# تنأ (ت-ن-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ن - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَنأْتُ بالبلد تُنوءً: قطنته؛ والتانئ من ذلك. وهم تِناءُ البلد، والاسم التِّناءة.

##### Türkçe

**تَنأْتُ** beldede **تُنوءً**: ona yerleştim (orada ikamet ettim); ve bundan **التانئ**. Ve onlar beldenin **تِناءُ**’udur; isim ise **التِّناءة**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ن ( وايء )
وتن ، تين ، تون ، يتن ، أتن ، تنأ ، نتأ ، أنت ، نأت .
تين : قال الله جلّ وعزّ : ( ) ( التين : 1 ) .
قال الفراء : قال ابن عباس : هو تينكم هذا وزَيتُونكم ، ويقال : إنهما مَسجدان بالشام ، قال الفرَّاء : وسمعتُ رجلاً من أهل الشام ، وكان صاحب تَفْسير قال : التينُ جبالٌ ما بين حُلوان إلى هَمذان ، والزيتون جبال الشام .
روى المنذريُّ عن الحراني عن ثابت بن أبي ثابت أنه قال : قال الأصمعي : الزيتون شجرةٌ تشبه الرِّمْثَ وليست به .
( تون ) : وقال أبو عمرو : التَّتاوُن احْتيالٌ وخَدِيعةٌ ، والرجل يَتتاوَنُ الصَّيْدَ إذا جاءه مَرَّة عن يَمينه ، ومرة عن شِماله وأنشد :
تتَاوَنَ لِي في الأمر من كل جانبٍ
ليصرِفَنِي عمَّا أرِيدُ كُنودَا
وقال ابن الأعرابي : التُّونُ الخزفة التي يُلْعَبُ عليها بالكُجَّة ولم أر هذا الحرف
لغيره ، وأنا واقف فيه أَنه بالنون أَو بالزاي .
يتن : أبو عبيد عن اليزيدي : اليَتْنُ أَن تَخْرجَ رِجلا المولود قبل يديه .
وقال غيره : تُكْرَه الوِلادةُ إذا كانت كذلك ، وقد أَيْتَنَتْ به أمُّه ، وقالت أم تأبَّط شراً : واللَّهِ ما حَملْتُه غَيْلاً ولا وَضَعتُه يَتْناً ، وفيه لُغات يقال : وضعته أمُّه يَتْناً وأَتْناً ووَتْنَا .
وروى المنذريُّ عن الحراني عن ثابت بن أبي ثابت أنه قال : قال الأصمعي : اليَتْنُون شجر يشبه الرِّمث وليست به .
وتن : قال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ ) ( الحاقة : 46 ) الوَتين نِياط القلب ، وإذا انقطع الوتينُ لم يكن بعده حياة .
وقال أبو زيد : الوَتِينُ عِرْقٌ يَسْتَبْطِنُ الصُّلْبَ يجتمعُ إليه البطنُ أجمع ، وإليه تَضْرِبُ العُرُوق ، وهي الوُتُن ، وثَلاثَةُ أَوْتِنة .
وقال أبو عمرو : وَتَنَ بالمكان يَتِنُ وتُوناً .
تنأ نتأ : تَنَأَ يَتْنَأَ تُنُوءاً ، إذا أقام به ، فهو وَاتِنٌ وتأنِىءٌ ، وجمع التانِيء تُنَّاء .
وفي حديث عمر : ابنُ السبيل أحقّ بالماء مِن التّأنِيءِ عليه ، أراد أنَّ ابن السبيل إذا مَرّ بِرَكِيَّةٍ عليها قومٌ يَسْقون منها نَعمهم ، وهم مُقيمون عليها ، فابن السبيل ماراً أحق بالماءِ منهم يُبْدأ به فيُسْقَى وَظَهره لأن سائرهم مقيمون ، ولا يَفوتُهم السَّقْي ولا يُعْجِلُهم السَّفَر والمسير .
سَلَمة عن الفراء : الأتْنَاءُ الأَقران ، والأنْتَاءُ الأوْرَامُ .
