, in the inclination of his mind, (Lth, T, M, K,) and in his opinion, and his place of abode or settlement, (Lth, T, K,) as one of the tribe of Temeem; (Lth, T, M, K;) as also ↓ تتمّم; (K, TA; [in the CK, تمّم again;]) or accord. to analogy it would be تتمّم, like تمضّر and تنزّر. (T.) And He asserted himself to be related to the tribe of Temeem. (M.)

مُتَامّةٌ
3 مُتَامّةٌ متامه متامة [inf. n. of تَامَّ] The vying, or contending, with another in completeness, or perfection. (KL.) [You say, تامّهُ He vied, or contended, with him &c.]

اتمّ
4 اتمّ أتم اتم تام تم , said of the moon: see 1. ― -b2- Said of a plant, It became tall and full-grown; or became of its full height, and blossomed. (M, K.) ― -b3- أَتَمَّتْ, said of one that is pregnant, She completed the days of her gestation: (S:) or, said of a woman and of a she-camel, (M,) she became near to bringing forth. (M, K.) ― -b4- اتّم اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا: see 1. -A2- اتمّ الشَّىْءَ, (S, M, K,) or الأَمْرَ, (Mgh,) and اتمّ بِهِ, (M,) inf. n. اـِتْمَامٌ; (TA;) and ↓ تمّمهُ, (T, S, M, K,) inf. n. تَتْمِيمٌ and تَتِمَّةٌ; (T, TA;) and ↓ استتمّهُ; (S, Mgh, K;) and بِهِ ↓ تَمَّ, and عَلَيْهِ ↓ تَمَّ; (M, K;) signify the same; (S Mgh;) i. e. جَعَلَهُ تَامَّا (M in explanation of all but the last, and K in explanation of all that are mentioned therein,) and أَكْمَلَهُ (M in explanation of the last) [He made the thing, or the affair, complete, entire, whole, or full; i. e., without, or free from, deficiency; he completed it: and sometimes, he consummated, or perfected, it]. وَأَتِمُّو الحَجَّ وَالعُمْرَةَ, in the Kur [ii. 192], means And perform ye, or accomplish ye, completely, the rites and ceremonies [of the pilgrimage and the minor pilgrimage]; (M, * Bd;) accord. to some: or, as some say, اـِتْمَامُ الحَجِّ means that the money, or the like, that one expends in performing the pilgrimage should be lawfully obtained, and that one should refrain from doing what God has forbidden. (M.) And فَأَتَمَّهُنَّ, in the Kur [ii. 118], means And he performed them, or accomplished them, completely, (Bd, Jel,) and rightly: (Bd:) or he did according to them. (Fr, TA.) -A3- اتمّهُ He gave him what are termed تِمَم, pl. of تِمَّةٌ, and meaning جِزَز [explained below, voce تِمَّةٌ], (M, TA,) in order that he might complete therewith his web. (TA.) [In consequence of its being misplaced in the K, this is there made to signify He gave him a تِمّ, meaning a فَأْس or a مِسْحَاة.]

5 تَتَمَّ٣َ see 2, in four places.

تَتَامُّوا
6 تَتَامُّوا تتاموا They came, [and also, accord. to Golius, app. on the authority of a gloss in a copy of the KL, they drank,] all of them, and were complete. (S, K.) One says, اِجْتَمَعُوا فَتَتَامُّوا عَشَرَةً [They collected themselves together, and came, all of them, making altogether ten]. (TA.) And it is said in a trad., تَتَامَّتْ اـِلَيْهِ قُرَيْشٌ, i. e. Kureysh obeyed his call, and came to him, all of them, following one another. (TA.)

استتمّهُ
10 استتمّهُ استتمه استتمة : see 4. ― -b2- استتّم النِّعْمَةَ He asked for the completion of the benefit, or boon, or favour. (M, K.) -A2- He sought, demanded, or requested, of him what are termed تِمّم, pl. of تِمَّةٌ, and meaning جِزَز [explained below, voce تِمَّةٌ], (M, TA,) in order that he might complete therewith his web. (TA.) [In consequence of its being misplaced in the K, this is there made to signify He sought, demanded, or requested, of him a تِمّ, meaning a فَأْس or a مِسْحَاة.]

تَمْتَمَةٌ
R. Q. 1 تَمْتَمَةٌ تمتم تمتمه تمتمة is the inf. n. of تَمْتَمَ, (Msb,) and signifies The reiterating in uttering the letter ت: (Mbr, Zj in his “ Khalk el-Insلn, ” T, S, Msb:) [if so, syn. with تَأْتَأَةٌ:] or the tongue's pronouncing indistinctly, missing the place of the letter, [i. e. the place of its pronunciation in the organs of speech,] and recurring to an utterance like ت and م, though this be not distinct: (Lth, T:) or the making the speech [or tongue] to revert [repeatedly] to ت and م: (M, K:) or the jabbering, or hurrying in one's speech, so as hardly, or not at all, to make a person understand: (M:) or the uttering in such a manner that one's speech proceeds rapidly to the roof of his mouth. (M, K.)

تَمٌّ
تَمٌّ تم an inf. n. of 1, in the first of the senses explained above. (M, K.) See تَمَامٌ, in two places. -A2- See also تِمَّةٌ.

تُمٌّ
تُمٌّ تم an inf. n. of 1, in the first of the senses explained above. (M, K.) See تَمَامٌ, in two places.

تِمٌّ
تِمٌّ تم an inf. n. of 1, in the first of the senses explained above. (M, K.) See تَمَامٌ, in five places: ― -b2- and تَامٌّ, in three places. -A2- Also i. q. فَأْسٌ [app. here meaning A kind of hoe]: (IAar, T, K:) or i. q. مِسْحَاةٌ [a spade, or a shovel]: (K:) pl. تِمَمَةٌ (IAar, T,) or تِمَمٌ. (So in the TA.)

