# تنر (ت-ن-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Tandır

- Harfler: ت - ن - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [التَّنُّورُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعُّولُ | Tandır | 2 | 2 | [11:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/ayet/11:40.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (32 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Ve aniden patladı
2. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Sena yaka demektir
3. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Yarış meydanı demektir
4. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
5. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Hilal yeni ay demektir
6. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Murar acı bir ağacın adıdır
7. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
8. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
9. [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sülük demektir
10. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İmal ederler
11. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
12. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
13. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
14. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ayn göz, “evya” göze demektir
15. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
16. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Az
17. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
18. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
19. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
20. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/ayet/11:40.md) — التَّنُّورُ

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ

Meal (IK): Nihayet buyruğumuz gelip sular kaynamaya başlayınca: Her cinsten birer çifti ve hakkında hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu ve inananları gemiye al, dedik. Zaten onunla beraber pek az kimse inanmıştı.

### [Müminun 23:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/ayet/23:27.md) — التَّنُّورُ

فَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

Meal (IK): Ona vahyettik ki: Gözetimimiz altında sana bildirdiğimiz gibi gemiyi yap. Buyruğumuz gelip de sular kaynayınca her cinsten ikişer çiftive aleyhine hüküm verilmiş olanın dışında kalan çoluk çocuğunu alıp gemiye bindir. Zalimler için bana başvurma. Çünkü onlar boğulacaklardır.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والنون معهما
ر ت ن، ت ن ر، ن ت ر مستعملات
رتن:
المُرَتَّنةُ: الخُبْزةُ المُشَحمة، والتَّرتينُ: خَلْطُ الشَّحم بالعَجين.
تنر:
التَّنُّورُ عَمَّتْ بكلِّ لسانٍ، وصاحبُه تَنّار، وجمعُه تنانير.
نتر: النَّتْرُ: جَذْبٌ فيه جَفوةٌ، والإنسان يَنتَتِرُ في مَشْيِه كأنَّما يجذِب جَذْباً.
والنَّواتِرُ: القِسِيُّ التي تَقَطَّعَتْ أوتارُها

##### Türkçe

باب **التاء** ve **الراء** ve **النون** onlarla birlikte

**ر ت ن**، **ت ن ر**، **ن ت ر** kullanımdadır.

**رتن**:
**المُرَتَّنةُ**: yağlanmış ekmektir; **التَّرتينُ**: yağın hamurla karıştırılmasıdır.

**تنر**:
**التَّنُّورُ** her dilde yaygınlaşmıştır; onun sahibi **تَنّار**’dır; çoğulu **تنانير**’dir.

**نتر**: **النَّتْرُ**: içinde kabalık bulunan bir çekmedir; insan yürüyüşünde **يَنتَتِرُ**, sanki bir çekişle çekiyormuş gibi.
Ve **النَّواتِرُ**: kirişleri kopmuş yaylardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَنُّورُ: الذي يُخبَزُ فيه. وقوله تعالى: "وفارَ التَنُّورُ". قال رضي الله عنه: هو وجهُ الأرض.

##### Türkçe

**التَنُّورُ**: içinde ekmek pişirilen şey. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve **التَنُّورُ** kaynadı.” Dedi—Allah ondan razı olsun—: o, yerin yüzüdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ن
رتن ، تنر ، نتر ، ترن .
( رتن ) : قال الليث : المُرَتَّنَة الخُبْزَةُ المشَحَّمَةُ والرَّتْم والرَّتنُ خَلطُ الشّحْمِ بالعجين .
قلت : حَرَصْتُ على أن أجد هذا الحرف لغير الليث فلم أجد له أصلاً ولا آمن أن يكون الصواب المُرَثّنةُ بالثاء مِن الرّثَان وهي الأمطارُ الخَفِيفَةُ فَكأَن تَرْثينَها ترويتُها بالدسم .
تنر : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ ) ( هود : 40 ) .
قال أبو إسحاق : أَعْلَمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أن وقت هلاككم فَوْرُ التَّنُّور .
وقيل في التنور أقوال قيل التَّنورُ وجهُ الأرض ، ويقال : أراد أن الماء إذا فار من ناحية مَسْجِدِ الكوفة ، وقيل : أيضاً أن التَّنُّور تَنْوِير الصبح .
ورُويَ عن ابن عباس أنه قال : فار التَّنُّور قال : التَّنُّور الذي بالجزيرة وهي عَيْنُ الْوَرْدِ واللَّهُ أعلم بما أراد .
وعن علي رضي الله عنه : التَّنُّورُ تَنْوِيرُ الصُّبْح .
وعن عِكْرِمَة : التَّنُّورُ وجْهُ الأرض ، ويقال : أراد أن الماءَ إذا فار من ناحية مَسْجِد الكوفة .
وعن مجاهد : التنور حَيْثُ يَنْبَجِسُ الماء فيه ، أمر نوح أن يركب ومن معه السفينة .
وقال الليث : التنُّورُ عَمَّتْ بكل لسان وصَاحِبُه تَنَّارٌ .
قول من قال : إن التنّور عمت بكل لسان يدل على أن الأصل في الاسم عجميّ فعَرَّبَتْها العَرَبُ فصار عربياً على بناء فَعُّول ، والدليل على ذلك أن أصل بنائه تَنَرَ ، ولا يُعْرَفُ في كلام العرب لأنَّه مُهْمَلٌ وهو نظيرُ ما دخل في كلام العرب من كلام العجم مثل الدّيباج والدِّينار والسُّنْدُس والإستبرق وما أَشْبَهها ، ولما تكلَّمت بها العرب صارت عربيَّة .
قلت : ذَاتُ التَّنانِير عَقَبَةٌ بِحِذَاءِ زُبالَة مما يلي المَغْرِب مِنها .
نتر : قال اللّيث : النَّتْرُ جَذْبٌ فيه جَفْوَة ، والإنسانُ يَنْتُر في مَشيِه نَتْراً كأنه ينجذبُ جَذْباً .
ابن السكيت : يقال : رَمْيٌ سَعْرٌ وضَرْبٌ هَبْرٌ وَطَعْنٌ نَتْرٌ ، قال : وهو مثل الخَلْس يختلسها الطاعن اختلاساً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّتْرَةُ الطَّعْنَةُ النافذة .
وقال الشافعي في الرجل يَسْتَبِرىءُ ذَكرَه إذا بال أن يَنْتُرَهُ نَتْراً مرة بعد أخرى كأنه يجتذبه اجتذاباً .
وفي الحديث : ( إن أحدهم لَيُعَذَّبُ في قبره فيقال : إنه لم يكن يستَنتِر عند بوله ) . الاستنتار : الاجتذاب مرة بعد مرة يعني الاستبراء .
وفي حديث عليّ : اطعنوا النَّتر أي الخلْس ، وهو من فعل الحذّاق .
ترن : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : العرب تقول للأَمة : تُرْنَى وفَرْتَنَى ، وتقول لِوَلد البَغِيّ : ابن تُرْنى وابن فَرْتَنَى .
وقال صخر الغيّ :
فإنَّ ابنَ تُرْنَى إذا جِئْتُكم
أَراه يُدَافِعُ قَوْلاً عَنِيفاً
قلت : ويحتمل أن يكون تُرْنَى مأخوذةً من رُنِيَتْ تُرْنَى إذا أديم النظر إليها .

##### Türkçe

ت ر ن
**رتن** ، **تنر** ، **نتر** ، **ترن** .

( **رتن** ) : Leys dedi: **المُرَتَّنَة** yağlanmış ekmektir; **الرَّتْم** ve **الرَّتن** yağın hamurla karıştırılmasıdır.
Ben dedim: Bu harfi Leys’ten başkası için bulmaya özen gösterdim de onun için bir asıl bulamadım; doğru olanın **المُرَثّنة** (ث ile) olmasından emin değilim; **الرّثَان**’dan (o da hafif yağmurlardır)dır; sanki onu **تَرْثينَها** (yağla) sulaman, onu iç yağıyla ıslatmandır.