وقال أبو زيد : نَتَأْتُ فأنا أنْتَأُ نُتُوءًا إذا ارتفعتَ ، وكلُّ ما ارتفع فهو نَاتِىءٌ ، قلت : ومن العرب من يقول : نَتَا عُضْوٌ من أعضائه يَنْتُو نتُوّاً فهو ناتٍ إذا وَرِم بغير همز ، وانْتَتأَ إذا ارتفع أيضاً ، وأنشد أبو حازم :
فلما انْتَنأْتُ لدِرِّيئهم
نَزَأْتُ عليه الوأَي أهذَؤُه
لِدِرِّيئهم أي لِعَرِيفهم نَزَأْتُ عليه أي هَيَّجْتُ عليه ، ونزعت الوَأَي وهو السيف أهذؤُه أي أَقْطَعُه ، وفي بعض الحديث كان حُميد بن هلال من العلماء فأخرتْ به التِّنايةُ ، قال الأصمعي : إنما هي التِّناوَةُ أيْ أنه تَركَ المذاكرة ، وكان ينزل قرية على طريق الأهواز .
وقال الليث : التُّنُوءُ خروج الشيء من موضعه من غير بينونة .
وقال ابن الأعرابي : أنْتَى أَنتَا إذا تأخَّر ، وأنتَى إذا كَسَر أَنْف إنسان فَوَرَّمَه ، وأَنْتَى إذا وافق شكلَه في الخَلْق والخُلُق مأخوذ من التِّنِّ .
أبو عبيد عن الأحمر في باب من يستَحْضَر وهو ذو تِكْراهٍ يحقِرُ ، وهو يَنْتأ أي أنك تَزْدَرِيه لسكوته وهو يُحادِيُك .
( نأت ) : وقال أبو زيد يقال : نَأَتَ الرجلُ وهو يَنْئِتُ نَئِتاً وأَنَّ يَئِنَّ أَنِيناً وأَنْتَ يَأْنِتُ أَنيتاً بمعنى واحد غير أن النئيتَ أجْهرُها صوتاً .
أبو عبيد : النُّوتيُّ الملاّح والجميع النَّواتيّ والنُّوتيُّون ؛ أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة مأتُونَةٌ إذا كانت أديبةً ، وإن لم تكن حسنة .
( وتن أتن ) : قال : والوَتْنَةُ مُلازمةُ الغَريم ، والوَتْنَةُ المخالفة .
وقال الليث : وَتَنَ بالمكان وُتُوناً وأَتِن أُتوناً إذا أقام به ، وأتانٌ وثلاثُ آتُنٍ ؛ وأتُنٌ كثيرةٌ .
قال : الأتُون أَتُون الحمَّام والجصَّاصة ونحوه .
وقال الفراء : جَمَعت العرب الأَتُّون أَتَاتين بتاءين ، قال : وهذا كما جمعوا قَسّاً قَسَاوسة أرادوا أن يجمعوه على مثال مَهالِبة فكثُرت السينات فأبدلوا إحداهن واواً ، قالوا : وربما شدَّدوا الجمع ولم يشدِّدوا واحده مثل أُتُون وأَتَاتِين .
وقال أبو زيد : الوَاتِنُ من المياه الدائم المَعِينُ الذي لا يذهبُ .
وقال ابن شميل : الأتَانُ قاعِدة الفَوْدَج ، والجميع الأُتُن ، قال : وقال لي أبو موهب : الحمائر هي القَواعِد والأُتُن الواحدة حمارة وأَتانٌ .
وقال أبو الدُّقيش : القواعد والأُتن المرتفعة من الأرض ، وأَتانُ الضَّحْل الصَّخْرةُ العظيمة تكون نابتَةً في الماء وأنشد :
عَيْرَانَةٌ كأَتانِ الضَّحْلِ عُلْكومُ
وقال أبو عمرو : الأتان الصخرةُ تكون في الماء ، وقيل : هي الصخرةُ التي هي في أسفل طَيِّ البئرِ ، فهي تَنِي الماء .
وقال الأصمعي :
بِنَاجِيَةٍ كأَتان الثَّمِيل
توفى السُّرَى بَعْدَ أَيْنٍ عَسِيراً
أي تُصْبِحُ عَاسِراً بِذَنبها تَخْطِرُ به مَراحاً ونَشَاطاً .
وقال ابن شميل : أَتَانُ الثَّمِيلِ الصَّخْرةُ التي لا يَرْفَعُها شيء ولا يُحَرِّكها ولا يأْخُذُ فيها ، طُولُها قَامَةٌ في عَرْض مِثْلِه ، وأتانُ الرمل دويْبةٌ دقيقة الساقَيْن .
( أنت ) : أبو عمرو : رجل مَأْنوتٌ ، وقد أَنَتَه الناس يَأْنِتونَهُ إذا حَسدوه فهو مأنوتٌ وأَنِيتٌ .