تُمَّةٌ
تُمَّةٌ أماه ماهو تمه تمة : see what next follows, in two places.

تِمَّةٌ
تِمَّةٌ أماه ماهو تمه تمة (M, K) and ↓ تُمَّةٌ (TA) [the former written in the CK تَمَّةٌ] sings. of تِمَمٌ (M, K, TA) and تُمَمٌ, (K, TA,) or ↓ تَمَمٌ, which [ISd says] I think to be a quasi-pl. n., (M,) or ↓ تَمٌّ is the quasipl. n.: (K:) these, i. e. the pls. and quasi-pl. n., signify Shorn crops (جِزَز [in the CK جِزَر, for which Golius appears to have found حِرْز, for he has rendered it by “ amuletum, ” and Freytag has done the same,]) of شَعَر [meaning goats' hair], and of camels' hair, and of wool, (M, K, TA,) of that wherewith a woman [or a man] completes her [or his] web: (TA:) and ↓ تُمَّةٌ signifies what is given, of wool, or camel's hair, [or goats' hair,] (S, TA, [and mentioned also in the K, but there, by misplacement, made to relate to تِمٌّ instead of تِمَّةٌ,]) for a man to complete therewith the weaving of his كِسَآء; (S;) as also ↓ تُمَّى. (K, * TA.)

تُمَّى
تُمَّى تمى تمي : see تِمَّةٌ.

تَمَمٌ
تَمَمٌ تمم : see تَامٌّ, in four places: -A2- and see also تِمَّةٌ.

تَمَامٌ
تَمَامٌ تمام (T, S, K) and ↓ تِمَامٌ (M, K) and ↓ تُمَامٌ (K) inf. ns. of 1, in the first of the senses explained above; (T, S, M, K;) as also ↓ تِمٌّ and ↓ تَمٌّ and ↓ تُمٌّ. (M, K.) [Hence,] ↓ وَلَدَتْهُ لِتِمٍّ and ↓ لِتِمَامٍ and لِتَمَامٍ She brought him forth at the completion of formation; (K, TA;) i. e., when his formation was complete: (TA:) [or, at the completion of gestation:] and, accord. to As, وَلَدَتْهُ التَّمَامَ, with the art. ال; not indeterminate, except in poetry. (IB, TA.) And وَلَدَتْ لِتَمَامٍ and ↓ لِتِمَامٍ [She brought forth at the completion of formation; or, of gestation]. (S.) And أَلْقَتِ الوَلَدَ لِغَيْرِ تَمَامٍ and ↓ تِمَامٍ [She cast the child at a period not that of the completion of formation; or, of gestation; i. e., prematurely]. (Msb.) And وُلِدَ المَوْلُودُ لِتَمَامٍ and ↓ لِتِمَامٍ [The infant was born at the completion of formation; or, of gestation]. (T, * S.) And وُلِدَ الوَلَدُ لِتَمَامِ الحَمْلِ and الحَمْلِ ↓ لِتِمَامِ [The child was born at the completion of gestation]. (Msb.) [These exs., and others following, show that an assertion of IDrd, mentioned in the M, namely, that one says, ↓ وُلِدَ الغُلَامُ لِتِمٍّ and ↓ لِتِمَامٍ, and ↓ بَدْرُ تِمَامٍ, and that in every other case it is تَمَام, with fet-h, requires consideration.] You say also, بَدْرُ تَمَامٍ and ↓ تِمَامٍ [lit. The full moon of completion]: and ↓ بَدْرٌ تِمَامٌ [lit. A complete full moon]: all meaning the moon, or a moon, when it is full, so that it shines brightly: (M, K:) and قَمَرٌ تَمَامٌ and ↓ تِمَامٌ A complete, or full, moon. (S.) And لَيْلَةُ التَّمَامِ and لَيْلَةُ تَمَامِ القَمَرِ, with fet-h to the ت, (ISh, T,) or ↓, لَيلَةُ التِّمَامِ with kesr, [which seems to be at variance with general usage,] and sometimes with fet-h, (Msb,) [The night of the completion of the moon; i. e.] the night of the full moon; (ISh, T, Msb;) which is the thirteenth night; (ISh, T;) or the fourteenth. (T.) And ↓ لَيْلُ التِّمَامِ, with kesr only, (T, S, M, K, &c.,) thus distinguished from what next precedes, (ISh, T,) as also ↓ لَيْلُ تِمَامٍ, and in like manner, لَيْلٌ ↓ تِمَامٌ (T) and ↓ لَيْلٌ تِمَامِىٌّ, (T, K,) The longest night of the year; (Lth, T, S;) the longest night of winter; (As, ISh, T, M, K;) that in which our Lord Jesus was born: (As, T:) or each of three nights of which no deficiency is apparent: (Lth, T, M, K:) or the night that is from thirteen to fifteen hours in length: (Aboo-'Amr EshSheybلnee, T:) or the night that is twelve hours or more in length: (AA, T, M, K:) and any night that is long, or tedious, to one, and in which one does not sleep, is called ↓ لَيْلَةُ التِّمَامِ, or said to be like the night thus called. (IAar, T.) And الشَّهْرِ ↓ رُئِىَ الهِلَالُ لِتِمِّ [The new moon was seen at the completion of the month; showing that another month was commencing]. (T.) And ↓ أَبَى قَائِلُهَا اـِلَّا تِمًّا and ↓ تَمًّا and ↓ تُمًّا, (S, M,) three dial. vars., of which the first is the most chaste, i. e., تَمَامًا [meaning The sayer thereof refused, or did not consent to, aught save completion]; he executed, or accomplished, or kept to, his saying; he did not go back from it. (S, TA.) ― -b2- تَمَامٌ (with fet-h only, AZ, AAF, M) also signifies The complement of a thing; the supplement thereof; the thing by the addition of which is effected the completion or perfection of a thing; (AZ, T, AAF, M, K;) and so ↓ تَمَامَةٌ (M, K) and ↓ تَتِمَّةٌ. (T, M, K.) You say, هٰذِهِ الدَّرَاهِمُ تَمَامُ هٰذِهِ المِائَةِ, and هذه المائة ↓ تَتِمَّةُ, These dirhems are the complement of this hundred; or, what complete this hundred. (T.) [And ↓ تَتِمَّةُ كِتَابٍ The supplement of, or to, a book.] ― -b3- See also تَامٌّ, in two places.

