# تن (ت-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التّاء والنون
تن ، نت ، نتن : ( مستعملان ) .
( تن ) : قال الليث : التِّنُّ التِّرْبُ ، يقال : صِبْوَة أتْنَانٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : هو سِنه وتِنه وحِنته ، وهم أسنانٌ وأتنانٌ إذا كان سِنُّهم واحداً .
وقال الليث : التِّنُّ الصَّبيُّ الذي يقْصعه المرض ، يَشِبُّ ، وقد أَتَنَّه المرضُ ، وقال أبو زيد : أتَنّه المرض إذا قَصَعَه فلم يلحق بأتنانه أي بأقرانه ، قال : والتِّنُّ الشَّخْصُ والمِثالُ .
وقال الليث : التِّنِّينُ : ضربٌ من الحيّات من أعظمها وربما بعث الله سحابة فاحتملته ، وذلك فيما يقال والله أعلم : أن دَوَابَّ البحر تشكو إلى الله تعالى فيرفعه عنها ، قلت : وأخبرني شيخ من ثِقَاتِ الغزاة أنه كان نازلاً على سيفِ بحْرِ الشام ، فنظر هو وجماعة أهل العسكر إلى سحابة انْقَسَمت في البحر ثم ارتفعت ونظرنا إلى ذَنَبِ التِّنِّين يضطرب في هَيْدب السحابة ، وهبَّت بها الريحُ ونحن ننظر إليها إلى أن غابت السّحابة عن أبصارنا ، وجاء في بعض الأخبار أن السحابة تحمل التنين إلى بلاد يأجوج ومأجوج فَتطرحُه بها ، وإنهم يجتمعون على لحمه فيأكلونه .
وقال الليث : التِّنِّين أيضاً نَجْمٌ من نجوم السماءِ وليس بكوكب ولكنه بياضٌ خَفِيٌّ يكون جَسَدُه في سِتَّة بروج من السماءِ وذَنَبُه دَقيقٌ أسود فيه التواءٌ يكون في البرج السَّابع ، وهو يَتنقّلُ كتنقل الكواكب الجواري ، واسمه بالفارسية هُشْتُنْبُر في حساب النجوم وهو من النحوس ، ثعلب
عن ابن الأعرابي : تَنْتَنَ الرّجل : إذا ترَكَ أصدقاءَهُ وصَاحبَ غيرهم .
نت : أبو تراب عن عَرَّام : ظَلَّ لِبطنه نَتيتٌ ونَفيت بمعنى واحد .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : نَتْنَتَ الرجلُ إذا تَقَذَّرَ بعد نَظافة .
نتن : أبو عبيد عن أبي عمرو الشيباني : يقال : نَتَنَ اللحمُ وغيره يَنْتِنُ وأَنْتَن يُنْتِنُ ، فمن قال : نَتَنَ قال مِنْتِنٌ ، ومن قال : أَنتن قال مُنْتِنٌ بضم الميم ، وقال غيره : مِنْتِنٌ كان في الأصل مِنْتِينٌ فحذفوا المد ، ومثله مِنْخِرٌ أصله مِنْخِيرٌ والقياس أن يقال نَتَنَ فهو نَاتِنٌ فتركوا طريق الفاعل وبنَوْا منه نعتاً على مِفعيل ثم حذفوا المدة ، وقال أبو الهيثم : سيف كهام ، ودانٌ ومُنْتنٌ أي كليل ، سيف كهيم مثله وكل مُنْتِنٌ مذموم .

##### Türkçe

باب **التّاء** ve **النون**

**تن** ، **نت** ، **نتن** : (ikisi kullanımdadır).

(**تن**) : Leys dedi: **التِّنُّ** **التِّرْبُ**’dur; denilir: **صِبْوَة** **أتْنَانٌ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: O, **سِنه** ve **تِنه** ve **حِنته**’dir; ve onlar, dişleri bir olduğu zaman **أسنانٌ** ve **أتنانٌ**’dır.

Leys dedi: **التِّنُّ** hastalığın onu ezip çarptığı küçük çocuktur; büyür; ve hastalık onu **أَتَنَّه** etmiştir. Ebû Zeyd dedi: Hastalık onu **أتَنّه** eder; onu ezip çarptığı zaman; böylece **أتنانه**’sine, yani akranlarına yetişmez. Dedi: Ve **التِّنُّ** şahıs ve misaldir.

Leys dedi: **التِّنِّينُ**: yılanların bir türüdür; onların en büyüğündendir; ve bazen Allah bir bulut gönderir de onu yüklenir; ve bu, denildiğine göre—Allah daha iyi bilir—şudur: deniz hayvanları Allah Teâlâ’ya şikâyet eder de onu onların üzerinden kaldırır. Dedim: Ve bana gazilerin güvenilirlerinden bir şeyh haber verdi ki o, Şam denizinin kıyısında konaklamıştı; o ve ordu halkından bir cemaat denizde bölünmüş sonra yükselmiş bir buluta baktı; ve biz, bulutun saçaklarında **التِّنِّين**’in kuyruğunun çırpındığına baktık; ve rüzgâr onunla esti, biz ona bakıyorduk; ta ki bulut gözlerimizden kayboluncaya kadar. Ve bazı haberlerde geldi ki bulut, **التنين**’i Ye’cûc ve Me’cûc beldelerine taşır da onu oraya atar; ve onlar onun eti üzerine toplanırlar da onu yerler.