##### Türkçe

ت ن ( وايء )
**وتن** ، **تين** ، **تون** ، **يتن** ، **أتن** ، **تنأ** ، **نتأ** ، **أنت** ، **نأت** .

**تين** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( ) ( **التين** : 1 ) .
Ferrâ dedi: İbn Abbâs dedi: “O, sizin şu inciriniz ve sizin zeytununuzdur”; ve denilir ki: “İkisi Şam’da iki mescittir.” Ferrâ dedi: Şam ehlinden bir adam işittim, tefsir sahibi idi; dedi ki: “**التين** Hulvân ile Hemedân arasındaki dağlardır; **الزيتون** ise Şam dağlarıdır.”
Münzirî, Harrânî’den, Sâbit b. Ebî Sâbit’ten rivayet etti: dedi ki: Asmaî dedi: **الزيتون** **الرِّمْثَ**’e benzeyen bir ağaçtır; fakat o değildir.

( **تون** ) : Ebû Amr dedi: **التَّتاوُن** bir hile ve aldatmadır; adam avı **يَتتاوَنُ** eder; ona bir defa sağından geldiğinde, bir defa solundan (geldiğinde). Ve şu beyti okudu:
تتَاوَنَ لِي في الأمر من كل جانبٍ
ليصرِفَنِي عمَّا أرِيدُ كُنودَا
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التُّونُ** **الكُجَّة** ile üzerinde oynanan çömlek parçasıdır; bu harfi ondan başkası için görmedim; ben onda duruyorum: onun **النون** ile mi yoksa **الزاي** ile mi (olduğu hususunda).

**يتن** : Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: **اليَتْنُ** doğanın iki elinden önce yeni doğanın ayağının çıkmasıdır.
Başkası dedi: Doğum böyle olduğunda mekruh görülür; ve annesi onunla **أَيْتَنَتْ** (yaptı). Ve Teebbete Şerran’ın annesi dedi: “Vallahi onu **غَيْلاً** taşımadım ve onu **يَتْناً** doğurmadım.” Ve onda lugatlar vardır; denilir: “Annesi onu **يَتْناً** ve **أَتْناً** ve **وَتْنَا** doğurdu.”
Münzirî, Harrânî’den, Sâbit b. Ebî Sâbit’ten rivayet etti: dedi ki: Asmaî dedi: **اليَتْنُون** **الرِّمث**’e benzeyen bir ağaçtır; fakat o değildir.

**وتن** : Ebû İshâk, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ ) ( الحاقة : 46 ) dedi: **الوَتين** kalbin bağıdır; **الوتينُ** kesildiğinde ondan sonra hayat olmaz.
Ebû Zeyd dedi: **الوَتِينُ** omurganın iç tarafında bulunan bir damardır; bütün karın ona toplanır; damarlar ona vurur; onlar **الوُتُن**’dür; ve üç **أَوْتِنة**.
Ebû Amr dedi: **وَتَنَ** yerde **يَتِنُ** ve **وتُوناً**.

**تنأ نتأ** : **تَنَأَ** **يَتْنَأَ** **تُنُوءاً**; orada ikamet ettiğinde; o hâlde o **وَاتِنٌ** ve **وتأنِىءٌ**’dür; **التانِيء**’in çoğulu **تُنَّاء**’dır.
Ömer’in hadisinde: “Yolcu, onun üzerinde **التّأنِيءِ**’den daha çok suya hak sahibidir.” Şunu kastetti: Yolcu, üzerinde bir topluluk bulunan bir kuyuya uğradığında; ondan hayvanlarını suluyorlar ve onlar onun üzerinde ikamet edenlerdir; yolcu ise geçip giden olarak sudan onlardan daha hak sahibidir; onunla başlanır, sulanır; ve (o) çünkü onların geri kalanı ikamet edendir; sulama onlara kaçmaz; sefer ve yürüyüş onları acele ettirmez.
Seleme, Ferrâ’dan: **الأتْنَاءُ** akranlardır; **الأنْتَاءُ** şişliklerdir.
Ebû Zeyd dedi: **نَتَأْتُ**; ben **أنْتَأُ** **نُتُوءًا** (yaparım); yükseldiğinde; yükselen her şey **نَاتِىءٌ**’dir. Dedim ki: Araplardan kimi der ki: Bir uzvu uzuvlarından **نَتَا**; **يَنْتُو** **نتُوّاً**; o hâlde o **ناتٍ**’dir; hemzesiz olarak şiştiğinde. Ve **انْتَتأَ**; yine yükseldiğinde. Ebû Hâzim şu beyti okudu:
فلما انْتَنأْتُ لدِرِّيئهم
نَزَأْتُ عليه الوأَي أهذَؤُه
“**لِدِرِّيئهم**” yani onların **لِعَرِيفهم**’i için; “**نَزَأْتُ عليه**” yani onun üzerine kışkırttım; ve **الوَأَي**’i, o kılıcı, çekip aldım; “**أهذَؤُه**” yani onu keserim. Ve bazı hadiste: Humeyd b. Hilâl âlimlerdendi; **التِّنايةُ** onu geri bıraktı. Asmaî dedi: O ancak **التِّناوَةُ**’dir; yani o müzakereyi terk etti; ve Ahvâz yolunda bir köye inerdi.
Leys dedi: **التُّنُوءُ** şeyin yerinden ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أنْتَى** **أَنتَا**; geciktiğinde. Ve **أنتَى**; bir insanın burnunu kırıp onu şişirdiğinde. Ve **أَنْتَى**; yaratılış ve huyda onun şekline uygun düştüğünde; **التِّنِّ**’den alınmıştır.
Ebû Ubeyd, Ahmer’den, “hazır bulundurulan ve o **ذو تِكْراهٍ** olup küçümseyen” babında: “Ve o **يَنْتأ**”; yani sen onun susmasından dolayı onu küçümsüyorsun; hâlbuki o sana **يُحادِيُك**.