**تنر** : Allah yüce ve aziz dedi: ( إِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ **التَّنُّورُ** ) (Hûd: 40).
Ebû İshâk dedi: Allah yüce ve aziz, helâkinizin vaktinin **التَّنُّور**’un kaynaması olduğunu bildirdi.
Ve **التنور** hakkında sözler söylendi: denildi ki **التَّنور** yerin yüzüdür; ve denilir: su Kûfe mescidinin tarafından kaynayınca demek istedi; ve denildi: ayrıca **التَّنُّور** sabahın aydınlanmasıdır.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **التَّنُّور** kaynadı; dedi: Cezîre’de olan **التَّنُّور**’dur; o da **عَيْنُ الْوَرْدِ**’dür; Allah, neyi murad ettiğini daha iyi bilir.
Ali’den (Allah ondan razı olsun): **التَّنُّور** sabahın aydınlanmasıdır.
İkrime’den: **التَّنُّور** yerin yüzüdür; ve denilir: su Kûfe mescidinin tarafından kaynayınca demek istedi.
Mücâhid’den: **التنور** suyun içinde fışkırdığı yerdir; Nûh’a, kendisi ve beraberindekilerle gemiye binmesi emredildi.
Leys dedi: **التنُّور** her dilde yaygınlaştı; onun sahibi **تَنَّار**’dır.
“**التنّور** her dilde yaygınlaştı” diyenin sözü, ismin aslının Acemî olduğuna delâlet eder; Araplar onu Arapçalaştırdı da **فَعُّول** vezni üzere Arapça oldu; bunun delili, bina aslının **تَنَرَ** olmasıdır; Arapların sözünde bilinmez; çünkü o ihmâldir; bu, Acem sözünden Arapların sözüne giren **الدّيباج** ve **الدِّينار** ve **السُّنْدُس** ve **الإستبرق** ve benzerleri gibinin benzeridir; Araplar onunla konuşunca Arapça oldu.
Ben dedim: **ذَاتُ التَّنانِير** Zübâle’nin hizasında, ondan batı tarafına doğru olan bir geçittir.

**نتر** : Leys dedi: **النَّتْر** içinde kabalık bulunan bir çekiştir; insan yürüyüşünde **نَتْراً** **يَنْتُر**; sanki bir çekişle çekilip götürülür.
İbnü’s-Sikkît: denilir: **رَمْيٌ سَعْرٌ** ve **ضَرْبٌ هَبْرٌ** ve **طَعْنٌ نَتْرٌ**; dedi: o, **الخَلْس** gibidir; vuran onu bir kapışla kapar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّتْرَةُ** nüfuz eden saplamadır.
Şâfiî, bevlederken zekerini istibrâ eden adam hakkında dedi ki: onu bir defadan sonra bir defa **نَتْراً** **يَنْتُرَهُ**; sanki onu bir çekişle çekip alır.
Hadiste: ( Şüphesiz onlardan biri kabirde azap olunur da denilir: o, bevli sırasında **يستَنتِر** etmezdi ). **الاستنتار**: bir defadan sonra bir defa çekip almak; yani istibrâ demektir.
Ali hadîsinde: **النَّتر** ile, yani **الخلْس** ile saplayın; o, usta kimselerin fiilindendir.

**ترن** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar câriye için derler: **تُرْنَى** ve **فَرْتَنَى**; ve fâhişenin çocuğu için derler: **ابن تُرْنى** ve **ابن فَرْتَنَى**.
Sahr el-Gayy dedi:
فإنَّ ابنَ **تُرْنَى** إذا جِئْتُكم
أَراه يُدَافِعُ قَوْلاً عَنِيفاً
Ben dedim: **تُرْنَى**’nın, ona bakışın sürdürülmesi hâlinde **تُرْنَى** **رُنِيَتْ**’ten alınmış olması muhtemeldir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّنُّورُ: نوع من الكوانين. الجوهري: التِّنُّورُ الذي يخبز فيه. وفي الحديث: قال لرجل عليه ثوب مُعَصْفَرٌ: لو أَن ثَوْبَك في تَنُّورِ أَهْلِكَ أَو تَحْتَ قَ دْرِهم كان خيراً؛ فذهب فأَحرقه؛ قال ابن الأَثير: وإِنما أَراد أَنك لو صرفت ثمنه إِلى دقيق تخبزه أَو حطب تطبخ به كان خيراً لك، كأَنه كره الثوب المعصفر. والتَّنُّور: الذي يخبز فيه؛ يقال: هو في جميع اللغات كذلك. وقال أَحمد
بن يحيى: التَّنُّور تَفْعُول من النار؛ قال ابن سيده: وهذا من الفساد بحيث تراه وإِنما هو أَصل لم يستعمل إِلاَّ في هذا الحرف وبالزيادة، وصاحبه تَنَّارٌ. والتَّنُّور: وَجْهُ الأَرض، فارسي معرَّب، وقيل: هو بكل لغة. وفي التنزيل العزيز: حتى إِذا جاء أَمْرُنا وفار التَّنُّورُ؛ قال علي، كرم الله وجهه: هو وجه الأَرض، وكل مَفْجَرِ ماءٍ تَنُّورٌ. قال أَبو إِسحق: أَعلم الله عزّ وجل أَن وقت هلاكهم فَوْرُ التَّنُّورِ، وقيل في التنور أَقوال: قيل التنور وجه الأَرض، ويقال: أَراد أَن الماء إِذا فار من ناحية مسجد الكوفة، وقيل: إِن الماء فار من تنور الخابزة، وقيل أَيضاً: إِن التَّنُّور تَنْوِيرُ الصُّبْح. وروي عن ابن عباس: التَّنُّورُ الذي بالجزيرة وهي عَيْنُ الوَرْدِ، والله أَعلم بما أَراد. قال الليث: التنور عمت بكل لسان. قال أَبو منصور: وقول من قال إِن التنور عمت بكل لسان يدل على أَن الاسم في الأَصل أَعجمي فعرّبتها العرب فصار عربيّاً على بنار فَعُّول، والدليل على ذلك أَن أَصل بنائه تنر، قال: ولا نعرفه في كرم العرب لأَنه مهمل، وهو نظير ما دخل في كلام العرب من كلام العجم مثل الديباج والدينار والسندس والاستبرق وما أَشبهها ولما تكلمت بها العرب صارت عربية. وتنانير الوادي: محافله؛ قال الراعي:
فَلَمَّا عَلاَ ذَاتَ التِّنَانِيرِ صَوْتُهُ،
تَكَشَّفَ عَنْ بَرْقٍ قَليلٍ صَواعِقُهْ
وقيل: ذات التنانير هنا موضع بعينه؛ قال الأَزهري: وذات التنانير عَقَبَةٌ بِحْذاء زُبَالة مما يلي المغرب منها.

