# تنخ (ت-ن-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ن - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والتاء والنون معهما
خ ت ن، ت ن خ، ن ت خ مستعملات ختن: خَتَنَ يختِنُ خَتْنا فهو مختون، والخِتانَةُ صنعته، والختان ذلك الأمر كله وعلاجه، وطعامه: العذار.
والخِتان أيضا؛ موضع القطع من الذكر.
والخَتَنُ: الصهر، والخَتْن أيضا، وخاتَنْتُ فلانا مُخاتَنةً، وهو الرجل المتزوج في القوم، والأبوان أيضا خَتَنا ذلك الزوج.
والرجل خَتَنٌ، والمرأة خَتَنَةٌ.
والخَتَنُ: زوج فتاة القوم، ومن كان قبله من رجل وامرأة، كلهم أختانٌ لأهل المرأة.
وأم الزوج حماة للمرأة، وأبوه حموها.
تنخ: تَنَخَ فلان في العلم: رسخ فيه. وأَتْنِخُه: أثبته في الشيء حتى تَنَخَ وثبت فيه.
نتخ:
نَتَخَ البازي يَنْتَخُ اللحم بمنسره، والغراب يَنْتِخُ الدبرة عن ظهر البعير.
والنَّتْخُ: إخراجك الشوك من الرجل بالمِنْتاخَيْن، يقال: نَتَختُ الشوك من رجلي.
والمِنْتاخ: المنتش.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**التاء** و**النون** معهما
**خ ت ن**، **ت ن خ**، **ن ت خ** استعمالdadır: **ختن**: **خَتَنَ** **يختِنُ** **خَتْنا**; o hâlde o **مختون**dur; **الخِتانَةُ** onun sanatı/mesleğidir; **الختان** o işin tamamıdır ve onun tedavisi; ve onun yemeği: **العذار**.
Ve **الخِتان** ayrıca; erkeklik organından kesme yeridir.
Ve **الخَتَنُ**: damat (sıhr); **الخَتْن** de (böyledir); ve “Falancayla **خاتَنْتُ**” (yaptım) **مُخاتَنةً**; ve o, kavim içinde evli olan erkektir; ve iki ebeveyn de o kocanın **خَتَنا**sıdır.
Ve erkek **خَتَنٌ**dür, kadın **خَتَنَةٌ**dir.
Ve **الخَتَنُ**: kavmin kızının kocasıdır; ve ondan önce erkek ve kadından kim olduysa, hepsi kadının ehline **أختانٌ**dur.
Ve kocanın annesi kadın için kaynana; babası da onun kayınbabasıdır.

**تنخ**: “Falanca ilimde **تَنَخَ**”: onda kökleşti/yerleşti. Ve “Onu **أَتْنِخُه**”: onu şeyde sabitlerim; ta ki **تَنَخَ** ve onda sabit oldu.