( **نأت** ) : Ebû Zeyd dedi: Denilir: Adam **نَأَتَ**; o **يَنْئِتُ** **نَئِتاً**; ve **أَنَّ** **يَئِنَّ** **أَنِيناً**; ve **أَنْتَ** **يَأْنِتُ** **أَنيتاً**; tek bir mânâdadır; ancak **النئيتَ** sesçe onların en gürüdür.
Ebû Ubeyd: **النُّوتيُّ** gemicidir; hepsi **النَّواتيّ** ve **النُّوتيُّون**’dur. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Kadın **مأتُونَةٌ**; edepli olduğunda, güzel olmasa bile.

( **وتن أتن** ) : Dedi: **الوَتْنَةُ** borçluyu bırakmama (ona yapışma)dır; ve **الوَتْنَةُ** muhalefettir.
Leys dedi: **وَتَنَ** yerde **وُتُوناً** ve **أَتِن** **أُتوناً**; orada ikamet ettiğinde; ve **أتانٌ** ve üç **آتُنٍ**; ve çok **أتُنٌ**.
Dedi: **الأتُون** hamamın ve alçı ocağının ve benzerinin **أَتُون**’udur.
Ferrâ dedi: Araplar **الأَتُّون**’u iki **تاء** ile **أَتَاتين** olarak cem etti. Dedi: Bu, **قَسّاً**’ı **قَسَاوسة** olarak cem etmeleri gibidir; onu **مَهالِبة** vezni üzere cem etmek istediler; **السينات** çoğaldı; onlardan birini **واواً** ile değiştirdiler. Dedi: Ve belki cemi şeddelerler, tekilini şeddemezler; **أُتُون** ve **أَتَاتِين** gibi.
Ebû Zeyd dedi: Sulardan **الوَاتِنُ**; daimî, akıcı olan; gitmeyen (sudur).
İbn Şümeyl dedi: **الأتَانُ** **الفَوْدَج**’in oturağıdır; hepsi **الأُتُن**’dür. Dedi: Ebû Mevhib bana dedi ki: “Eşekler **القَواعِد**’dir; **الأُتُن** (ise); tekili **حمارة** ve **أَتانٌ**’dır.”
Ebû’d-Dukayş dedi: **القواعد** ve **الأُتن** yerden yüksek olanlardır. Ve **أَتانُ الضَّحْل** suda bitmiş (gibi duran) büyük kayadır. Ve şu beyti okudu:
عَيْرَانَةٌ كأَتانِ الضَّحْلِ عُلْكومُ
Ebû Amr dedi: **الأتان** suda bulunan kayadır; ve denildi: O, kuyunun dibindeki kıvrımın altında olan kayadır; o hâlde o suyu **تَنِي** eder.
Asmaî dedi:
بِنَاجِيَةٍ كأَتان الثَّمِيل
توفى السُّرَى بَعْدَ أَيْنٍ عَسِيراً
Yani: Kuyruğuyla **عَاسِراً** olarak sabahlar; onunla çeviklik ve canlılıkla salınır.
İbn Şümeyl dedi: **أَتَانُ الثَّمِيلِ**; hiçbir şeyin kaldıramadığı, hareket ettiremediği, içine (işleyip) alamadığı kayadır; uzunluğu bir boy, eni de onun gibidir. Ve **أتانُ الرمل** ince bacaklı küçük bir hayvancıktır.

( **أنت** ) : Ebû Amr: Adam **مَأْنوتٌ**’tur; insanlar onu **أَنَتَه** ederler; onu **يَأْنِتونَهُ**; onu kıskandıklarında; o hâlde o **مأنوتٌ** ve **أَنِيتٌ**’tir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والنون وما يثلثهما)
(تنخ) التاء والنون والخاء كلمةٌ واحدة، وهو الإقامة. يقال تَنَخَ بالمكان تُنُوخاً، وتتَنَّخَ تَتَنُّخاً([1]) إذا أقامَ به، وبذلك سُمِّيت تَنُوخُ، وهي أحياءٌ من العرب اجتَمَعُوا وتحالَفوا، فتَنَخُوا، أي أقاموا في مواضِعِهم.
(تنف) التاء والنون والفاء كلمةٌ واحدة، التَّنوفة المَفَازة، وكذلك التَّنُوفيَّة. قال ابنُ احمر:
كم دُونَ لَيْلَى مِن تَنُوفيّةٍ *** لَمَّاعة تُنْذِر فيها النُّذُرْ([2])وروى ابن قتيبة "تَنُوفَى" وقال: ثنيّةٌ مُشْرِفة . قال: وناسٌ يقولون يَنُوفَى. وأنشد:
كأنّ بَنِي نَبْهانَ أَوْدَتْ بجَارِهمْ *** عُقابُ تنُوفَى لا عُقابُ القَواعلِ([3])والقواعل: ثَنايا صِغارٌ. يقول: كأنّ جارَهُم طارت به* هذه العُقابُ. ومثله قول المسيّب:
أنتَ الوفيُّ فما تُذَمُّ وبعضُهم *** تُوفِي بذِمّتِهِ عُقابُ مَلاَعِ([4])قال: مَلاَعِ، أخرجَه مُخْرَجَ حَذَامِ. يقال امتَلَعَه اختَلَسَه.
(تنأ) التاء والنون والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال تَنَأَ بالبلَد إذا قَطَنه، وهو تانِئٌ.
 --------------ــــ
([1]) وردت في الجمهرة. وبدلها في اللسان والقاموس: "تنخ" بتاء واحدة مع تشديد النون، وهذه الأخيرة جاءت في الجمهرة أيضاً.
([2]) البيت في المجمل واللسان (تنف).
([3]) المشهور في رواية البيت، وهو لامرئ القيس:
كأن دثاراً حلقت بلبونه  *** عقاب تنوفى لا عقاب القواعل
          انظر ديوانه واللسان (تنف، نوف) ومعجم البلدان (تنوفى، ينوفى، القواعل). وقد نبه الوزير أبو بكر على رواية ابن قتيبة الواردة هنا.
([4]) البيت في المفضليات (1: 61) برواية: "تودي بدمته".