##### Türkçe

**التَّنُّورُ**: **الكوانين**den bir tür. el-Cevherî: İçinde ekmek pişirilen **التِّنُّورُ**. Hadiste: Üzerinde **مُعَصْفَرٌ** bir elbise bulunan bir adama dedi ki: “Eğer elbisen **تَنُّورِ** ehlinin içinde yahut onların **قَ دْرِ**’inin altında olsaydı daha hayırlı olurdu”; o da gidip onu yaktı; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ancak şunu kastetti: “Eğer onun bedelini una çevirip onu pişirsen yahut onunla yemek pişireceğin oduna çevirsen senin için daha hayırlı olurdu”; sanki **الثوب المعصفر**i kerih gördü. Ve **التَّنُّور**: içinde ekmek pişirilen (şey); denilir ki: bütün dillerde böyledir. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: **التَّنُّور** **النار**dan **تَفْعُول**dur; İbn Sîde dedi ki: Bu, gördüğün üzere fesattandır; ancak o, yalnızca bu harfte ve ziyade ile kullanılmış bir asıldır; ve onun sahibi **تَنَّارٌ**dur. Ve **التَّنُّور**: yerin yüzü; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve denildi ki: her dilde odur. Aziz tenzilde: “Nihayet emrimiz geldiğinde ve **التَّنُّورُ** kaynadığında”; Ali, Allah yüzünü keremli kılsın, dedi ki: O, yerin yüzüdür; ve suyun her fışkırdığı yer **تَنُّورٌ**dur. Ebû İshâk dedi ki: Allah عزّ وجل onlara helâk vakitlerinin **التَّنُّورِ**un kaynaması olduğunu bildirdi; ve **التنور** hakkında sözler söylendi: denildi ki **التنور** yerin yüzüdür; ve denilir ki: suyun Kûfe mescidi tarafından kaynamasını kastetti; ve denildi ki: su, ekmekçi kadının **تنور**undan kaynadı; ve yine denildi ki: **التَّنُّور** sabahın **تَنْوِيرُ**udur. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: **التَّنُّورُ** Cezîre’dedir ve o **عَيْنُ الوَرْدِ**dür; Allah, neyi kastettiğini daha iyi bilir. el-Leys dedi ki: **التنور** her dilde umumî oldu. Ebû Mansûr dedi ki: “**التنور** her dilde umumî oldu” diyenin sözü, ismin aslında Acemî olduğuna delâlet eder; Araplar onu Arapçalaştırdılar da **فَعُّول** vezni üzere Arapça oldu; bunun delili şudur: binasının aslı **تنر**dir; dedi ki: Arapların kelâmında onu bilmeyiz; çünkü o ihmâldir; o, Acemlerin sözünden Arapların sözüne giren **الديباج** ve **الدينار** ve **السندس** ve **الاستبرق** ve benzerleri gibidir; Araplar onunla konuştuklarında Arapça oldu. Ve vadinin **تنانير**i: onun meclisleri/toplanma yerleri; er-Râʿî dedi ki:
فَلَمَّا عَلاَ ذَاتَ التِّنَانِيرِ صَوْتُهُ،
تَكَشَّفَ عَنْ بَرْقٍ قَليلٍ صَواعِقُهْ
Ve denildi ki: buradaki **ذات التنانير** bizzat bir yerdir; el-Ezherî dedi ki: **ذات التنانير** Zübâle’nin karşısında, onun batı tarafına doğru olanlardan bir **عَقَبَةٌ**dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ن ر * * التَّنُّورُ * الذي يخبز فيه وقوله تعالى طوفار التنور { قال علي رضي الله تعالى عنه وكرم الله وجهه هو وجه الأرض

##### Türkçe

* ت ن ر * * **التَّنُّورُ** * içinde ekmek pişirilen şeydir; ve O’nun (yüce) sözü: **طوفار التنور** { **قال علي رضي الله تعالى عنه وكرم الله وجهه**: “O, yerin yüzüdür.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التنور: نوع من الكوانين، وفي الصحاح: التنور: الكانون الذي يخبز فيه، يقال: هو في جميع اللغات كذلك، وقال الليث: التنور عمت بكل لسان. قال أبو منصور: وهذا يدل على أن الاسم في الأصل أعجمي، فعربتها العرب، فصار عربيا على بناء فعول، والدليل على ذلك أن أصل بنائه تنر، قال: ولا نعرفه في كلام العرب، لأنه مهمل، وهو نظير ما دخل في كلام العرب من كلام العجم، مثل الديباج، والدينار، والسندس، والإستبرق، وما أشبهها، ولما تكلمت بها العرب صارت عربية.
 وفي الحديث:  قال لرجل عليه ثوب معصفر: لو أن ثوبك في تنور أهلك، أو تحت قدرهم، كان خيرا  ، فذهب وأحرقه. وقال ابن الأثير: وإنما أراد أنك لو صرفت ثمنه إلى دقيق تخبزه، أو حطب تطبخ به، كان خيرا لك، كأنه كره الثوب المعصفر. وصانعه تنار، كشداد.

  وقال أحمد بن يحيى: التنور تفعول من النار، قال ابن سيده: وهذا من الفساد بحيث تراه، وإنما هو أصل لم يستعمل إلا في هذا الحرف وبالزيادة.
 في التنزيل العزيز:  حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور  ، قال علي كرم الله وجهه: هو وجه الأرض، ومثله ورد عن بان عباس رضي الله عنها وكل مفجر ماء تنور. وقال قتادة: التنور أعلى الأرض وأشرفها، وكان ذلك علامة له، وكان مجاهد يذهب إلى أنه تنور الخابز.
 التنور: محفل ماء الوادي، وتنانير الوادي: محافله،وقال أبو إسحاق: أعلم الله سبحانه وتعالى أن وقت هلاكهم فور التنور.
 وقيل: فيه أقوال، قيل: التنور وجه الأرض ويقال: أراد أن الماء إذا فار من ناحية مسجد الكوفة، وقيل إن الماء فار من تنور الخابزة، وقيل: التنور تنوير الصبح.
 روي عن ابن عباس، قال: التنور: جبل بالجزيرة قرب المصيصة، وهي عين الوردة. والله أعلم بما أراد، وهذا الجبل يجري نهر جيحان تحته. وروي عن علي رضي الله عنه أيضا أنه قال: أي وطلع الفجر. يذهب إلى أن التنور الصبح. وقال الهروي في الغريبين: قيل: هو في الآية عين ماء معروفة، وقيل: هو المخبز، وافقت فيه لغة العجم لغة العرب، وجزم في المصباح نقلا عن أبي حاتم أنه ليس بعربي صحيح.
 قال شيخنا: وأما ما ذكروه من كون التنور من نار أو نور، وأن التاء زائدة فهو باطل، وقد أوضح بيان غلطه ابن عصفور في كتابه الممتع وغيره، وجزم بغلطه الجماهير.
 وذات التنانير: عقبة بحذاء زبالة، مما يلي المغرب منها، قاله الأزهري، وأنشد قول الراعي:
  فلما علا ذات التنـانـير غـدوة                      تكشف عن برق قليل صواعقه. وتنينير، بالتصغير، العليا والسفلى: قريتان بالخابور، نقله الصغاني. وتنيرة، كحليمة: ة بالسواد، نقله الصغاني.
 ومما يستدرك عليه: أبو بكر محمد بن علي التنوري، سمع أبا الحسن الملطي، وأبا جعفر بن المسلمة، وحدث بشيء يسير، وذكره أبو الفضل بن ناصر فأثنى عليه. وأبو معاذ أحمد بن إبراهيم الجرجاني التنوري، ثقة.

##### Türkçe

**التنور**: **الكوانين**’den bir türdür; ve **الصحاح**’ta: **التنور**: içinde ekmek pişirilen **الكانون**’dur; denir ki: o bütün dillerde böyledir. **الليث** dedi: **التنور** her dil ile genelleşti. **أبو منصور** dedi: Bu, ismin aslında Acemce olduğuna delâlet eder; sonra Araplar onu Arapçalaştırdılar; böylece **فعول** vezni üzere Arapça oldu. Bunun delili şudur: bina’sının aslı **تنر**’dir. Dedi: Onu Arapların كلام’ında bilmeyiz; çünkü o ihmaldir; ve o, Acemlerin كلام’ından Arapların كلام’ına giren şeye nazirdir; مثل **الديباج** ve **الدينار** ve **السندس** ve **الإستبرق** ve benzerleri; Araplar onunla konuştuklarında Arapça oldu.