**نتخ**:
**نَتَخَ** doğan **يَنْتَخُ** eti gagasıyla; ve karga **يَنْتِخُ** devenin sırtından yarayı.
Ve **النَّتْخُ**: iki **المِنْتاخَيْن** ile ayağından dikeni çıkarman; denir ki: “Ayağımdan dikeni **نَتَختُ**.”
Ve **المِنْتاخ**: **المنتش**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ت ن
ختن ، خنت ، تنخ ، نتخ ، نخت : مستعملة .
أهمل الليث : خنت ، ونخت .
خنت : وروى أبو العباس _ عن ابن الأعرابيِّ _
أنه قال : الْخِنَّوْتُ دابَّةٌ من دوابِّ البحر .
نخت : قرأتُ في ) ( نوادر الأعراب ) ( : نَخَتَ
فلان لِفُلان ، وسَخَتَ له _ إذا اسْتَقْصَى في
القول وبالغ فيه .
ختن : قال الليث : الْخَتْنُ : فِعْلُ الْخَاتِنِ
الْغُلاَمَ .
يقال : خَتَنَهُ يخْتُنُهُ خَتْناً ، فهو مَخْتُونٌ ،
والْخِتَانَةُ صَنْعَتَهُ .
والْخِتَانُ ذلك الامرُ كلُّه وعلاجُهُ .
والْخِتَانُ موضعُ القطع من الذَّكَرِ .
قلت : وكذلك الْخِتَانُ من الأنثى مَوْضِعُ
الْخَفْضِ من نَوَاتِها .
ومنه الحديث الْمَرْوِيُّ عن عائشةَ : ) ( إِذَا
الْتَقَى الخِتَانَانِ فَقَدْ وَجَبَ الغُسْلُ ) ( .
ومعنى التقائهما : غُيُوبُ حَشَفَةِ فَرْجِ الرَّجُل
في فَرْجِ الْمَرْأة ، حتى يصير خِتَانُهُ بحِذَاء
خِتَانِها .
وذلك أَن مَدْخَل الذَّكَر _ من المرأة _
يسفُلُ عن خِتَانِهَا ، لأن خِتَانَها مُسْتَعْلٍ .
وليس معنى التقاء الْخِتَانَيْنِ أن يُمَاسَّ خِتَانُهُ
خِتَانَهَا ، ولكنْ معناه أن يَتحَاذَيَا ، وإن لم
يتمَاسَّا .
وهكذا قال الشَّافعيُّ في تفسيره .
وأصل الْخَتْنِ الَقَطْع .
وأما الْخَتَنُ _ بفتح التاء _ ، فإن أحمدَ بن
يَحْيَى رَوَى عن ابن الأعرابي ، وعن أبي
نَصْر _ عن الأصمعيِّ _ أنهما قالا :
الأحْمَاءُ من قِبلَ الزَّوْج والأَخْتَانُ من قِبَلِ
المرأة والصِّهْرُ يجمَعُهما .
وقال ابن الأعرابيِّ : الْخَتَنَةُ : أُمُّ امرأة
الرَّجُل .
قال : وعَلَى هذا الترتيب يقال : أبو بكر
وعمر : خَتَنَا رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
قلت : وروى حَمَّادُ بن زَيْدٍ _ عن أيُّوبَ _
قال : سألتُ سَعِيدَ بن جُبَيْرٍ : أينظرُ الرجُل
إلى شَعَرِ خَتَنَتِهِ ؟ فقرأ هذه الآية : ( ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن ( [ النُّور : 31 ]
حتى قرأ الآية ، وقال : لا أُرَاهُ فيهم ،
ولا أُرَاهَا فيهنَّ .
أراد سعيد بِخَتَنِتِه : أُمَّ امرأته .
وقال ابن المُظَفِّرِ : الْختَنَ : الصِّهْرُ . .
تقول : خَاتَنْتُ فلاناً مُخَاتَنَةً _ وهو الرجل
المتَزَوِّجُ في القوم .
قال : والأبَوَانِ _ أيضاً _ خَتَنَا ذلكَ الزَّوْجِ
_ والرجلُ خَتَنٌ ، والمرأة خَتَنَةٌ ، والْختَنُ :
زوجُ فتاةِ القومَ ، ومَنْ كان مِنْ قِبَله من
رَجُل ، أو امرأةٍ ، فهم كلّهم أَخْتَانٌ لأهل
المرأة .
وأُمُّ المرأة ، وأبوها : خَتَنَانِ للزَّوْج .
قلت : الْخُتُونَةُ : المصَاهَرَةُ ، وكذلك