ـ

##### Türkçe

(تâ ve **النون** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**تنخ**) **التاء** ve **النون** ve **الخاء** bir tek kelimedir; o da ikamettir. Denir: bir yerde **تَنَخَ** eder, **تُنُوخاً**; ve **تتَنَّخَ** eder, **تَتَنُّخاً**([1]) —orada ikamet ettiği zaman. Ve bununla **تَنُوخُ** isimlendirildi; o, Araplardan birtakım kabilelerdir; toplandılar ve antlaştılar; böylece **فتَنَخُوا**; yani, yerlerinde ikamet ettiler.

(**تنف**) **التاء** ve **النون** ve **الفاء** bir tek kelimedir: **التَّنوفة** çöl (ıssız geniş arazi)dir; yine **التَّنُوفيَّة** de böyledir. İbn Ahmer dedi ki:
Leylâ’dan önce nice **تَنُوفيّةٍ** vardır ki *** parıldayıcıdır; onda uyarılar uyarır([2])
İbn Kuteybe “**تَنُوفَى**” diye rivayet etti ve dedi ki: yüksekçe bir geçittir. Dedi ki: ve birtakım insanlar **يَنُوفَى** derler. Ve şu beyti okudu:
Sanki Benî Nebhân, komşularını helâk etti; *** **تنُوفَى**’nın kartalı; **القَواعلِ**’in kartalı değil([3])
Ve **القواعل**: küçük geçitlerdir. Diyor ki: sanki komşularını bu kartal uçurup götürdü. Ve onun benzeri, el-Müseyyeb’in sözüdür:
Sen vefalısın; artık yerilmezsin; ve bazısı *** onun zimmetini **عُقابُ مَلاَعِ** yerine getirir([4])
Dedi ki: **مَلاَعِ**; onu **حَذَامِ**’ın çıkarımı gibi çıkardı. Denir: **امتَلَعَه**; onu kapıp aldı, aşırdı.

(**تنأ**) **التاء** ve **النون** ve **الهمزة** bir tek kelimedir. Denir: beldede **تَنَأَ** etti; onu mesken tuttuğu zaman; ve o, **تانِئٌ**dir.
 --------------ــــ
([1]) Cemhere’de vârid olmuştur. Ve onun yerine Lisân ve Kâmûs’ta: tek **التاء** ile, **النون**’u şeddeli olarak “**تنخ**”; ve bu sonuncusu Cemhere’de de gelmiştir.
([2]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da (**تنف**).
([3]) Beytin rivayetinde meşhur olan; ve o, İmru’ul-Kays’ındır:
Sanki bir örtü, sütlü devesinin üzerine kondu  *** **عقاب تنوفى**; **عقاب القواعل** değil
          Dîvânına ve Lisân’a (**تنف**، **نوف**) ve Mu‘cemu’l-Büldân’a (**تنوفى**، **ينوفى**، **القواعل**) bak. Vezir Ebû Bekr, burada vârid olan İbn Kuteybe rivayetine dikkat çekmiştir.
([4]) Beyit, el-Mufaddaliyât’ta (1: 61) şu rivayetle: “**تودي بدمته**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ن أ
تنأ بالبلد وتنخ بمعنًى وهو تانيء ببلده وهو من تناء تلك الكورة إذا كان أصله منها‏.‏
ويقال‏:‏ أمن تنائها أنت أم من طرائها‏.‏
وقال أبو النجم‏:‏ والله من شاء برزق كرما وهو الذي أروى بوادي زمزما ثناءها والراكب المعمما وتنأ ضيفنا شهرا‏.‏
قال أبو نخيلة إذا لقيت ابن قشير هانيا لقيـت مـن بهـراء شيخـاً وانيا شيخا يظل الحجج الثمانيا ضَيفاً ولا تَلْقَاهُ إلا تَانِيَا
ومن المجاز: تَنَأ على أمر كذا إذا قَرّ عليه لازمًا لا يفارقه.