Ve hadiste: Üzerinde **معصفر** elbise bulunan bir adama dedi ki: “Keşke elbisen, ehlinin **تنور**’unda, yahut onların tenceresinin altında olsaydı, daha hayırlı olurdu”; bunun üzerine gitti ve onu yaktı. **ابن الأثير** dedi: Ancak muradı şuydu: “Eğer onun bedelini, pişireceğin una, yahut onunla yemek pişireceğin oduna çevirseydin, senin için daha hayırlı olurdu”; sanki **الثوب المعصفر**’i kerih gördü. Ve onun yapanı **تنار**’dır; **شداد** gibi.

Ve **أحمد بن يحيى** dedi: **التنور** **النار**’dan **تفعول**’dür. **ابن سيده** dedi: Bu, gördüğün üzere fesattan olup; o ancak, bu harfte ve ziyade ile ancak bu aslın kullanılmamış olmasıdır.

Aziz تنزيل’de: “... ta ki emrimiz geldi ve **التنور** kaynadı ...”. **علي** (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi: O, yerin yüzüdür; bunun benzeri **ابن عباس**’tan (Allah ondan razı olsun) da vârid olmuştur; ve suyu fışkıran her şey **تنور**’dur. **قتادة** dedi: **التنور** yerin en üstü ve en şereflisidir; bu onun için bir alâmet idi. **مجاهد** ise onun **تنور الخابز** olduğuna giderdi.

**التنور**: vadi suyunun toplanma yeri; ve **تنانير الوادي**: onun toplanma yerleridir. **أبو إسحاق** dedi: Allah سبحانه وتعالى onlara helâk vakitlerinin **التنور**’un kaynaması olduğunu bildirdi.

Ve denildi: onda sözler vardır. Denildi: **التنور** yerin yüzüdür; ve denilir: Muradı, suyun Kûfe mescidinin tarafından kaynamasıdır. Ve denildi: Su, **تنور الخابزة**’dan kaynadı. Ve denildi: **التنور** sabahın aydınlanmasıdır.

**ابن عباس**’tan rivayet olundu; dedi: **التنور**: Cezîre’de **المصيصة** yakınında bir dağdır; o da **عين الوردة**’dir. Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir; ve bu dağın altında **جيحان** nehri akar. **علي**’den (Allah ondan razı olsun) de rivayet olundu ki dedi: Yani “fecir doğdu”. **التنور**’un sabah olduğuna gider. **الهروي** **الغريبين**’de dedi: Denildi: O, âyette bilinen bir su gözüdür; ve denildi: O, fırındır; onda Acem dili Arap diliyle uyuştu. **المصباح**’ta, **أبي حاتم**’den naklen, onun sahih Arapça olmadığına kesin hüküm verildi.

Şeyhimiz dedi: Onların, **التنور**’un **نار** yahut **نور**’dan olduğu ve **التاء**’nın زائد olduğu şeklinde zikrettikleri şey bâtıldır; onun hatasının beyanını **ابن عصفور** **الممتع** kitabında ve başkasında açıklamıştır; ve cumhur onun hatasına kesin hüküm vermiştir.

Ve **ذات التنانير**: **زبالة** hizasında bir geçittir; onun batı tarafına yakın olanlardandır; **الأزهري** söyledi. Ve **الراعي**’nin sözünü inşad etti:

  “Felemmâ alâ **ذات التنـانـير** gudveten
  tekeşşefe an berkin kalîlin savâikuh.”

Ve **تنينير**, tasğîr ile, **العليا** ve **السفلى**: **الخابور**’da iki köydür; **الصغاني** nakletti. Ve **تنيرة**, **حليمة** gibi: **السواد**’da bir (yer)dir; **الصغاني** nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أبو بكر محمد بن علي التنوري**; **أبا الحسن الملطي**’yi ve **أبا جعفر بن المسلمة**’yi işitti; az bir şey rivayet etti; **أبو الفضل بن ناصر** onu zikretti ve onu övdü. Ve **أبو معاذ أحمد بن إبراهيم الجرجاني التنوري**: sika’dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَنَّارٌ
تَنَّارٌ أنار تنار [and ↓ تَنُّورِىٌّ] A maker of ovens of the kind called تَنُّور. (M, K.)

تَنُّورٌ
تَنُّورٌ أنور نور تنور A sort of كَانُون [or fire-place]; (M;) the thing, (S, Msb,) or كانون, (K,) in which bread is baked; (S, Msb, K;) but different from the فُرْن: (S in art. فرن:) [it is a kind of oven, open at the top, in the bottom of which a fire is lighted, and in which the bread, in the form of flat cakes, is generally stuck against the sides; either portable, and made of baked clay, wide at the bottom, and narrow at the top, where it is open; and if so, the bread is sometimes stuck upon the outside, to bake; or fixed, and in this case made of baked clay likewise, or constructed of bricks; or it is a hole made in the ground, and lined with bricks or tiles or the like, against which the bread is stuck, to bake; and sometimes flesh-meat, cut into small pieces, is roasted in it, or upon it, on skewers:] such, accord. to some, is the meaning in the Kur xi. 42 and xxiii. 27; (T;) and the word is said to have the same meaning in every language; (Lth, T, M;) but this is not correct: (Ham p. 793:) it is an arabicized word; (T, M;) not genuine Arabic; (AHلt, Msb;) originally Persian: (M:) [in Hebrew XXX:] Ahmad Ibn-Yahyא [i. e. Th, as is stated in Ham, ubi suprא,] says that it is of the measure تَفْعُولٌ from النَّار, (M, and Ham ubi suprא,) or from النُّور; originally تَنْوُورٌ; (Ham;) but this is wrong: (M:) the pl. is تَنَانِيرُ. (M, Msb.) Mo- hammad is related to have said to a man wearing a garment dyed with bastard-saffron, “ If thy garment were in the تنّور of thy family, or beneath their cooking-pot, it were better: ” whereupon he went away, and burned it: but he meant, “ Wert thou to spend its price for flour to make bread, or for fire-wood with which to cook, it were better for thee: ” as though he disliked a garment so dyed. (IAth.) ― -b2- The surface of the ground: (T, S, M, K:) so in the Kur ubi suprא, (T, S,) accord. to 'Alee (S) and I'Ab. (TA.) ― -b3- The highest part of the earth or ground: so in the same passages of the Kur accord. to Katבdeh. (TA.) ― -b4- Any place from which water pours forth. (M, K.) ― -b5- A place where the water of a valley collects. (M, K.) ― -b6- The shining of the dawn: so accord. to some in the Kur ubi suprא: (T:) and 'Alee is related to have said that وَفَارَ التَّنُّورُ means and daybreak rose or rises: (TA:) or it relates to the welling forth of water from the place of the mosque of El-Koofeh: (T:) or التّنّور here signifies a well-known spring of water: (Hr, TA:) or a certain mountain near El-Maseesah; (I'Ab, K, TA;) i. e., (TA,) 'Eyn-el-Ward, in El-Jezeereh; (I'Ab, T, TA;) or 'Eyn-Wardeh. (Bd in xi. 42.)

تَنُّورِىٌّ
تَنُّورِىٌّ أنور نور تنور تنورى تنوري : see تَنَّارٌ.

##### Türkçe

تَنَّارٌ
**تَنَّارٌ** **أنار** **تنار** [ve aşağıda **تَنُّورِىٌّ**] **تَنُّور** denilen türden fırınların yapıcısı. (M, K.)