الخُتُونُ _ بغير هاءٍ .
وأنشد الفَرَّاءُ :
رَأَيْتُ خُتُونَ العَامِ والعَامِ قَبْلَهُ
كحَائِضَةٍ يُزْنَى بِهَا غَيْرِ طَاهِرِ
أراد : رأيتُ مصاهَرَةَ العام ، والعام الذي
كان قبله كامرأة حائِضٍ زُنِيَ بها .
وذلك أن هذَيْن العامَيْنِ : كانا عامَيْ جَدْبٍ
ومَحْلٍ ، فكان الرجل الهَجينُ إذا كَثُر ماله
يخطُبُ إلى الرجل الشريف _ في حَسَبه
ونَسَبه إذا قَلَّ مالُه _ كَرِيمَتَهُ فيزوِّجُهُ إيَّاها
ليكفِيَهُ مؤُونَتها في جُدُوبةِ السَّنة ، فيتشرَّفُ
الهجِينُ بها ، لشَرَف نسبها عَلَى نسبه
وتعيشُ هي بمَالِهِ ، غير أَنَّها تُورِثُ أهلَهَا
العَارَ ، لأن أباها يُعَيَّر : أَنَّه زَوَّجَها رجلاً
هجيناً غير صَرِيح النسب .
فكانت المصاهرةُ التي تكون في الْجُدُوبةِ
) ( كَحَائِضَةٍ ) ( فُجِرَ بَها فجاءَها العارُ من
جهتين : إحداهما أنها أُتِيتْ حائضاً
_ والثانية أن الوَطْءَ كان حراماً مع
حَيْضها .
والخُتُونَةُ _ أيضاً تَزوُّجُ الرَّجُلِ المرأةَ . .
ومنه قول جَرِيرٍ :
وَمَا اسْتَعْهَدَ الأَْقوامُ مِنْ ذِي خُتُونَةٍ
مِنَ النَّاسِ إلاَّ مِنكَ أَوْ مِنْ مُحَارِبِ
قلت : والْخُتونة تَجمَعُ المصاهرة بين
الرجل والمرأة ، فأَهْلُ بيتها : أَخْتَانُ أهل
بيت الزَّوْج _ وأهل بيت الزوج : أخْتَانُ
المرْأَةِ وأَهْلِهَا .
وروى أبو دَاوُدَ المصَاحِفِيُّ عن النَّضْر بن
شميل _ أَنه قال :
سُمِّيتِ المخاتَنَةُ مُخَاتَنَةً _ وهي المصاهرة
_ لالتقاء الْخِتَانَيْن منهما .
وروى حديثاً بإسْناده عن عُيَيْنَةَ بن حِصْنٍ :
أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال :
) ( إنّ موسى عليه السلام أَجَرَ نفسه بِعِفَّةٍ فَرْجِه ،
وَشِبَعِ بطنه . فقال له خَتَنَهُ : إنّ لَكَ في
غَنَمِي ما جاءت به قالِبَ لون ) ( .
قال ابن شميل : معنى قوله : ) ( قالِبَ لَوْن ) ( :
عَلَى غير الوان أمّهاتِها .
وأَراد بالْخَتَنِ ههنا أبا المرأة .
تنخ : قال الليث : تَنوخُ : حيٌّ من اليمن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَنَخَ بالمكان
تُنُوخاً _ إذا أقام به .
وقال اللِّحْيَانيُّ : تَنَخَ بالمكان ، وتَنَأَ بِهِ ،
فهو تَانِخٌ وتَانِىءٌ _ أي : مقيمٌ .
وقال غيرهُ : طَنِخَ الرجل وتَنِخ _ طَنَخاً
وتَنَخاً _ إذا اتَّخَمَ .
نتخ : قال الليث : البَازي يَنْتِخُ اللَّحْمَ بِمِنْسَرِهِ
والغُرَابُ يَنْتِخُ الدَّبَرَةَ عن ظهر البعير .
قال : والنَّتْخُ إِخْرَاجُك الشوكَ بِالْمِنْتَاخَيْنِ
_ وهما طَرَفَا الْمِنْقَاش وأنشد غيرهُ :
يَنْتِخُ أَعْيُنَهَا الغِرْبانُ وَالرَّخَمُ
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّتْخُ _ أيضاً _ النَّسج .
قال وَ النَّاتِخُ : النَّاسِجُ .
قال ونَتَخْتهُ : نَتفْتهُ ، ونَتَخْتُهُ : نَقَشْتُه ،
ونتَخْتهُ : أهَنْتُهُ .
ورُوِيَ عن ابن عباس رضي الله عنه أنَّه قال : ) ( إنَّ
في الجنَّةِ بساطاً مَنْتُوخاً بالذَّهب ) ( _ أي :
منسوجاً .