تُمَامٌ
تُمَامٌ تمام : see تَمَامٌ, first sentence.

تِمَامٌ
تِمَامٌ تمام : see تَمَامٌ, throughout the greater part of the paragraph: ― -b2- and see also تَامٌّ.

تَمِيمٌ
تَمِيمٌ تميم Strong; firm; hard: (A'Obeyd, T, S, M, Msb, K:) or strong in make, or formation: (TA:) or complete, or perfect, in make, or formation, and strong: (M:) applied to a man and to a horse: (M, TA:) fem. with ة. (TA.) See also تَامٌّ. ― -b2- Also Tall; (T;) applied to a man. (TA.) -A2- See also تَمِيمَةٌ.

تَمَامَةٌ
تَمَامَةٌ تمام تمامه تمامة : see تَمَامٌ, near the end of the paragraph.

تُمَامَةٌ
تُمَامَةٌ تمام تمامه تمامة A remainder, or remaining portion, (K,) of anything. (TA.)

تَمِيمَةٌ
تَمِيمَةٌ تميمه تميمة A kind of amulet (عُوذَةٌ, T, S) which is hung upon a human being; forbidden to be worn: (S:) or a kind of bead: (S, Mgh:) erroneously imagined by some to be the same as مَعَاذَةٌ: (El- Kutabee, Mgh:) but as to the مَعَاذَات that are inscribed with something from the Kur-لn, or with the names of God, in these there is no harm: (S, Mgh:) a speckled bead, black speckled with white, or the reverse, which is strung upon a thong, and tied to the neck: (M, K:) sing. of تَمَائِمُ and [n. un. of] ↓ تَمِيمٌ: (T, M, K:) تَمَائِمُ signifies certain beads which the Arabs of the desert used to hang upon their children, to repel, as they asserted, the evil eye: (T, Mgh:) or the تَمِيمَة is, accord. to some, a necklace (قِلَادَة) upon which are put thongs and amulets (عُوَذ): (M:) or a necklace (قِلَادَة) of thongs: and is sometimes applied to the amulet (عُوذَة) that is hung upon the necks of children: (T:) but he who makes تمائم to signify thongs is in error: El-Farezdak uses the phrase سُيُورُ التَّمَائِمِ because they are beads which are perforated, and into which are inserted thongs or strings whereby they are suspended: (T, Mgh:) Az says, I have not found among the Arabs of the desert any difference of opinion respecting the تميمة, as to its being the bead itself: (TA:) but accord. to En-Nakha'ee, the Prophet disapproved of everything hung upon a child or grown person, and said that all such things were تمائم: (Mgh:) the تميمة is [said to be] thus called because by it the condition of the child is rendered complete. (Har p. 22.)

تِمَامِىٌّ
تِمَامِىٌّ تمام تمامى تمامي : see تَمَامٌ.

تَمْتَامٌ
تَمْتَامٌ تمتام One whose utterance is such as is termed تَمْتَمَةٌ: (S, M, Mgh, Msb, K:) [see R. Q. 1: accord. to most authorities,] one who reiterates in uttering the letter ت: (S, Mgh, Msb:) or, accord. to AZ, one who jabbers, or hurries in his speech, so as not to make another understand: (Mgh, Msb:) fem. with ة. (M, K.)

تَامٌّ
تَامٌّ تام [part. n. of 1 in the first of the senses explained above]: (T, M, K, &c.:) Complete, entire, whole, or full; without, or free from, deficiency: and consummate, or perfect: (MF, TA:) as also ↓ تَمَامٌ, [which see above,] (M, * KL,) [and ↓ تِمَامٌ, of which see three exs. voce تَمَامٌ,] and ↓ تِمٌّ, (Kh, T, Har p. 82,) and ↓ تَمَمٌ. (TA.) Thus تَامُّ الخَلْقِ signifies Complete, or perfect, in make, or formation; without any deficiency in his members; applied to a man; (MF, TA;) [and, thus applied, signifying also full-grown, as does, sometimes, تَامٌّ alone: and likewise applied to a new-born child, meaning fully formed or developed:] and ↓ تَمِيمٌ signifies the same, (M, K,) applied to a man and to a horse, (M,) and ↓ تَمَمٌ also; and in like manner is used the phrase ↓ خَلْقٌ تَمَمٌ [a complete, or perfect, make or formation]. (TA.)

جَذَعٌ تَامٌّ
جَذَعٌ تَامٌّ ذ [applied to a goat] signifies That has completed the time in which he is termed جَذَع, and attained to that in which he is termed تَيْس. (TA.) And ↓ تَمَمٌ is applied to a bull, or an ox, That is in the stage of growth next before that in which all his teeth are grown; in which latter stage he is termed عَمَمٌ. (L voce عَضْبٌ, on the authority of Et-Tلïfee.) You say also كَلِمَةٌ تَامَّةٌ, and دَعْوَهٌ تَامَّةٌ; [meaning A perfect, or faultless, sentence, and oath;] using the epithet تامّة in these instances because of the mention of God therein; for which reason there may not be in aught of either of them any deficiency or defect. (TA.) And ↓ جَعَلَهُ تِمًّا i. e. ↓ تَمَامًا [He made it complete, or perfect]. (M.) And ↓ جَعَلْتُهُ لَكَ تِمًّا I made it, or have made it, to be thine, or I assigned it, or have assigned it, to thee, completely, or wholly. (T.) ― -b2- [Hence, فِعْلٌ تَامٌّ meaning A complete, i. e. an attributive, verb: opposed to فِعْلٌ نَاقِصٌ.]