تَنُّورٌ
**تَنُّورٌ** **أنور** **نور** **تنور** Bir çeşit **كَانُون** [yahut ocak]; (M;) ekmeğin pişirildiği şey, (S, Msb,) yahut **كانون**, (K,) (S, Msb, K;) fakat **فُرْن**’den farklıdır: (S, md. **فرن**’de:) [üstü açık bir çeşit fırındır; dibinde ateş yakılır; ve ekmek, yassı çörekler biçiminde, genellikle yanlarına yapıştırılır; ya taşınabilir olup pişmiş kilden yapılır, altta geniş, üstte dar ve üstte açık olur; ve eğer böyle ise, ekmek bazen dışına yapıştırılır, pişirmek için; yahut sabit olur, ve bu durumda yine pişmiş kilden yapılır, yahut tuğlalardan inşa edilir; yahut yerde açılmış bir çukurdur ve tuğlalarla yahut kiremitlerle yahut benzeriyle kaplanır; ekmek, pişirmek için, bunlara yapıştırılır; ve bazen et, küçük parçalara kesilmiş olarak, onda yahut onun üzerinde, şişlerde kızartılır:] bazılarına göre, Kur’ân xi. 42 ve xxiii. 27’deki mânâ budur; (T;) ve kelimenin her dilde aynı mânâya sahip olduğu söylenmiştir; (Lth, T, M;) fakat bu doğru değildir: (Ham s. 793:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir; (T, M;) sahih Arapça değildir; (AHلt, Msb;) aslında Farsçadır: (M:) [İbranice’de XXX:] Ahmad İbn-Yahyא [yani Ham’da, yukarıda geçtiği üzere, Th,] onun **النَّار**’dan (M, ve Ham yukarıda geçtiği üzere,) yahut **النُّور**’dan, vezni **تَفْعُولٌ** üzere olduğunu söyler; aslında **تَنْوُورٌ**; (Ham;) fakat bu yanlıştır: (M:) çoğulu **تَنَانِيرُ**’dür. (M, Msb.) Muhammed’in, yalancı safran ile boyanmış bir elbise giyen bir adama şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Eğer elbisen, ailenden olanların **تنّور**’unda, yahut onların tenceresinin altında olsaydı, daha iyi olurdu:” bunun üzerine o gitti ve onu yaktı: fakat o, “Onun bedelini ekmek yapmak için una, yahut pişirmek için oduna harcasaydın, senin için daha iyi olurdu,” demek istemişti: sanki böyle boyanmış bir elbiseyi hoş görmemiş gibi. (IAth.) ― -b2- Yerin yüzeyi: (T, S, M, K:) Kur’ân’da yukarıda geçtiği yerde de böyledir, (T, S,) **'Alee**’ye (S) ve **I'Ab.**’a göre. (TA.) ― -b3- Yerin yahut toprağın en yüksek kısmı: Kur’ân’ın aynı pasajlarında **Katבdeh**’e göre böyledir. (TA.) ― -b4- Suyun fışkırıp döküldüğü herhangi bir yer. (M, K.) ― -b5- Bir vadinin suyunun toplandığı yer. (M, K.) ― -b6- Tan vaktinin parlaması: Kur’ân’da yukarıda geçtiği yerde bazılarına göre böyledir: (T:) ve **'Alee**’nin, **وَفَارَ التَّنُّورُ**’un “ve tan vakti doğdu yahut doğar” mânâsına geldiğini söylediği rivayet edilmiştir: (TA:) yahut bu, **El-Koofeh** mescidinin yerinden suyun kaynayarak çıkmasına ilişkindir: (T:) yahut burada **التّنّور** meşhur bir su kaynağını ifade eder: (Hr, TA:) yahut **El-Maseesah** yakınında belirli bir dağ; (I'Ab, K, TA;) yani, (TA,) **El-Jezeereh**’de **'Eyn-el-Ward**; (I'Ab, T, TA;) yahut **'Eyn-Wardeh**. (Bd, xi. 42’de.)

تَنُّورِىٌّ
**تَنُّورِىٌّ** **أنور** **نور** **تنور** **تنورى** **تنوري**: **تَنَّارٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تنر
تنر تَنُّوْر 31 , ( pl. تَنَاْرِيْ٤ُ 67 ),
a.  Baking-stone.

تَنُّوْرَة
تَنُّوْرَة 31t ,
a.  Petticoat.

##### Türkçe

تنر
**تنر** **تَنُّوْر** 31, (çoğulu **تَنَاْرِيْ٤ُ** 67),
i. Pişirme taşı.

**تَنُّوْرَة**
**تَنُّوْرَة** 31t,
i. İç etek.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

تنر
تَنَرَ - يَتْنِرُ - تَنُّوْر
تَنَرَ - يَتْنِرُ + الكائن أو الشيء: يأخذ شكل التنور أو التنورة: يستدير ويلتف ويشكل فتحة دائرية تفضي إلى جوف واسع، كالتنورة التي تلبس، ومثل فوهة مدخل الفرن التنوري
تَنُّوْر: على وزن " فـَعـُّـوْل" اسم فاعل مبالغة من " تَنَرَ - يَتْنِرُ ": اسم آلة ومكان منه: جوف أو وعاء أو لباس له فتحة دائرية تفضي إلى جوف واسع: وهو اصطلاحاً جوف الفرن أو جوف المرجل أوالبوتقة: المكان أو الوعاء المحاط بالنار الموقدة والذي يوضع فيه الماء أو المعدن أو أي شيء ليسخن ويذوب ثم يغلي ويفور
ملاحظة: لفظ "تنور وتنورة وتنانير، وتَنَّرَهُ - يُتَنِّرهُ "  لفظ شائع في العامية الشامية الحالية: وفيه معنى اللباس المحيط الحافظ للنساء من الخصر للأسفل، وفيه معنى الإحاطة والتغليف، وفيه التنور الذي يصنع على شكل قدر أو وعاء من الطين يشبه التنورة النسائية وتوقد النار داخله، ويخبز الخبز على جدرانه،
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان شكل الفتحات الأنبوبية للأشياء المجوفة"، وهي:
حَلْقَمَ - يُحَلْقِمُ، جَفَنَ - يَجْفَنُ، تَنَرَ - يَتْنِرُ، شَفَا - يَشْفُوْ، حَنْجَرَ - يُحَنجِرُ، عَنَقَ - يَعْنُقُ