##### Türkçe

خ ت ن
**ختن** , **خنت** , **تنخ** , **نتخ** , **نخت** : kullanımdadır.
Leys ihmal etti: **خنت** , ve **نخت** .
**خنت** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki, dedi: **الْخِنَّوْتُ** deniz hayvanlarından bir hayvandır.
**نخت** : ) ( **نوادر الأعراب** ) ( içinde okudum: **نَخَتَ** falan, falan kimse için, ve ona **سَخَتَ** — sözde araştırmayı sonuna kadar götürdüğü ve onda aşırıya vardığı zaman.
**ختن** : Leys dedi: **الْخَتْنُ**: **الْخَاتِنِ**’in çocuğu sünnet etme fiilidir.
Denir: onu **خَتَنَهُ**; onu **يخْتُنُهُ** **خَتْناً** (sünnet etti); o hâlde o **مَخْتُونٌ**’dur; **الْخِتَانَةُ** ise onun zanaatıdır.
**الْخِتَانُ** ise o işin tamamı ve onun tedavisidir.
**الْخِتَانُ** erkeğin uzvundan kesme yeridir.
Dedim: ve كذلك **الْخِتَانُ** dişiden de, onun çekirdeğinden **الْخَفْضِ** yeridir.
Bundan, Âişe’den rivayet olunan hadis: ) ( **إِذَا الْتَقَى الخِتَانَانِ فَقَدْ وَجَبَ الغُسْلُ** ) ( .
Onların buluşmasının manası: erkeğin uzvunun baş kısmının, kadının uzvunda kaybolmasıdır; ta ki onun **خِتَانُهُ**, onun **خِتَانِها**’sının hizasına gelinceye kadar.
Bu, çünkü erkeğin uzvunun girişi — kadından — onun **خِتَانِهَا**’sının altına düşer; çünkü onun **خِتَانَها**’sı yukarıdadır.
**الْخِتَانَيْنِ**’in buluşmasının manası, onun **خِتَانُهُ**’nun onun **خِتَانَهَا**’sına dokunması değildir; fakat manası, dokunmasalar bile, birbirine hizalanmalarıdır.
Şâfiî de tefsirinde böyle dedi.
**الْخَتْنِ**’in aslı kesmedir.
أما **الْخَتَنُ** — **التاء**’nın fethiyle — Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den ve Ebû Nasr’dan — Asma‘î’den — rivayet etti ki ikisi şöyle dedi:
**الأحْمَاءُ** kocanın tarafından olanlardır; **الأَخْتَانُ** kadının tarafından olanlardır; **الصِّهْرُ** ikisini bir araya toplar.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْخَتَنَةُ**: erkeğin karısının annesidir.
Dedi: ve bu tertip üzere denir: Ebû Bekir ve Ömer: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) iki **خَتَنَ**’ıdır.
Dedim: Hammâd b. Zeyd, Eyyûb’dan rivayet etti; dedi: Saîd b. Cübeyr’e sordum: erkek, **خَتَنَتِهِ**’nin saçına bakar mı? Şu âyeti okudu: ( ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن ( [ النُّور : 31 ]
Âyeti okuyuncaya kadar; ve dedi: onu onların içinde görmüyorum; onu da bunların içinde görmüyorum.
Saîd, **خَتَنِتِه** ile, karısının annesini kastetti.
İbnü’l-Muzaffir dedi: **الْختَنَ**: **الصِّهْرُ**’dür. .