Leys dedi: **التِّنِّين** ayrıca göğün yıldızlarından bir yıldızdır; ve bir gezegen değildir; fakat gizli bir beyazlıktır; gökte altı burçta onun gövdesi bulunur; ve onun kuyruğu ince, siyah, içinde bir kıvrım vardır; yedinci burçta bulunur; ve o, akıp giden gezegenlerin akıp gitmesi gibi yer değiştirir. Ve onun adı yıldızlar hesabında Farsça **هُشْتُنْبُر**’dur; ve o uğursuzlardandır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَنْتَنَ** adam: arkadaşlarını terk ettiği ve başkalarıyla arkadaşlık ettiği zaman.

**نت** : Ebû Turâb, Arrâm’dan: Karnı için **نَتيتٌ** ve **نَفيت** gölgesi vardır; tek mânâdadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **نَتْنَتَ** etti; temizlikten sonra iğrendiği zaman.

**نتن** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr eş-Şeybânî’den: Denilir: et ve başkası **نَتَنَ** eder, **يَنْتِنُ**; ve **أَنْتَن** eder, **يُنْتِنُ**. Artık kim **نَتَنَ** dedi ise **مِنْتِنٌ** der; ve kim **أَنتن** dedi ise mîm’in dammesiyle **مُنْتِنٌ** der. Ve başkası dedi: **مِنْتِنٌ** aslında **مِنْتِينٌ** idi; uzatmayı sildiler. Ve onun benzeri **مِنْخِرٌ**’dur; aslı **مِنْخِيرٌ**’dur. Ve kıyas şudur ki denilsin: **نَتَنَ**; artık o **نَاتِنٌ**’dir; böylece fâil yolunu terk ettiler ve ondan **مِفعيل** üzere bir sıfat bina ettiler; sonra uzatmayı sildiler. Ebû’l-Heysem dedi: **سيف كهام** ve **دانٌ** ve **مُنْتنٌ**; yani körelmiş. **سيف كهيم** onun gibidir. Ve her **مُنْتِنٌ** yerilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب مُضاعَفاً أو مطابقاً([1]) وأوله تاء)
(تخ) التاء والخاء في المضاعف ليس أصلاً يُقاسُ عليه أو يفرَّع منه، والذي ذُكر منه فليس بذلك المعوَّل عليه. قالوا: والتّختخة حكايةُ صوتٍ. والتَّخُّ العجين الحامِض، تَخَّ تُخوخَة، وأَتَخَّهُ صاحبُه إتخاخاً.
(تر) التاء والراء قريبٌ من الذي قبلَه. وفيه من اللغة الأصلية كلمةٌ واحدة، وهو قولهم بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ، إذا كانَ ذا سِمَن وبَضَاضة. وقد تَرَّ. قال الشاعر:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])وأمّا التَّراتِرُ فالأمورُ العِظام، وليست [أصلاً]؛ لأنّ الرّاء مبدلةٌ من لامٍ([3]). وقولهم تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها([4]) تَتِرُّ، فهذا قريبٌ مما قبلَه. وكذلك الخيط الذي يُسمَّى "التُّرّ" وهو الذي يمدُّه الباني، فلا يكاد مِثْلُه يصحّ. وكذلك قولهم إن الأُتْرُور: الغلامُ الصغير. ولولا وِجْداننا ذلك في كُتُبهم لكان الإعراضُ عنه أصوبَ. وكيف يصحُّ شيءٌ يكونُ شاهدُه مثلَ هذا الشِّعر:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])ومثلُه ما حُكي عن الكسائيّ: تَرّ الرّجلُ عن بِلادِهِ: تَباعَدَ. وأَتَرَّهُ القَضاءُ: أبعَدَه.
(تع) التاء والعين من الكلام الأصيل الصَّحيح، وقياسُه القَلَقُ والإكراه. يقال تَعْتَعَ الرَّجُلُ إذا تَبَلَّدَ في كلامه. وكلُّ من أُكرِهَ في شيءٍ حتى يَقْلَقَ [فقد([6])] تُعْتِعَ. وفي الحديث: "حتى يُؤخَذَ للضَّعيف حقُّه من القوِيّ غيْرَ مُتَعْتَعٍ". ويقال تَعْتَعَ الفَرَسُ إذا ارْتَطَمَ. قال:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])ويقال: وقع القوم في تَعاتِعَ، أي أراجِيفَ وتَخْليطٍ.
(تغ) التاء والغين ليس أصلاً. ويقولون: التغتغة حكايةُ صوت أو ضَحِك.
(تف) التاء والفاء كالذي قبله. على أنّهم ([8]) يقولون: التُّفُّ وسَخ الظُّفُرِ.
(تق) التاء والقاف كالذي قبله. يقولون تَتَقْتَقَ من الجَبَلِ إذا وَقَع.
(تك) التاء والكاف ليس أصلاً. ويُضْعِف أمرَه قِلّةُ ائتلافِ التاء والكاف في صَدْر الكلام، وقد جاءَ التِّكَّة، وتَكَكْتُ الشيءَ: وطِئْته. والتّاك: الأحْمَق. وما شاءَ الله جلَّ جلالُه أنْ يصِحَّ فهو صحيح.
(تل) التاء واللام في المضاعف أصلٌ صحيح، وهو دليل الانتصاب وضِدِّ الانتصاب.