تَتِمَّةٌ
تَتِمَّةٌ أتم تتمه تتمة : see تَمَامٌ, in three places, at the close of the paragraph.

مُتَمٌّ
مُتَمٌّ مات متم متتم The place of cutting, or termination, (مُنْقَطَع, in the CK مُنْقَطِع,) of the vein (عِرْق [app. meaning chord]) of the navel. (K.)

مُتِمٌّ
مُتِمٌّ مات متم متتم , applied to one that is pregnant, (S,) or to a woman, (M, TA,) and a she-camel, (M,) That has completed the days of her gestation: (S:) or that is near to bringing forth: (M:) or that is at the point of bringing forth. (TA.)

مُتَمِّمٌ
مُتَمِّمٌ متمم One whose arrow wins time after time [in the game called المَيْسِر], and who feeds the poor with the flesh [of the camel which constitutes the shares] thereof: (M, K:) or who, when players in the game called الميسر have diminished the slaughtered camel [by taking their shares], takes what has remained, so as to complete the shares, or make up their full number. (K. [See 2. In the CK, نَقَصَ اِيْسارَ جَزُوْرِ المَيْسِرِ is erroneously put for نَقَصَ أَيْسَارٌ جَزُورَ المَيْسِرِ.])

الجَهَالَةُ المُسْتَتَمَّةُ
الجَهَالَةُ المُسْتَتَمَّةُ الجهالة المستتمه الجهالة المستتمة Consummate ignorance: improperly written المُسْتَتِمَّةُ, though this latter is explainable [as meaning that completes the extent to which it can go, or the like]. (Mgh.)

مُسْتَتِمٌّ
مُسْتَتِمٌّ مستتم One who seeks, demands, or requests, wool, or camels' hair, to complete therewith the weaving of his كِسَآء: so in a poem of Aboo-Duwلd, (S,) where he says,
فَهْىَ كَالبَيْضِ فِى الأَدَاحِىِّ لَا يُوْ
هَبُ مِنْهَا لِمُسْتَتِمٍّ عِصَامُ
i. e., And they (referring to certain camels) are, in respect of the care that is taken of them, and in smoothness, like the eggs [in the places where the ostrich has deposited them in the sand]; there may not be found upon them to be given from them, to one who demands a تِمَّة, [even so much as] a tie for a water-skin; for they have become fat, and cast their hair. (TA.)

##### Türkçe

**تَمَّ الشَّىْءُ**
1 **تَمَّ الشَّىْءُ** ذ , muzâri‘ **تَمِ٣َ** , mastar **تَمَامٌ**, veya **تِمَامٌ**, yahut ikisi birden, ve **تُمَامٌ**, ve **تَمَامَةٌ** ve **تِمَامَةٌ**, ve **تِمٌّ** ve **تَمٌّ** ve **تُمٌّ**; bu son üç şekilden birincisinin en fasih olduğu söylenir; [Şey tamam oldu; bütün oldu; eksiklikten yoksun oldu: ve bazen, şey kemale ermiş yahut mükemmel oldu; ki bu son anlam daha uygun olarak **كَمَلَ** ile ifade edilir:] **K**’nin müellifine göre, **كمل** maddesinde gösterildiği üzere, ve başkalarına göre, **تَمَامٌ** ile **كَمَالٌ** eşanlamlıdır; fakat birçok müellif ikisi arasında fark yapar: birincinin, bir şeyin eksiklikten yoksun olması yahut olması hâlini; ikincinin ise, **تمام** ve bundan fazlasını, meselâ güzellik ve üstünlüğü, zâtî veya ârızî olanı, ifade ettiği söylenir; her biri bazen ötekinin anlamında kullanılır: yahut bazılarına göre, birincisi zorunlu olarak önceki bir eksikliği gerektirir; ikincisi ise gerektirmez: yahut **El-Harلllee**’ye göre, ikincisi her bakımdan en uç noktaya yahut dereceye ulaşmayı ifade eder: yahut **Ibn-El-Kemلl**’in dediği gibi, bir şey hakkında **كَمَلَ** dediğinde, ondan istenen şeyin gerçekleşmiş olduğunu kasteder. [Aşağıda **تَمَامٌ**’a da bak.] Sen dersin: **تَمَّ خَلْقُهُ** [Onun yaratılışı tamam oldu yahut mükemmel oldu; o (çocuk vb. ve adam) uzuvlarında tam teşekküllü oldu yahut gelişti; ve o (adam) olgunlaştı]: buradan muhtemelen, **تَمَّ الشَّىْءُ** [şu anlamda] Şey güçlü ve sert oldu. Ve **تَمَّ القَمَرُ**, yahut ↓ **اتمّ**, Ay dolunay oldu; öyle ki parlakça ışık verdi. Ve hamile olan hakkında: **تَمَّتْ أَيَّامُ حَمْلِهَا** [Onun gebelik günleri tamam oldu].
― -b2- **تَمَّ اـِلَى كَذَا**: Şuna ulaştı; erişti; vardı; geldi; meselâ yüceliğe yahut soyluluğa, yahut yücelik veya soyluluk kazanmanın vasıtalarına.
― -b3- **تَمَّ اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا**, ve **اـِلَيْهِ** ↓ **اتمّ**: Şu yere yöneldi; ona doğru gitti; ona gitti. **Aboo-Dhu-eyb** der ki,
فَبَاتَ بِجَمْعٍ ثُمَّ تَمَّ اـِلَى مِنًى
[Ve Cem‘de (El-Muzdelifeh’in bir adı) geceledi; sonra Minâ’ya yöneldi yahut gitti; orada haccın menâsikini tamamlayarak; bundan dolayı **ISd** der ki,] Zannederim ki **تمّ** ile [daha doğrusu **تمّ الى منى** ile] haccını tamamladı demek ister.
― -b4- **تَمَّ بِهِ**, ve **تَمَّ عَلَيْهِ**: bunların eşanlamlısı **اتمّهُ** (4)’e bak.
― -b5- [Bundan dolayı,] **تَمَّ عَلَيْهِ**: Onu yaptı yahut icra etti; onu gerçekleştirdi; yani bir işi; bir orucu; bir maksadı yahut niyeti.
― -b6- Ve onda sebat etti; bunun gibi **تَمَمَ عَلَيْهِ**, teşdidsiz; **اـِنْ تَمَمَتْ عَلَى مَا أُرِيدُ** [Eğer istediğim şey üzerinde sebat ederse] ibaresinde olduğu gibi; bu bir hadiste vârid olmuştur; fakat **IAth** der ki fiil burada ↓ **تَمَّمَتْ** anlamındadır. Sen dersin: **تَمَّ عَلَى الاـبَآءِ**: Reddedişte yahut hoşlanmamada yahut tasvip etmemede sebat etti.