Dersin: falan kimseyle **خَاتَنْتُ** onu **مُخَاتَنَةً** — o, kavim içinde evli olan erkektir.
Dedi: ve iki ebeveyn — ayrıca — o kocanın iki **خَتَنَ**’ıdır; erkek **خَتَنٌ**’dir, kadın **خَتَنَةٌ**’dir; **الْختَنُ**: kavmin kızının kocasıdır; ve onun tarafından olan erkek veya kadından her kim olursa, onların hepsi kadının ehli için **أَخْتَانٌ**’dır.
Kadının annesi ve babası: koca için iki **خَتَنَانِ**’dır.
Dedim: **الْخُتُونَةُ**: hısımlık (evlilik yoluyla akrabalık)tır; كذلك **الخُتُونُ** — هاء olmaksızın.
Ferrâ’ şu beyti okudu:
رَأَيْتُ خُتُونَ العَامِ والعَامِ قَبْلَهُ
كحَائِضَةٍ يُزْنَى بِهَا غَيْرِ طَاهِرِ
Kastetti: bu yılın ve ondan önceki yılın hısımlığını, kendisiyle zina edilen hayızlı bir kadın gibi gördüm.
Bu, çünkü bu iki yıl: kıtlık ve kuraklık yılı idi; böylece melez adam, malı çoğalınca, malı azalmış olan — hasebinde ve nesebinde — şerefli adama, onun kerîmesini isterdi; o da onu onunla evlendirirdi ki, senenin kıtlığında onun masrafını ona yeter kılsın; böylece melez, onunla şereflenirdi, onun nesebinin şerefiyle kendi nesebine karşı; o da onun malıyla yaşardı; ancak o, ehline ar getirirdi; çünkü babası ayıplanırdı: onu, nesebi saf olmayan melez bir adamla evlendirdi diye.
Böylece kıtlıkta olan hısımlık ) ( **كَحَائِضَةٍ** ) ( gibidir; onunla fuhuş işlendi de ar ona iki yönden geldi: birincisi, hayızlı iken ona gelinmiş olması; ikincisi, hayzıyla birlikte cinsel birleşmenin haram olmasıdır.
**الخُتُونَةُ** — ayrıca — erkeğin kadınla evlenmesidir. .
Bundan Cerîr’in sözü:
وَمَا اسْتَعْهَدَ الأَْقوامُ مِنْ ذِي خُتُونَةٍ
مِنَ النَّاسِ إلاَّ مِنكَ أَوْ مِنْ مُحَارِبِ
Dedim: **الْخُتونة** erkek ile kadın arasında hısımlığı toplar; böylece onun ev halkı: kocanın ev halkının **أَخْتَانُ**’ıdır; kocanın ev halkı: kadının ve onun ehlinin **أخْتَانُ**’ıdır.
Ebû Dâvûd el-Masâhifî, Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti — dedi ki:
**مُخَاتَنَةً**’ya **مُخَاتَنَةً** denildi — o hısımlıktır — ikisinden **الْخِتَانَيْن**’in buluşmasından dolayı.
Ve isnadıyla Uyeyne b. Hısn’dan bir hadis rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki:
) ( إنّ موسى عليه السلام أَجَرَ نفسه بِعِفَّةٍ فَرْجِه ، وَشِبَعِ بطنه . فقال له خَتَنَهُ : إنّ لَكَ في غَنَمِي ما جاءت به قالِبَ لون ) ( .
İbn Şümeyl dedi: onun sözü ) ( **قالِبَ لَوْن** ) ( ’un manası: annelerinin renklerinden başka bir renk üzere.
Ve burada **الْخَتَنِ** ile kadının babasını kastetti.