فأمَّا الانتصاب فالتلّ، معروف. والتَّليل العُنُق. وتَلَلْتُ الشيءَ في يَدِه. والتَّلْتَلة الإقلاق، وهو ذلك القياس.
وأمّا ضِدُّه فَتَلَّه أي صَرَعَه. وهذا جنسٌ من المقابلة. والمِتَلُّ: الرُّمح الذي يُصْرَع به. قال الله تعالى: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. ثم قال لبيد:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])يقول: أعطفه ومَعِي رُمْحٌ مِتلٌّ.
(تم) التاء والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو دليلُ الكمال. يقال تمَّ الشيءُ، إذا كَمَل، وأتممْتُه أنا.
ومن هذا الباب التَّميمة: كأنَّهم يريدون أنّها تَمام الدَّواءِ والشِّفاءِ المطلوب. وفي الحديث: "مَنْ عَلَّقَ تميمةً فلا أتمَّ الله لَه" والتّميم أيضاً: الشيءُ الصُّلب. ويقال امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ، ووَلَدَتْ لتَمامٍ، وليلُ التِّمام لا غير. وتتميم الأيْسارِ أن تُطْعِمَهم فَوْزَ قِدْحِك، فلا تَنْتقِص منه شيئاً. قال النابغة:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])والمستَتمّ: الذي يطلُب شيئاً من صوف أو وَبَر يُتمُّ به نَسْج كِسائِهِ. قال أبو دُوَاد:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])والموهوب تِمَّةٌ وتُمّة.
وأما قولـه المتَتَمِّم المتكَسِّر، فقد يكون من هذا، لأنه يتنَاهَى حتى يتكسَّر. ويجوز أنْ يكون التَّاء بدلاً من ثاءٍ كأنه مُتَثمِّم، وهو الوجه. ويُنشَد فيه:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *
(تن) التاء والنون كلمتانِ ما أدري ما أصْلُهما، إلا أنّهم يُسَمُّون التِّرْب: التِّن([13]). ويقولون: أَتَنَّهُ المرضُ، إذا قَصَعَهُ وهو لا يكاد يَشِبُّ([14]).
(ته) التاء والهاء ليس بأصلٍ، ولم يجئْ فيه كلمةٌ تتفرّع. إنما يقولون التَّهاتهُ الباطل. قال القُطاميّ:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])قالوا: والتَّهتَهَةُ: اللُّكُنْة في اللّسان.
(تو) التاء والواو كلمة واحدة وهي التَّوُّ، وهو الفَرْد. وفي الحديث: "الطَّوَافُ تَوٌّ". ويقال سافَرَ سَفَراً تَوّاً، وذلك أن لا يُعَرِّج، فإن عَرَّجَ بمكانٍ وأنشأ سَفَراً آخَرَ فليس بتَوٍّ.
(تب) التاء والباء كلمةٌ واحدة، وهي التّباب، وهو الخُسْران. وتبّاً للكافر، أي هلاكاً لـه. وقال الله تعالى: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]، أي تخسير. وقد جاءَت في مقابلتهما كلمةٌ، يقولون استَتَبَّ الأمر إذا تهيّأَ. فإن كانت صحيحةً فللباب إذاً وجهان: الخُسْران، والاستِقامة.
 --------------ــــ
([1]) يعني بالمطابق المكرر التضعيف، نحو تعتع وتهته. وفي الأصل: "أوله مطابقاً"، وكلمة "له" مقحمة. وفي المجمل: "ما جاء من كلام العرب أوله تاء في الذي تسميه المضاعف والمطابق".
([2]) البيت لرجل من بني الحرماز كما في اللسان (طلفح). وأنشده أيضاً في (ترر).
([3]) يعني أن أصلها: "التلاتل" وهي الشدائد. قال: *وأن تشكى الأين والتلاتلا*
([4]) المرضاح، بالحاء المهملة: الحجر يدق به النوى. وفي اللسان: "والخاء لغة ضعيفة". وقد ورد في المجمل بالحاء.
([5]) البيت في اللسان: (5: 158).
([6]) هذه التكملة في المجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (9: 384).
([8]) في الأصل: "على النهم".
([9]) ديوان لبيد 14 طبع فينا 1881 واللسان (تلل).
([10]) في ديوانه 67 واللسان (تمم). وقبله في الديوان:
ينبئك ذو عرضهم عني وعالمهم  *** وليس جاهل شيء مثل من علما
 ([11]) يصف إبلا، يقول: قد سمنت وألقت أوبارها، فليس يوجد فيها ما يوهب للمستتم. والبيت في اللسان (تمم).
([12]) أنشد هذا الجزء في اللسان (تمم) برواية "المعنت المتتمم". والبيت لذي الرمة في ديوانه 629. وهو بتمامه كما في الديوان واللسان (تعب):
إذا نال منها نظرة هيض قلبه *** بها كانهياض المتعب المتتمم
          وجاء في المجمل:             * أو كانهياض المتعب المتمم *
          تحريف. وانظر ما سيأتي في روايته في مادة (تعب).
([13]) في حديث عمار: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم تِنِّي وتِرْبي".
([14]) في اللسان: "إذا قصعه فلم يلحق بأتنانه، أي بأقرانه، فهو لا يشب".
([15]) ديوان القطامي 68 واللسان (17: 375).
ـ

