# تنن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تنن

:( *!التِّنُّ ، بالكسْرِ : المِثْلُ والقِرْنُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : الحِتْنُ .
يقالُ : فلانٌ تِنٌّ فلانٍ ، وهُما *!تِنَّان .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : أَي هُما مُسْتَوِيان في عَقْلٍ أَو ضَعْف أَو شِدَّةٍ ، أَو مُروءَةٍ .
قالَ الأزْهرِيُّ : ويقالُ صِبْوةٌ *!أَتنانٌ .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيّ : وهُما أَسْنانُ أَتْنانُ إذا كان سِنُّهما واحِداً ؛ ( *!كالتَّنينِ ) كأَميرٍ . يقالُ : ما هُما *!تنينان بل *!تِنّينَان .
( *!وأَتَنَّ ) *!إتْناناً : ( بَعُدَ .
( و ) *!أَتَنَّ ( المَرَضُ الصَّبيَّ ) : ) إذا ( قَصَعَهُ فلا يَشِبُّ ) ؛ ) نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : إذا قَصَعَهُ فلا يَلْحق *!بأَتْنانِه أَي أَتْرابِه .
( وطَلْحَةُ بنُ إبراهيمَ بنِ *!تَنَّةَ ) البَصْرِيُّ ، ( كجَنَّةٍ ، محدِّثٌ .
( *!والتِّنِّينُ ، كسِكِّيتٍ : حَيَّةٌ عَظيمَةٌ ) يَزْعمونَ أَنَّ السَّحابَ يَحْملُها فيرْمِيها على يأْجوجَ ومَأْجوجَ فيَأْكلُونَها ؛ كما في الأَساسِ .
وقالَ اللَّيْثُ : هكذا .
وقالَ أَبو حَامِد الصُّوفيُّ : أَخْبَرني شيْخٌ مِن ثِقاتِ الغُزاةِ أَنَّه كان نازِلاً على سِيف بَحْرِ الشأمِ ، فنَظَرَ هو وجماعَةُ العَسْكر إلى سَحابَةٍ انْقَسَمَتْ في البَحْرِ ثم ارْتَفَعَت ، ونَظَرْنا إلى ذَنَبِ *!التِّنِّينِ يَضْطربُ في هَيْدب السَّحابَةِ ، وهَبَّت بها الريحُ ونحنُ نَنْظر إليها إلى أَنْ غابَتْ عن أَبْصارِنا .

( و ) قالَ اللّيْثُ : التِّنِّينُ نَجْمٌ مِن نُجومِ السَّماءِ وليسَ بكَوْكَبٍ ، ولكنَّه ( بَياضٌ خَفِيٌّ في السَّماءِ يكونُ جَسَدُه في سِتَّةِ بُروجٍ ، وذَنَبُه في البُرْجِ السَّابِعِ دَقيقٌ أَسْوَدُ ، فيه التِواءٌ وهو يَتَنَقَّلُ تَنَقُّلَ الكَواكِبِ الجَوارِي ، وفارِسِيَّتُه ) في حسابِ النجومِ ( هُشْتُنْبُر ) ، وهو مِن النُّحوسِ ، اه ، ما قالَهُ اللَّيْث .
ونَقَلَ الأَزْهرِيُّ هكذا .
وقالَ غيرُهُ : التِّنِّينُ كَواكِبُ على صُورَةِ التِّنِّين ، منها العوَّاءُ والرّبع والذَّنَبان والثَّواني ، هكذا ذَكَرَه العُلَماءُ بصُورِ الكَوكبِ .
( وقَوْلُ الجوهريِّ : موضِعٌ في السَّماءِ وَهَمٌ ) .
( قُلْتُ : لا وَهَم ، فإنَّ قَوْل اللَّيْثِ المتقدِّمَ شاهِدٌ لكَلامِهِ ، ثم إنَّ الجَوْهرِيَّ جَرَى على تَعارِيفِ العَرَبِ وأَهْل اللّغَةِ وَهُم مُصرِّحونَ بما قالَ ، فتأَمَّل .
( و ) التِّنِّينُ : ( لَقَبُ ) أَبي إسْحاق ( إبراهيمَ بنِ المَهْدِيِّ ) بنِ المَنْصور أَميرِ المُؤْمِنين ، لُقِّبَ بذلِكَ ( لِسَمَنِهِ وسَوادِهِ ) ، وكانَتْ أُمُّه شكلةً سَوْداءَ ، وُلِدَ سَنَة 162 ، وتُوفي سَنَة 228 بسرَّ مَنْ رَأَى .
قُلْتُ : وهو المُلَقَّبُ بالمُبارَكِ ويُعْرَفُ بابنِ شكْلَةَ ، بُويعَ له بالخِلافَةِ في أَيَّامِ المَأْمون ، ثم ظَفِرَ به وعَفَى عنه ، وكان أَفْصَحَ بَني العبَّاس وأَجْودَهُمّ .
( و ) التِّنِّينُ : ( سَيْفُ القَيْلِ شُرَحْبيلَ بنِ عَمْرٍ و ) ، على التَّشْبيهِ .
( *!والتَّينانُ ، بالكسْرِ : الذِّئبُ ) ؛ ) قالَ الأَخْطلُ :
يَعْتَقْنَه عند *!تِينانٍ يُدَمِّنُهبادِي العُواءِ ضَئيلُ الشَّخْصِ مُكتَسِبُوقيلَ : جاءَ الأَخْطَل بحَرْفَيْن لم يَجِىء بهما غيرُهُ ، وهُما *!التَّينانُ للذِّئْبِ والعَيْثُومُ أُنْثى الفِيَلةِ .
( و ) أَيْضاً : ( مِثالُ الشَّيءِ .
( و ) يقالُ : ( *!تانَّ بينهُمَا ) *!متانةً : إذا ( قايَسَ .