##### Türkçe

ت ن أ
**تنأ** memlekette (yerleşti) ve **تنخ** (da) bir mânâdadır; o, memleketinde **تانيء**dir; ve o, aslı ondan ise, şu beldeden **تناء**dandır.

Ve denilir: Sen onun **تنائها**ndan mısın yoksa onun **طرائها**ndan mı?

Ebû’n-Necm dedi: Vallahi, kim isterse rızıkla (çıkar) kerem (sahibi olarak); ve o, Zemzem vadisinde onun **ثناءها**sını ve sarık sarmış binekliyi sulayan kimsedir; ve **تنأ** misafirimiz bir ay.

Ebû Nuhayle dedi:
Eğer İbn Kuşeyr’i sevinçli olarak karşılaşırsan,
Behrâ’dan yaşlı bir şeyhle karşılaşırsın,
Sekiz haccı gölgeler; misafir (olarak),
Ve onu ancak **تَانِيَا** olarak bulursun.

Ve mecazdan: Bir iş üzerine **تَنَأ**; yani ona karar kıldı, ayrılmayan bir lâzım olarak (üzerinde) kaldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَنَأَ بالمكان يَتْنأُ: أَقامَ وقَطَن. قال ثعلب: وبه سمي التَّانِئُ من ذلك؛ قال ابن سيده: وهذا من أَقبح الغلط إِن صح عنه، وخَلِيقٌ أَن يَصحّ لأَنه قد ثبت في أَماليه ونوادره. وفي حديث عُمر: ابنُ السَّبِيل أَحَقُّ بالماء من التّانِئِ عليه. أَراد أَن ابن السبيل، إِذا مَرَّ برَكِيَّةٍ عليها قوم يَسْقُون مِنها نَعَمَهُم، وهم مُقِيمون عليها، فابن السبيل مارّاً أَحَقُّ بالماء منهم، يُبَدَّأُ به فَيُسْقَى وظَهْرَه لأَنه سائر، وهم مُقيمون، ولا يَفُوتُهُم السَّقْيُ، ولا يُعْجِلُهم السَّفَر والـمَسِيرُ. وفي حديث ابنِ سيرِينَ: ليس للتانئة شيء، يريد أَن المقيمين في البلاد الذين لا يَنْفِرُون مع الغُزاة، ليس لهم في الفَيْء نَصِيب؛ ويريد بالتانِئةِ الجمَاعة منهم، وان كان اللفظ مفرداً، وانما التأنيث أَجاز إِطلاقه على الجماعة. وفي الحديث: من تَنَأَ في أَرض العجم، فَعَمِلَ نَيْرُوزَهم ومَهْرَجانَهم حُشِرَ معهم. وتَنَأَ فهو تانِئٌ: إِذا أَقامَ في البلد وغيره. الجوهري: وهم تِناء البَلد، والاسم التِّناءةُ. وقالوا تنَا في المكان فأَبدلوا فظنَّه قوم لغة، وهو خَطأ. الازهري: تَنَخَ بالمكان وتَنَأَ، فهو تانِخٌ وتانِئٌ، أَي مقيم.

##### Türkçe

**تَنَأَ** bir yerde **يَتْنأُ**: ikamet etti ve yerleşti. Sa‘leb dedi ki: ve bununla ondan **التَّانِئُ** adlandırıldı; İbn Sîde dedi ki: bu, ondan sahih ise, en çirkin yanlıştandır; ve sahih olması uygundur; çünkü onun **أَماليه**’sinde ve **نوادره**’sinde sabit olmuştur. Ömer’in hadisinde: “**ابنُ السَّبِيل** suya, onun üzerinde **التّانِئِ**’den daha hak sahibidir.” Şunu kastetti: **ابن السبيل**, eğer üzerinde bir topluluk bulunan bir kuyuya uğrarsa; ondan hayvanlarını suluyorlar ve onlar onun üzerinde ikamet edicilerdir; o hâlde **ابن السبيل** geçip giden olarak sudan onlardan daha hak sahibidir; onunla başlanır da o ve biniti sulanır; çünkü o yürüyüp giden, onlar ise ikamet edicidirler; sulama onlara kaçmaz; yolculuk ve yürüyüş onları acele ettirmez. İbn Sîrîn’in hadisinde: “**لَيْسَ لِلتَّانِئَةِ شَيْءٌ**”; yani beldelerde ikamet eden, gazilerle birlikte sefere çıkmayan kimselerin, fey’de bir payı yoktur; ve **التانِئة** ile onlardan olan topluluğu kasteder; lafız tekil olsa da; ancak dişillik, onu topluluk üzerine إطلاق etmeyi caiz kıldı. Hadiste: “Kim **تَنَأَ** Acem diyarında, onların **نَيْرُوزَ**’unu ve **مَهْرَجانَ**’ını işlerse, onlarla birlikte haşrolunur.”