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden **مُضاعَفاً** yahut **مطابقاً** olarak gelen şey ve başı **تاء** olan)

(**تخ**) **التاء** ve **الخاء** ikilemede aslî bir şey değildir ki ona kıyas edilsin yahut ondan dallandırılsın; ondan zikredilen şey ise buna dayanılan değildir. Dediler ki: **التّختخة** bir sesin taklididir. Ve **التَّخُّ** ekşi hamurdur; **تَخَّ** **تُخوخَة** (olarak), ve sahibi onu **أَتَخَّهُ** **إتخاخاً** (ile).

(**تر**) **التاء** ve **الراء** kendinden öncekine yakındır. Ve onda aslî dilden bir tek kelime vardır; o da onların “**بَدَنٌ ذو تَرَارةٍ**” sözüdür; semizlik ve dolgunluk sahibi olduğu zaman. Ve **تَرَّ** etmiştir. Şair dedi ki:
ونُصْبِح بالغَداةِ أَتَرَّ شيءٍ *** ونُمْسي بالعَشِيِّ طَلَنْفَحِينا([2])
Ama **التَّراتِرُ** büyük işlerdir; ve aslî değildir; çünkü **الرّاء** bir **لام**’dan بدل edilmiştir([3]). Ve onların “**تَرَّتِ النَّواةُ مِن مِرْضاحِها** **تَتِرُّ**” sözleri; bu, kendinden öncekine yakındır. Ve yine “**التُّرّ**” diye adlandırılan iplik; o, yapıcının uzattığı şeydir; bunun benzeri neredeyse sahih olmaz. Ve yine onların “**الأُتْرُور**: küçük oğlan” sözleri. Onu onların kitaplarında bulmamız olmasaydı ondan yüz çevirmek daha isabetli olurdu. Ve nasıl sahih olur ki şahidi bunun gibi bir şiir olan bir şey:
أعوذ باللهِ وبالأمير  *** من عَامِلِ الشُّرْطةِ والأتْرُورِ([5])
Ve onun benzeri, **الكسائيّ**’den nakledilendir: “**تَرّ** adam **عن بِلادِهِ**: uzaklaştı.” Ve “**أَتَرَّهُ** **القَضاءُ**: onu uzaklaştırdı.”

(**تع**) **التاء** ve **العين** aslî sahih sözlerdendir; ve onun kıyası huzursuzluk ve zorlama üzerinedir. “**تَعْتَعَ الرَّجُلُ**” denir; konuşmasında ağırlaştığı zaman. Ve bir şeyde zorlanıp da huzursuz oluncaya kadar (kalan) herkes, [artık] **تُعْتِعَ** edilmiştir. Hadiste: “güçlüden zayıf için hakkı alıncaya kadar, **غَيْرَ مُتَعْتَعٍ**.” Ve “**تَعْتَعَ الفَرَسُ**” denir; çarpıp vurduğu zaman. Dedi ki:
يُتَعْتِعُ في الخَبَارِ إذا علاهُ  *** ويعثُر في الطريقِ المستقيمِ([7])
Ve denir: “Kavim **تَعاتِعَ** içine düştü”; yani yalan haberler ve karıştırma.

(**تغ**) **التاء** ve **الغين** aslî değildir. Ve derler: **التغتغة** bir sesin yahut gülmenin taklididir.

(**تف**) **التاء** ve **الفاء** kendinden önceki gibidir. Şu var ki onlar([8]) derler: **التُّفُّ** tırnağın kiridir.

(**تق**) **التاء** ve **القاف** kendinden önceki gibidir. “**تَتَقْتَقَ** dağdan” derler; düştüğü zaman.

(**تك**) **التاء** ve **الكاف** aslî değildir. Ve onun işini, sözün başında **التاء** ile **الكاف**’ın az uyuşması zayıflatır; ve **التِّكَّة** gelmiştir; ve “**تَكَكْتُ** şeyi” (yani) onu çiğnedim. Ve **التّاك**: ahmak. Allah, celâl celâluhu, sahih olmasını dilediği şey sahih olur.