التنور
 	﴿حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول ومن آمن وما آمن معه إلا قليل(40)﴾ التنور ﴿فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)﴾ المؤمنون
جاء في التفسير : التنور : وجه الأرض - تنور الخبز - موضع اجتماع الماء في السفينة - طلوع الفجر ونور الصباح - مسجد الكوفة ؟؟ - أعالي الأرض - عين ماء بالجزيرة
مختار الصحاح
● [تنر] ت ن ر: التَّنُّورُ الذي يخبز فيه وقوله تعالى وفار التنور {قال علي رضي الله تعالى عنه وكرم الله وجهه هو وجه الأرض
ملخص اللسان
1.    التَّنُّور تَفْعُول من النار- ؛أَن أَصل بنائه تنر،
2.    التَّنُّورُ: نوع من الكوانين.
3.    التِّنُّورُ الذي يخبز  فيه.
4.    والتَّنُّور: وَجْهُ الأَرض،
5.     التنور: أَراد أَن الماء إِذا فار من  ناحية مسجد الكوفة،
6.    إِن التَّنُّور تَنْوِيرُ الصُّبْح.
7.    التَّنُّورُ الذي  بالجزيرة وهي عَيْنُ الوَرْدِ،
8.    وتنانير الوادي: محافله؛
9.    وذات التنانير  عَقَبَةٌ بِحْذاء زُبَالة مما يلي المغرب منها.
لسان العرب
● - تنر: التَّنُّورُ: نوع من الكوانين. الجوهري: التِّنُّورُ الذي يخبز  فيه. وفي الحديث: قال لرجل عليه ثوب مُعَصْفَرٌ: لو أَن ثَوْبَك في تَنُّورِ  أَهْلِكَ أَو تَحْتَ قَ دْرِهم كان خيراً؛ فذهب فأَحرقه؛ قال ابن  الأَثير: وإِنما أَراد أَنك لو صرفت ثمنه إِلى دقيق تخبزه أَو حطب تطبخ به كان  خيراً لك، كأَنه كره الثوب المعصفر. والتَّنُّور: الذي يخبز فيه؛ يقال:  هو في جميع اللغات كذلك. وقال أَحمد  بن يحيى: التَّنُّور تَفْعُول من النار؛ قال ابن سيده: وهذا من الفساد  بحيث تراه وإِنما هو أَصل لم يستعمل إِلاَّ في هذا الحرف وبالزيادة،  وصاحبه تَنَّارٌ. والتَّنُّور: وَجْهُ الأَرض، فارسي معرَّب، وقيل: هو بكل  لغة. وفي التنزيل العزيز: حتى إِذا جاء أَمْرُنا وفار التَّنُّورُ؛ قال علي،  كرم الله وجهه: هو وجه الأَرض، وكل مَفْجَرِ ماءٍ تَنُّورٌ. قال أَبو  إِسحق: أَعلم الله عزّ وجل أَن وقت هلاكهم فَوْرُ التَّنُّورِ، وقيل في  التنور أَقوال: قيل التنور وجه الأَرض، ويقال: أَراد أَن الماء إِذا فار من  ناحية مسجد الكوفة، وقيل: إِن الماء فار من تنور الخابزة، وقيل أَيضاً:  إِن التَّنُّور تَنْوِيرُ الصُّبْح. وروي عن ابن عباس: التَّنُّورُ الذي  بالجزيرة وهي عَيْنُ الوَرْدِ، والله أَعلم بما أَراد. قال الليث: التنور  عمت بكل لسان. قال أَبو منصور: وقول من قال إِن التنور عمت بكل لسان يدل  على أَن الاسم في الأَصل أَعجمي فعرّبتها العرب فصار عربيّاً على بنار  فَعُّول، والدليل على ذلك أَن أَصل بنائه تنر، قال: ولا نعرفه في كرم العرب  لأَنه مهمل، وهو نظير ما دخل في كلام العرب من كلام العجم مثل الديباج  والدينار والسندس والاستبرق وما أَشبهها ولما تكلمت بها العرب صارت عربية.  وتنانير الوادي: محافله؛ قال الراعي:  فَلَمَّا عَلاَ ذَاتَ التِّنَانِيرِ صَوْتُهُ،  تَكَشَّفَ عَنْ بَرْقٍ قَليلٍ صَواعِقُهْ  وقيل: ذات التنانير هنا موضع بعينه؛ قال الأَزهري: وذات التنانير  عَقَبَةٌ بِحْذاء زُبَالة مما يلي المغرب منها.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
التَّنُّورُ الكانُونُ يُخْبَزُ فيه، وصانِعُهُ تَنَّارٌ، ووجْهُ الأرضِ، وكُلُّ مَفْجَرِ ماءٍ، ومَحْفَلُ ماءِ الوادِي، وجَبَلٌ قُرْبَ المَصِيصَةِ. وذاتُ التَّنانيرِ عَقَبَةٌ بحِذاءِ زُبالَةَ. وتُنَيْنِيرُ العُلْيا، والسُّفْلَى قَرْيَتانِ بالخابُورِ. وتَنِيرَةُ، كحَلِيمَةَ ة بالسَّوادِ.
تاج العروس:
ت ن ر
التَّنُّورُ : نَوعٌ من الكَوانِينِ وفي الصّحاح : التَّنُّورُ : الكانُونُ الذي يُخْبَزُ فيه يقال : هو في جميع اللُّغَاتِ كذلك وقال اللَّيْثُ : التَّنُّورُ عَمَّتْ بكلِّ لسانٍ . قال أبو منصور : وهذا يَدُلُّ على أنّ الاسمَ في الأَصل أعْجَمِيٌّ فعَرَّبَتْهَا العربُ فصار عربيّاً على بناءِ فَعُّولٍ والدَّلِيلُ على ذلك أنّ أصلَ بنائِه تنر قال : ولا نعرفُه في كلام العربِ لأنه مُهْمَلٌ وهو نَظِيرُ ما دَخَلَ في كلامِ العربِ من كلامِ العَجَمِ مثلُ الدِّيباجِ والدِّينارِ والسُّنْدُسِ والإسْتَبْرَقِ وما أشبَهها ولمّا تكلَّمتْ بها العربُ صارت عربيَّةً
وفي الحديث : " قال لرجلٍ عليه ثوبٌ مُعَصْفَرٌ : لو أنّ ثَوْبَكَ في تَنُّورِ أهْلِكَ أو تحتَ قِدْرِهم كان خيراً " فذَهَب وأحرقَه . وقال ابن الأثِير : وإنما أرادَ أنَّكَ لَو صَرَفْتَ ثَمَنَه إلى دَقِيقٍ تَخْبِزُه أو حَطَبٍ تَطْبُخُ به كان خيراً لك كأنَّه كَرِهِ الثَّوْبَ المُعَصْفَرَ . وصانِعُه تَنّارٌ كشَدّادٍ
وقال أحمدُ بنُ يَحْيَى : التَّنُّورُ تَفْعُولٌ من النّار قال ابن سِيدَه : وهذا من الفَسَاد بحيثُ تراه وإنما هو أصْلٌ لم يُسْتَعْمَلْ إلاّ في هذا الحَرْف وبالزِّيادة
في التَّنْزِيلِ العَزِيز : " حتّى إذا جاءَ أَمْرُنَا وفارَ التَّنُّورُ " قال عليٌّ كَرَّم اللهُ وجهَه : هو وَجْهُ الأرضِ ومثلُه وَرَدَ عن بان عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ عنها وكلُّ مَفْجَرِ ماءٍ تنَوُّرٌ . وقال قَتَادَةُ : التَّنُّورُ أَعْلَى الأرضِ وأشرفُهَا وكان ذلك علامةً له وكان مُجاهدٌ يَذهبُ إلى أنّه تَنُّورُ الخابِزِ
التَّنُّورُ : مَحْفَلُ ماءِ الوادِي وتَنَانِيرُ الوادِي : مَحافِلُه وقال أبو إسحاق : أعْلَمَ اللهُ سُبحانَه وتعالَى أَن وَقتَ هلاكِهِم فَوْرُ التَّنُّورِ
وقيل : فيه أقوالٌ قيل : التَّنُّورُ وَجْهُ الأرضِ ويقال : أرادَ أنَّ الماءَ إذا فارَ مِن ناحِيَة مَسْجِدِ الكُوفَةِ وقيل إنّ الماءَ فارَ مِن تَنُّورِ الخابِزَةِ وقيل : التَّنُّورُ تَنْوِيرُ الصُّبْحِ
رُوِيَ عن ابن عَبّاسٍ قال : التَّنَّورُ : جَبَلٌ بالجَزِيرة قُرْبَ المَصِيصَةِ وهي عَيْنُ الوَرْدَةِ . واللهُ أعلمُ بما أرادَ وهذا الجَبَلُ يَجْرِي نَهرُ جَيْحَانَ تحتَه . ورُوِيَ عن عليٍّ رضيَ الله عنه أيضاً أنه قال : أي وطَلَعَ الفَجْرُ . يذهب إلى أنَّ التَّنُّورَ الصُّبْحُ . وقال الهَرَوِيُّ في الغَرِيبَيْنِ : قيل : هو في الآيةِ عَيْنُ ماءٍ معروفةٌ وقيل : هو المَخْبَزُ وافَقَتْ فيه لغةُ العَجَمِ لُغَةَ العربِ وجَزَمَ في المِصْباح نَقْلاً عن أَبي حاتِمٍ أنّه ليس بعربيٍّ صحيح
قال شيخُنَا : وأمّا ما ذَكَرُوه من كَوْنِ التَّنُّورِ من نارٍ أو نُورٍ وأن التاءَ زائدةٌ فهو باطِلٌ وقد أوضَح بيانَ غَلَطِه ابنُ عُصْفُورٍ في كتابه المُمْتِع وغيره وجَزَم بغَلَطِه الجماهير
وذاتُ التَّنَانِيرِ : عَقَبَةٌ بحِذاءِ زُبَالَةَ مّما يَلِي المَغْرِبَ منها قاله الأزهريٌّ وأنشدَ قولَ الرّاعِي :
فلمّا عَلاَ ذاتَ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً ... تَكَشَّفَ عن بَرْقٍ قَلِيلٍ صَوَاعِقُهْ . وتُنَيْنِيرُ بالتَّصْغِير العُلْيَا والسُّفْلَى : قَرْيَتَانِ بالخابُور نقلَه الصّغانيُّ . وتَنيرَةُ كحَلِيمَةَ : ة بالسَّوادِ نقلَه الصّغانيُّ
ومّما يُسْتدرَكُ عليه : أبو بكرٍ محمّدُ بنُ عليٍّ التَّنُّورِيُّ سَمِعَ أَبا الحَسَنِ المَلَطِيّ وأبا جعفرِ بنِ المسلمة وحدَّثَ بشيء يَسِيرٍ وذَكَرَه أبو الفَضْل بنُ ناصر فأثَنْىَ عليه . وأبو مُعاذٍ أحمدُ بنُ إبراهيم الجُرْجَانِيُّ التَّنُّورِيُّ ثِقَةٌ