**تنخ** : Leys dedi: **تَنوخُ**: Yemen’den bir kabiledir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَنَخَ** mekânda **تُنُوخاً** — orada ikamet ettiği zaman.
Lihyânî dedi: **تَنَخَ** mekânda, ve onunla **تَنَأَ**; o hâlde o **تَانِخٌ** ve **تَانِىءٌ**’dir — yani: ikamet eden.
Başkası dedi: adam **طَنِخَ** ve **تَنِخ** — **طَنَخاً** ve **تَنَخاً** — tıka basa yediği zaman.

**نتخ** : Leys dedi: doğan, gagasıyla eti **يَنْتِخُ**; karga da devenin sırtından yarayı **يَنْتِخُ**.
Dedi: **النَّتْخُ** senin, dikenleri **بِالْمِنْتَاخَيْنِ** ile çıkarmandır — ikisi, **الْمِنْقَاش**’ın iki ucudur. Başkası şu beyti okudu:
يَنْتِخُ أَعْيُنَهَا الغِرْبانُ وَالرَّخَمُ
Ebü’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **النَّتْخُ** — ayrıca — dokumadır.
Dedi: ve **النَّاتِخُ**: dokuyandır.
Dedi: ve onu **نَتَخْتهُ**: onu yolup kopardım; ve onu **نَتَخْتُهُ**: onu nakşettim; ve onu **نتَخْتهُ**: onu aşağıladım.
İbn Abbâs رضى الله عنه’dan rivayet olundu ki dedi: ) ( إنَّ في الجنَّةِ بساطاً مَنْتُوخاً بالذَّهب ) ( — yani: dokunmuş.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والنون وما يثلثهما)
(تنخ) التاء والنون والخاء كلمةٌ واحدة، وهو الإقامة. يقال تَنَخَ بالمكان تُنُوخاً، وتتَنَّخَ تَتَنُّخاً([1]) إذا أقامَ به، وبذلك سُمِّيت تَنُوخُ، وهي أحياءٌ من العرب اجتَمَعُوا وتحالَفوا، فتَنَخُوا، أي أقاموا في مواضِعِهم.
(تنف) التاء والنون والفاء كلمةٌ واحدة، التَّنوفة المَفَازة، وكذلك التَّنُوفيَّة. قال ابنُ احمر:
كم دُونَ لَيْلَى مِن تَنُوفيّةٍ *** لَمَّاعة تُنْذِر فيها النُّذُرْ([2])وروى ابن قتيبة "تَنُوفَى" وقال: ثنيّةٌ مُشْرِفة . قال: وناسٌ يقولون يَنُوفَى. وأنشد:
كأنّ بَنِي نَبْهانَ أَوْدَتْ بجَارِهمْ *** عُقابُ تنُوفَى لا عُقابُ القَواعلِ([3])والقواعل: ثَنايا صِغارٌ. يقول: كأنّ جارَهُم طارت به* هذه العُقابُ. ومثله قول المسيّب:
أنتَ الوفيُّ فما تُذَمُّ وبعضُهم *** تُوفِي بذِمّتِهِ عُقابُ مَلاَعِ([4])قال: مَلاَعِ، أخرجَه مُخْرَجَ حَذَامِ. يقال امتَلَعَه اختَلَسَه.
(تنأ) التاء والنون والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال تَنَأَ بالبلَد إذا قَطَنه، وهو تانِئٌ.
 --------------ــــ
([1]) وردت في الجمهرة. وبدلها في اللسان والقاموس: "تنخ" بتاء واحدة مع تشديد النون، وهذه الأخيرة جاءت في الجمهرة أيضاً.
([2]) البيت في المجمل واللسان (تنف).
([3]) المشهور في رواية البيت، وهو لامرئ القيس:
كأن دثاراً حلقت بلبونه  *** عقاب تنوفى لا عقاب القواعل
          انظر ديوانه واللسان (تنف، نوف) ومعجم البلدان (تنوفى، ينوفى، القواعل). وقد نبه الوزير أبو بكر على رواية ابن قتيبة الواردة هنا.
([4]) البيت في المفضليات (1: 61) برواية: "تودي بدمته".