-A2- **تُمَّ**: Kırıldı.
― -b2- Ve **بلغ** ile aynı (görünüşe göre **بُلِغَ**, yani yorgun düştü; hırpalandı; sıkıntıya uğradı; yoruldu).

**تَمَّمَهُ**
2 **تَمَّمَهُ**: eşanlamlısı **اتمّهُ**’a bak; ayrıca 1’e, paragrafın sonuna yakın, bak.
― -b2- Onu helâk etti; onu belirlenmiş süre sonuna ulaştırdı.
― -b3- **تَمَّمَهُمْ**: **المَيْسِر** denilen oyunda onlara oklarının payını verdi; yani payları olan eti yemeleri için onlara verdi. **Lh**’ye göre, **الميسر** denilen oyunda **التَّتْمِيمُ**, oyuncular kesilmiş deveden [paylarını alarak] eksilttiklerinde, payları tamamlamak yahut sayılarını tamamlamak üzere kalanı almasıdır.
― -b4- **تّمم عَلَى الجَرِيحِ** (mecaz): Yaralı adamın boğazlamasını acele etti ve tamamladı: yahut boğazlamasını kesin kıldı.

-A2- **تّمم الكَسْرُ**, ve ↓ **تتمّم**, **K** nüshalarında yanlışlıkla **تَمَّ**: yani [kırık, yahut kırık kemik, yahut sadece kemik] ayrılmadan (وَلَمْ يَبِنْ) çatladı: yahut çatladı ve sonra ayrıldı. Sen dersin: **تَمَّمَ الكَسْرَ فَتَمَّمَ** ve ↓ **تَتَمَّمَ** [O, kırığı tamamladı; kırık kemiği yahut kemiği çatlatıp tamamladı; o da çatladı, vb.]. Ve ↓ **ظَلَعَ فُلَانٌ ثُمَّ تَتَمَّمَ**, yani [falanca topalladı; aksadı; hafifçe sakatlandı; sonra] sakatlığı kırıkla tamam oldu: “kırıldı” anlamındaki **تُمَّ**’den. [Yahut **تَتَمَّمَ**, yürüyebildiği bir kırığı varken, artan bir kırıkla sakatlığının tamam olmasıdır: aşağıdaki gevşek açıklamanın muradı budur:] **التَّتَمُّمُ مَنْ كَانَ بِهِ كَسْرٌ يَمْشِى بِهِ ثُمَّ أَبَتَّ فَتَتَمَّمَ**.

-A3- **تمّم الَمَوْلُودَ**: Yeni doğana yahut küçük bebeğe **تَمَائِم** yahut bir **تَمِيمَة** astı.
― -b2- **تَمَّمْتُ عَنْهُ العَيْنَ**: **تَمِيمَة** asarak ondan nazarı defettim.

-A4- **تمّم** ayrıca şunu ifade eder: Zihninin meylinde ve kanaatinde ve ikametgâhında yahut yerleşiminde, **Temeem** kabilesinden biri gibi oldu; bunun gibi ↓ **تتمّم**; yahut kıyasa göre **تتمّم** olurdu; **تمضّر** ve **تنزّر** gibi. Ve kendisinin **Temeem** kabilesine mensup olduğunu iddia etti.

**مُتَامّةٌ**
3 **مُتَامّةٌ** [**تَامَّ**’ın mastarı]: Tamlık yahut mükemmellikte başkasıyla yarışma yahut çekişme. [Sen dersin: **تامّهُ**: Onunla yarıştı, vb.]

**اتمّ**
4 **اتمّ**, ay hakkında söylenir: 1’e bak.
― -b2- Bitki hakkında: Boylandı ve olgunlaştı; yahut tam boyuna ulaştı ve çiçek açtı.
― -b3- **أَتَمَّتْ**, hamile olan hakkında: Gebelik günlerini tamamladı: yahut kadın ve dişi deve hakkında: doğurmaya yaklaştı.
― -b4- **اتّم اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا**: 1’e bak.