##### Türkçe

تنر
**تَنَرَ** - **يَتْنِرُ** - **تَنُّوْر**
**تَنَرَ** - **يَتْنِرُ** + canlı veya şey: **التنور** veya **التنورة** şekline girer: yuvarlaklaşır ve dolanır ve geniş bir iç boşluğa açılan dairesel bir açıklık oluşturur; giyilen **التنورة** gibi ve tandır fırınının giriş ağzı gibi.

**تَنُّوْر**: “فـَعـُّـوْل” vezninde, **تَنَرَ - يَتْنِرُ**’den mübalağa ism-i fâil: ondan âlet ismi ve mekân ismi: geniş bir iç boşluğa açılan dairesel bir açıklığı olan iç boşluk veya kap yahut giysi: ve ıstılahta fırının iç boşluğu veya kazanın iç boşluğu yahut pota: yakılmış ateşle çevrili olan ve içine su veya maden yahut ısınsın ve erisin sonra kaynasın ve fokurdasın diye herhangi bir şeyin konulduğu yer veya kap.

Not: “**تنور وتنورة وتنانير، وتَنَّرَهُ - يُتَنِّرهُ**” lafzı, güncel Şam lehçesi avamîsinde yaygın bir lafızdır: onda belden aşağı kadınları kuşatan koruyucu giysi manası vardır; onda kuşatma ve kaplama manası vardır; onda, kadın **التنورة**sine benzeyen, çamurdan tencere veya kap şeklinde yapılan, içinde ateş yakılan ve ekmeğin duvarlarında pişirildiği **التنور** vardır,
ve lafız, “**بيان شكل الفتحات الأنبوبية للأشياء المجوفة**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَلْقَمَ - يُحَلْقِمُ**، **جَفَنَ - يَجْفَنُ**، **تَنَرَ - يَتْنِرُ**، **شَفَا - يَشْفُوْ**، **حَنْجَرَ - يُحَنجِرُ**، **عَنَقَ - يَعْنُقُ**

**التنور**
﴿حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور قلنا احمل فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول ومن آمن وما آمن معه إلا قليل(40)﴾ **التنور** ﴿فأوحينا إليه أن اصنع الفلك بأعيننا ووحينا فإذا جاء أمرنا وفار التنور فاسلك فيها من كل زوجين اثنين وأهلك إلا من سبق عليه القول منهم ولا تخاطبني في الذين ظلموا إنهم مغرقون(27)﴾ **المؤمنون**

Tefsirde geldi: **التنور**: yerin yüzü - ekmek tandırı - gemide suyun toplandığı yer - fecrin doğuşu ve sabahın nuru - Kûfe mescidi?? - yerin yüksekleri - Cezîre’de bir su gözü.

مختار الصحاح
● [**تنر**] ت ن ر: **التَّنُّورُ**: içinde ekmek pişirilen; ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وفار التنور**; {Ali (radıyallahu teâlâ anh) dedi ve Allah yüzünü mükerrem kılsın: o, yerin yüzüdür.

ملخص اللسان
1. **التَّنُّور**: **تَفْعُول** “**النار**”dan; çünkü binasının aslı **تنر**’dir,
2. **التَّنُّورُ**: **الكوانين**den bir tür.
3. İçinde ekmek pişirilen **التِّنُّورُ**.
4. Ve **التَّنُّور**: yerin yüzü,
5. **التنور**: suyun Kûfe mescidi taraflarından kaynamasını murad etti,
6. Şüphesiz **التَّنُّور**: sabahın aydınlanmasıdır (**تَنْوِيرُ الصُّبْح**).
7. Cezîre’de olan **التَّنُّورُ**; o, **عَيْنُ الوَرْدِ**’dür,
8. **تنانير الوادي**: onun toplanma yerleri;
9. ve **ذات التنانير**: **زُبَالة**’nin hizasında, onun batı tarafına düşen bir geçittir.

لسان العرب
● - **تنر**: **التَّنُّورُ**: **الكوانين**den bir tür. Cevherî: içinde ekmek pişirilen **التِّنُّورُ**. Hadiste: üzerinde **مُعَصْفَرٌ** elbise olan bir adama dedi: “Eğer elbisen, ehlinin **تَنُّورِ**unda yahut onların tenceresinin altında olsaydı daha hayırlı olurdu”; gitti ve onu yaktı; İbnü’l-Esîr dedi: ancak muradı şudur: sen onun bedelini, pişireceğin una yahut onunla yemek pişireceğin oduna sarf etseydin senin için daha hayırlı olurdu; sanki **الثوب المعصفر**i kerih gördü. Ve **التَّنُّور**: içinde ekmek pişirilendir; denir ki: bütün dillerde böyledir. Ahmed b. Yahyâ dedi: **التَّنُّور** “**النار**”dan **تَفْعُول**dur; İbn Sîde dedi: bu, gördüğün üzere fesattandır; ancak o, bu harfte ve ziyade ile kullanılmış bir asıldır; ve onun sahibi **تَنَّارٌ**dur. Ve **التَّنُّور**: yerin yüzüdür; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve denildi ki: her dilde böyledir. Aziz tenzilde: **حتى إِذا جاء أَمْرُنا وفار التَّنُّورُ**; Ali, Allah yüzünü mükerrem kılsın, dedi: o, yerin yüzüdür; ve her su fışkırması (**مَفْجَرِ ماءٍ**) bir **تَنُّورٌ**dur. Ebû İshâk dedi: Allah عزّ وجل, onların helâk vaktinin **فَوْرُ التَّنُّورِ** olduğunu bildirdi; ve **التنور** hakkında sözler söylendi: denildi: **التنور** yerin yüzüdür; ve denilir: muradı, suyun Kûfe mescidi taraflarından kaynamasıdır; ve denildi: su, ekmekçi kadının **تنور**undan kaynadı; ve ayrıca denildi: şüphesiz **التَّنُّور** sabahın aydınlanmasıdır (**تَنْوِيرُ الصُّبْح**). İbn Abbâs’tan rivayet edildi: Cezîre’de olan **التَّنُّورُ**; o, **عَيْنُ الوَرْدِ**’dür; ve Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir. Leys dedi: **التنور** her dilde genelleşti. Ebû Mansûr dedi: “**التنور** her dilde genelleşti” diyenin sözü, ismin aslında Acemî olduğuna delâlet eder; Araplar onu Arapçalaştırdı da **فَعُّول** binası üzere Arapça oldu; bunun delili, binasının aslının **تنر** olmasıdır; dedi: Arapların sözünde onu bilmeyiz; çünkü o, ihmaldir; ve o, Acem sözünden Arapların sözüne giren şeyin benzeridir; **الديباج** ve **الدينار** ve **السندس** ve **الاستبرق** ve benzerleri gibi; Araplar onunla konuşunca Arapça oldu. Ve **تنانير الوادي**: onun toplanma yerleri; râî dedi:
فَلَمَّا عَلاَ ذَاتَ التِّنَانِيرِ صَوْتُهُ،
تَكَشَّفَ عَنْ بَرْقٍ قَليلٍ صَواعِقُهْ
ve denildi: buradaki **ذات التنانير** bizzat belirli bir yerdir; Ezherî dedi: ve **ذات التنانير**: **زُبَالة**’nin hizasında, onun batı tarafına düşen bir geçittir.

مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
**التَّنُّورُ**: içinde ekmek pişirilen **الكانُونُ**; ve onun yapıcısı **تَنَّارٌ**dur; ve yerin yüzü; ve her su fışkırması; ve vadinin su toplanma yeri; ve **المَصِيصَةِ** yakınında bir dağ. Ve **ذاتُ التَّنانيرِ**: **زُبالَةَ** hizasında bir geçittir. Ve küçültme ile **تُنَيْنِيرُ**: **العُلْيا** ve **السُّفْلَى**; **الخابُورِ**’da iki köydür. Ve **تَنِيرَةُ** ( **حَلِيمَةَ** gibi): **السَّوادِ**’da bir (yer).

تاج العروس:
ت ن ر
**التَّنُّورُ**: **الكَوانِينِ**den bir türdür; ve **الصّحاح**’ta: **التَّنُّورُ**: içinde ekmek pişirilen **الكانُونُ**; denir: bütün dillerde böyledir. Leys dedi: **التَّنُّورُ** her lisanla genelleşti. Ebû Mansûr dedi: bu, ismin aslında Acemî olduğuna delâlet eder; Araplar onu Arapçalaştırdı da **فَعُّول** binası üzere Arapça oldu; bunun delili, binasının aslının **تنر** olmasıdır; dedi: Arapların sözünde onu bilmeyiz; çünkü o, ihmaldir; ve o, Acem sözünden Arapların sözüne giren şeyin benzeridir; **الدِّيباجِ** ve **الدِّينارِ** ve **السُّنْدُسِ** ve **الإسْتَبْرَقِ** ve benzerleri gibi; Araplar onunla konuşunca Arapça oldu.
Hadiste: “üzerinde **مُعَصْفَرٌ** elbise olan bir adama dedi: ‘Eğer elbisen, ehlinin **تَنُّورِ**unda yahut onların tenceresinin altında olsaydı daha hayırlı olurdu’ ”; gitti ve onu yaktı. İbnü’l-Esîr dedi: ancak muradı, sen onun bedelini, pişireceğin una yahut onunla yemek pişireceğin oduna sarf etseydin senin için daha hayırlı olurdu; sanki **الثَّوْبَ المُعَصْفَرَ**i kerih gördü. Ve onun yapıcısı **تَنّارٌ**dur, **شَدّادٍ** gibi.
Ahmed b. Yahyâ dedi: **التَّنُّورُ** “**النّار**”dan **تَفْعُولٌ**dur; İbn Sîde dedi: bu, gördüğün üzere fesattandır; ancak o, bu harfte ve ziyade ile kullanılmış bir asıldır.
Aziz tenzilde: “**حتّى إذا جاءَ أَمْرُنَا وفارَ التَّنُّورُ**”; Ali, Allah yüzünü mükerrem kılsın, dedi: o, yerin yüzüdür; ve benzeri, İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhâ) varid oldu; ve her su fışkırması (**مَفْجَرِ ماءٍ**) bir **تنَوُّرٌ**dur. Katâde dedi: **التَّنُّورُ** yerin en üstü ve en şereflisidir; bu, onun için bir alâmetti; Mücâhid ise onun, ekmekçinin **تَنُّورُ**u olduğuna giderdi.
**التَّنُّورُ**: vadinin su toplanma yeridir; ve **تَنَانِيرُ الوادِي**: onun toplanma yerleridir. Ebû İshâk dedi: Allah سبحانه وتعالى, onların helâk vaktinin **فَوْرُ التَّنُّورِ** olduğunu bildirdi.
Ve denildi: onda sözler vardır: denildi: **التَّنُّورُ** yerin yüzüdür; ve denilir: muradı, suyun Kûfe mescidi taraflarından kaynamasıdır; ve denildi: su, ekmekçi kadının **تَنُّورِ**undan kaynadı; ve denildi: **التَّنُّورُ** sabahın aydınlanmasıdır (**تَنْوِيرُ الصُّبْحِ**).
İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi: **التَّنَّورُ**: Cezîre’de, **المَصِيصَةِ** yakınında bir dağdır; o, **عَيْنُ الوَرْدَةِ**’dir. Ve Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir. Ve bu dağın altından **نَهرُ جَيْحَانَ** akar. Ve Ali’den (radıyallahu anh) da rivayet edildi: o da dedi: yani fecr doğdu; **التَّنُّورَ**un sabah olduğuna gider. Herevî, **الغَرِيبَيْنِ**’de dedi: denildi: o, âyette bilinen bir su gözüdür; ve denildi: o, fırındır; Acem dili, Arap diliyle onda uyuştu; ve **المِصْباح**’ta, Ebû Hâtim’den naklen, onun sahih Arapça olmadığına kesin hükmetti.
Şeyhimiz dedi: onların, **التَّنُّورِ**un “**نار**”dan veya “**نُور**”dan olduğu ve **التاء**’nın زائد olduğu şeklinde zikrettikleri şeye gelince: o bâtıldır; onun hatasının beyanını İbn Usfûr, **المُمْتِع** kitabında ve başkasında açıklamıştır; ve onun hatalı olduğuna cumhur kesin hükmetti.
Ve **ذاتُ التَّنَانِيرِ**: **زُبَالَةَ** hizasında, onun batı tarafına düşen bir geçittir; Ezherî söyledi; ve râî’nin sözünü şâhid getirdi:
فلمّا عَلاَ ذاتَ التَّنَانِيرِ غُدْوَةً ... تَكَشَّفَ عن بَرْقٍ قَلِيلٍ صَوَاعِقُهْ .
Ve küçültme ile **تُنَيْنِيرُ**: **العُلْيَا** ve **السُّفْلَى**; **الخابُورِ**’da iki köydür; Sığânî nakletti. Ve **تَنيرَةُ** ( **حَلِيمَةَ** gibi): **السَّوادِ**’da bir (yer); Sığânî nakletti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: Ebû Bekir Muhammed b. Ali **التَّنُّورِيُّ**, Ebû’l-Hasen **المَلَطِيّ**’yi ve Ebû Ca‘fer b. **المسلمة**’yi işitti; az bir şey rivayet etti; Ebû’l-Fadl b. Nâsır onu zikretti ve onu övdü. Ve Ebû Muâz Ahmed b. İbrâhîm **الجُرْجَانِيُّ التَّنُّورِيُّ** sika’dır.