(**تل**) **التاء** ve **اللام** ikilemede sahih bir asıldır; ve doğrulmanın delilidir ve doğrulmanın zıddıdır.
Doğrulma ise **التلّ**’dir; bilinen. Ve **التَّليل** boyundur. Ve “**تَلَلْتُ** şeyi onun elinde” (yaptım). Ve **التَّلْتَلة** huzursuz etmedir; ve o, o kıyastır.
Zıddı ise “**تَلَّهُ**”dur; yani onu yere serdi. Ve bu, karşılaştırmanın bir cinsidir. Ve **المِتَلُّ**: onunla yere serilen mızraktır. Allah تعالى dedi: ﴿وتَلَّهُ لِلْجَبِينِ﴾ [الصافات 103]. Sonra **لبيد** dedi:
رابِطُ الجأشِ على فَرْجِهِمُ *** أَعْطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([9])
Der ki: onu çeviririm ve benimle **مِتَلّ** bir mızrak vardır.

(**تم**) **التاء** ve **الميم** kıyaslanan tek bir asıldır; ve kemâlin delilidir. “**تمَّ** şey” denir; tamam olduğu zaman; ve ben onu **أتممْتُه**.
Ve bu bâbdan **التَّميمة**: sanki onlar onun istenen ilâcın ve şifânın tamamı olmasını isterler. Hadiste: “Kim bir **تميمة** asarsa Allah ona tamamlamasın.” Ve **التّميم** de: sert şeydir. Ve “**امرأةٌ حُبْلَى متِمٌّ**” denir; ve “**وَلَدَتْ لتَمامٍ**”, ve “**ليلُ التِّمام**” başka değil. Ve **تتميم الأيْسارِ**: onlara senin okunun kazanımını yedirmen; ondan hiçbir şeyi eksiltmemen. **النابغة** dedi ki:
أَنِّي أتمِّمُ أيسارِي وأمنَحُهُمْ *** مَثْنَى الأَيادِي وأكْسُوَ الجَفْنَةَ الأُدُمَا([10])
Ve **المستَتمّ**: bir yün yahut kıl parçası isteyen kimsedir; onunla abasının dokumasını tamamlar. **أبو دُوَاد** dedi:
فهي كالبَيْضِ في الأداحِيِّ لا يو *** هَبُ منها لمُسْتَتمٍّ عِصامُ([11])
Ve bağışlanan **تِمَّةٌ** ve **تُمّة**’dir.
Ve “**المتَتَمِّم**” (yani) kırık dökük sözüne gelince; bu bundan olabilir; çünkü o, kırılıncaya kadar sona erer. Ve **التَّاء**’ın bir **ثاء**’dan بدل olması da câizdir; sanki **مُتَثمِّم** gibi; vech budur. Ve onda şu okunur:
* كانهياضِ المتعَبِ المتَتَمِّمِ([12]) *

(**تن**) **التاء** ve **النون** iki kelimedir; aslının ne olduğunu bilmiyorum; ancak onlar **التِّرْب**’e **التِّن** adını verirler([13]). Ve derler: “**أَتَنَّهُ** hastalık”; yani onu vurup ezdi; o ise neredeyse büyümez([14]).

(**ته**) **التاء** ve **الهاء** aslî değildir; ve onda dallanan bir kelime gelmemiştir. Ancak “**التَّهاتهُ** bâtıldır” derler. **القُطاميّ** dedi:
ولم يكُنْ ما ابتَلَيْنا مِن مَواعِدِها *** إلا التَّهاتِهَ والأمْنِيَّةَ السَّقَما([15])
Dediler: **التَّهتَهَةُ**: dilde peltekliktir.

(**تو**) **التاء** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da **التَّوُّ**’dur; ve o, tektir. Hadiste: “**الطَّوَافُ تَوٌّ**.” Ve “**سافَرَ** **سَفَراً تَوّاً**” denir; bu, sapmamasıdır; eğer bir yerde sapar ve başka bir yolculuk başlatırsa **تَوّ** değildir.

(**تب**) **التاء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o da **التّباب**’dır; ve o, ziyan etmektir. “**تبّاً** kâfire” (yani) ona helâk. Allah تعالى dedi: ﴿وَمَا زَادُوهُمْ غيْرَ تَتْبِيبٍ﴾ [هود 101]; yani ziyana sokma. Ve onların karşılığında bir kelime gelmiştir; “**استَتَبَّ** iş” derler; hazır olduğu zaman. Eğer sahih ise, o zaman bâbın iki yönü vardır: ziyan, ve doğruluk.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَنَّ بِالمَكَانِ
1 تَنَّ بِالمَكَانِ تن بالمكان , [aor., accord. to rule, تَنِ٣َ , i. q. تَنَأَ,] He remained, stayed, dwelt, or abode, in the place. (M.)