ـ

##### Türkçe

(تاء بابı ve **النون** ve onları üçleyen şey)
(**تنخ**) **التاء** ve **النون** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da ikamettir. Denir: bir yerde **تَنَخَ**; **تُنُوخاً** (ikamet etti). Ve **تتَنَّخَ**; **تَتَنُّخاً**([1]) (orada) ikamet ettiği zaman. Ve bununla **تَنُوخُ** adlandırıldı; o, Araplardan birtakım kabilelerdir; toplandılar ve antlaştılar; böylece **فتَنَخُوا**; yani, yerlerinde ikamet ettiler.
(**تنف**) **التاء** ve **النون** ve **الفاء** tek bir kelimedir; **التَّنوفة** çöl (ıssız ova)dır; yine **التَّنُوفيَّة** de böyledir. İbn Ahmer dedi ki:
Leylâ’dan ne kadar (çok) **تَنُوفيّةٍ** vardır ki *** parıldayıcıdır; onda uyarılar uyarır([2])
İbn Kuteybe “**تَنُوفَى**” rivayet etti ve dedi ki: yüksekçe bir geçittir. Dedi ki: ve birtakım insanlar **يَنُوفَى** derler. Ve şu beyti okudu:
Sanki Benî Nebhân komşularını helâk etti *** **تنُوفَى** kartalı; **القَواعلِ** kartalı değil([3])
Ve **القواعل**: küçük geçitlerdir. Diyor ki: sanki komşularını bu kartal uçurdu. Ve bunun benzeri, el-Müseyyeb’in sözü:
Sen vefalısın; kınanmazsın; bazısı ise *** onun zimmetini **عُقابُ مَلاَعِ** yerine getirir([4])
Dedi ki: **مَلاَعِ**; onu **حَذَامِ**’ın çıkarılışı gibi çıkardı. Denir: **امتَلَعَه**; onu kapıp aldı.
(**تنأ**) **التاء** ve **النون** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: beldede **تَنَأَ**; onu mesken tuttuğu zaman; ve o, **تانِئٌ**’dir.
 --------------ــــ
([1]) Cemhere’de vârid olmuştur. Ve onun yerine Lisân ve Kâmûs’ta: “**تنخ**” tek **التاء** ile, **النون**’un şeddeli olmasıyla; ve bu sonuncusu Cemhere’de de gelmiştir.
([2]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da (**تنف**).
([3]) Beytin rivayetinde meşhur olan; ve o, İmru’ul-Kays’ındır:
Sanki bir örtü, sütüyle onun üzerine kondu  *** **عقاب تنوفى**; **عقاب القواعل** değil
          Dîvânına ve Lisân’a (**تنف**، **نوف**) ve Mu‘cemu’l-Buldân’a (**تنوفى**، **ينوفى**، **القواعل**) bak. Vezir Ebû Bekr, burada vârid olan İbn Kuteybe rivayetine dikkat çekmiştir.
([4]) Beyit, el-Mufaddaliyât’ta (1: 61) şu rivayetle: “**تودي بدمته**”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَنَخَ بالمكان وتَنَأَ تُنُوخاً وتَنَّخَ إِذا أَقام به، فهو تانِخٌ وتانئٌ أَي مقيم. وفي حديث عبدالله بن سلام: أَنه آمن ومن معه من يَهُودَ فتَنَخُوا على الإِسلام أَي ثبتوا وأَقاموا، ويروى بتقديم النون على التاء أَي رَسَخوا.
وتَنُوخُ: حيّ من العرب أَو من اليمن أَو قبيلة مشتق من ذلك لأَنهم اجتمعوا وتحالفوا فتَنَخُوا.
وتَنَخَ في الأَمر: رَسَخَ فيه، فهو تانخٌ. وتَنِخَتْ نفسه تَنَخاً: خَبُثَتْ من شِبَع أَو غيره كطَنِخَتْ. وتَنِخَ وطنِخَ إِذا اتَّخَم.

##### Türkçe

**تَنَخَ** bir yerde ve **تَنَأَ** **تُنُوخاً** ve **تَنَّخَ**: orada ikamet ettiğinde; o hâlde o, **تانِخٌ** ve **تانئٌ**dur; yani mukim. Abdullah b. Selâm hadîsinde: onun iman ettiği ve onunla beraber olan Yahudiler(in) de (iman ettiği), sonra İslâm üzere **تَنَخُوا** ettikleri; yani sebat ettiler ve ikamet ettiler; ve **التاء** üzerine **النون**un öne alınmasıyla da rivayet olunur; yani yerleşip kökleştiler.

**تَنُوخُ**: Araplardan yahut Yemen’den bir hayy (kabile topluluğu) yahut bundan türemiş bir kabiledir; çünkü onlar toplandılar ve antlaştılar da **تَنَخُوا** ettiler.