( و ) يقالُ : ( *!تَنْتَنَ ) الرَّجُلُ : إذا ( تَرَكَ أَصْدقاءَهُ وصاحَبَ غيرَهُم ) ؛ ) عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
محمدُ بنُ أَحْمدَ بنِ الحُسَيْن بنِ *!التُّنيّ ، بالضمِّ ، مُحدِّثٌ ، ماتَ سَنَة 590 ، ذَكَرَه ابنُ نقْطَةَ .
وأَبو نَصْرٍ محمدُ بنُ عُمَرَ بنِ محمدٍ المَعْروفُ بابنِ *!تانَةَ الأَصْبهانيُّ ، ذَكَرَه ابنُ السَّمعانيُّ .
*!والتِّنُّ ، بالكسْرِ والفتْحِ : الصَّبِيُّ الذي أَقْصَعَهُ المَرَضُ .
والتِّنُّ ، بالكسْرِ : الشخْصُ ؛ وأَيْضاً : المِثالُ .

### Türkçe

:( **التِّنُّ** , kesre ile: benzer ve denk ) .
( Ve **الصِّحاح**’ta: **الحِتْنُ** .
Denilir: falan, falanın **تِنٌّ**’udur; ve ikisi **تِنَّان**’dır.
İbnü’s-Sikkît dedi: yani ikisi akılda yahut zayıflıkta yahut şiddette yahut mürüvvette eşittirler.
Ezherî dedi: ve denilir: **صِبْوةٌ أَتنانٌ** .
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve ikisi, yaşları bir ise, **أَسْنانُ أَتْنانُ**’dır; ( **كالتَّنينِ** ) (Emîr vezninde). Denilir: ikisi **تنينان** değil, bilakis **تِنّينَان**’dır.
( **وأَتَنَّ** ) **إتْناناً**: ( uzaklaştı.
( Ve ) **أَتَنَّ** (hastalık çocuğu): ) eğer ( onu ezip bastırdı da büyümez ) ise; ) Cevherî onu nakletti.
Ebû Zeyd dedi: eğer onu ezip bastırdı da **بأَتْنانِه**’e, yani akranlarına, yetişmezse.
( Ve Talha b. İbrâhîm b. **تَنَّةَ** ) Basralı, (Cenne gibi), muhaddistir.
( **والتِّنِّينُ** , Sikkît gibi: büyük bir yılandır ) bulutun onu taşıdığını, sonra onu Ye’cûc ve Me’cûc üzerine attığını, onların da onu yediklerini iddia ederler; **الأَساس**’ta olduğu gibi.
Leys dedi: böyledir.
Ebû Hâmid es-Sûfî dedi: bana gazilerin sika olanlarından bir şeyh haber verdi ki Şam denizinin kıyısında konaklamıştı; o ve asker topluluğu denizde yarılıp sonra yükselen bir buluta baktı; biz de bulutun saçaklarında çırpınan **التِّنِّينِ**’in kuyruğuna baktık; rüzgâr onu sürükledi, biz ona bakıyorduk, ta ki gözlerimizden kayboluncaya kadar.