Ve **تَنَأَ**; o hâlde o **تانِئٌ**’dir: beldede ve başkasında ikamet ettiği zaman. Cevherî: onlar beldenin **تِناء**’ıdır; isim **التِّناءةُ**’dır. Ve “**تَنَا** yerde” dediler de, بدل ettiler; bir topluluk onu dil sandı; hâlbuki o hatadır. Ezherî: **تَنَخَ** yerde ve **تَنَأَ**; o hâlde o **تانِخٌ** ve **تانِئٌ**’dir; yani ikamet eden.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ن أ * * تَنَأَ * بالبلد * تُنُواءاً * إذا قطنه و * التَّانِئُّ * من ذلك وهم * تِنَاءُ * البلد والاسم * التِنَاءَةُ

##### Türkçe

* ت ن أ * **تَنَأَ** beldede **تُنُواءاً**: onu yurt edindiği zaman; ve bundan **التَّانِئُّ**; onlar beldenin **تِنَاءُ**’udur; ad ise **التِنَاءَةُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تنأ بالمكان كجعل تنوءا كقعود: قطن، ويقال: تنأ الضيف شهرا أقام كتنخ، فهو تانئ وتانخ، كذا في التهذيب. والاسم منه التناءة كالكتابة وقال ثعلب: وبه سمي التانئ الذي هو المقيم ببلده والملازم: الدهقان قال ابن سيده: وهذا من أقبح الغلط إن صح عنه، وخليق أن يصح، لأنه قد ثبت في أماليه ونوادره ج كسكان، يقال: هو من تناء تلك الكورة، أي أصله منها. وإبراهيم بن يزيد، ومحمد بن عبد الله بن ريذة، كنيته أبو بكر، من ثقات أهل أصبهان، ذكره الذهبي وهو مشهور بجده توفي سنة 440 وأحمد ابن محمد بن الحارث بن فادشاه صاحب الطبراني، وحفيده أبو الحسين محمد بن علي، سمع محمد بن عمر ابن زنبور الوراق، وأبا الفضل بن المأمون، وأبا زرعة البناء وغيرهم، صدوق، ولد سنة 388 وتوفي سنة 454 كذا في تاريخ البنداري الذي ذيل به على تاريخ الخطيب، وأبو نصر محمد بن عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن تانة، التانئون، محدثون، الأخير إنما قيل له لكونه يعرف بابن تانة، شيخ مكثر، روى عنه الحافظ إسماعيل بن الفضل الأصبهاني وغيره، توفي سنة 475 بأصبهان. ومما يستدرك عليه: تنأ على كذا: أقر عليه لازما لا يفارقه، ويقال: قطعوا تنوءة ذات أهوال. ويقال: هما سنان وتنان وما هما تنان ولكن تنينان، كذا في الأساس، وهو مجاز. وفي حديث ابن سيرين: ليس للتانئة شيء. يريد أن المقيمين في البلاد الذين لا ينفرون مع الغزاة ليس لهم في الفيء نصيب. ومما يستدرك عليه هنا:

##### Türkçe

**تنأ** mekânda, **تنوءا** (kalıbında) **قعود** gibi: ikamet etti. Ve denilir: **تنأ** misafir bir ay; ikamet etti; **تنخ** gibi; o hâlde o **تانئ** ve **تانخ**tır; **التهذيب**’de böyledir. Ondan isim **التناءة**’dir; **الكتابة** gibi. Ve **ثعلب** dedi: Ve onunla, beldesinde ikamet eden ve (orada) devamlı kalan **التانئ** isimlendirildi: **الدهقان**. **ابن سيده** dedi: Bu, ondan sahih ise, en çirkin yanlıştandır; ve sahih olması uygundur; çünkü onun **أماليه**’sinde ve **نوادره**’sinde, **كسكان** (şeklinde) sabit olmuştur: denilir: O, şu **تناء** o **الكورة**’dendir; yani aslı ondandır. Ve **إبراهيم بن يزيد** ve **محمد بن عبد الله بن ريذة**; künyesi **أبو بكر**; **أصبهان** ehlinin sika olanlarındandır; onu **الذهبي** zikretti; ve dedesiyle meşhurdur; 440 senesinde vefat etti. Ve **أحمد ابن محمد بن الحارث بن فادشاه**; **الطبراني**’nin sahibi; ve torunu **أبو الحسين محمد بن علي**; **محمد بن عمر ابن زنبور الوراق**’ı ve **أبا الفضل بن المأمون**’u ve **أبا زرعة البناء**’yı ve başkalarını işitti; صدوق’tur; 388 senesinde doğdu ve 454 senesinde vefat etti; **البنداري**’nin, onunla **الخطيب**’in tarihine zeyl yaptığı tarihinde böyledir. Ve **أبو نصر محمد بن عمر بن محمد بن عبد الرحمن بن تانة**; **التانئون**; muhaddislerdir; sonuncuya ancak, **ابن تانة** diye bilindiği için bu denildi; çok rivayet eden bir şeyhtir; ondan **الحافظ إسماعيل بن الفضل الأصبهاني** ve başkaları rivayet etti; **أصبهان**’da 475 senesinde vefat etti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تنأ على كذا**: ona, ayrılmayarak, lâzım olarak ikrar etti. Ve denilir: **تنوءة** (denilen), dehşetler sahibi (bir) geçidi kestiler. Ve denilir: İkisi **سنان** ve **تنان**dır; ve ikisi **تنان** değildir; fakat **تنينان**dır; **الأساس**’ta böyledir; ve o mecazdır. Ve **ابن سيرين** hadîsinde: **ليس للتانئة شيء**. İster ki: beldelerde ikamet eden, gazilerle birlikte sefere çıkmayan kimseler için fey’de bir nasip yoktur.