تانّ بَيْنَهُمَا
3 تانّ بَيْنَهُمَا تان بينهما , (K,) inf. n. مُتَانَّةٌ, (TA,) He measured, or compared, them two together. (K.)

اتنّ
4 اتنّ أتان أتن اتن , (K,) inf. n. اـِتْنَانٌ, (TA,) He, or it, was, or became, distant, or remote. (K.) -A2- اتنّهُ It (a disease) stunted him, (AZ, IAar, T, S, M, K,) namely, a child, or boy, (IAar, T, S, M, K,) so that he did not attain to the stature of his equals in age, (AZ, T,) or so that he did not attain to full growth. (IAar, T, S, M, K.)

تَنْتَنَ
R. Q. 1 تَنْتَنَ أنتن نات نتن تنتن تنتنن [in the CK تَتَنَّنَ] He (a man, IAar, T) left, or deserted, his friends, and associated with others. (IAar, T, K.)

تَنٌّ
تَنٌّ تن ونى : see تِنٌّ. -A2- See also a poetical citation voce تَوٌّ.

تُنٌّ
تُنٌّ تن ونى and تُنَّةٌ The tunny-fish. (Golius on the authority of Ibn-Beytلr; and so in the present day; but the former is a coll. gen. n., and the latter is a n. un.)

تِنٌّ
تِنٌّ تن ونى A like; an equal, a match, or a fellow; (S, M, K;) as also ↓ تَنِينٌ; (K, TA [in the CK تِنِين];) an equal in age; (T, M;) an equal in intellect, or in weakness, or in strength, or in manliness, or manly virtue: (ISk, S:) or a companion: (M:) pl. أَتْنَانٌ. (T, M.) You say, فُلَانٌ تِنُّ فُلَانٍ [Such a one is the like, or equal, &c., of such a one]. (S.) And هُوَ سِنُّهُ and تِنُّهُ and حِتْنُهُ [He is his like, or equal, &c.]. (T.) And هُمَا تِنَّانِ They two are equals in intellect, or in weakness, or in strength, or in manliness, or manly virtue. (ISk, S.) And صِبْوَةٌ أَتْنَانٌ [Boys that are like each other, or equals, &c.]. (T.) And هُمْ أَسْنَانٌ أَتْنَانٌ They are equals in age. (IAar, T.) ― -b2- A boy stunted by disease, (Lth, T, M,) so that he does not attain to full growth; (Lth, T;) as also ↓ تَنٌّ. (M.) ― -b3- Also i. q. شَخْصٌ [The body, or corporeal form, of a man or other thing, which one sees from a distance; or a person; an individual]. (T.) ― -b4- And i. q. مِثَالٌ [A model; a pattern; &c.]: (T:) and ↓ تِينَانٌ [likewise] signifies the مثال of a thing. (K.)

تَنِينٌ
تَنِينٌ تنين ونى : see تِنٌّ.

تِنِّينٌ
تِنِّينٌ تنين ونى [in Hebr. 165] A great serpent; (K;) a kind of serpent, (Lth, T, S, M,) one of the greatest of serpents, (Lth, T,) or like the greatest thereof: (M:) it is related that a company of soldiers, on the shore of the Sea of Syria, saw a cloud divide upon the sea, and then rise, and they saw the tail of the تنّين in a state of commotion in the fringe of the cloud: it is also related that a cloud carries the تنّين to the country of Yلjooj and Mلjooj [or Gog and Magog], and casts it down there, and they assemble thereupon, and eat its flesh: (T:) [these stories are fanciful accounts of the natural phenomenon called a water-spout, to which this name is applied by the Arabs in the present day: but the word is generally understood to mean a dragon: and a great sea-monster;] an aquatic animal, great in make, terrible in appearance, long and broad in the body, large in the head, having very glistening eyes, wide mouth and inside, and many teeth: it swallows many animals; the animals of the land and of the sea fear it; and when it moves, the sea becomes agitated with waves by reason of its great strength: in its first state, it is a malignant serpent, that eats what it sees of the beasts of the land; and when its mischief becomes great, God sends an angel that carries it away, and throws it to Yلjooj and Mلjooj: it is related of one that was seen to fall, that it was found to be about two leagues in length, of a colour like that of the leopard, with scales like those of a fish, two great fins in form like those of a fish, a head like a great hill, resembling the head of a man, two long and great ears, and two round eyes; and from its neck branched forth six other necks, every one of them nearly twenty cubits long, and every one of them having a head like that of the serpent. (Kzw.) [Golius thinks it to mean The shark (“carcharias”).] ― -b2- Hence, التِّنِّينُ is (assumed tropical:) A certain نَجْم [or constellation; the constellation of the Dragon]; thus named as being likened to the serpent so called; (M;) a constellation containing thirty-one stars within the figure; among which are those called الرَّاقِصُ and العَوَائِذُ and الرُّبَعُ and الذِّئْبَانِ &c. (Kzw, TA. *) ― -b3- [Also, app., (assumed tropical:) A certain imaginary figure in the heavens, extending along the line of the nodes of a planet, which are called the dragon's head and the dragon's tail, in Arabic الجَوْزَهَرُ (from the Persian گَوْزِهْرْ), or الجَوْزَاهَرَانِ, and also العُقْدَتَانِ, and, to distinguish each from the other, الرَّأْسُ وَالذَّنَبُ: this line is supposed by Golius to be meant by the following description; but I incline to regard it as the result of a confusion of a description of this line with a description of the zodiacal light, a phenomenon supposed to have been unnoticed by the Arabs:] a slight whiteness in the sky, (Lth, T, K,) not an asterism, (Lth, T,) the body of which is in six signs of the zodiac, and the tail, which is slender, black, and twisted, in the seventh sign: it changes place like the planets; is called in Persian هَشْتَنْبَرْ, (Lth, T, K,) [app. a mistranscription of هَسْتَبُرْ,] in astrological computation; and is inauspicious: (Lth, T:) accord. to J, a certain place in the sky; which is a correct explanation, though said in the K to be a mistake. (TA.)