**تَنَخَ** işte: onda yerleşip kökleşti; o hâlde o, **تانخٌ**dur. Nefsi **تَنِخَتْ** **تَنَخاً**: tokluktan yahut başkasından dolayı kokuştu; **طَنِخَتْ** gibi. Ve **تَنِخَ** ve **طنِخَ**: tıka basa yediğinde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

تنخ بالمكان تنوخا، بالضم، وتنأ تنوءا: أقام به، كتنخ، مشددا، فهو تانخ وتانيء، أي مقيم، ومنه سميت تنوخ، كصبور، ومن شدد فقد أخطأ، قبيلة من اليمن، لأنهم اجتمعوا وتحالفوا فأقاموا في مواضعهم. وقال ابن قتيبة في المعارف: تنوخ ونمر وكلب، ثلاثتهم إخوة. ووهم الجوهري فذكره في ن-و-خ بناء على أن التاء ليست بأصلية. ونظرا إلى الاشتقاق والمأخذ، فإنه من الإناخة بمعنى الإقامة فلا يعد مثل هذا وهما. وتنخ، كفرح: اتخم، وذلك إذا خبثت نفسه من شبع أو غيره كطنخ، وأتنخه الدسم، إذا فعل به ذلك. وتنخت نفسه وطنخت بمعنى. وتنخ في الأمر: رسخ فيه وثبت، فهو تانخ، مثل نتخ، بتقديم النون على التاء، ومنه تانخه في الحرب إذا ثابته.

##### Türkçe

**تنخ** mekânda **تنوخا** (ضمme ile), ve **تنأ** **تنوءا**: orada ikamet etti; şeddeli **تنخ** gibi; o hâlde o **تانخ** ve **تانيء**’dir; yani ikamet eden. Ondan dolayı **تنوخ** ( **صبور** vezninde) diye adlandırıldı. Kim şeddeledi ise hata etmiştir: Yemen’den bir kabile; çünkü onlar toplandılar ve antlaşma yaptılar da yerlerinde ikamet ettiler. İbn Kuteybe **المعارف**’te dedi: **تنوخ** ve **نمر** ve **كلب**; üçünün de kardeş oldukları. Cevherî yanıldı da onu **ن-و-خ**’ta zikretti; **التاء**’nın aslî olmadığına binaen. Türetime ve menşee bakıldığında ise, o **الإناخة**’dandır; ikamet manasında; böyle bir şey vehim sayılmaz. Ve **تنخ** ( **فرح** gibi): tıka basa doydu; bu, nefsi tokluktan veya başkasından bozulduğu zaman; **طنخ** gibi. Ve **أتنخه** yağlı şey; ona bunu yaptığı zaman. Ve nefsi **تنخت** ve **طنخت**; mana bakımından. Ve işte **تنخ**: onda kökleşti ve sabit oldu; o hâlde o **تانخ**’tir; **نتخ** gibi; **النون**’u **التاء**’nın önüne geçirmekle. Ondan: savaşta ona **تانخه**; ona karşı sebat ettiği zaman.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَنَخَ
تَنَخَ U ( n. ac. تُنُوْخ 27 )
a.  [ Bi ], Stayed, stopped, halted in, at ( place ).

تَنَّخَ
تَنَّخَ II ,
a.  see I .

أَتْنَخَ
أَتْنَخَ IV ,
a.  Caused indigestion.

تَتَنَّخَ
تَتَنَّخَ V ,
a.  see I .

تَنْدَه
تَنْدَه
a.  Deck-awning.

##### Türkçe

تَنَخَ
**تَنَخَ** U (mastar: **تُنُوْخ** 27)
fiil. [Bi], (bir yerde) kaldı, durdu, konakladı; (bir yerde) durakladı.

تَنَّخَ
**تَنَّخَ** II,
fiil. I’e bak.

أَتْنَخَ
**أَتْنَخَ** IV,
fiil. Hazımsızlığa sebep oldu.

تَتَنَّخَ
**تَتَنَّخَ** V,
fiil. I’e bak.

تَنْدَه
**تَنْدَه**
isim. Güverte tentesi.