Ve burada ona istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَنَأَ
1 تَنَأَ ذ , aor. تَنَاَ , inf. n. تُنُوْءٌ, He remained, stayed, dwelt, or abode, (T, S, M, Msb, K,) بِهِ in it, namely, a country, or town, (S, Msb,) or a place; (M;) he settled therein: (Msb:) as also تنا, (M, Msb,) not a dial. var., but formed by substitution [of ا for أ], (M,) [i. e.] by suppression of the ء. (Msb.) ― -b2- تَنَأَ عَلَى كَذَا He kept, or adhered, to such a thing, inseparably. (TA.) -A2- Also, inf. n. as above, He was, or became, rich, wealthy, possessed of much property. (Msb.)

تِنَآءَةٌ
تِنَآءَةٌ تنآءه تنآءة a subst. from تَنَأَ, (S, K,) meaning A remaining, staying, dwelling, or abiding [in a country, or town, or place]. (TK.)

تَانِئٌ
تَانِئٌ ذ Remaining, staying, dwelling, or abiding, (T, Msb,) in a country, or town [&c.]; settling therein: also pronounced تَانٍ, by suppression of the ء: (Msb:) one who remains, stays, or abides, in his country, or town; (Th, TA;) i. q. دِهْقَانٌ [app. as meaning a man having a fixed abode in a district of cultivated land, or in a village or town of such a district: but see below]: (Th, K, TA:) pl. تُنَّآءٌ. (T, S, Msb, K.) It is said in a trad., لَيْسَ لِلتَّانِئَةِ شَىْءٌ, meaning For those who remain in their abodes, and go not forth with the soldiers on expeditions against the enemy, there shall be nothing; i. e., no share of the spoil. (TA.) ― -b2- Rich; wealthy; possessing much property. (Msb.) [Or A man possessing much land or other immoveable property: for this is a signification assigned to دِهْقَانٌ.]

##### Türkçe

تَنَأَ
1 **تَنَأَ** ذ , muzâri‘ **تَنَاَ** , mastar ismi **تُنُوْءٌ**, O kaldı, durdu, ikamet etti yahut barındı, (T, S, M, Msb, K,) **بِهِ** onda; yani bir memlekette yahut şehirde, (S, Msb,) yahut bir yerde; (M;) oraya yerleşti: (Msb:) bunun gibi **تنا**, (M, Msb,) lehçe varyantı değil, fakat بدل yoluyla [**أ** yerine **ا**] yapılmıştır, (M,) [yani] **ء**’nin düşürülmesiyle. (Msb.) ― -b2- **تَنَأَ عَلَى كَذَا** O, böyle bir şeye ayrılmaz biçimde devam etti yahut yapıştı. (TA.) -A2- Yine, mastar ismi yukarıdaki gibi, O zengin oldu yahut zenginleşti, çok mala sahip oldu. (Msb.)

تِنَآءَةٌ
**تِنَآءَةٌ** **تنآءه** **تنآءة** **تَنَأَ**’dan bir isimdir, (S, K,) [şu] mânâda: [bir memlekette yahut şehirde yahut yerde] kalma, durma, ikamet etme yahut barınma. (TK.)

تَانِئٌ
**تَانِئٌ** ذ Kalan, duran, ikamet eden yahut barınan, (T, Msb,) bir memlekette yahut şehirde [&c.]; oraya yerleşen: ayrıca **ء**’nin düşürülmesiyle **تَانٍ** diye de telaffuz edilir: (Msb:) kendi memleketinde yahut şehrinde kalan, duran yahut barınan kimse; (Th, TA;) **دِهْقَانٌ** ile aynı mânâda: (Th, K, TA:) çoğulu **تُنَّآءٌ**. (T, S, Msb, K.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **لَيْسَ لِلتَّانِئَةِ شَىْءٌ**, mânâsı: meskenlerinde kalan ve düşmana karşı seferlerde askerlerle birlikte dışarı çıkmayanlar için bir şey yoktur; yani ganimetten bir pay yoktur. (TA.) ― -b2- Zengin; varlıklı; çok mala sahip. (Msb.) [Yahut çok arazi yahut başka taşınmaz mala sahip bir adam: çünkü bu, **دِهْقَانٌ**’a verilen bir mânâdır.]