تِينَانٌ
تِينَانٌ تينان : see تِنٌّ. -A2- Also A wolf: (K, in this art. and in art. تين:) but used only by El-Akhtal. (TA.)

##### Türkçe

**تَنَّ بِالمَكَانِ**
1 **تَنَّ بِالمَكَانِ** **تن بالمكان** , [muzâri‘, kaideye göre, **تَنِ٣َ** , yani **تَنَأَ** ile aynı,] O, mekânda kaldı, durdu, ikamet etti, yahut barındı. (M.)

**تانّ بَيْنَهُمَا**
3 **تانّ بَيْنَهُمَا** **تان بينهما** , (K,) mastarı **مُتَانَّةٌ**, (TA,) O, o ikisini birlikte ölçtü yahut karşılaştırdı. (K.)

**اتنّ**
4 **اتنّ** **أتان أتن اتن** , (K,) mastarı **اـِتْنَانٌ**, (TA,) O, yahut o (şey), uzak oldu yahut uzaklaştı. (K.) -A2- **اتنّهُ** O (bir hastalık) onu bodur bıraktı, (AZ, IAar, T, S, M, K,) yani bir çocuğu yahut oğlanı, (IAar, T, S, M, K,) öyle ki yaşça emsallerinin boyuna erişmedi, (AZ, T,) yahut öyle ki tam büyümeye erişmedi. (IAar, T, S, M, K.)

**تَنْتَنَ**
R. Q. 1 **تَنْتَنَ** **أنتن نات نتن تنتن تنتنن** [CK’de **تَتَنَّنَ**] O (bir adam, IAar, T) dostlarını bıraktı yahut terk etti ve başkalarıyla arkadaşlık etti. (IAar, T, K.)

**تَنٌّ**
**تَنٌّ** **تن ونى** : **تِنٌّ**’e bak. -A2- Ayrıca **تَوٌّ** maddesinde şiir alıntısı olarak zikredilene de bak.

**تُنٌّ**
**تُنٌّ** **تن ونى** ve **تُنَّةٌ** Ton balığı. (Golius, İbn-Beytلr’in otoritesine göre; ve günümüzde de böyledir; fakat birincisi cem‘î cins isimdir, ikincisi ise birim isimdir.)

**تِنٌّ**
**تِنٌّ** **تن ونى** Benzer; denk, eş, muadil yahut akran; (S, M, K;) ve ayrıca ↓ **تَنِينٌ**; (K, TA [CK’de **تِنِين**];) yaşça eşit; (T, M;) akılda, yahut zayıflıkta, yahut kuvvette, yahut erkeklikte, yahut erkeklik erdeminde eşit: (ISk, S:) yahut arkadaş: (M:) çoğulu **أَتْنَانٌ**. (T, M.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ تِنُّ فُلَانٍ** [Falanca, falancanın benzeri yahut dengi, vb.’dir]. (S.) Ve **هُوَ سِنُّهُ** ve **تِنُّهُ** ve **حِتْنُهُ** [O, onun benzeri yahut dengi, vb.’dir]. (T.) Ve **هُمَا تِنَّانِ** Onlar ikisi, akılda, yahut zayıflıkta, yahut kuvvette, yahut erkeklikte, yahut erkeklik erdeminde denktirler. (ISk, S.) Ve **صِبْوَةٌ أَتْنَانٌ** [Birbirine benzeyen yahut denk olan oğlanlar, vb.]. (T.) Ve **هُمْ أَسْنَانٌ أَتْنَانٌ** Onlar yaşça denktirler. (IAar, T.) ― -b2- Hastalık sebebiyle bodur kalmış bir oğlan, (Lth, T, M,) öyle ki tam büyümeye erişmez; (Lth, T;) ve ayrıca ↓ **تَنٌّ**. (M.) ― -b3- Ayrıca **شَخْصٌ** ile aynı. [Bir kimsenin yahut başka bir şeyin uzaktan görülen bedeni/sureti; yahut bir kişi; bir fert]. (T.) ― -b4- Ve **مِثَالٌ** ile aynı. [Bir model; bir örnek; vb.]: (T:) ve ↓ **تِينَانٌ** [keza] bir şeyin **مثال**’ini ifade eder. (K.)