-A2- **اتمّ الشَّىْءَ**, yahut **الأَمْرَ**, ve **اتمّ بِهِ**, mastar **اـِتْمَامٌ**; ve ↓ **تمّمهُ**, mastar **تَتْمِيمٌ** ve **تَتِمَّةٌ**; ve ↓ **استتمّهُ**; ve **بِهِ** ↓ **تَمَّ**, ve **عَلَيْهِ** ↓ **تَمَّ**: hepsi aynı anlamdadır; yani **جَعَلَهُ تَامَّا** ve **أَكْمَلَهُ** [Şeyi yahut işi tamam kıldı; eksiklikten yoksun yaptı; onu tamamladı: ve bazen onu kemale erdirdi]. Kur’ân’daki **وَأَتِمُّو الحَجَّ وَالعُمْرَةَ**: Bazılarına göre, [haccın ve umrenin] menâsikini tamamen yerine getirin demektir: yahut bazılarına göre **اـِتْمَامُ الحَجِّ**, hacda harcanan paranın vb. helâl yoldan elde edilmiş olması ve Allah’ın haram kıldıklarından sakınmaktır. Ve Kur’ân’daki **فَأَتَمَّهُنَّ**: Onları tamamen yaptı yahut tamamladı ve doğru olarak: yahut onlara göre yaptı.

-A3- **اتمّهُ**: Ona, dokumasını onunla tamamlasın diye, **تِمَم** denilen şeyleri verdi; bu, **تِمَّةٌ**’nin çoğuludur ve **جِزَز** anlamındadır. [**K**’de yerinin yanlış olmasından dolayı, orada “ona **تِمّ** verdi” anlamına getirilmiştir; **تِمّ** ise **فَأْس** yahut **مِسْحَاةٌ** demektir.]

**5 تَتَمَّ٣َ**
5 **تَتَمَّ٣َ**: 2’ye bak; dört yerde.

**تَتَامُّوا**
6 **تَتَامُّوا**: Hepsi geldiler ve tamam oldular. Denir: **اِجْتَمَعُوا فَتَتَامُّوا عَشَرَةً** [Toplandılar da hepsi geldiler; toplam on oldular]. Ve bir hadiste şöyle denmiştir: **تَتَامَّتْ اـِلَيْهِ قُرَيْشٌ**, yani Kureyş onun çağrısına uydu ve hepsi ona geldi; ardı ardına.

**استتمّهُ**
10 **استتمّهُ**: 4’e bak.
― -b2- **استتّم النِّعْمَةَ**: Nimetin tamamlanmasını istedi.

-A2- Ondan, dokumasını onunla tamamlasın diye, **تِمّم** denilen şeyleri istedi; bu, **تِمَّةٌ**’nin çoğuludur ve **جِزَز** anlamındadır. [**K**’de yerinin yanlış olmasından dolayı, orada “ondan **تِمّ** istedi” anlamına getirilmiştir; **تِمّ** ise **فَأْس** yahut **مِسْحَاةٌ** demektir.]

**تَمْتَمَةٌ**
R. Q. 1 **تَمْتَمَةٌ**: **تَمْتَمَ**’ın mastarıdır ve şunu ifade eder: **ت** harfini söyleyişte tekrarlama: yahut dilin harfin mahrecini ıskalayarak belirsiz söylemesi ve belirgin olmamakla birlikte **ت** ve **م** benzeri bir söyleyişe dönmesi: yahut konuşmayı [yahut dili] [tekrar tekrar] **ت** ve **م**’ye döndürme: yahut konuşmada gevelik yahut acele etme; öyle ki kişi neredeyse yahut hiç anlaşılmaz: yahut söyleyişin, konuşmanın hızlıca ağzın damağına doğru gitmesi.

**تَمٌّ**
**تَمٌّ**: Yukarıda açıklanan ilk anlamda 1’in bir mastarıdır. **تَمَامٌ**’a iki yerde bak. -A2- **تِمَّةٌ**’ya da bak.

**تُمٌّ**
**تُمٌّ**: Yukarıda açıklanan ilk anlamda 1’in bir mastarıdır. **تَمَامٌ**’a iki yerde bak.

**تِمٌّ**
**تِمٌّ**: Yukarıda açıklanan ilk anlamda 1’in bir mastarıdır. **تَمَامٌ**’a beş yerde bak; ― -b2- ve **تَامٌّ**’a üç yerde. -A2- Ayrıca **فَأْسٌ** ile aynı: yahut **مِسْحَاةٌ** ile aynı: çoğulu **تِمَمَةٌ** yahut **تِمَمٌ**.

**تُمَّةٌ**
**تُمَّةٌ**: hemen sonra gelen şeye iki yerde bak.

**تِمَّةٌ**
**تِمَّةٌ** ve ↓ **تُمَّةٌ**: **تِمَمٌ**’in ve **تُمَمٌ**’in tekilidir; yahut ↓ **تَمَمٌ** ki bunun bir “quasi-çoğul isim” olduğunu zannederim; yahut ↓ **تَمٌّ** “quasi-çoğul isim”dir: bunlar, yani çoğullar ve quasi-çoğul isim, şunu ifade eder: Kadının [yahut erkeğin] dokumasını tamamladığı şeyden olan, **شَعَر** [keçi kılı] ve deve kılı ve yün’den, kırpılmış kırpıntılar (**جِزَز**). Ve ↓ **تُمَّةٌ**, bir erkeğin **كِسَآء**’ının dokumasını onunla tamamlaması için verilen yün yahut deve kılı [yahut keçi kılı] demektir; bunun gibi ↓ **تُمَّى**.