( Ve ) Leys dedi: **التِّنِّينُ** göğün yıldızlarından bir yıldızdır, gezegen değildir; fakat o ( gökte gizli bir beyazlıktır; gövdesi altı burçtadır, kuyruğu yedinci burçtadır; ince siyah, içinde kıvrım vardır; akıp giden yıldızların dolaşması gibi dolaşır; ve onun Farsçası ) yıldızların hesabında ( **هُشْتُنْبُر** )’dur; ve o uğursuzlardandır; Leys’in söylediği budur, bitti.
Ezherî bunu böyle nakletti.
Başkası dedi: **التِّنِّينُ** **التِّنِّين** sûreti üzere yıldızlardır; onlardan **العوَّاء** ve **الرّبع** ve **الذَّنَبان** ve **الثَّواني** vardır; âlimler onu yıldızın sûretleriyle böyle zikrettiler.
( Cevherî’nin sözü: gökte bir mevki’dir, vehimdir ) .
( Dedim: vehim yoktur; çünkü Leys’in ileride geçen sözü onun sözüne şahittir; sonra Cevherî Arapların ve dil ehlinin tarifleri üzere yürümüştür ve onlar söylediğini açıkça belirtmektedirler; öyleyse düşün.
( Ve ) **التِّنِّينُ**: ( lakabı ) Ebû İshak ( İbrâhîm b. el-Mehdî ) b. el-Mansûr, müminlerin emîrinin; buna ( şişmanlığı ve siyahlığı sebebiyle ) lakaplandırıldı; annesi siyah bir Şekle idi; 162 yılında doğdu ve 228 yılında Surrâ men raâ’da öldü.
Dedim: o **المُبارَك** lakaplıdır ve İbn Şekle diye bilinir; Me’mûn günlerinde hilâfet için ona biat edildi, sonra onu ele geçirdi ve onu affetti; Abbâs oğullarının en fasihi ve en cömerdi idi.
( Ve ) **التِّنِّينُ**: ( Kayl Şurahbîl b. Amr’ın kılıcıdır ve ) benzetme üzere.
( **والتَّينانُ** , kesre ile: kurt ) ; ) Ahtal dedi:
يَعْتَقْنَه عند **تِينانٍ** يُدَمِّنُهبادِي العُواءِ ضَئيلُ الشَّخْصِ مُكتَسِبُ
Ve denildi: Ahtal, kendisinden başkasının getirmediği iki harf getirdi; onlar: kurt için **التَّينانُ** ve filin dişisi için **العَيْثُومُ**’dur.
( Ve ) ayrıca: ( şeyin misali.
( Ve ) denilir: ( **تانَّ بينهُمَا** ) **متانةً**: eğer ( kıyasladı ) ise.

( Ve ) denilir: ( **تَنْتَنَ** ) adam: eğer ( dostlarını terk etti ve başkalarıyla arkadaşlık etti ) ise; ) İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
Muhammed b. Ahmed b. el-Hüseyn b. **التُّنيّ** , damme ile, muhaddistir; 590 yılında öldü; onu İbn Nukta zikretti.
Ve Ebû Nasr Muhammed b. Ömer b. Muhammed, İbn **تانَةَ** diye bilinen İsfahânî; onu İbnü’s-Sem‘ânî zikretti.
**والتِّنُّ** , kesre ve fetha ile: hastalığın ezip bastırdığı çocuk.
Ve **التِّنُّ** , kesre ile: şahıs; ve ayrıca: misal.