**تَنِينٌ**
**تَنِينٌ** **تنين ونى** : **تِنٌّ**’e bak.

**تِنِّينٌ**
**تِنِّينٌ** **تنين ونى** [İbr. 165’te] Büyük bir yılan; (K;) bir yılan türü, (Lth, T, S, M,) yılanların en büyüklerinden biri, (Lth, T,) yahut onların en büyüğüne benzer: (M:) rivayet edilmiştir ki Suriye Denizi kıyısında bir asker topluluğu deniz üzerinde bir bulutun yarıldığını, sonra yükseldiğini gördü ve bulutun eteğinde **تنّين**’in kuyruğunu çalkantı hâlinde gördüler: yine rivayet edilmiştir ki bir bulut **تنّين**’i Yلjooj ve Mلjooj diyarına taşır ve onu oraya atar; onlar da onun üzerine toplanır ve etini yerler: (T:) [bu hikâyeler, günümüzde Arapların bu adı verdikleri “su hortumu” denilen tabiî olgunun hayalî anlatımlarıdır: fakat kelime genel olarak ejderha; ve büyük bir deniz canavarı anlamında anlaşılır;] yapılışı büyük, görünüşü korkunç, gövdesi uzun ve geniş, başı büyük, gözleri çok parlak, ağzı ve içi geniş, dişleri çok olan sucul bir hayvan: birçok hayvanı yutar; kara ve deniz hayvanları ondan korkar; hareket ettiğinde büyük kuvveti sebebiyle deniz dalgalarla çalkalanır: ilk hâlinde, karadaki hayvanlardan gördüğünü yiyen habis bir yılandır; fesadı büyüyünce Allah bir meleği gönderir; o da onu alıp Yلjooj ve Mلjooj’a atar: düşerken görülen birinden rivayet edilmiştir ki, yaklaşık iki fersah uzunluğunda bulundu; rengi pars rengi gibi, pulları balık pulları gibi, balık biçiminde iki büyük yüzgeci, büyük bir tepe gibi bir başı, insan başına benzer, iki uzun ve büyük kulağı ve iki yuvarlak gözü vardı; boynundan altı başka boyun dallanıyordu; her biri yaklaşık yirmi arşın uzunluğundaydı ve her birinin yılanınki gibi bir başı vardı. (Kzw.) [Golius bunun “köpekbalığı” (“carcharias”) anlamına geldiğini düşünür.] ― -b2- Bundan dolayı, **التِّنِّينُ** (mecazen farz olunan:) belirli bir **نَجْم**’dir [yahut bir takımyıldız; Ejderha takımyıldızı]; böyle adlandırılmıştır; çünkü adı geçen yılana benzetilmiştir; (M;) şeklin içinde otuz bir yıldız ihtiva eden bir takımyıldız; bunlar arasında **الرَّاقِصُ** ve **العَوَائِذُ** ve **الرُّبَعُ** ve **الذِّئْبَانِ** vb. denilenler vardır. (Kzw, TA. *) ― -b3- [Ayrıca, görünüşe göre, (mecazen farz olunan:) göklerde, bir gezegenin düğümler hattı boyunca uzanan belirli bir hayalî şekil; bu düğümlere ejderhanın başı ve ejderhanın kuyruğu denir; Arapçada **الجَوْزَهَرُ** (Farsça گَوْزِهْرْ’den), yahut **الجَوْزَاهَرَانِ**, ve ayrıca **العُقْدَتَانِ**, ve her birini diğerinden ayırmak için **الرَّأْسُ وَالذَّنَبُ**: bu hat, Golius’a göre aşağıdaki tasvirle kastedilmiş sayılır; fakat ben bunu, bu hattın tasvirinin, burçlar ışığı tasviriyle karıştırılmasının sonucu görmeye meylederim; bu olgu Araplarca fark edilmemiş sayılmıştır:] gökte hafif bir beyazlık, (Lth, T, K,) bir yıldız kümesi değil, (Lth, T,) gövdesi burçlar kuşağının altı burcunda, kuyruğu ise—ince, siyah ve bükülmüş olarak—yedinci burçta olan: gezegenler gibi yer değiştirir; astrolojik hesapta Farsçada **هَشْتَنْبَرْ** diye adlandırılır, (Lth, T, K,) ve uğursuzdur: (Lth, T:) J’ye göre gökte belirli bir yerdir; bu doğru bir açıklamadır; her ne kadar K’da bunun bir hata olduğu söylenmişse de. (TA.)

**تِينَانٌ**
**تِينَانٌ** **تينان** : **تِنٌّ**’e bak. -A2- Ayrıca Bir kurt: (K, bu maddede ve **تين** maddesinde:) fakat yalnız El-Akhtal tarafından kullanılmıştır. (TA.)