**تُمَّى**
**تُمَّى**: **تِمَّةٌ**’ya bak.

**تَمَمٌ**
**تَمَمٌ**: **تَامٌّ**’a dört yerde bak; -A2- ayrıca **تِمَّةٌ**’ya da bak.

**تَمَامٌ**
**تَمَامٌ** ve ↓ **تِمَامٌ** ve ↓ **تُمَامٌ**: yukarıda açıklanan ilk anlamda 1’in mastarlarıdır; bunun gibi ↓ **تِمٌّ** ve ↓ **تَمٌّ** ve ↓ **تُمٌّ**. [Bundan dolayı,] ↓ **وَلَدَتْهُ لِتِمٍّ** ve ↓ **لِتِمَامٍ** ve **لِتَمَامٍ**: Onu yaratılışın tamamlanmasında doğurdu; yani yaratılışı tamam olduğunda: ve **As**’a göre, **وَلَدَتْهُ التَّمَامَ**, başındaki **ال** ile; şiir dışında nekre olmaz. Ve **وَلَدَتْ لِتَمَامٍ** ve ↓ **لِتِمَامٍ**. Ve **أَلْقَتِ الوَلَدَ لِغَيْرِ تَمَامٍ** ve ↓ **تِمَامٍ**: Çocuğu tamamlanma vaktinde olmayan bir zamanda attı [yani erken düşürdü]. Ve **وُلِدَ المَوْلُودُ لِتَمَامٍ** ve ↓ **لِتِمَامٍ**. Ve **وُلِدَ الوَلَدُ لِتَمَامِ الحَمْلِ** ve **الحَمْلِ** ↓ **لِتِمَامِ**. Sen dersin ayrıca: **بَدْرُ تَمَامٍ** ve ↓ **تِمَامٍ**; ve ↓ **بَدْرٌ تِمَامٌ**: hepsi, dolunay olup parlakça ışık verdiği vakitte ay demektir: ve **قَمَرٌ تَمَامٌ** ve ↓ **تِمَامٌ**: tam/dolu ay. Ve **لَيْلَةُ التَّمَامِ** ve **لَيْلَةُ تَمَامِ القَمَرِ**; yahut ↓ **لَيلَةُ التِّمَامِ**: dolunay gecesi; bu, on üçüncü gecedir; yahut on dördüncü. Ve ↓ **لَيْلُ التِّمَامِ**, yalnız kesre ile; bundan önce geçenden böyle ayırt edilir; bunun gibi ↓ **لَيْلُ تِمَامٍ**, ve aynı şekilde ↓ **لَيْلٌ تِمَامٌ** ve ↓ **لَيْلٌ تِمَامِىٌّ**: yılın en uzun gecesi; kışın en uzun gecesi; Rabbimiz İsa’nın doğduğu gece; yahut eksiklik görünmeyen üç geceden her biri; yahut uzunluğu on üçten on beş saate kadar olan gece; yahut on iki saat yahut daha fazla olan gece; ve kişiye uzun gelen, uyumadığı her geceye ↓ **لَيْلَةُ التِّمَامِ** denir yahut ona benzetilir. Ve **الشَّهْرِ** ↓ **رُئِىَ الهِلَالُ لِتِمِّ**: Hilâl ayın tamamlanmasında görüldü [başka bir ayın başladığını göstererek]. Ve ↓ **أَبَى قَائِلُهَا اـِلَّا تِمًّا** ve ↓ **تَمًّا** ve ↓ **تُمًّا**: üç lehçe varyantı; birincisi en fasih; yani **تَمَامًا** [Söyleyen, tamamdan başka bir şeye razı olmadı]; sözünü yerine getirdi; ondan dönmedi.
― -b2- **تَمَامٌ** (yalnız fetih ile) ayrıca şunu ifade eder: Bir şeyin tamamlayıcısı; onun eki; bir şeyin tamamlanması yahut mükemmelleşmesi, eklenmesiyle gerçekleşen şey; bunun gibi ↓ **تَمَامَةٌ** ve ↓ **تَتِمَّةٌ**. Sen dersin: **هٰذِهِ الدَّرَاهِمُ تَمَامُ هٰذِهِ المِائَةِ**, ve **هذه المائة** ↓ **تَتِمَّةُ**: Bu dirhemler bu yüzün tamamlayıcısıdır; yahut bu yüzü tamamlayan şeydir.
― -b3- **تَامٌّ**’a da iki yerde bak.

**تُمَامٌ**
**تُمَامٌ**: **تَمَامٌ**’un ilk cümlesine bak.

**تِمَامٌ**
**تِمَامٌ**: paragrafın büyük kısmında **تَمَامٌ**’a bak; ― -b2- ayrıca **تَامٌّ**’a da bak.

**تَمِيمٌ**
**تَمِيمٌ**: Güçlü; sağlam; sert: yahut yaratılışta güçlü: yahut yaratılışta tamam yahut mükemmel ve güçlü: insana ve ata söylenir: müennesi ة ile. **تَامٌّ**’a da bak.
― -b2- Ayrıca: Uzun boylu; insana söylenir. -A2- **تَمِيمَةٌ**’ya da bak.

**تَمَامَةٌ**
**تَمَامَةٌ**: paragrafın sonuna yakın **تَمَامٌ**’a bak.

**تُمَامَةٌ**
**تُمَامَةٌ**: Herhangi bir şeyin artığı yahut kalan kısmı.

**تَمِيمَةٌ**
**تَمِيمَةٌ**: İnsana asılan bir tür muska (**عُوذَةٌ**); takılması yasaklanmıştır: yahut bir tür boncuk: bazılarınca yanlışlıkla **مَعَاذَةٌ** ile aynı sanılmıştır: fakat Kur’ân’dan bir şeyle yahut Allah’ın isimleriyle yazılmış **مَعَاذَات**’ta bir sakınca yoktur: beyaz benekli siyah yahut bunun tersi olan, bir kayışa dizilen ve boyna bağlanan benekli boncuk: **تَمَائِمُ**’ün tekilidir ve ↓ **تَمِيمٌ**’ün [isim birimi]dir: **تَمَائِمُ**, bedevî Arapların çocuklarına, iddialarına göre nazarı defetmek için astıkları birtakım boncuklardır: yahut **تَمِيمَة**, bazılarına göre, üzerine kayışlar ve muskalar (**عُوَذ**) konulan bir gerdanlıktır (**قِلَادَة**): yahut kayışlardan bir gerdanlıktır: ve bazen çocukların boyunlarına asılan muska (**عُوذَة**) için kullanılır: fakat **تمائم**’i kayışlar diye anlamlandıran hatalıdır: **El-Farezdak** **سُيُورُ التَّمَائِمِ** ifadesini kullanır; çünkü bunlar delikli boncuklardır; içlerine kayışlar yahut ipler sokulur; bunlarla asılırlar: **Az** der ki: bedevî Araplar arasında **تميمة**’nin bizzat boncuğun kendisi olduğu hususunda bir ihtilaf bulmadım: fakat **En-Nakha'ee**’ye göre, Peygamber çocuğa yahut yetişkine asılan her şeyi hoş görmedi ve bunların hepsinin **تمائم** olduğunu söyledi: **تميمة**’nin böyle adlandırılması, onunla çocuğun hâlinin tamam kılınması sebebiyledir.

**تِمَامِىٌّ**
**تِمَامِىٌّ**: **تَمَامٌ**’a bak.

**تَمْتَامٌ**
**تَمْتَامٌ**: Söyleyişi **تَمْتَمَةٌ** denilen kimse: [R. Q. 1’e bak: çoğu otoriteye göre] **ت** harfini söyleyişte tekrarlayan kimse: yahut **AZ**’a göre, konuşmasında gevelik yahut acele eden, başkasına anlatmayan kimse: müennesi ة ile.

**تَامٌّ**
**تَامٌّ**: [yukarıda açıklanan ilk anlamda 1’in ism-i fâili]: Tam; bütün; eksiklikten yoksun: ve kemale ermiş yahut mükemmel: bunun gibi ↓ **تَمَامٌ** ve ↓ **تِمَامٌ** ve ↓ **تِمٌّ** ve ↓ **تَمَمٌ**. Böylece **تَامُّ الخَلْقِ**: yaratılışta tam yahut mükemmel; uzuvlarında eksiklik olmayan; insana söylenir; ve ↓ **تَمِيمٌ** aynı anlamdadır; insana ve ata söylenir; ve ↓ **تَمَمٌ** da; ve aynı şekilde ↓ **خَلْقٌ تَمَمٌ** ifadesi kullanılır.

**جَذَعٌ تَامٌّ**
**جَذَعٌ تَامٌّ** ذ: [keçiye uygulanır] **جَذَع** denildiği süreyi tamamlamış ve **تَيْس** denildiği süreye ulaşmış olan demektir. Ve ↓ **تَمَمٌ**, boğaya yahut öküze uygulanır: bütün dişlerinin çıktığı safhadan bir önceki büyüme safhasında olan; bu son safhada ona **عَمَمٌ** denir. Sen dersin ayrıca **كَلِمَةٌ تَامَّةٌ**, ve **دَعْوَهٌ تَامَّةٌ**; [yani kusursuz söz ve yemin;] bu örneklerde **تامّة** sıfatını, içinde Allah’ın zikri bulunduğu için kullanırsın; bu sebeple ikisinin hiçbirinde eksiklik yahut kusur bulunamaz. Ve ↓ **جَعَلَهُ تِمًّا** yani ↓ **تَمَامًا**: Onu tamam kıldı yahut mükemmel kıldı. Ve ↓ **جَعَلْتُهُ لَكَ تِمًّا**: Onu sana tamamen yaptım; yahut onu sana bütünüyle tahsis ettim.
― -b2- [Bundan dolayı, **فِعْلٌ تَامٌّ**: tam fiil; yani isnadî fiil: **فِعْلٌ نَاقِصٌ**’ın karşıtı.]

**تَتِمَّةٌ**
**تَتِمَّةٌ**: paragrafın sonunda üç yerde **تَمَامٌ**’a bak.

**مُتَمٌّ**
**مُتَمٌّ**: Göbek damarının (**عِرْق**) kesilme yeri yahut sonu (**مُنْقَطَع**).

**مُتِمٌّ**
**مُتِمٌّ**, hamile olana, yahut kadına, ve dişi deveye uygulanır: Gebelik günlerini tamamlamış olan: yahut doğurmaya yakın olan: yahut doğurmanın eşiğinde olan.

**مُتَمِّمٌ**
**مُتَمِّمٌ**: **المَيْسِر** denilen oyunda oku defalarca kazanan ve onun etinden yoksulları doyuran kimse: yahut **الميسر** oyununda oyuncular kesilmiş deveyi [paylarını alarak] eksilttiklerinde, payları tamamlamak yahut sayılarını tamamlamak üzere kalanı alan kimse.

**الجَهَالَةُ المُسْتَتَمَّةُ**
**الجَهَالَةُ المُسْتَتَمَّةُ**: Kemale ermiş cehalet: yanlış olarak **المُسْتَتِمَّةُ** yazılır; gerçi bu sonuncusu da açıklanabilir [en son haddine varan şeyi tamamlayan vb. anlamında].

**مُسْتَتِمٌّ**
**مُسْتَتِمٌّ**: **كِسَآء**’ının dokumasını onunla tamamlamak için yün yahut deve kılı isteyen kimse: **Aboo-Duwلd**’un bir şiirinde böyledir; orada şöyle der:
فَهْىَ كَالبَيْضِ فِى الأَدَاحِىِّ لَا يُوْ
هَبُ مِنْهَا لِمُسْتَتِمٍّ عِصَامُ
yani: Ve onlar (bazı develeri kastederek), kendilerine gösterilen ihtimam ve pürüzsüzlük bakımından, [devekuşunun kuma bıraktığı yerlerdeki] yumurtalar gibidir; onlardan, **تِمَّةٌ** isteyen kimseye, bir su kırbası bağı [kadar bile] verilecek bir şey bulunmaz; çünkü semirmişler ve kıllarını dökmüşlerdir.
